حيدرآباد، سنڌ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>حيدرآباد، سنڌ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2210</id>
    <revision>
      <id>374627</id>
      <parentid>369831</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57751" sha1="ap21tiin0yyberdh7da3foyot2uxud5" xml:space="preserve">{{باري ۾|سنڌ|انڊيا|حيدرآباد|سلجهائپ صفحو|حيدرآباد (سلجهائپ)}}
{{فرق|حيدرآباد ضلعو}}
{{Infobox settlement
|name=  '''Hyderabad'''
|nickname =
|native_name = {{Nastaliq|'''حیدر آباد'''}}
|native_name_lang = sd, ur
|settlement_type        = [[ميٽروپولس]]
|image_skyline                  = {{Photomontage
|photo1a = Montage of Hyderabad.jpg
|photo2a =
|size    = 250
|border =0
|color   =
|position = center
}}
|image_caption = مٿان کان ساڄي پاسي:
[[ميان غلام شاه جو مقبرو]], [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپر]]، [[ميرن جا مقبرا]]، [[راڻي باغ، حيدرآباد|راڻي باغ]],[[ناولراء مارڪيٽ جو ڪلاڪ ٽاور]]،
|image_blank_emblem =Hyderabad_Municipal_Corporation.png
|blank_emblem_type = Emblem
|pushpin_map = Sindh#Pakistan
|pushpin_label_position =
|pushpin_mapsize =250
|pushpin_map_caption =پاڪستان ۾ مقام 
|subdivision_type       = ملڪ
|subdivision_name       = [[پاڪستان]]
|subdivision_type1      = [[صوبو]]
|subdivision_name1      = [[سنڌ]]
|subdivision_type2      = [[ضلعو]]
|subdivision_name2      = [[حيدرآباد]]
|subdivision_type3      =  سب ڊويزنن جو تعداد
|subdivision_name3      = 5
|subdivision_type4      =يونين ڪائونسلن جو تعداد 
|subdivision_name4      = 20
|government_footnotes   =
|government_type       =ميونسيپل ڪارپوريشن
|leader_title           =  [[ميئر]]
|leader_name            = [[طيب حسين]]
|leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]]
|leader_name1 = 	[[سھيل محمود مشھدي]]
|established_title      = 
|established_date       =
|area_total_km2         = 319
|area_metro_km2         =
|population_as_of       = 2017 مردم شماري
|population_demonym     = Hy حيدرآبادي
|population_footnotes   =&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |accessdate=21 April 2013 |archivedate=17 October 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017232747/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc }}&lt;/ref&gt;
|population_note        =
|population_total       = 1,732,693&lt;ref name=census&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}&lt;/ref&gt;
|population_density_km2 = auto
|population_urban       = 
|population_density_urban_km2   =
|coordinates            = {{coord|25|22|45|N|68|22|06|E|region:PK|display=inline,title}}
|elevation_footnotes    =
|elevation_m            = 13
|elevation_ft           =
|timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
|utc_offset             = +5
|timezone_DST           = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ڊي ٽي]]
|utc_offset_DST         = +6
|postal_code_type       =
|postal_code            =
|area_code              = 022
|blank_name             =
|blank_info             =
|website                = N/A
|footnotes              =
}}
'''حيدرآباد''' ({{lang-en| '''Hyderabad'''}}) پنهنجي اوائلي دور ۾ [[نيرون ڪوٽ]] جي نالي سان مشهور هو، [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ بہ رهي چڪو آهي. هيءُ [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلھوڙن جي صاحبي]] (دور حڪومت) کان سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو ۽ اها حيثيت اوستائين رهيس جيستائين انگريزَ سنڌ تي قابض نہ ٿيا، جن اچي [[ڪراچي]]ءَ کي سنڌ جي گادي بڻايو. [[پاڪستان]] جي بيٺڪ قائم ٿيڻ کان اڳ، حيدرآباد کي پرڳڻي جو [[پيرس]] سڏيو ويندو هو.

اُهو 59 – 1758ع وارو وقت هو جو سالن جي بيتابي کانپوءِ [[سنڌو درياھ|درياءُ]]، [[هالا|هالن]] ۽ [[نصر پور|نصرپور]] کان ويندي هيٺ تائين، اٽڪل هڪ سئو ميل، پنهنجو اصلوڪو ٻيٺ ڇڏي، هالن کان سڌو ڏکڻ طرف رخ رکي، [[نيرون ڪوٽ]] جي الهندي کان وهڻ لڳو، جتان اڄ ڏينهن تائين وهندو رهي ٿو. انهي ءَ تبديلي سببان ڏکڻ طرف درياھ جو ست ميل ڊگهو ”ريڻ“ پاٽ سُڪي ويو، ۽ نئون ”[[ڦليلي]]“ ڦاٽ، نيرون ڪوٽ کان سترهن ميل کان اُتران نڪري، انهيءَ وسندي جي اوڀر کان وهڻ لڳو. نصرپور واري ڇڏيل پيٽ ۾ شايد آبڪلاڻي وقت اُٿل جو پاڻي ايندو رهيو، پر جيئن عرصو گذرندو رهندو، تيئن اهو پٽ ڦٽندو ويو. انهيءَ ڪري نصرپور وٽان درياءَ جي رخ بدلائڻ کان چار سال کن پوءِ، جڏهن ميان غلام شاھ ”شاهپور“ کي ڇڏي پنهنجي گاديءَ لاءِ نئين جڳھ جي ڳولها ڪئي ته قديم نيرون ڪوٽ، واري وسندي کيس هر خيال کان موزون لڳي. اُلهندي طرفان درياءَ جو نئون پيٽ، تہ اڀرندي طرف ڦليلي جو ڦاٽ هئس. ٽڪر واري ايراضي مٿان هئي، انهي ڪري ٻوڏ جو جوکو بلڪل ئي ڪونه نظر آيو. انهي ڪري مهيني ذي القعد 1182ھ (جنوري 1789ع) ۾،قديم نيرون ڪوٽ واري ايراضي تي نئين قلعي ٻڌائڻ جي تجويز ڪئي ويئي هئي ۽ يڪدم ڪم شروع ٿي ويو.&lt;ref&gt;ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي تحقيق; ڪتاب:حيدرآباد جي تاريخ؛ مصنف :حُسين بادشاهه؛ ايڊيشن: پهريون 2003ع؛ ڇپيندڙ: فائين ڪميونيڪيشن، حيدرآباد روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو، سنڌ.&lt;/ref&gt; اھڙي طرح پراڻي نيرون ڪوٽ جي علائقي ۾ ھن نئين شھر جو بنياد پيو

[[فائل:Hyderabadfort.gif|120px|thumb|کاٻو|حيدرآباد جو پڪو قلعو، جيڪو اڄ بہ موجود آهي]]

== تاريخ ==

[[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙو خاندان]] جي بادشاهه [[غلام شاهه ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] کي سنڌو درياءَ جي ڪپ تي نيرون ڪوٽ جي نالي سان وسندڙ مهاڻن جي آبادي ايتري ته پسند آئي[[فائل:Hyderabad Fort (Pacco Qillo) 01.JPG|180px|thumb|کاٻو|گنجي ٽڪر کي ڪٽي ان تي پڪو قلعو لائيم اسٽون سان تيار ڪيو ويو.]] جو هن ويجھين ٽِن ٽڪرين مان هڪَ تي پنهنجو قلعو جوڙائڻ جو فيصلو ڪيو، جيڪو اڄ تائين قائم دائم آهي ۽ تڏهن کان [[پڪو قلعو]] (Pako Qilo) جي نالي سان مقبول عام آهي. &lt;br&gt;[[فائل:Tomb of Sarfaraz Khan Kalhora 05.JPG|thumb|left180px|ميان سرفراز ڪلھوڙو جو مقبرو جنھن جو لقب خدا يار خان ھو]]

[[فائل:Ghulam_Shah_Kalhoro_Tomb_Hyderabad_Sindh.jpg|180px|thumb|کاٻو|ميان غلام شاھ ڪلهوڙو جو مقبرو]]
سنه 1183ھ (سنه 1769ع) ۾ ميان غلام شاه ڪلهوڙو [[نيرون ڪوٽ]] ۾ آيو، جو اتي اڳئين سال ۾ ڪوٽ وجهايو هئائين. انهيءَ شهر کي حيدرآباد جو نالو ڏنائين ۽ انهيءَ کان پوءِ اُهو سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ٿيو. انهيءَ کان اڳي [[خدا آباد]] گادي هئي. مرڻ کان پوءِ سندس قبو به اتي جڙيو. سنه 1188ھ (سنه 1774ع) ۾ مير فتح خان حيدرآباد تي ڪاهي آيو ۽ ميان محمد سرفراز ڀڄي ويو. پهرين ميان خدا آباد ۾ هو؛ ۽ جڏهن مير اهو وڃي ورتو، تڏهن ڀڄي حيدرآباد آيو هو. مير سندس ڀاءُ محمود خان کي گاديءَ تي وهاريو. سنه 1190ھ (سنه 1776ع) ۾ ميان غلام نبيءَ جي راڄ ۾ حيدرآباد جي قلعي ۾ ميان سرفراز ۽ ميان عطر خان ۽ محمود خان ۽ مير محمد قيد رکيل هئا، تن کي هڪدم مارائي ڇڏيائين، جو ڊپ ٿيس ته کانئس ملڪ ويندو، متان هنن مان ڪنهن کي گاديءَ تي رکن. سنه 1201ھ (سنه 1786ع) ڌاري ميان عبدالنبي قلات جي خان جي مدد وٺي حيدرآباد تي ڪاهي آيو ۽ مير فتح علي خان شڪار تي ويل هو، پر هو ميان کان نااميد ٿي موٽي هليا ويا. انهيءَ وقت ڌاري ميان عبدالنبي ۽ ٻين ڪلهوڙن جا ٻار ٻچا حيدرآباد جي قلعي ۾ رهندا هئا. مير فتح علي خان ميان جي ڀڄي وڃڻ جو ٻڌي پنهنجي سپهه سالار حاجي احمد کي حيدرآباد جي وٺڻ لاءِ موڪليو. ميان جي طرفان غلام حيدر مرڻاڻي اتي جي سنڀال تي هو، تنهن مير جي لشڪر جي اچڻ جو ٻڌي باروت کي کڻي باهه ڏني. ڏاڍو ڌڪاءُ ٿيو، جنهن ۾ ڪوٽ جي ڀت جو ڀاڱو ڪري پيو ۽ حاجي احمد لشڪر ڪاهي اندر ويو ۽ قلعو ورتائين ۽ غلام حيدر ڪلهوڙن جا قبيلا وٺي جوڌپور ڏي ڏياري موڪليا، جو ميان جي پُٽ اڳيئي اُتي وڃي پناهه ورتي هئي. سنه 1202ھ (سنه 1787ع) ۾ تيمور شاهه جي موٽي وڃڻ کان پوءِ مير فتح علي خان موٽي حيدرآباد ۾ آيو ۽ انهيءَ کي پنهنجو تختگاهه ڪيائين ۽ خدا آباد اصل ڇڏي ڏنائين. حيدرآباد ۾ ڪي نيون ٽي مسجدون ٺهرايائين، جن مان هڪڙي بي بي خيريءَ جي مسجد آهي، جا مير فتح علي خان جي ماءُ هئي ۽ ٻي ملا رحمت الله واري مسجد ۽ ٽين طالب شاهه واري مسجد، جا قلعي جي در جي ويجهي آهي، اهي سڀ عمارتون نون مهينن جي اندر جڙي تيار ٿيون. مرڻ کان پوءِ مير کي خدا آباد ۾ رکيائون، پر پوءِ ٻين ميرن کي حيدرآباد ۾ رکندا آيا، جتي هاڻي ميرن جا قبا آهن. مير غلام علي خان جي ڏينهن ۾ حيدرآباد ۾ ڏاڍا سڌارا ٿيا ۽ انگريزن سان عهدنامو ٿيو. سندس ڏينهن ۾ سنه 1230ھ (سنه 1814ع) ۾ شاه شجاع حيدرآباد ۾ آيو ۽ آغا اسماعيل شاهه جي ٽنڊي ۾ رهايو ويو. سنه 1240ھ (سنه 1824ع) ۾ مير مراد علي خان جي بيمار هئڻ ڪري انگريز سرڪار ڊاڪٽر برنس کي حيدرآباد موڪليو، جنهن اچي علاج ڪري ڇٽايس. مير مراد علي خان جي ڏينهن ۾ حيدرآباد ۾ ضرب خانو پيو، جتي اشرفيون ۽ مهرون جڙڻ لڳيون، ۽ ٻيا به ترارين وغيره جا ڪارخانا پيا ۽ ٻاهرين ملڪن جي بادشاهن سان دوستيءَ جا عهدناما ٿيا. مير نور محمد خان جي ڏينهن ۾ حيدرآباد منجهه [[انگريز سرڪار جو ريزيڊنٽ]] مقرر ٿيو ۽ سگهوئي پوءِ سنه 1254ھ (سنه 1838ع) ۾ جنرل ڪين، جو درياهه جي رستي [[ڪراچي]]ءَ کان لشڪر وٺي [[شاهه شجاع]] جي مدد لاءِ ٿي ويو، سو ڪوٽڙيءَ وٽ ترسي ريزيڊنٽ سان گڏ حيدرآباد شهر گهمڻ آيو. مير نصير خان جي ڏينهن ۾ سنه 1258ھ (سنه 1842ع) ۾ حيدرآباد ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سخت وبا پيئي ۽ سڀ مير حيدرآباد ڇڏي اگهيماڻي جي ڳوٺ ۾ وڃي رهيا. انهيءَ سال ۾ سرچارلس نيپئر ريزيڊنٽ مقرر ٿي آيو ۽ سگهوئي پوءِ ميرن سان هن جي ناسازي شروع ٿي ۽ بلوچن ريزيڊنٽ [[ميجر آؤٽرم]] تي ڪاهه ڪئي ۽ هو نڪري [[چارلس نيپئر|سرچارلس نيپئر]] ڏي ويو، جو [[خيرپور]] جي پاسي هو. هو هڪدم حيدرآباد تي ڪاهي آيو ۽ [[مياڻيءَ جي جنگ]] ۾ سنه 1259ھ (سنه 1843ع) ۾ ميرن کي شڪست ڏيئي حيدرآباد جو قلعو ورتائين ۽ ميرن کي قيد ڪيائين ۽ ميرن جا ديرا نڪري [[ڦليلي]]ءَ جي ڪپ تي يوسف جي ٽنڊي وڃي ويٺا ۽ پوءِ سائين داد جي ٽنڊي وڃي ويٺا ۽ اُتي باهه لڳڻ ڪري وري اچي ڦليليءَ جي اڀرندي محمد خان ٺوڙي جي ٽنڊي ۾ ويٺا. انهيءَ کان پوءِ حيدرآباد انگريز سرڪار جي هٿ ۾ رهي.
ڪلهوڙن کان پوءِ سنڌ تي مير ٽالپرن جي حڪمراني قائم ٿي. مير فتح علي خان ٽالپر [[خدا آباد]] ڇڏي حيدرآباد جو پڪو قلعو اچي وسايو ۽ 1789ع کان حيدرآباد ئي سندس گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;[[فائل:Mir Karam Ali Khan Talpur Tombs were restored in 2016 1.jpg|180px|thumb|ميرن جا قبا جيڪي ارڙھين صديء ۾ ٺھيا.]] سندس عدالت به پڪي قلعي ۾ ئي هلندي هئي. مير فتح علي خان ٽالپر ۽ سندس ٽي ڀائر، المعروف چار يار، حيدرآباد جي معاملات کي سنڀاليندا هئا. سندن دور حڪومت گھڻو ڊگھو نه هليو، ۽ جلد ئي 1843ع ۾ 24 مارچ تي برطانوي قوتن کان جنگ هارائڻ بعد حيدرآباد جو شهر انگريزن جي قبضي هيٺ اچي ويو ۽ ميرن جي صاحبي اختتام تي پهتي.

[[فائل:Hyderabad1889.jpg|120px|thumb|کاٻو|حيدرآباد 1889ع ۾ ڏسجندي]]

=== برطانوي بيٺڪ وارو دور ===

17 فيبروري 18[[فائل:Badshahi Bungalow 004.jpg|thumb|حيدرآباد جو بادشاھي بنگلو 1863 ع ۾ امير مير حسن علي خان ٽالپر جي محل جي طور تي تعمير ڪيو ويو.]]
[[فائل:Hyderabad1800s.jpg|thumb|حيدرآباد 1800 جي آخر ۾. حيدرآباد ۾ گهرن جي ڇتين تي ٽڪنڊو اڏاوتون آهن جيڪي هوا پڪڙڻ ، هي هيٺيان گهرن ۾ ٿڌيون هوائون هلائين ٿيون.]]43ع تي، صح جي وقت، انگريزن سنڌ تي قبضو ڪري، حيدرآباد جي قلعي تي، 21 فيبروريءَ تي سنڌ جو ستن ڳاڙهين ۽ اڇين پٽين وارو جهندو لاهي، يونين جيڪ جو جهنڊو چاڙهي، سنڌ کي برٽش ايسٽ انديا ڪمپنيءَ جي ڪالونين ۾ شامل ڪري ڇڏيو. برٽش فوج قلعي اندر ڦرلٽ ڪري، زيورن ۽ جواهرن کانسواءِ ڏهه لک پائونڊن جيترو خزانو هٿ ڪيو، جنهن ۾ سر چارلس نيپئر کي ستر هزار پائونڊ حصي ۾ مليا.&lt;ref&gt;جنت السنڌ صفحو 745&lt;/ref&gt; برطانوي سوڀ کانپوءِ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]]ءَ منتقل ٿي ويو، پر حيدرآباد جون گھڻيون (اڪثر) پڪييون ۽ سھڻيون برطانوي دور ۾ اڏيون ويون. حيدرآباد جي ويجھو سھني ۽ شاهڪار ڪوٽڙي واري ريلوي پُل پڻ انگريزن جي دور ۾ ٺھي هئي. ان کان سواءِ حيدرآباد ۾ ثقافتي ۽ تعليمي سرگرمين ۾ اڃا به وڌيڪ واڌارو آيو.

=== ھلندڙ پاڪستاني بيٺڪ جو دور ===

اڄ بدقسمتيءَ سان سنڌ جي هن تاريخي شهر ۽ ادبي ثقافتي مرڪز تي اردو ڳالهائيندڙ قوم جو قبضو آهي ۽ پڪي قلعي ۾ مڪڙ دهشتگردن جا هزارين گھر آباد آهن. شهر جي اڪثريت مڪڙ آهي ته شهر جو ناظم به مڪڙ آهي. پاڪستاني بيٺڪ قائم ٿيڻ شرط ڪراچيءَ کي وفاقي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ کان ڌار ڪيو ويو ۽ سنڌ جي گاديءَ کي حيدرآباد منتقل ڪيو ويو. اهڙيءَ ريت ڪجھه سالَن لاءِ حيدرآباد هڪ ڀيرو وري سنڌ جي گاديءَ جو ھنڌ بڻيو هو. مگر پاڪستان جي قيام کان پوءِ لڳاتار ڪيترا ئي سالَ هندستان کان آيل مڪڙ دهشتگردن هٿان حيدرآباد ۾ رهندڙ امن پسند سنڌي هندو شهرين جو ڪوس ڪيو ويو ۽ اهڙيءَ ريت کين لڏڻ تي مجبور ڪري سندن سموريون ملڪيتون هندستاني مڪڙن ۾ ورهايون ويون.

[[فائل:Hydsndsat.jpg|120px|thumb|left حيدرآباد شهر اپگرهه کان ڏسجندي]]
[[فائل:Hyder Chowk, Hyd.jpg|thumb|حيدر چوڪ ، حيدرآباد ، سنڌ]]

== ڀُون نگاري ==

[[فائل:Gul centre Hyderabad chowk.jpg|thumb|گُل سينٽر وارو چوراهو]]

حيدرآباد [[گنجو ٽڪر|گنجي ٽڪر]] جي اُترين ٽڪريءَ تي آهي، جيڪا ويڪرائي ڦاڪَ 25.367 (اُتر) درجا ۽ ڊگھائي ڦاڪَ 68.367 درجا (اوڀر) تي، سنڌو درياءَ جي اڀرندي ڪپَ تي آهي. حيدرآباد جي ڀرپاسي ۾ ڪيترا ئي ننڍا ننڍا شهر آهن، جهڙوڪ 6.7 ڪلوميٽر جي فاصلي تي [[ڪوٽڙي]]، 8.1 ڪلموميٽر جي فاصلي تي [[ڄامشورو]]، 5 ڪلوميٽر جي فاصلي تي [[هٽڙي]]، ۽ 7.5 ڪلوميٽر جي فاصلي تي [[هوسڙي|هُوسڙي]]. حيدرآباد سنڌ جي وڏي ۾ وڏي شهر [[ڪراچي]]ءَ کان تقريباً 160 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اتر اوڀر ۾ سامونڊي سطح کان 13 ميٽر اوچائيءَ تي واقع آهي.

[[فائل:Oldcampus.jpg|120px|thumb|کاٻو|نَو وديالا، سنڌ يونيورسٽيءَ جو پراڻو ڪيمپس]]

== تعليم ==

حيدرآباد ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪيترا ئي سٺا تعليمي ادارا آهن.
* [[اسرا يونيورسٽي|اسرا يونيورسٽي حيدرآباد]] 
* [[سنڌ زرعي يونيورسٽي|سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊوڄام]] 
* [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي جامعہ مهراڻ|انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي ڄامشورو]] 
* [[سنڌ يونيورسٽي|سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو]]
* [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز|صحت ۽ طبي سائنس جي لياقت يونيورسٽي ڄامشورو]]

== آبهوا ==

حيدرآباد منجھند جو تمام گرم ٿيندو آهي. سيارو گھڻو ڪري (اڪثر) تمام گھٽ ٿڌو ٿيندو آهي. جڏهن ته اونهاري ۾ منجھند جو گرمي پد 48 درجا سينٽيدريڊ به ٿي ويندو آهي. اونهاري ۾ رات جو تمام سٺو ٺار ٿيندو آهي، جڏهن ته سياري جون راتيون تمام ٿڌيون ٿي وينديون آهن ، ڇاڪاڻ ته حيدرآباد ۾ اڪثر تيز هوائون لڳنديون آهن. تنهنڪري سياري جون راتين ۾ هوائون تمام گڻيون ٿڌيون ٿينديون آهن ته اونهاري ۾ منجھند جو لُڪَ لڳندي آهي. تنهنڪري حيدرآباد جا ماڻهو اونهاري ۾ منجھند جو ٻاهر نڪرڻ کان پاسو ڪندا آهن.

{{Weather box|width=auto
|location = Hyderabad, Pakistan
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 33.3
|Feb record high C = 38.2
|Mar record high C = 43.4
|Apr record high C = 46.0
|May record high C = 48.4
|Jun record high C = 48.5
|Jul record high C = 45.5
|Aug record high C = 43.9
|Sep record high C = 45.0
|Oct record high C = 44.0
|Nov record high C = 41.0
|Dec record high C = 36.0
|year record high C = 48.5
|Jan high C = 25.0
|Feb high C = 28.1
|Mar high C = 33.9
|Apr high C = 38.9
|May high C = 41.6
|Jun high C = 40.2
|Jul high C = 37.4
|Aug high C = 36.3
|Sep high C = 36.8
|Oct high C = 37.2
|Nov high C = 31.9
|Dec high C = 26.3
|year high C = 
|Jan low C = 11.1
|Feb low C = 13.6
|Mar low C = 18.5
|Apr low C = 23.0
|May low C = 26.2
|Jun low C = 28.1
|Jul low C = 27.8
|Aug low C = 26.7
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 22.3
|Nov low C = 17.3
|Dec low C = 12.5
|year low C = 
|Jan record low C =  3.3
|Feb record low C =  4.0
|Mar record low C =  9.0
|Apr record low C = 12.0
|May record low C = 19.0
|Jun record low C = 20.0
|Jul record low C = 21.4
|Aug record low C = 22.8
|Sep record low C = 20.6
|Oct record low C = 15.0
|Nov record low C =  6.0
|Dec record low C =  3.0
|year record low C = 3.0
|rain colour = green
|Jan rain mm =  1.2
|Feb rain mm =  3.9
|Mar rain mm =  5.1
|Apr rain mm =  5.8
|May rain mm =  3.5
|Jun rain mm = 13.9
|Jul rain mm = 56.7
|Aug rain mm = 60.8
|Sep rain mm = 21.4
|Oct rain mm =  1.5
|Nov rain mm =  2.1
|Dec rain mm =  2.0

|Jan sun = 272.8
|Feb sun = 257.1
|Mar sun = 288.3
|Apr sun = 288.0
|May sun = 313.1
|Jun sun = 279.0
|Jul sun = 235.6
|Aug sun = 251.1
|Sep sun = 285.0
|Oct sun = 306.9
|Nov sun = 279.0
|Dec sun = 272.8

|source 1 = &lt;ref name=&quot;WMO&quot;&gt;[http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=896 World Weather Information Service&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
|source 2 = HKO (sun only, 1969–1989) &lt;ref name = HKO&gt;{{cite web
| url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/hyderabad_e.htm
| title = Climatological Information for Hyderabad, Pakistan
| publisher = [[Hong Kong Observatory]]
| accessdate = 2011-05-04}}&lt;/ref&gt;
|date = August 2010}}

== معاشيات ==

آباديءَ جي گھڻائي (اڪثريت) جيئان، حيدرآباد جي ڪاروبار تي به مھاجر برادري ڇانيل آهي. هر ننڍو وڏو ڪاروبار اها آبادي يا برادري هلائي ٿي يا وري [[ڪاٺياواڙ]]ي '''[[ميمڻ]]''' ۽ [[گجرات|گجراتي]]. هاڻي ته حيدرآباد جي شهر ۾ افغاني پناهگير به ڪاروبار ڪري رهيا آهن. پاڪستان جي بيٺڪ قائم ٿيڻ کان پوءِ مھاجر برادي جي ڪن فردن حيدرآباد ۾ چوڙين جا ڪارخانا لڳايا، جنهن کان پوءِ دنيا جو وڏي ۾ وڏي چوڙين جو صنعتي مرڪز حيدرآباد بڻجي ويو. ان کان سواءِ هن وقت حيدرآباد ۾ سمينٽ، صابڻ، شيشي جا ڪارخانا پڻ آهن. تنهن کان سواءِ سون ۽ دستڪاريءَ جا هنرمند پڻ آهن. ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ ۾ اپايل ميوي، ڪڻڪ، چانور، ۽ ڪپنھ جي وڪري جو مرڪز پڻ حيدرآباد آهي.

== شهري انتظاميا ==

هن وقت حيدرآباد جي سموري شهري حڪومت مھاجر برادري جي هٿ وس آهي. سن 2005ع ۾ جڏهن حيدرآباد ضلعي کي ٽوڙي ان کان [[مٽياري]]، [[هالا]] ۽ [[ٽنڊو محمد خان]] جا تعلقا الڳ ڪيا ويا ته بچيل حيدرآباد ضلعي اسيمبليءَ ۾ پنهنجو پاڻ ئي مھاجر برادريءَ جي گھڻائي (اڪثريت) ٿي وئي ۽ ضلعي ناظم پڻ مھاجر برادي جو آهي. اهڙيءَ ريت مٽياري، جيڪو حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي آهي، تنهن جي رهاڪن لاءِ به حيدرآباد ۾ سرڪاري ملازمت ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو آهي.

== اَچ وڃ ==
[[File:Hyderabad, Sindh near Rajputana Hospital.jpg|thumb|راجپوتانا اسپتال ڀرسان جو منظر، حيدرآباد، سنڌ]]
حيدرآباد روڊ، ريل، ھوائي ۽ درياءَ ذريعي پھچي سگھجي ٿو.

'''هوائي اڏو''':&lt;br&gt;اڳي اهو چڱو خاصو هوائي اڏو هو، پر هن وقت لڳ ڀڳ بند پيو آهي. پي آئِي اي اتان هر هفتي ٽي اڏامون ڀريندي هئي. اڃا به ڪڏهن غير چارٽرڊ اڏام اتي لهي سگھي ٿي.

'''روڊ رستا''':

نيشنل هاءِ وي حيدرآباد وٽان گذري ٿو جنهن کي اين 5 سڏيو وڃي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏانهن وڃي ٿو. اين 9 (جيڪو ساڳيو روڊ آهي اهو اُتر ڏانهن وڃي ٿو). سپر هاءِ وي، نيشنل هاءِ وي، ڪي ايل پي روڊ (ڪراچي، لاهور، پشاور روڊ)، هالا روڊ وغيره.&lt;br&gt;'''ريل رستو''':&lt;br&gt;
حيدرآباد ريلوي لائين تي ملڪ جي ھڪ وڏي جنڪشن آهي.ھتان ريلوي ٽريفڪ ھيٺ ڪراچيءَ تائين ۽ مٿي سکر، لاھور،راولپنڊي ۽ پشاور تائين ھلي ٿي.[[فائل:Hyderabad_railway_station_outside.JPG|180px|thumb|کاٻو|[[شھر جي ريلوي اسٽيشن]]]]

'''ٻيڙيون''':&lt;br&gt;اها ٽرانسپورٽ اڪثر مڇي پڪڙيندڙ ملاحن پاران استعمال ڪئي ويندي آهي.

== ماڻهنگاري ==

ماڻهسيه (آبادي) جي لحاظ کان حيدرآباد [[سنڌ]] جو ٻيون، اڄوڪي پاڪستاني بيٺڪ ۾ اٺون ۽ دنيا ۾ ٻه سَو نائون (209) وڏي ۾ وڏو شهر آهي. هن وقت ان جي ماڻهسيه لڳ ڀڳ تيرهن لک اٺيتاليهه هزار ٻه سَو اٺاسي 1,348,288 آهي. حيدرآباد جي آباديءَ جي گڻائي (اڪثريت) مھاجر برادرين جي آهي. انتظامي اعتبار سان اڄوڪو حيدرآباد شهر ۽ ضلعو چئن تعلقن، حيدرآباد شهر، [[قاسم آباد]]، [[لطيف آباد]] ۽ حيدرآباد ٻهراڙي ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٻن تعلقن، يعني ٻهراڙي ۽ [[قاسم آباد]] ۾ گھڻائي سنڌي آباديءَ جي آهي ته باقي ٻن وڏن تعلقن ۾ گھڻائي (اڪثريت) مھاجر برادرين جي آهي. [[فائل:Sinddhii.jpg|thumb|کاٻو|A [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] عورت [[سنڌو درياهه]] جي پاسي حيدرآباد جي ڀرسان]]

== عوام ۽ سڀيتا ==

روايتي طور تي حيدرآباد سنڌ جو ثقافتي مرڪز سمجھيو ويندو رهيو آهي. جيتوڻيڪ پاڪستاني بيٺڪ جي قيام کان پوءِ حيدرآباد جي ان سڃاڻپ کي ڌڪ لڳو ڇاڪاڻ ته پاڪستاني حڪومت سنڌي هندن کي زوريءَ لڏائي هندستان ۾ لڏي آيل مھاجر برادرين کي وسايو. ۽ سموريون ملڪيتون انھن کي ڪليمن ۾ ورهائي ڇڏيون. جنهن کانپوءِ حيدرآباد ۾ سنڌي ڳالھائڻ واري آبادي هندوستان مان لڏي آيلن جي ڀيٽ ٿوري گھٽ آهي.1988ع ۾ ٻنھي آبادين ۾ جھيڙي کانپوءِ 1990ع کان حيدرآباد ۾ سنڌي ڳالھائيندڙ آبادي ۽ اردو ڳالھائيندڙ آبادين جون وسنديون لڳ ڀڳ ڌار ڌار ٿي ويون آهن.

حيدرآباد پنهنجي مذهبي رواداريءَ ڪارڻ پڻ مشهور آهي. حيدرآباد هندو ۽ مسيحي برادري ڏاڍي امن ۽ سلامتيءَ سان رهي ٿي.

== ذريعا==

=== اخبارون ===

حيدرآباد مان ڪيتريون ئي سنڌي توڙي غير سنڌي اخبارون نڪرن ٿيون. ڪجھه مقبول اخبارون هي آهن:
* [[روزانه ڪاوش|روزاني ڪاوش]]
* [[روزانه عبرت|روزاني عبرت]]
* روزاني شام

تنهن کان سواءِ حيدرآباد مان ڪيترا رسالا پڻ ڇپجن ٿا.

=== ڏور ڏيک ===

حيدرآباد ۾ هڪ نجي ٽي وي چينل [[شاليمار ٽيلي وزن]] پڻ ڪم ڪري رهيو آهي. پر هيءُ هڪ نج پرائيويٽ چينل آهي ۽ ان تي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پروگرام نشر نه ٿيندا آهن.

[[فائل:NiazStadium.jpg|120px|thumb|کاٻو|نياز ڪرڪيٽ اسٽيڊيئم حيدرآباد]]

== حيدرآباد جا علائقا ==

'''''ٽنڊو آغا'''''

[[آغا ابراهيم شاهه|آغا ابراهيم شاه]] يا آغا اسماعيل شاهه يا مير ابراهيم شاه، سيد عبدالهادي شاه جو پٽ هو، جو اصل [[اصفهان]] جو ويٺل هو، جڏهن [[نادر شاھ|نادر شاه]] [[ايران]] تي ڪاهه ڪئي، تڏهن هو اتان نڪري سنه 1150ھ ۾ [[ڀارت|هندستان]] ۾ آيو ۽ [[مدراس رياست|مدراس]] ۾ اتي جي راجا جو خاص شاهي حڪيم ٿيو. انهيءَ وقت سنڌ جو حاڪم [[ميان نور محمد ڪلھوڙو|ميان نورمحمد ڪلهوڙو]] هو، جنهن جي انهيءَ راجا سان دوستي هئي. انهي جي چوڻ تي راجا سيد کي ميان ڏي ڏياري موڪليو، جنهن هن کي گهڻي تعظيم ڏني. سگهوئي پوءِ راجا مري ويو ۽ سيد هتي رهجي پيو ۽ ميان جو وڏو امير ۽ شاهي حڪيم ٿيو. ميان نورمحمد جي مرڻ کان پوءِ [[ميان سرفراز]] جي ڏينهن ۾ عبدالهادي شاهه جو پٽ مير ابراهيم شاه به اچي پيءُ سان گڏيو. ٻاويهن ورهين جي جدائيءَ کان پوءِ هو ٻئي پاڻ ۾ گڏيا. جڏهن سنه 1193ھ ۾ مير عبدالهادي شاهه وفات ڪئي، تڏهن مير ابراهيم شاهه پيءُ جي جاءِ تي مقرر ٿيو ۽ ڪلهوڙن وٽ اڳوڻي ساڳي عزت پائيندو آيو. ڪڏهن وڪيل ٿي خراسان ۽ ڪابل جي بادشاهن ڏي به ويندو هو. جڏهن ڪلهوڙن کان پوءِ ٽالپر سنڌ جا حاڪم ٿيا، تڏهن مير ابراهيم شاهه جنهن کي آقا سڏڻ لڳا سو هنن وٽ به ساڳي عزت پائڻ لڳو. سنڌ هٿ ڪرڻ ۾ هن مير فتح علي خان ٽالپر کي گهڻي مدد ڏني. هن جو وڏو پٽ آغا اسماعيل شاهه ميرن جي پاران ٻارهن ورهيه ڪابل جي امير وٽ اول ۾ رهيو. آغا ابراهيم شاهه کي اٺ پٽ هئا، جن مان چار ته شڪارپور جا نواب ٿي رهيا: آغا زين العابدين شاهه ٻه ورهيه، جو پوءِ ڪراچيءَ جو به ڇهه ورهيه نواب هو؛ آغا تقي شاهه ٽيهن ورهين تائين؛ آغا ابراهيم شاهه چئن ورهين تائين ۽ آغا ڪاظم شاهه تيرهن ورهين تائين. ڪاظم شاهه ٽالپرن ۽ افغانن جي وچ ۾ جيڪا جنگ لڳي هئي، تنهن ۾ مارجي ويو ۽ انهي سان گڏ خيرپور جي لشڪر جو سردار گولو شاهه به مارجي ويو. اهي آغا صاحب حيدرآباد جي ويجهو ڦليليءَ تي پنهنجي ٽنڊي ۾ رهندا هئا، جنهن کي آغا جو ٽنڊو يا آغا اسماعيل شاه جو ٽنڊو ٿا چون. سندن اولاد اڃا اُتي رهندو اچي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

'''''ٽنڊو قيصر'''''

[[قيصر فقير نظاماڻي]] _ [[مير فتح علي خان]] جو هڪڙو امير هو. جڏهن عبدالنبي ڪلهوڙو ڀڄي قلات جي خان وٽ مدد لاءِ ويو، تڏهن قيصر نظاماڻي کي مير وڪيل ڪري اوڏي موڪليو ۽ مير صاحب جي خواهش موجب چڱو ٺهراءَ ڪيو ويو. قيصر جو ٽنڊو، جو حيدرآباد کي ويجهو آهي، سو هن قيصر نظاماڻيءَ جو ٻڌل آهي. انهيءَ جو اولاد اڃا اُتي رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

'''''گدو بندر'''''-- '''''گدواڻي گهٽي'''''

[[گدومل]] (ديوان) _ [[ديوان گدومل]]، پيلي مل جو پٽ هو. هن جو ڏاڏو اڏيو مل شاهواڻي هو، جو اصل سيتپوريا حاجي پور جو رهاڪو ۽ کتري هو. هو سنڌ ۾ آيو ۽ سکر ۾ ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ اچي نوڪر ٿيو. پوءِ لڏي [[شڪارپور]] ويو ۽ اتي هڪڙي وڏي شاهوڪار جي گهران پرڻيو ۽ ٻه پٽ ڄاوس. جن کي گهڻو اولاد ٿيو، جو اڃا حيدرآباد ۾ آهي ۽ اُهي سڀ [[گدواڻي]] ٿا سڏجن. حقيقت ڪري گدواڻي گدومل جي ڀائن جو اولاد آهن، خود کيس اولاد ڪونه هو. گدو مل ڪلهوڙن وٽ ديوان هو ۽ وڏو درٻاري ۽ صلاحڪار هو. جڏهن ڪلهوڙن کان پوءِ ٽالپر آيا، تڏهن انهن وٽ به ساڳي عزت لڌائين ۽ هنن جي طرفان دهليءَ جي شهنشاهه وٽ وڪيل ٿي ويندو هو. پر مير غلام علي خان کي منجهس دغا جو شڪ پيو، تنهن جي اشاري سان ڪن ماڻهن هن کي سندس گهر ۾ لٺين سان ماري ڇڏيو. گدوءَ جو ٽنڊو يا گدو بندر ۽ حيدرآباد جي گدواڻي گهٽي ٻئي هن جي نالي جي پٺيان ٿا سڏجن.قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شوروميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو وڪيل ديوان گدومل، خداآباد کان ٻيڙين ۾ چڙهي اچي اُلهندي طرف حيدرآباد جي سامهون لٿو. گدومل اتي ئي رهائش اختيار ڪئي ۽ اهڙي ريت گدو بندر ۽ گدوءَ جي ٽنڊي جو بنياد پيو.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي تحقيق; ڪتاب:حيدرآباد جي تاريخ؛مصنف :حُسين بادشاهه؛
ايڊيشن:پهريون 2003ع؛ ڇپيندڙ:فائين ڪميونيڪيشن, حيدرآباد روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو، سنڌ&lt;/ref&gt;

'''''ٽنڊو ٺوڙهو'''''

نواب ولي محمد لغاري غلام محمد خان جو پٽ هو، جو ٽين پيڙهي منگهن جو پٽ هو، جو لغارين جو وڏو سردار هو. نواب ولي محمد خان ۽ پوءِ سندس پٽ نواب احمد خان ميرن سان شامل رهيا. جڏهن ميرن ميجر آؤٽرم تي ڪاهه ڪئي، تڏهن نواب احمد خان به ساڻن هو. انهيءَ جو اولاد اڃا هليو اچي ۽ تاجپور ۾ ٿو رهي. نواب محمد خان ٺوڙهو به هنن لغاري نوابن جو مائٽ هو. ٺوڙهن جو ڏاڏو ڄام جيند هو، جيئن لغارين جو منگهن هو. ڄام جيند جي ڏوهٽي منگهن جي گهر ۾ هئي. نواب محمد خان جي چاچي خير محمد خان ۽ نواب ولي محمد خان جون مائون پاڻ ۾ ڀيڻون هيون. نواب محمد خان الهه بخش خان جو پٽ هو، جو خير محمد خان جو ڀاءُ هو. نواب محمد خان کي پٽ ڪونه هو. خير محمد خان جو پٽ دوست علي خان هو، جو پڻ مياڻيءَ واريءَ جنگ ۾ ميرن سان گڏ وڙهيو. نواب ولي محمد خان جي نياڻي دوست علي خان جي گهر ۾ هئي. انهن جو اولاد به لغاري نوابن سان گڏ تاجپور ۾ رهندو اچي ۽ ٻئي وڏا جاگيردار آهن. سندن احوال ۽ شجرو سنڌ جي تاريخ ۾ ڏنل آهي. ٺوڙهي جو ٽنڊو انهيءَ نواب محمد خان ٺوڙهي جو سڏبو آهي، جو حيدرآباد جي ويجهو ڦليليءَ تي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

'''''مڪي شاھ'''''

اٽڪل ٻارهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ڌاري هڪ هڪ درويش مڪي شريف مان آيو. جنهن هن وسندي کي پنهنجو گهر ٺاهيو. اهو درويش شيخ سيد محمد مڪي، جنهن جي درگاهه ”شاهه مڪائي“ يا ”جِئي شاهه“ جي نالي سان مشهور آهي. ٻارهين صديءَ بعد سيد محمد مڪيءَ جي درگاهه، نيرون ڪوٽ جو نمايان نشان رهي. قلعي واري ايراضي ۾ ۽ ان جي آسپاس اوائلي عربي دور جا بزرگ به دفن ٿيل هئا.&lt;ref&gt;ايليئٽ ۽ ڊائوسن; ڪتاب:حيدرآباد جي تاريخ؛مصنف :حُسين بادشاهه؛ايڊيشن:پهريون 2003ع؛ ڇپيندڙ:فائين ڪميونيڪيشن, حيدرآباد روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو، سنڌ&lt;/ref&gt; 1185ھ ۾ ميان غلام شاهه، حضرت سيد محمد مڪيءَ جي مزار جي حفاظت لاءِ ڪچو قلعو ٺهرايو، جنهن کي اُتر طرف گهڻي ڀاڱي ۾ وڌايو ويو. انهيءَ اُترئين ڀاڱي جو دروازو اُڀرندي طرفان جدا آهي، ۽ انهن برجن ۾ شايد ميان صاحب هتي پنهنجا فوجي دستا رکيا هوندا. ته جيئن ڏکڻ طرفان ٿيندڙ حملي کي منهن ڏيئي سگهجي. ٽڪري، جي اُترئين ڇيڙي تي، هاڻوڪي جبل کان اتر اولهه طرف، ميان صاحب پنهنجي مقبري جي جاءِ چونڊ ڪئي ۽ ان جي بچاءَ لاءِ چوڌاري ڪچو قلعو ٺهرايو. انهيءَ قلعي جي دروازي وارا برج ڏيکارين ٿا ته اُتي به انهي اترئين پاسي جي چوڪسيءَ خاطر فوجي چوڪي قائم ڪئي ويئي هئي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

'''''شاھي بازار جي ٻنهي پاسن وارا علائقا'''''

1789ع ۾ مير فتح علي خان، خداآباد کي هميشه لاءِ ڇڏي، هڪ باقاعدي تجويز ۽ تياريءَ سان اچي حيدرآباد کي تخت ۽ طاقت جو مرڪز بنايو. پهريائين شهر جي سٽاءَ ۽ آباديءَ طرف ڌيان ڏنائين. خداآباد ۾ جيئن وچان سڌي بازار هئي، تيئن حيدرآباد جي قلعي جي دروازي جي سامهون سڌي بازار قائم ڪيائين. جيئن ته اڳين آبادي انهي '''شاهي بازار''' جي منڍ کان اوڀر – اُتر طرف هئي ۽ اها سڄي مسلمان آبادي هئي، انهي ڪري شاهي بازار جي اوڀر طرف مسلمانن کي آباد ڪيائين. شاهي بازار جي اولهه طرف، قلعي جي سامهون شايد اڳ به ڪجهه مسلمان آبادي هئي، جا گاهڻي اڳتي جمن شاهه جي پڙ تائين وڌي. جڏهن ته انهيءَ ٽڪر ۾ ديوان گدومل ۽ سندس ڪٽنب کي، جي گدو بندر مان لڏي آيا. ”'''مير محمد خان جي پڙ'''“ جي ڀرسان اڀرندي طرف جاءِ ڏني وئي- '''گدواڻي گهٽي''' انهيءَ ڪٽنب جي اصلي جاين جو يادگار آهي. وڏو ڌيان ڪاريگرن ۽ ڪاسبين جي آباديءَ تي ڏنو ويو، جيئن هنر جي ترقي ٿئي ۽ ڪارخانن ذريعي شهر شاهوڪار ٿئي. واڍا ۽ رازا خدا آباد مان آندا ويا، ۽ انهن خدا آباد واڍن کي ”'''واڍن جي پڙ'''“ واريءَ اراضي ۾، ۽ رازن کي کاهي روڊ واري زمين تي آباد ڪيو ويو. فوجي ضرورت لاءِ- ”تيوَرا“ قبيلي جا ماڻهو، جي تراريون صاف ڪندا هئا: رتناڻي، جي خيما دور يا تنبو ٺاهيندڙ هئا: نال بند ۽ نوبتون نغارا مڙهيندڙ ”بزرگر“ آڻي ويهاريا ويا. ”گولي انداز“ جيڪي ڪلهوڙن جا فوجي ماڻهو هئا، تن کي پهريائين شڪ جي نگاهه سان ڏٺو ويو، جنهن ڪري شهباز خان روپوش رهيو (۽ چون ٿا ته وفات به اتر سنڌ ۾ ڪيائين، ۽ کيس آدم شاهه جي ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو)، پر پوءِ گولي اندازن جي دلجوئي ڪري کين آباد ڪيو ويو.
بندوقون ۽ هٿيار ٺاهيندڙ مستري ۽ لوهار تاڙي ”خاطو بند“ ڪاريگر وري هٿيارن جي ڳنن توڙي عاج ۽ ڪاٺ جي سامان تي جڙاوت جو ڪم ڪندا هئا، تن کي وسايو ويو. ڀائي خان، جنهن جي نالي چاڙهي سڏجي ٿي، سو ترارين ٺاهڻ جو ڪاريگر هو. بهرحال، مير فتح علي خان جي عهد ۾ کانئس پوءِ حيدرآباد ڪاسبين، ڪاريگرن ۽ ڪارخانن جو مرڪز بنجي ويو. ڪوري، کٽي، کهنباٽي، رنگريز، زري دوز، پاٽولي، زرگر (سونارا)، وينجهر، چوڙيگر، ڦڻي گر، سراز، ڪمانگر يا نقاش، لوهار، ٺاٺارا، ۽ ڪاسائي شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بنجي ويا. انهيءَ عام آبادي کان سواءِ ٽالپر حڪمرانن پنهنجن نوابن، خدمتگارن، آخوندن ۽ طبيبن کي به موزون جايون سندن حويلين، سرائن ۽ اوطاقن لاءِ ڏنيون. شهر جي آباديءَ جا خاص حصا شاهي بازار جي ٻنهي پاسي گهٽين، پاڙن يا پڙن جي نالن پويان مشهور ٿيا. ٽالپري عهد ۾ خاص شهري آباديءَ جو تفصيل لڳ ڀڳ هيٺينءَ طور هو.

(الف) شاهي بازار جو الهندو پاسو (ڏکڻ کان اُتر): قلعي جي دروازي آڏو وڏو برج هوندو هو، جنهن تان سڌو شاهي بازار تي توڙي اُلهندي ۽ اُڀرندي پاسن طرف نظر پيئي پوندي هئي. انهيءَ برج جي الهندي طرف ”'''مير نصير خان جو پڙ'''“ هو، جنهن جي ڀرسان اتر طرف ”'''مير محمد خان جو پڙ'''“ هو. انهيءَ جي ڀرسان جمعدار ڪَوڙي ناريجي جون حويليون هيون، جتي '''ناريجن واري مسجد''' اڃا تائين موجود آهي.
هيٺ اولهه طرف ڀائي خان لوهار جو پاڙو ۽ پِڙ هو، جنهن تان ”'''ڀائيخان جي چاڙهيءَ'''“ جو نالو پيو. انهي چاڙهي جي مٿان '''ٺاٺارن جو پاڙو''' هو. مٿي ”اصحابي جي قبر“ لڳ ، '''نال بندن جي مسجد''' ۽ پاڙو هئا. مير محمد خان پِڙ وٽ زرگر يا سونارا آباد هئا. ساڳيءَ جاءِ تي کٽين جو پاڙو هو، جي مير صاحبن جا ڪپڙا ڌوئندا هئا. منجهائن آخر ۾ حسين بخش کٽي هو، جو هزهائينس حاجي نور محمد خان وارن جا ڪپڙا ڌوئيندو هو. اُتان اُتر طرف اڳتي ”'''پرور شاهه جو پڙ'''“ هو، جنهن جي ڀرسان '''خاطوبندن جو پاڙو''' ۽ ' '' خاطو بندن جي گهٽي''' هئي، جا ”'''چوڙيگرن جي گهٽي'''“ پڻ سڏبي هئي: پاڪستان کان پوءِ اها ”'''ريشمي گهٽي'''“ جي نالي سان مشهور ٿي ويئي. گڏوگڏ '''جمن شاهه جي پڙ''' کان پوءِ '''وينجهرن جي پاڙو '''هو، جي مڻيا موتي مونڌيندا هئا. ان جي لڳ يتيم شاهه جي مزار هئي، جتي مير صاحبن طرفان مسجد جوڙائي ويئي. جيڪا مير غلام عليءَ جي نالي سان مشهور ٿي. ڀرسان مرزا لطف علي جو پڙ، ۽ بوچالي شاهه جو پڙ هو. جنهن تان ”'''بوچالي شاهه جي چاڙهيءَ'''“ تي نالو پيو. هيٺ وري ”'''پکا پير وارو اوتارو'''“ هو، جتي بلوچ سردان جي وڏي اوطاق هئي. جمن شاهه جي پڙ کان وٺي ڇوٽڪي گهٽيءَ تائين خداآبادي هندو ڀائيبند، ۽ ڇوٽڪي گهٽيءَ کان وٺي سري گهاٽ تائين خدا آبادي هندو عامل آباد هئا. هيٺ اُلهندي طرف ڪاساين جو پڙ ۽ احسان علي شاهه جو اوتارو هئا. جتي پڻ ٻاهريان قومي سردار اچي اوطاقي ٿيندا هئا.(ب) شاهي بازار جو اُڀرنديون پاسو (ڏکڻ کان اُتر): قلعي جي سامهون شاهي بازار کان اوڀر طرف جيڪا گهٽي اُتر- اوڀر رخ تي وڃي ٿي، اها ”'''طاهر بازار''' هئي، جنهن تي اهو نالو نواب سرائي طاهر خدمتگار جي نالي تان پيو. سرائي طاهر خدمتگار پاڻ قلعي اندر رهندو هو. طاهر بازار کان اندر تي اشرف شاهه بخاريءَ جي مزار وارو محلو هو. انهي لڳ، ”'''لونگ ڀڳت جي گهٽي'''“ واري اراضيءَ ۾ صيقل گر تيوَرا رهندا هئا، جي تراريون صاف ڪندا هئا. انهن مان عبدالڪريم تيوَرو، مير حاجي نور محمد خان واري وقت ۾ هو. تيوَرن جي ڀرسان ڦڻي گر رهندا هئا، جن جي پاڙي لڳ ”'''نهال شاهه جو پڙ'''“ هو.
انهيءَ جي ڀرسان زري دوزن جو پاڙو هو. هتي جي ڪاريگرن جو زري دوزيءَ جو ڪم مشهور هو، ۽ ٽالپري عهد جي خاتمي بعد سال 1875ع ۾ پڻ هتي هڪ سئو ڪاريگر هئا، جي سون ۽ چانديءَ جي زري جو ڪم ڪندا هئا. هن پوئين زماني ۾ اوستو محمد صالح ۽ اوستو عبدالله زري دوزيءَ جي هنر جا آخري ڪاريگر ٿي گذريا. زري دوزن سان لڳ، ”'''کهنباٽي گهٽيءَ'''“ وٽ کهنباٽين جو ويڙهو هو، جي رڱاوت جو ڪم ڪندا هئا. ان جي ڀرسان فقير جوڻيجي خدمتگار جو پِڙ هو، جو هينئر عام طور تي ”'''فقير جو پِڙ'''“ سڏجي ٿو. ان جي ڀرسان ميان يونس وارن جون حويليون هيون. ميان يونس جي نياڻي مير محمد نصير خان جي گهر ۾ هئي، ۽ ڏانهنس نظربنديءَ واري حالت ۾ مير صاحب جيڪي ڪلڪتي مان خط لکيا، سي ادبي لحاظ توڙي خانه داري تعلقات جي نقطي نظر سان وڏي اهميت رکن ٿا.
انهي کان پوءِ نواب محمد خان ٽالپر جي نالي پويان جيڪا ”'''نواب جي چاڙهي'''“ يا ”'''ٺوڙهي جي چاڙهي'''“ سڏجي ٿي، ان جي ڏکڻ طرف رتناڻين جو پاڙو هو، جي ”خيمه دوز“ هئا، ۽ مير صاحبن جا تنبو ٺاهيندا هئا. منجهانئن بهادر خان مشهور ٿي گذريو آهي. انهن جي ڀرسان ڪمانگرن يا نقاشن جو پاڙو هو. چاڙهيءَ جي اُتر کان نواب صاحب جون سرائون ۽ اوطاقون هيون، جتي بعد ۾ جناب قاضي امام علي صاحب مختيارڪار ۽ مئجسٽريٽ جن رهڻ لڳا. ان جي ڀرسان طبيبن جو پاڙو هو، جن مان وڏو حڪيم محمود انصاري، سندس پٽ محمد حسن ۽ حڪيم محمد جعفر ٿي گذريا. اتان اڳتي ” '''گنج بخش جو پڙ'''“ هو، جتي پڻ نقاش رهندا هئا، ۽ اڃا تائين رهن ٿا.
انهي بعد شيراڻي مُلن جو پاڙو ۽ اڳتي هاشماڻين ۽ حميراڻين جا پاڙا هئا. ان بعد ”'''ناهين جو پڙ'''“ هو، جتي ناهيان رهندا هئا. جي ڪلهوڙن جي ڏينهن کان فوج ۾ هئا ۽ ميرن جي ڏينهن ۾ پڻ فوج ۾ شمار ٿيل هئا. ناهين جي پڙ جي اولهه ۾ کٽين جو ويڙهو هو، ۽ ان جي اولهه ۾ ”سانول شاهه جو پڙ“ ۽ ”مڇي هٽ بازار“ هئا. ساٽي انهيءَ مڇي- هٽ بازار ۾ اچي مڇي وڪڻندا هئا. ناهين جي پڙ جي اتر ۾ ”امير شاهه بخاري جو پڙ“ ۽ ”دينوءَ جو پڙ“ هئا. امير شاهه اُچ جي ساداتن مان هو ۽ مير نصير خان جي ڏينهن ۾ هتي آيو. دينو شيخ نيروٽي هو، ۽ سندس اولاد مان ميرن جو مشهور خفتي شڪاري ” محمد شينهن مار“ ٿيو.
انهي بعد قاضين ساداتن جو پاڙو هو، جن مان مشهور شاعر فاضل شاهه ٿيو. انهن جي ڀرسان ”گل اندازن“ يعني گولي اندازن جو پاڙو هو، جن مان هن پوئين دور ۾ ميان علي بخش، ڊرائينگ جو استاد مشهور ٿيو. جيڪو هن وقت رٽائرڊ ۽ پيرسن آهي. گل اندازن جي اتر ۾ ڪوري رهندا هئا ۽ سندن ”ڪورين جو پڙ“ اڃا تائين مشهور آهي. ان جي اتر ۾ ”واڍن جو پڙ“ هو، جتي سندن ”واڍن جو پڙ“ مشهور آهي. واڍن جي پڙ کان اوڀر طرف ”خير شاهه جو پڙ“ هو، ۽ اتر طرف اوتارو هو، ۽ '''ٽيئن نمبر تلاءُ''' طرف سرازن جو ويڙهو هو.
قلعي جي سرن لاءِ اوڀر طرفان مٽي ڪڍي وئي هئي، ۽ اُهي کڏو پاڻ ۾ ملي هڪ وڏي کاهي جي صورت ۾ بنجي پيو. جنهن کي ”'''ڪانگن کاڌي'''“ ڪري سڏيندا هئا. انهي تي اهو نالو چون ٿا ته انهي ڪري پيو جو اُتي ڪا ٻاجهريءَ يا جوئر جي پوک هئي، جا هاريءَ کان زوريءَ ڪانءَ کائي ويا. انهيءَ ڪري اها ٻني، جا کاهيءَ جي ڪپ تي هئي، ”ڪانگن کاڌي“ سڏجڻ لڳي ۽ نيٺ کاهيءَ تي ئي اهو نالو پئجي ويو. انهيءَ ”ڪانگن کاڌي“ تي به بلوچ سردارن جون اوطاقون هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; قلعي ۽ شهر جي انهي مرڪزي آبادي جي چوڌاري نوابن ۽ خاص ماڻهن جا ٽنڊ هئا. الهندي طرف گدوءَ جو ٽنڊو يا گدو بندر بدستور موجود هو. جهانيان پوٽه ساداتن مان سيد ويڌل شاهه بن سيد حامد ڪبير جهانيان رحه، جو اصل شاهپور جهانيان (تعلقو مورو) مان بڙودي طرف هليو ويو هو، سو مير صاحبن جي پيغام تي حيدرآباد آيو ۽ جيئن ته هتي سندس پٽ حاميد شاهه وفات ڪئي، انهيءَ ڪري صفا الهندي طرف، ٽڪر جي هيٺيان، ”'''ٽنڊو جهانيان'''“ آباد ڪري، هميشه لاءِ ويهي رهيو. ٽنڊي جهانيان جي اوريان ڏکڻ طرف، ۽ گدو واري رستي کان اتر طرف، چانگ قبيلي مان هڪ مرداڻي عورت ”مائيءَ ماهڻ“ جي نالي پويان ”'''مائي ماهڻ جو ٽنڊو'''“ مشهور ٿيو، جتي اڄ تائين ڪي گهر آباد آهن. مٿي ٽڪر تي يونيورسٽيءَ جي اولهه طرف، ”اميدن ڀرئي“ جي مقبري کان وٺي ڪليڪٽري تائين، وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري جو ”'''ٽنڊو نواب ولي محمد'''“ هو. انگريزن جي قبضي بعد اها آبادي هاڻوڪي ٽنڊي ولي محمد واريءَ جاءِ تي منتقل ڪيئي ويئي. هيٺ ڏکڻ طرف مير غلام حسين خان ”'''ٽنڊو غلام حسين'''“ ٻڌو. قلعي ۽ شهر کان اوڀر طرف، مير محمود خان جي حويلين ۽ اوطاقن پويان ”'''ٽنڊو مير محمود'''“ قائم ٿيو. ان جي اتر طرف حڪيم ۽ وزير آغا اسماعيل شاهه ۽ سندس اولاد جي پاڙي جي نالي پويان ”'''ٽنڊو آغا'''“ ٿيو. اتان هاڻوڪي ريلوي کان ڏکڻ طرف، محمد يوسف خدمتگار ”'''ٽنڊو يوسف'''“ ٻڌو. ٽنڊي مير محمود جي اولهه ۾ طيب خدمتگار ”'''ٽنڊو طيب'''“ ٻڌو. نواب محمد خان ٽالپر جي نالي پويان. ڦليليءَ جي اُڀرندي طرف ”'''ٽنڊو ٺوڙهو'''“ مشهور ٿيو. مير شهدادخان جي ماڻهو، '''الهداد چنڊ'''، سندس ڳوٺ نسبتا پوئين دور ۾ ٻڌو. ساڳيءَ طرح، الهندي پاسي ٽنڊي مير نور محمد خان به پوئين دور ۾ ٻَڌايو. ٽالپري عهد کان پوءِ هن شهر ٻه وڏا انقلاب ڏٺا آهن: 1843ع ۾ انگريزن جو سنڌ تي غاضبانه قبضو ۽ ان بعد، سئو کن سال کان پوءِ، 1947ع ۾ پاڪستان جو قيام. انگريزن جي قبضي، هتان جي نيڪنامي، اخلاق، تمدن ۽ روايات ۾ جيتريقدر ڦيرو آندو، اوتروئي حيدرآباد شهر جي در ۽ ديوار کي تبديل ڪيو. حيدرآباد حڪومت جو تختگاهه نه رهيو ۽ ڪراچي ٿي ويو. هتان جا حڪمران قيد ٿي وڃي ڪلڪتي ۾ ڏينهن ڪاٽڻ لڳا ۽ پويان قلعي واريون جايون ڦٽي ويون. حاڪمن جي وئي کان پوءِ نواب ۽ خدمتگار پڻ ڌڪاڻجي ويا ۽ ٽنڊن ۾ طراوت ۽ تازگي نه رهي. هتان جا عالم، اديب، آخوند ۽ طبيب ڏتڙجي ويا. نئين دور ۾ نوان قانون ۽ نوان لاڙا پيدا ٿيا. پراڻي آبادي مان رڳو هندو عامل ۽ ڀائيبند اوج کي پهتا ۽ سندن دولت سببان نيون جايون ۽ نوان پاڙا وڌيا. ڏکڻ طرف '''هيرآباد''' ٺهيو. جاءِ جي تنگي سببان قلعي جهڙي تاريخي يادگار کي پڻ هڪڙي پاسي کان ڊاهي، نيون جايون جوڙايون ويون. الهندو ڪچو ۽ '''صدر''' ٻئي نئين دور ۾ آباد ٿيا. سرڪاري آفيسون، اسڪول، اسپتالون ۽ ڪاليج نئين دور جي ترقيءَ جا نشان بنيا. حيدرآباد جو شهر ريلوي ذريعي ڪراچي ۽ سکر، بلڪ بمبئيءَ ۽ لاهور سان ڳنڍجي ويو. 1947ع ۾ هندو عامل ۽ ڀائيبند، تن هي خالي ڪيو ۽ ڌرتي ڌڪاڻجي انڊيا هليا ويا ۽ سندن جاءِ اچي مهاجر آبادي اردو ڳالهائيندڙ آبادي والاري. 1947ع کانپوءِ حيدرآباد جي آدمشماري ايترو ته وڌي جو ان جو گذريل تاريخ ۾ مثال ئي ڪونهي. شهر جي گوشي گوشي ۾ نئين آبادي وڌڻ سان گڏ ”شاهه '''لطيف آباد'''“ جهڙو حيدرآباد جو نئون ڀاڱو آباد ٿيو. ڪوٽڙي براج جو ٺهڻ، وڏن ڪارخانن جو قائم ٿيڻ، سنڌ يونيورسٽيءَ جو حيدرآباد ۾ منتقل ٿيڻ، ريڊيو اسٽيشن کلڻ ۽ ڪمشنري پوڻ، هن نئين دور جا نمايان نشان آهن.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== مذھب ==

{{bar box
|title=حيدرآباد ۾ مذهب
|titlebar=#ddd
|left1='''Religions'''
|right1='''Percent'''
|float=left
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|94.0}}
{{bar percent|[[هندومت]]|Orange|5.0}}
{{bar percent|ٻيا|purple|1.0}}
}}

== جاگرافي ==

[[فائل:Beautiful sunset view of Kotri Barrage.jpg|thumb|کاٻو|سنڌونديءَ تي سانجھيءَ وير]]

=== حيدرآباد جون ديھون ===
حيدرآباد ضلعي ۾ ٽوٽل 106 ھيٺ ڏنل ديھون آھن:&lt;br&gt;
[[آبڙي ديھ]]،


{{-ڏسندا-}}
* [[:Image:Sindh.jpg|سنڌ جو نقشو]]

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [http://www.apnahyderabad.com حيدرآباد بابت ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125094504/http://apnahyderabad.com/ |date=2011-11-25 }}
* [http://www.hyderebadplus.com حيدرآباد بابت ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923005614/http://hyderebadplus.com/ |date=2017-09-23 }}
* [http://www.worldisround.com/articles/69197/index.html حيدرآباد تصويرن ۾] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626220659/http://www.worldisround.com/articles/69197/index.html |date=2006-06-26 }}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جا شھر]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:ضلعو حيدرآباد، سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]</text>
      <sha1>ap21tiin0yyberdh7da3foyot2uxud5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽنڊو قيصر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2475</id>
    <revision>
      <id>374775</id>
      <parentid>374440</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T06:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baloch nizamani</username>
        <id>21824</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تواريخ */</comment>
      <origin>374775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8828" sha1="obedxkwsvgdqom4v4cj3blix4ziaoz5" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = ٽنڊو قيصر
| official_name          = 
| native_name         =Tando Qaisar
| native_name_lang       = ur
| settlement_type        = يونين ڪائونسل
| image_skyline          = 
| imagesize              = 300px
| image_alt              = 
| image_caption          = 
| image_map              = 
| map_caption            = 
| pushpin_map            =Sindh 
| pushpin_mapsize        = 300
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|25|22|N|68|30|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]]
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2      =[[ حيدرآباد ضلعو]]
| established_title      =  تعلقو 
| established_date       = [[حيدرآباد ٻهراڙي]] 
| founder                = [[سردار قيصر خان نظاماڻي]]
| seat_type              =  
| seat                   =  
| government_footnotes   = 
| leader_party           = 
| leader_title           = 
| leader_name            = 
| unit_pref              = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes         = 
| area_total_km2         =  
| population_total       =  
| population_footnotes    =  
| population_as_of       =  
| population_density_km2 = auto
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت ]]
| utc_offset1            = +5
| blank_name_sec1        =  
| blank_info_sec1        = 51
| blank1_name_sec1       =  
| blank1_info_sec1       =  
| website             =
}}


'''ٽنڊو قيصر''' (ٽَنڊو قَيصَرُ، [[اردو]]: ٹنڈو قیصر، [[انگريزي]]: Tando Qaiser) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد_ضلعو|حيدرآباد]] ضلعي اندر هڪ ننڍو شهر ۽ [[يونين ڪاؤنسل]] آهي. هي شهر [[ٽنڊو ڄام|ٽنڊي ڄام]] کان پنج ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ آهي ۽ تعلقي [[حيدرآباد ٻهراڙي]] ۾ اچي ٿو. هي شهر ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دؤر ۾ آباد ٿيو ۽ انبن جي باغن جي لاءِ مشهور آهي.

ٽنڊو قيصر ۾ گهڻي آبادي [[نظاماڻي]] بلوچن جي آهي. انهن کان سواءِ هتي [[سيد]]، [[خاصخيلي]]، [[ڪوري]]، [[شيدي]]، [[ڪنڀر]]، [[پٺاڻ]] پڻ رهن ٿا، ۽ هندن ۾ [[ڪولهي]] ۽ [[مينگهواڙ]] گهراڻا آباد آهن. يونين ڪاؤنسل جي آبادي ٿلهي ليکي 28 هزار آهي.

ٽنڊو قيصر شهر جي ڀر ۾ [[سيد مراد شاه]] جو مزار آهي جتي هر سال ميلو پڻ لڳندو ھو. جيڪو هاڻ ڪافي وقت کان نه لڳي رهيو آهي. هن صوفي درويش جي متعلق ڪا تاريخي معلومات نٿي ملي، پر عوام جي اعتقاد مطابق سيد مراد شاه هڪ صوفي درويش ۽ بزرگ هو.

==تواريخ==

ڪلھوڙن جي دؤر ۾ سردار قيصر خان نظاماڻي ۽ سردار علودي خان نظاماڻي جي والد فقير محمد عرف ڳاڙهو خان ۽ سندس ڀائرن بکر خان احمد خان زردار خان ۽ فتح محمد عرف ڦتو خان آباد ڪيو ڪجھ عرصي کانپوء ڦتو خان ھتان لڏي ويو باقي ڀائرن جو اولاد ھتي رھيو گھڻي وقت کان پوءِ زردار خان نظاماڻي جو اولاد ھتان لڏپلاڻ ڪري سھراب ڳوٺ ڪڙيو گهنور ويا البت ھڪ گھر اڃا تائين ھتي اصلي جا۽ تي رھي ٿو 

علوداڻي پاڙو  ھن پاڙي وارا سردار علودي خان نظاماڻي جو اولاد آهن 

قيصراڻي  ھن پاڙي جا ٻه حصا آهن قيصراڻي  ھي سردار قيصر خان نظاماڻي جي پھرين گھرواري جو اولاد آهن 
وڏو در چيئرمين پاڙو ھي قيصر خان نظاماڻي جي ٻي گھرواري جو اولاد آهن 

بکراڻي پاڙو ھن پاڙي وارا سردار قيصر خان نظاماڻي جي چاچي بکر خان نظاماڻي جو اولاد آهن 

نظراڻي پاڙو ھن پاڙي وارا سردار قيصر خان نظاماڻي جي سؤٽ نظر علي خان نظاماڻي جو اولاد آهن زرداراڻي ھي سردار قيصر خان نظاماڻي جي چاچي زردار خان نظاماڻي جو اولاد آهن 

حمزاڻي پاڙو ھي سردار قيصر خان نظاماڻي جي ڏاڏي سردار غلام حسين خان نظاماڻي جي سؤٽ جا اولاد آهن

==مذهب==
ٽنڊي قيصر ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. هندو اقليت شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رهي ٿي، جن ۾ ڪولهي ۽ مينگهواڙ شامل آهن. مسلمانن ۾ سُني اڪثريت ۾ آهن ۽ اڪثر مسجدون سُنين جون ئي آھن جڏھن تہ ڪنھن ھڪ اڌ مسجد ۾ ناواقف ڀائرن جو تسلط آهي  ۽ تبليغي جماعت جا وفد ڏيھ توڙي پرڏيھ کان تبليغ جي سلسلي ۾ اڪثر ايندا رھندا آھن جنھن جي ڪري ھتي فرقيواريت بلڪل نہ آھي ھتي اهل تشيع جي بہ ڪجهه تعداد رهي ٿي، جڏهن ته سلفي يا اهل حديث جي (چند افراد کان سواءِ) موجودگي نه آهي.

ٽنڊو قيصر جا نظاماڻي شروع کان ئي سُني هئا ۽ صوفي بزرگن، عالمن جا مريد هئا. مشهور صوفي بزرگ سيد محمد راشد شاه عرف روضي ڌڻيءَ جو به هن ڳوٺ ۾ اچڻ ٿيو هو. ڳوٺ جو باني سردار قيصر خان نظاماڻي به سندس مريد هو. پير روضي ڌڻيءَ کان پوءِ سندس وڏي خليفي فقير [[محمود نظاماڻي]] [[ڪڙيو گهنور]] واري به ٽنڊي قيصر ۾ تبليغ جاري رکي ۽ سندس ڪيترائي مريد هن ڳوٺ ۾ هئا. هُن کا پوءِ هتي جي اڪثريت پير جهنڊي جي درگاه سان وابسته رهي.

ويهين صديءَ جي آخر ۾ تبليغي جماعت جي ڪري ٽنڊي قيصر ۾ [[وهابيت]] جو رواج پيو. هاڻوڪي وقت ۾ تمام ٿورا افراد عملي طور صوفي بزرگن جا پوئلڳ آهن. [[جماعت اصلاح المسلمين]] جي هڪ برانچ ٽنڊو قيصر ۾ موجود آهي جنهن جي ذريعي شهر جي آبادي ٻيهر صوفين سڳورن جي طريقي ۽ تعليمات کان واقف ٿي رهي آهي.

==ادب ۽ فن==
[[سنڌي ادبي سنگت]] جي ٽنڊي قيصر ۾ هڪ برانچ آهي جنهن جي نگهباني مشهور اديب ۽ شاعر آسي زميني ڪري رهيو آهي. آسي زميني جي لائبريري دانش گاه منصوريه به عوام لاءِ کليل آهي. جيڪا هاڻي ختم ٿي چڪي آهي. ائين  ان جي جاء تي آسي زميني جي اولاد جو دڪان موجود آهي. ٽنڊي قيصر جا هيٺيان افراد ادب ۽ فن ۾ مشهوري حاصل ڪري چڪا آهن.

* فتح محمد نظاماڻي، عالمِ دين ۽ مفسرِ قرآن، جنهن جي سنڌيءَ ۾ لکيل تفسير سنڌي ادبي بورڊ پاران ڇپجي چڪي آهي.
* محمود آسي نظاماڻي، اديب، ليکڪ، شاعر ۽ سنڌيڪار
* قيصر خان نظاماڻي، مشهور ٽي وي اداڪار ۽ پروڊيوسر
* سڪندر ستايل نظاماڻي، اديب ۽ شاعر
* صوفي شوڪت نظاماڻي، اديب
* ڊاڪٽر علي نواز نظاماڻي، اديب

==ادارا==
ٽنڊو قيصر ۾ هيٺيان سرڪاري ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. 
* ٽنڊو قيصر بوائز هائي اسڪول (سرڪاري)
* ٽنڊو قيصر گرلز مڊل اسڪول (سرڪاري)
* حبيب بئنڪ برانچ ٽنڊو قيصر (غير سرڪاري)
* ٽنڊو قيصر رورل هيلٿ سينٽر (سرڪاري)
* ٽنڊو قيصر اينيمل هيلٿ سينٽر (سرڪاري)
* [[جماعت اصلاح المسلمين]] پاڪستان برانچ ٽنڊو قيصر (غير سرڪاري)

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[https://www.youtube.com/watch?v=sNsN1LaxeMg ٽنڊو قيصر ۾ ٿيل جماعت اصلاح المسلمين جو سالانه ديني جلسو 2013]
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:حيدرآباد سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون]]</text>
      <sha1>obedxkwsvgdqom4v4cj3blix4ziaoz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2973</id>
    <revision>
      <id>374669</id>
      <parentid>367216</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9568" sha1="jx9ags5vj0vekg2qvmrv9aihu3qk42t" xml:space="preserve">{{Wikify}} {{POV}}
{{صندوق معلومات شخص}}
'''علی بن ابی طالب''' ([[عربي]]: علی بن أبی طالب؛ پیدائش: 13 رجب، 30 [[عام الفيل]]؛ وفات: 21 رمضان، 40 هجری) مذهب [[شیعہ]] جو پهريون، [[محمد]]، پیغمبر اسلام جو سوٽ ۽ نياڻو.&lt;ref&gt;{{پک|Nasr|2012|ف=ʿAlī|ک=Brit annica|زبان =en}}&lt;/ref&gt; پيءُ [[ابو طالب]]، ماءُ [[فاطمه بنت اسد]] ۽ گھر واري [[فاطمه زهرا]]، پٽ [[امام حسن]]، [[امام حسين]]، [[زینب]] ء [[ام ڪلثوم بنت علي|ام ڪلثوم]].&lt;ref&gt;[http://www.mezan.net/mawsouat/ali/awladeh.html أولاد الإمام علي عليه السلام - موقع الميزان&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; پاڻ سال 35 تا 40 پنج سال جي گھٽ  عرصي تائين خلیفي جي عنوان سان خلافت اسلامی، ([[شام]] کان علاوه) تقريبا پوڻا پنج سال تائين حڪومت ڪيائين.&lt;ref name=&quot;archive.org&quot;/&gt; علي کي خلفاء راشدین ۽ [[صحابه|صحابهٔ]] مان ويجھو صحابي ۽ شيعن جو پهريون مڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{پک|Gleave|2014|ف=ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

ننڍپڻ ۾ والد جي قرضي ٿي وڃڻ ڪري، محمد صلی اللہ علیہ وسلم ان کي پنهنجي سرپرستي ۾ ورتو. محمد جي سرپرستي ۾ اچَڻ وقت، علی جي ڄمار 9 کان 11 سال هئي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; علي یوم الدار (دعوت ذي عشيره) ۾ محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي دعوت قبول ڪري [[فهرست نخستین مسلمانان|اسلام تي سڀ کان پهريان ايمان آڻڻ وارو]] انسان بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{پک|Momen|1985|ک=Introduction to Shi‘i Islam|زبان=en|ص=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Tabatabaei|1979|ک=Shi'ite Islam|زبان=en|ص=39}}&lt;/ref&gt; ۽ محمد ان کي پنهنجو ڀاءُ ۽ وصي (جانشين) ڪوٺيو.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; چيو وڃي ٿو ته لیلة المبیت [[مديني طرف هجرت]] واري رات ۾ به ان جي مدد ڪيائين&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; ۽ محمد  جي بستري تي دشمنن جي حملي کان بي خوف ٿي آرامي ٿيا. هجرت کان پوءِ [[مدينو|مدینه]] ويو ۽ ڀائيپاڻي واعدي (اخوت) ۾ علي کي پنهنجو ڀاءُ انتخاب ڪيائين.&lt;ref&gt;{{پک|Meri|2005|ک=Medieval Islamic Civilization|زبان=en|ص=36}}&lt;/ref&gt; هو گھڻين‌ ئي جنگين ۾ علمدار اسلام رهيو.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

== مڪي ۾ زندگي==

=== نالو ===
تاريخدانن جو بيان آهي تہ  عليءَ جو نالو [[ابو طالب]] [[قصي]] جي نالي تي [[قصي|زيد]] رکيو هو. اوهان جي ماءُ [[فاطمه بنت اسد]] اوهان جو نالو پنهجي پيءُ جي نالي اسد تي رکيو هو جڏهن تہ محمد مٿس [[الله]] جو نالو علي رکيو.&lt;ref&gt;[http://archive.org/stream/Seerat-e-Ali-ul-Murtazar.aByShaykhMuhammadNafay/Seerat-e-Ali-ul-Murtazar.aByShaykhMuhammadnafay#page/n33/mode/1up Seerat -e- Ali -ul- Murtaza [r.a&amp;#93; By Shaykh Muhammad Nafay&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== لقب ۽ ڪنيت ===
علي جي مشهور ڪنيت ابوتراب ۽ ابوالحسن آهي ء مشهور لقب اميرالمومنين، مرتضيٰ، وجه الله، يدالله، عين الله، اسدالله، نفس رسول، ثاقي ڪوثر حيدر گھڻو مشور آهن.&lt;ref name=&quot;books.rafed.net&quot;/&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.scribd.com/doc/20036942/Najmul-Hassan-14-Sitaray#scribd (Najmul Hassan) - 14 Sitaray | Banu Hashim | Muhammad&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;ابو تراب، حضرت علي عليه السّلام جن جو لقب آهي. ٻنهي جهانن جي سردار حضرت محمد مصطفيٰ صلي الله عليه وسلم جن، پرهيزگاريءَ ۽ حليمائيءَ جي لحاظ کان کين انهيءَ لقب سان سڏيو. ابو تراب جي لفظي معنيٰ آهي: ”مٽيءَ جو پيءُ“. لطيف سائينءَ به چيو آهي&lt;ref&gt;{{Citation |title=ابو تراب : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%A8 |accessdate=2024-03-11 |archive-date=2024-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311144506/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%A8 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; : 
:سو نہ ڪنھين شيءِ ۾، جيڪي منجهہ ’تراب‘

== پرورش ==
علي جي پرورش [[محمد]] پاڻ ڪئي جڏهن علي پيدا ٿيو تڏهن اوهان پنهجي ڄڀ علي جي ڄڀ سان ڏني ء پنهجو لعاب دهن سان علي کي سيراب ڪيو.&lt;ref&gt;[http://www.archive.org/stream/Seerat-e-HalbiyaUrduTranslationByShaykhMuhammadAslamQasmi/Seerat-e-Halbiya-Volume2-UrduTranslationByShaykhMuhammadAslamQasmi#page/n202/mode/1up Seerat -e- Halbiya Urdu Translation By Shaykh Muhammad Aslam Qasmi&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== مديني ۾ زندگي ==
=== ولادت کان پيغمبر جي بعثت تائين ===

علي جمعي ڏينهن 13رجب سن 30 عام الفيل (بعثت کان ڏهہ سال اڳ) ڪعبي منجھ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=دارالقران في العتبة الحسينية يشارك في أمسية قرآنية تقيمها العتبة الكاظمية المقدسة {{!}} العتبة الحسينية المقدسة&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://imamhussain.org/howseholdd/30vie.html |accessdate=2016-02-03 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322015330/http://imamhussain.org/howseholdd/30vie.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.rafed.net&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://books.rafed.net/view.php?type=c_fbook&amp;b_id=128 |accessdate=2016-02-03 |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812100140/https://books.rafed.net/view.php?type=c_fbook&amp;b_id=128 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; هن نينگر جو عالي قدر والد ابو طالب ابن [[عبدالمطلب]] ابن [[هاشم]] ابن عبد [[مناف]] هو ۽ سندن امڙ [[فاطمہ بنت اسد]] بن [[هاشم]] ابن [[عبدالمناف]] هئي.&lt;ref name=&quot;books.rafed.net&quot;/&gt; علي ڇهن سالن جي ڄمار تائين پنهنجي والدين وٽ زندگي گذاريندو رهيو. ان کان پوءِ محمد  ابن عبدالله جي درخواست تي محمد  وٽ هليو آيو.

محمد مصطفي  جو اعليٰ ڪردار، بهترين سيرت، عدالت پسندي، انسان دوستي، خدا پرستي عليءَ جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ جي راهہ متعين ڪرڻ لاءِ بهترين نمونو هئي.

== علي جي باري ۾ نظريا ==

=== شيعن جو نظريو ===

شيعه اثناعشري ۽ اسماعيلي شيعه پاڻ کي  الله جو ولي پيغمبر اسلام جو روحاني سياسي جانشين پهريون خليفو ۽ سندن اهل بيت مان مڃين ٿا ۽ا وهان کي معصوم پڻ مڃن ٿا. شيعه اثناعشري ۽ اسماعيلين جو اهو مڃڻ آهي ته پيغمرِ اسلام علي کي پنهنجو سياسي ۽ مذهبي خليفو نامزد فرمايو آھي، پيغمبرِ اسلام  جي وفات کان پوءِ  جو حق ادا نا ڪيو ويو ۽ خلافت ابن ابوقحافه کي ڏني وئي. شيعه زيدي سنين وانگي اوهان کي صرف پيغمبرِ اسلام  جو روحاني جانشين مڃن ٿا يعني مذهبي جانشين ۽ سياسي جانشين کي الڳ مڃن ٿا.  

=== سنين جو عقيدو ===

سني  مسلمان پاڻ کي، الله جو ولي چوٿون خليفو، خدا جي رسول  جو صحابي ۽  عشره مبشرا يعني ڏھ جنت جي بشارت مليل صحابين مان مڃن ٿا. سني اوهان کي بعد از پيغمبرِ اسلام ابوبڪر بن ابوقحافه رضہ، عمر بن خطاب رضه، عثمان بن عفان رضہ کان پوءِ افضل مڃن ٿا. ڪجهه سني اوهان کي بعد از انبياء افضل مڃن ٿا انهن کي تفضيلي سني چئبو آھي، صوفي سني اوهان کي رسول الله جو روحاني خليفو مڃن ٿا. سني پاڻ جي دور ۾ وڙھيل ٽن جنگن ۾ پاڻ کي حق تي ۽ مخالفن مان اهل جمل، اهل صفين کي اجتهادي غلطي ۽ اهل نهروان کي خالص گمراهي تي مڃن ٿا.   

=== نصيري جو عقيدو ===

نصيرين جو علي,[[الله]] آهي.

{{-ڏسندا-}}
* [[محمد بن عبدالله]]
* [[ابوبڪر]]
* [[عمر]]
* [[عثمان]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:محمد]]
[[زمرو:صحابه]]
[[زمرو:ٻنو هاشم]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:عشره مبشره]]
[[زمرو:بدري صحابه]]
[[زمرو:خلفاء راشدين]]
[[زمرو:مسلم جرنيل]]
[[زمرو:مھاجر صحابہ]]
[[زمرو:سابقون الاولون]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]</text>
      <sha1>jx9ags5vj0vekg2qvmrv9aihu3qk42t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Userbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>4598</id>
    <revision>
      <id>374639</id>
      <parentid>21537</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="n808xpp2c47va9t50hfd08kfamt2m4k" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;float:{{{float|left}}}; border:{{{border-width|{{{border-s|1}}}}}}px solid {{{border-color|{{{1|{{{border-c|{{{id-c|#999}}}}}}}}}}}}; margin:1px;&quot; class=&quot;wikipediauserbox {{{bodyclass|}}}&quot;&gt;
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width:238px; background:{{{info-background|{{{2|{{{info-c|#EEE}}}}}}}}};&quot;
{{#if:{{{logo|{{{3|{{{id|id}}}}}}}}}|
! style=&quot;width:{{{logo-width|{{{id-w|45}}}}}}px; height:{{{logo-height|{{{id-h|45}}}}}}px; background:{{{logo-background|{{{1|{{{id-c|#DDD}}}}}}}}}; text-align:{{{id-a|center}}}; font-size:{{{logo-size|{{{5|{{{id-s|14}}}}}}}}}pt; color:{{{logo-color|{{{id-fc|black}}}}}}; padding:{{{logo-padding|{{{id-p|0 1px 0 0}}}}}}; line-height:{{{logo-line-height|{{{id-lh|1.25em}}}}}}; vertical-align: middle; {{{logo-other-param|{{{id-op|}}}}}}&quot; {{!}} {{{logo|{{{3|{{{id|id}}}}}}}}}
}}
| style=&quot;text-align:{{{info-a|left}}}; font-size:{{{info-size|{{{info-s|8}}}}}}pt; padding:{{{info-padding|{{{info-p|0 4px 0 4px}}}}}}; height:{{{logo-height|{{{id-h|45}}}}}}px; line-height:{{{info-line-height|{{{info-lh|1.25em}}}}}}; color:{{{info-color|{{{info-fc|black}}}}}}; vertical-align: middle; {{{info-other-param|{{{info-op|}}}}}}&quot; {{#if:{{{info-class|}}}|class=&quot;{{{info-class}}}&quot;}} | {{{info|{{{4|''معلومات''}}}}}}
|}
&lt;/div&gt;

{{#if:{{{usercategory|}}}{{{usercategory2|}}}{{{usercategory3|}}}|
{{cat handler
 |nocat = {{{nocat|}}}
 |subpage = {{#if:{{{nocatsubpages|}}}|no}}
 |user =
   {{#if:{{{usercategory|}}}|[[زمرو:{{{usercategory}}}]]}}
   {{#if:{{{usercategory2|}}}|[[زمرو:{{{usercategory2}}}]]}}
   {{#if:{{{usercategory3|}}}|[[زمرو:{{{usercategory3}}}]]}}
 |template =
   {{#if:{{{usercategory|}}}|[[زمرو:{{{usercategory}}}| {{BASEPAGENAME}}]]}}
   {{#if:{{{usercategory2|}}}|[[زمرو:{{{usercategory2}}}| {{BASEPAGENAME}}]]}}
   {{#if:{{{usercategory3|}}}|[[زمرو:{{{usercategory3}}}| {{BASEPAGENAME}}]]}}
}}
}}

&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n808xpp2c47va9t50hfd08kfamt2m4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گلشن ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4727</id>
    <revision>
      <id>374753</id>
      <parentid>310768</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32344" sha1="9rsndj47w5v3s7krczy26e84qvbhgl7" xml:space="preserve">{{Short description|District of Karachi}}
{{Infobox settlement
| name = گلشن ضلعو
| native_name = ضلع گلشن
| settlement_type = [[ضلعو]]
| image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg
| image_alt = 
| image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون
| image_flag = 
| flag_alt = 
| image_seal = 
| seal_alt = 
| image_shield = 
| shield_alt = 
| etymology = گلشن ضلعو
| nickname = 
| motto = 
| image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg
| map_alt = 
| map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو
| pushpin_map = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| pushpin_label_position = 
| coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| coor_pinpoint = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = {{flag|Sindh}}
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]]
| subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]]
| parts_type = ٽائون
| parts_style = coll
| parts = 4&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government &amp; Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]]
| p2 = [[گلشن ٽائون]]
| p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]]
| p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]]
| subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ
| subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]&lt;br&gt;[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]&lt;br&gt;[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]&lt;br&gt;[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]]
| established_title = قائم ٿيو
| established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور)
| established_title2 = بحال ڪيو ويو
| established_date2 = 11 جولائي، 2011ع
| founder = 
| seat_type = هيڊ ڪوارٽر&lt;ref&gt;
{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}&lt;/ref&gt;
| seat = ڊي سي ايسٽ آفيس
| government_footnotes = 
| government_type = ضلعي انتظاميه
| governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت
| leader_party = 
| leader_title = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name = الطاف شيخ&lt;ref&gt;
{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| leader_title3 = 
| leader_name3 = 
| leader_title4 = 
| leader_name4 = 
| unit_pref = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 139
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;2023table1&quot;/&gt;
| population_as_of = 2023ع
| population_total = 3,913,656
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| demographics_type1 = Literacy
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| population_demonym = [[Karachiite]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset1 = +05:00
| timezone1_DST = [[DST]] ''is not observed''
| utc_offset1_DST = 
| postal_code_type = ZIP Code
| postal_code = 75300
| area_code_type = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code = [[Telephone numbers in Pakistan|021]]
| iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]]
| website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}}
| footnotes = 
| demographics1_info1 = {{
bulleted list|
'''Total:'''&lt;br /&gt;80.07% |
'''Male:'''&lt;br /&gt;81.31% |
'''Female:'''&lt;br /&gt;78.65%
}}
| established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع
| established_title1 = ختم ڪيو ويو
| official_name = Karachi East
| blank2_info = 42201-XXXXXXX-X
| blank2_name = [[CNIC (Pakistan)|CNIC]] Code of Gulshan District
}}
'''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|Karachi Safari Park is located in Gulshan Town]]
سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.&lt;ref&gt;[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012&lt;/ref&gt; نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.&lt;ref&gt;[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
[[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[National Stadium, Karachi|National Cricket Stadium]], Karachi]]
سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو.

The district was established in 1972.

The district was abolished in 2000 as federal government formed [[City District Government Karachi]] as a result [[Karachi South District]] was divided into four towns namely:

* [[Gulshan Town]] 
* [[Jamshed Town]]
* [[Korangi Town]]
* [[Shah Faisal Town]]

On 11 July 2015, the Sindh Government restored Karachi East District.&lt;ref&gt;[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012&lt;/ref&gt;

In November 2013, three eastern towns of Karachi East District separated to form a new District named [[Korangi District|Korangi]] also [[Jamshed Town]] of [[Karachi District (South District)|Karachi South District]] was added into this district. Now Karachi East comprises two towns: Jamshed and Gulshan.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;District&quot;&gt;{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

In 2022, it was divided into five towns namely [[Sohrab Goth Town]], [[Safoora Goth|Safoora]] Town, [[Gulshan Town]], Jinnah Town and [[Chanesar Town]] with 43 union councils and 172 wards respectively.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾
67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي&lt;ref&gt; https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html &lt;/ref&gt;.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو&lt;ref name=&quot;برٽنيڪا &quot;&gt; https://www.britannica.com/place/Karachi- &lt;/ref&gt;. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي.

==آباديات==
ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt;، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾&lt;ref name=&quot;سٽي&quot;/&gt; ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. &lt;ref name=&quot; سٽي&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - &lt;/ref&gt;

{{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Karachi East district has 659,389 households and a population of 3,921,742.&lt;ref name=&quot;2023table20&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; The district has a sex ratio of 113.51 males to 100 females and a literacy rate of 80.07%: 81.31% for males and 78.65% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2023table12&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 933,514 (23.85% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref name=&quot;2023table5&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; The entire population lives in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;/&gt;

{{bar box
|title=Religions in Karachi East district (2023)&lt;ref name=&quot;2023table9&quot;/&gt;
|titlebar=#FCD116
|left1=Religion
|right1=Percent
|float=left
|bars=
{{bar percent|[[Islam]]|green|95.05}}
{{bar percent|[[Christianity in Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|3.10}}
{{bar percent|[[Hinduism in Sindh|Hinduism]]|darkorange|1.57}}
{{bar percent|Other or not stated|black|0.28}}
}}

The majority religion is Islam, with 95.05% of the population. Christianity is practiced by 3.1% and Hinduism (including Scheduled Castes) is practiced by 1.57% of the population.&lt;ref name=&quot;2023table9&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
|caption = Languages of Karachi East district (2023)&lt;ref name=&quot;2023table11&quot;/&gt;
|label1 = [[Urdu]] |value1 = 48.98 |color1 = green
|label2 = [[Sindhi language|Sindhi]] |value2 = 12.81 |color2 = gold
|label3 = [[Pashto]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue
|label4 = [[Punjabi language|Punjabi]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown
|label5 = [[Saraiki language|Saraiki]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod
|label6 = [[Hindko language|Hindko]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat
|label7 = [[Balochi language|Balochi]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue
|label8 = Others |value8 = 6.14 |color8 = grey
|thumb=left
}}

At the time of the 2023 census, 1,916,767 of the people spoke [[Urdu]], 501,156 spoke [[Sindhi language|Sindhi]], 453,464 spoke [[Pashto]], 407,425 [[Punjabi language|Punjabi]], 231,523 [[Saraiki language|Saraiki]], 91,034 [[Hindko]], 71,312 [[Balochi language|Balochi]] &amp; 240,975 others of total 3,913,656 as their first language.&lt;ref name=&quot;2023table11&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;

==سياسي ۽ انتظامي ورھاست==
ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر
يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن.
===ٽائون===
نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي&lt;ref name=&quot; ڊان&quot;&gt; https://www.dawn.com/news/1055943- &lt;/ref&gt; ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.&lt;ref name=&quot;پوليٽڪ &quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.&lt;ref name=&quot;سما ٽي وي &quot;&gt; https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- &lt;/ref&gt;. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.&lt;ref name=&quot; ڪي ايم سي&quot;&gt;http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون&lt;ref name=&quot;پوليٽڪ&quot;/&gt;'''
|-
!#
! يونين ڪاميٽي
! تعلقو
! آبادي
|-
| 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 
||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 3 ||يو سي [[اعظم بستي]]  3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
|  5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5  ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]]  6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]]  ||
|-
| 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]]  ||
|-
| 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20  ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  || 
|-
| 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25
 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]]  ||
|-
| 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] ||
|-
| 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] ||
|-
| 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] ||
|-
| 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]]  ||
|-
| 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]]  ||
|-
| 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] 
|}
Following is the list of administrative towns of Karachi East District.&lt;ref name=Dawn&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+Jinnah Town
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''Union Council'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 1 [[Pakistan Quarters]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 2 [[Soldier Bazar]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 3 [[Patel Para]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 4 [[Jamshed Quarters]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 5 Martin Quarters
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 7 [[Bahadurabad]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 8 [[Delhi Mercantile Society|Delhi Mercantile]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 9 Tunisia Line
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 10 [[Central Jacob Lines|Jacob Lines]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 11 Behind Jacob Lines
|}
{{Clear}}

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+Chanesar Town
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''Union Council'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 1 [[PECHS|P.E.C.H.S.]] {{nobr|(''Pakistan Employees Co-operative Housing Society'') }}
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 2 [[PECHS-II|P.E.C.H.S. II]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 3 [[Mahmudabad (Karachi)|Mahmudabad]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 4 [[Manzoor Colony]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 5 [[Manzoor Colony]]-II
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 7 [[Akhtar Colony]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 8 [[Chanesar Goth]]
|}
{{Clear}}

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+Sohrab Goth Town
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''Union Council'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 1 Al-Asif Square
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 2 New Quetta Town
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 3 Sukhiya Goth
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 4 Ayub Goth
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 5 Khadim Hussain Goth
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 6 [[Ahsanabad]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 7 Yousuf Shah Goth
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 8 [[Sabzi Mandi (Karachi)|Sabzi Mandi]]
|}
{{Clear}}

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+Safoora Town
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''Union Council'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 1 [[Abbas Town]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 2 [[Gulzar-e-Hijri]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 3 [[Sachal Goth]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 4 Al-Azhar Garden
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 5 Johar Complex
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 6 [[Pehlwan Goth]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 7 [[Gulistan-e-Johar]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 8 [[Karachi Safari Park|Safari Park]]
|}
{{Clear}}

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+Gulshan-e-Iqbal Town
|-
!style=&quot;background:#ffdead;&quot;|'''Union Council'''
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 1 [[Essa Nagri]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 2 Hassan Square
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 3 [[Jamali Colony]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 4 Zia-ull-Haq Colony
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 5 New Dhoraji
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 6 [[Metroville Colony|Metroville-III]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 7 [[Shanti Nagar]]
|-
|style=&quot;border-bottom:1px solid grey;&quot;|U.C. 8 [[National Stadium, Karachi|National Stadium]]
|-
|}
{{Clear}}
===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون===
{{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}}
===ٿاڻا===
گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.
===ديهن جي فهرست===
The following is a list of Karachi East District's dehs, organised by taluka:&lt;ref name=&quot;Sindh Zameen&quot;&gt;{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}&lt;/ref&gt;

* '''Gulshan-e-Iqbal taluka''' (5 dehs)
** Dozan (P)
** Gujero (P)
** Okewari
** Safooran (P)
** Songal (P)
* '''Gulzar-e-Hijri taluka''' (5 dehs)
** Bitti Amri
** Dozan (P)
** Gujro-1
** [[Songal]]
** Thoming

==عدالتي نظام==
ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن&lt;ref name=&quot;سنڌ ھاء ڪورٽ&quot;/&gt;. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.&lt;ref name=&quot; سنڌ ھاء ڪورٽ&quot;&gt;http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -&lt;/ref&gt;.

==اسپتال ۽ تعليمي ادارا==
===اسپتال===
گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}&lt;/ref&gt; ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}&lt;/ref&gt;

===تعليمي ادارا===
گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering &amp; Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}&lt;/ref&gt; ڪراچي يونيورسٽي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}&lt;/ref&gt; ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن.

==گيلري==
[[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]]
[[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
{{-}}

&lt;gallery&gt;
عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جا شهر]]
* [[ڪراچي جا ٽائون]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]]
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گلشن ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]]
[[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]]</text>
      <sha1>9rsndj47w5v3s7krczy26e84qvbhgl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:User es-2</title>
    <ns>10</ns>
    <id>4979</id>
    <revision>
      <id>374658</id>
      <parentid>30242</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="407" sha1="dpgunsr4zsz5m355aggjawz5i8q1g86" xml:space="preserve">{{userbox-level
| level    = 2
| id       = [[اسپيني ٻولي|es]]
| info     = {{lang|es|هي واپرائيندڙ '''[[:زمرو:واپرائيندڙ es-2|وچولي]]''' سطح تي '''[[:زمرو:واپرائيندڙ es|هسپانوي]]''' ۾ حصو وٺي سگهي ٿو۔|italics=no}}
| usercategory = User es-2
| nocat = {{{nocat|}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|Template:User x}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dpgunsr4zsz5m355aggjawz5i8q1g86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:User es</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5002</id>
    <revision>
      <id>374643</id>
      <parentid>30128</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="6ak5dvamwinv8ulac1amy4x00zcssd7" xml:space="preserve">{{Userbox-level
| level    = 
| id       = [[هسپانوي ٻولي|es]]
| info     = هي واپرائيندڙ '''[[:زمرو:واپرائيندڙ es|هسپانوي]]''' کي پنهنجي '''[[:زمرو:واپرائيندڙ es-N|مادري ٻولي]]''' طور استعمال ڪري ٿو۔
| usercategory  = User es
| usercategory2 = User es-N
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ak5dvamwinv8ulac1amy4x00zcssd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Languages</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5041</id>
    <revision>
      <id>374648</id>
      <parentid>24935</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="avn5ag4zy5deew9ix0dcmgvovu0sv7a" xml:space="preserve">{{Navbox
|name = Languages
|navbar = plain
|title = [[{{{1}}}{{{langvoid| ٻولي}}}]]
|list1 = &lt;div&gt;
[[وپ:Babel|Babel]]: [[سانچو:User {{{2}}}-0|0]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-1|1]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-2|2]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-3|3]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-4|4]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}|N]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-5|5]]
&lt;/div&gt;
}}
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ ٻوليون|*]]
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>avn5ag4zy5deew9ix0dcmgvovu0sv7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374651</id>
      <parentid>374648</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="n3tqbav1oftkylcm0ci4yo01g7weu36" xml:space="preserve">{{Navbox
|name = Languages
|navbar = plain
|title = [[{{{1}}}{{{langvoid| ٻولي}}}]]
|list1 = &lt;div&gt;
[[وپ:بابل|بابل]]: [[سانچو:User {{{2}}}-0|0]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-1|1]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-2|2]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-3|3]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-4|4]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}|N]] &amp;#124; [[سانچو:User {{{2}}}-5|5]]
&lt;/div&gt;
}}
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ ٻوليون|*]]
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n3tqbav1oftkylcm0ci4yo01g7weu36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Userbox/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5295</id>
    <revision>
      <id>374640</id>
      <parentid>30806</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3081" sha1="9i4orf8wck1xyim3ptoggp2c9xe3ttg" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;

هي سانچو جلدي [[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ باڪس|واپرائيندڙ باڪس]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيئن واپرائيندڙ پنهنجي [[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ صفحو|واپرائيندڙ صفحي]] تي ڏيکاري سگهن، بغير HTML يا Wikitable سنٽيڪس ڄاڻڻ جي۔

== استعمال ==
&lt;pre style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Userbox
| bodyclass     = &lt;!-- پوري سانچي جي HTML ٽيبل لاءِ ڪلاس شامل ڪري ٿو --&gt;
| border-c      = &lt;!-- بارڊر جو رنگ (ڊيفالٽ=id-c) --&gt;
| border-s      = &lt;!-- بارڊر جي ويڪر (پڪسلز ۾، ڊيفالٽ=1) --&gt;
| float         = &lt;!-- left|right|none (ڊيفالٽ=left) --&gt;
| id            = &lt;!-- لوگو يا متن --&gt;
| id-a          = &lt;!-- لوگو جي افقي ترتيب (left/center/right/justify) --&gt;
| id-c          = &lt;!-- لوگو جو پسمنظر رنگ --&gt;
| id-fc         = &lt;!-- لوگو جو فونٽ رنگ --&gt;
| id-h          = &lt;!-- اوچائي (پڪسلز ۾) --&gt;
| id-lh         = &lt;!-- لائين هائيٽ --&gt;
| id-op         = &lt;!-- اضافي CSS --&gt;
| id-p          = &lt;!-- پيڊنگ --&gt;
| id-s          = &lt;!-- متن جي سائيز --&gt;
| id-w          = &lt;!-- ويڪر --&gt;
| info-class    = &lt;!-- info حصي لاءِ HTML ڪلاس --&gt;
| info          = &lt;!-- معلوماتي متن --&gt;
| info-a        = &lt;!-- متن جي ترتيب --&gt;
| info-c        = &lt;!-- پسمنظر رنگ --&gt;
| info-fc       = &lt;!-- فونٽ رنگ --&gt;
| info-lh       = &lt;!-- لائين هائيٽ --&gt;
| info-op       = &lt;!-- اضافي CSS --&gt;
| info-p        = &lt;!-- پيڊنگ --&gt;
| info-s        = &lt;!-- متن جي سائيز --&gt;
| nocat         = &lt;!-- زمرو شامل ٿيڻ بند ڪري --&gt;
| usercategory  = &lt;!-- زمرو --&gt;
| usercategory2 = &lt;!-- زمرو --&gt;
| usercategory3 = &lt;!-- زمرو --&gt;
}}
&lt;/pre&gt;

* سڀئي پيرا ميٽر اختياري آهن  
* تصويرون عام طور 45px يا ان کان گهٽ سائيز ۾ هجن  

=== سادو استعمال ===
&lt;pre&gt;
{{Userbox
| border-c = 
| id = 
| id-c = 
| id-fc = 
| id-s = 
| info = 
| info-c = 
| info-fc = 
| info-lh = 
| info-s = 
| nocat = {{{nocat|}}}
| usercategory = 
}}
&lt;/pre&gt;

== مثال ==
{|
! ڪوڊ !! نتيجو
|-
| &lt;pre&gt;{{Userbox}}&lt;/pre&gt; || {{Userbox}}
|-
| &lt;pre&gt;{{Userbox
| id = مثال
| info = متن
}}&lt;/pre&gt; || {{Userbox|id=مثال|info=متن}}
|}

== Microformats ==
;bodyclass : پوري باڪس لاءِ HTML ڪلاس
;info-class : info حصي لاءِ HTML ڪلاس

هي سانچو [[microformat]] معلومات پڻ سپورٽ ڪري ٿو۔

مثال:
&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{Tl|userbox-2}}
* {{Tl|userbox-r}}
* [[ويب رنگ]]

&lt;includeonly&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ باڪس]]
[[زمرو:واپرائيندڙ نيم-جڳهه سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا ميٽا سانچا]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>9i4orf8wck1xyim3ptoggp2c9xe3ttg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374642</id>
      <parentid>374640</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3153" sha1="ojjz10atwycwj017x5epzxxvd3gbxyu" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;

هي سانچو جلدي [[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ باڪس|واپرائيندڙ باڪس]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيئن واپرائيندڙ پنهنجي [[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ صفحو|واپرائيندڙ صفحي]] تي ڏيکاري سگهن، بغير ايڇ ٽي ايم ايل يا وڪيٽيبل سنٽيڪس ڄاڻڻ جي۔

== استعمال ==
&lt;pre style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Userbox
| bodyclass     = &lt;!-- پوري سانچي جي ايڇ ٽي ايم ايل ٽيبل لاءِ ڪلاس شامل ڪري ٿو --&gt;
| border-c      = &lt;!-- بارڊر جو رنگ (ڊيفالٽ=id-c) --&gt;
| border-s      = &lt;!-- بارڊر جي ويڪر (پڪسلز ۾، ڊيفالٽ=1) --&gt;
| float         = &lt;!-- left|right|none (ڊيفالٽ=left) --&gt;
| id            = &lt;!-- لوگو يا متن --&gt;
| id-a          = &lt;!-- لوگو جي افقي ترتيب (left/center/right/justify) --&gt;
| id-c          = &lt;!-- لوگو جو پسمنظر رنگ --&gt;
| id-fc         = &lt;!-- لوگو جو فونٽ رنگ --&gt;
| id-h          = &lt;!-- اوچائي (پڪسلز ۾) --&gt;
| id-lh         = &lt;!-- لائين هائيٽ --&gt;
| id-op         = &lt;!-- اضافي CSS --&gt;
| id-p          = &lt;!-- پيڊنگ --&gt;
| id-s          = &lt;!-- متن جي سائيز --&gt;
| id-w          = &lt;!-- ويڪر --&gt;
| info-class    = &lt;!-- info حصي لاءِ HTML ڪلاس --&gt;
| info          = &lt;!-- معلوماتي متن --&gt;
| info-a        = &lt;!-- متن جي ترتيب --&gt;
| info-c        = &lt;!-- پسمنظر رنگ --&gt;
| info-fc       = &lt;!-- فونٽ رنگ --&gt;
| info-lh       = &lt;!-- لائين هائيٽ --&gt;
| info-op       = &lt;!-- اضافي CSS --&gt;
| info-p        = &lt;!-- پيڊنگ --&gt;
| info-s        = &lt;!-- متن جي سائيز --&gt;
| nocat         = &lt;!-- زمرو شامل ٿيڻ بند ڪري --&gt;
| usercategory  = &lt;!-- زمرو --&gt;
| usercategory2 = &lt;!-- زمرو --&gt;
| usercategory3 = &lt;!-- زمرو --&gt;
}}
&lt;/pre&gt;

* سڀئي پيرا ميٽر اختياري آهن  
* تصويرون عام طور 45px يا ان کان گهٽ سائيز ۾ هجن  

=== سادو استعمال ===
&lt;pre&gt;
{{Userbox
| border-c = 
| id = 
| id-c = 
| id-fc = 
| id-s = 
| info = 
| info-c = 
| info-fc = 
| info-lh = 
| info-s = 
| nocat = {{{nocat|}}}
| usercategory = 
}}
&lt;/pre&gt;

== مثال ==
{|
! ڪوڊ !! نتيجو
|-
| &lt;pre&gt;{{Userbox}}&lt;/pre&gt; || {{Userbox}}
|-
| &lt;pre&gt;{{Userbox
| id = مثال
| info = متن
}}&lt;/pre&gt; || {{Userbox|id=مثال|info=متن}}
|}

== مائڪروفارميٽ ==
;bodyclass : پوري باڪس لاءِ HTML ڪلاس
;info-class : info حصي لاءِ HTML ڪلاس

هي سانچو [[مائڪروفارميٽ]] معلومات پڻ سپورٽ ڪري ٿو۔

مثال:
&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{Tl|userbox-2}}
* {{Tl|userbox-r}}
* [[ويب رنگ]]

&lt;includeonly&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ باڪس]]
[[زمرو:واپرائيندڙ نيم-جڳهه سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا ميٽا سانچا]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ojjz10atwycwj017x5epzxxvd3gbxyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Languages/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5371</id>
    <revision>
      <id>374656</id>
      <parentid>29807</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2321" sha1="34donht19z2mqd4mubseazndqzzudot" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ بين الوڪي هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو --&gt;

== استعمال ==
=== عام ===
هي سانچو واپرائيندڙ ٻولين جي سانچن جي ڊاڪيومينٽيشن ۾ رکڻ لاءِ آهي۔ اهو خاص طور تي [[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ باڪس|يوزر باڪس]] لاءِ آهي (جهڙوڪ {{Tl|User en-ca-1}})، ۽ ان کي {{Em|مکيه مضمونن}} ۾ استعمال نه ڪيو وڃي۔ لکڻ جو طريقو (مثال طور انگريزي لاءِ):

&lt;nowiki&gt;{{Languages|English|en}}&lt;/nowiki&gt;

هتي صرف ''English'' لکو (''language'' لکت جي ضرورت ناهي، سانچو پاڻ شامل ڪندو)۔

=== ٻولي خالي (Language void) ===
گهڻين ٻولين لاءِ &quot;language&quot; لفظ ضروري هوندو آهي، پر ڪڏهن اهو ڳاڙهي لنڪ (red link) ڏئي سگهي ٿو۔ ان لاءِ هي استعمال ڪريو:

&lt;nowiki&gt;{{Languages|English|en|langvoid=}}&lt;/nowiki&gt;

=== يوزر اسپيس ===
گهڻا ٻولي يوزر باڪس Template نيم-جڳهه ۾ هوندا آهن۔ جيڪڏهن ڪو يوزر اسپيس ۾ هجي ته:

&lt;nowiki&gt;{{Languages|Southern American English|UBX/SoE|userspace=yes}}&lt;/nowiki&gt;

=== مختلف زمرو ===
هي سانچو پاڻمرادو مناسب زمري ۾ شامل ڪندو۔ جيڪڏهن ٻيو زمرو رکڻو هجي:

&lt;nowiki&gt;{{Languages|Scottish English|en-sco|catalt=en}}&lt;/nowiki&gt;

=== زمري جا سيڪشن ===
ڊيفالٽ طور:

[[Template:User en-1]]  
[[Template:User en-2]]

جيڪڏهن توهان مختصر ڪوڊ سان رکڻ چاهيو:

&lt;nowiki&gt;|sections=ca&lt;/nowiki&gt;

نوٽ: &quot;-&quot; شامل نه ڪريو، نه ته ترتيب خراب ٿيندي۔

=== زمرو ختم ڪرڻ ===
جيڪڏهن زمرو شامل ڪرڻ ضروري نه هجي:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Languages|Spoken|blank|catvoid=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

=== مڪمل فارميٽ ===
&lt;nowiki&gt;{{Languages|English|en|langvoid=|catvoid=|catalt=en|sections=us}}&lt;/nowiki&gt;

نوٽ:
* catvoid هجي ته catalt ۽ sections استعمال نه ٿيندا

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|Complang}}
* {{tl|Language table}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:ٻولي واپرائيندڙ سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>34donht19z2mqd4mubseazndqzzudot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رياضيات جي تاريخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5445</id>
    <revision>
      <id>374634</id>
      <parentid>320444</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16969" sha1="icy5sgs1jt4goa5ddvj6ag06u0whaww" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
[[File:Euclid-proof.jpg|thumb|right|upright=1.5|[[اقليدس]] جي &quot;ايليمينٽس&quot;(300 ق.م) کان هڪ نمونو، اها وڏي پيماني تي هر وقت جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتي درسي ڪتاب سمجهي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Boyer 1991 loc=Euclid of Alexandria p. 119&quot;&gt;{{Harv|Boyer|1991|loc=&quot;Euclid of Alexandria&quot; p. 119}}&lt;/ref&gt;]]
'''رياضيات جي تاريخ''' (history of mathematics) [[رياضي]] ۾ دريافتن جي شروعات ۽ ماضي جي رياضياتي طريقن ۽ لکائي سان تعلق رکي ٿي. جديد دور ۽ دنيا ۾ علم جي ڦهلاءَ کان اڳ، نئين رياضياتي ترقيءَ جا لکيل مثال فقط چند هنڌن تي نظر آيا آهن. سال 3000 ق.م کان، ميسوپوٽيميا جون رياستن سمير، اڪاديا ۽ اشوريا، ان کان پوءِ قديم مصر ۽ ايبلا جي ليونٽائن رياست، رياضي، الجبرا ۽ جاميٽري کي ٽيڪس، واپار، وقت کي رڪارڊ ڪرڻ، ڪئلينڊر ٺاھڻ ۽ فلڪيات جي شعبي ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. [[ميسوپوٽيميا]] ۽ مصر مان سڀ کان پهريان رياضياتي متن موجود آهن - پلپٽن 322 (Plimpton 322)&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JVhTtVA2zr8C|title=The Exact Sciences in Antiquity|last=Neugebauer|first=Otto|journal=Acta Historica Scientiarum Naturalium et Medicinalium|publisher=[[Dover Publications]]|year=1969|isbn=978-0-486-22332-2|edition=2|volume=9|pages=1–191|pmid=14884919|author-link=Otto E. Neugebauer|orig-year=1957}} Chap. IV &quot;Egyptian Mathematics and Astronomy&quot;, pp. 71–96.&lt;/ref&gt; (بابلي وقت: 2000 - 1900 ق.م) رينڊ ۽ مئڪسو رياضياتي  پاپائرس (مصري: 1800 ق.م)،&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;Friberg, J. (1981). &quot;Methods and traditions of Babylonian mathematics. Plimpton 322, Pythagorean triples, and the Babylonian triangle parameter equations&quot;, ''Historia Mathematica'', 8, pp. 277–318.&lt;/ref&gt; اها سڀئي متن نام پئٿاگورين ٽرپلز جو ذڪر ڪن ٿا، تنهن ڪري، اندازو لڳائڻ سان، پٿگورين جو ٿيورم بنيادي رياضي ۽ جاميٽري کان پوءِ سڀ کان قديم ۽ وسيع رياضياتي ترقيءَ مان لڳي ٿو.  

رياضي جو مطالعو هڪ ”ظاهري نظم“ جي طور تي ڇهين صدي قبل مسيح ۾ پٿاگورين سان شروع ٿيو، جن قديم يوناني لفظ، (μάθημα) (مئٿيما) مان لفظ ”ميٿميٽڪس“ جوڙيو، جنهن جي معنيٰ آهي ”هدايت جو موضوع“. &lt;ref&gt;{{cite journal|author=Turnbull|year=1931|title=A Manual of Greek Mathematics|journal=Nature|volume=128|issue=3235|page=5|bibcode=1931Natur.128..739T|doi=10.1038/128739a0|s2cid=3994109}}&lt;/ref&gt; يوناني رياضي طريقن کي تمام گهڻو بهتر ڪيو (خاص طور تي ثبوتن ۾ دليل ۽ رياضياتي سختي جي تعارف ذريعي) رياضي جي موضوع کي وڌايو.&lt;ref&gt;Heath, Thomas L. (1963). ''A Manual of Greek Mathematics'', Dover, p. 1: &quot;In the case of mathematics, it is the Greek contribution which it is most essential to know, for it was the Greeks who first made mathematics a science.&quot;&lt;/ref&gt; قديم رومن سروي ڪرڻ، ساخت جي انجنيئرنگ، ميڪنيڪل انجنيئرنگ، ڪتاب سازي، قمري ۽ شمسي ڪئلينڊرن جي تخليق ۽ &quot;هٽي&quot; هنر ۽ دستڪاري ۾ لاڳو ڪيل رياضي استعمال ڪيو. چيني رياضيات شروعاتي مدد ڪئي، جنهن ۾ جڳهه جي قدر جي نظام ۽ منفي انگن جو پهريون استعمال شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;Joseph, George Gheverghese (1991). ''The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics''. Penguin Books, London, pp. 140–48.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ifrah, Georges (1986). ''Universalgeschichte der Zahlen''. Campus, Frankfurt/New York, pp. 428–37.&lt;/ref&gt; هند-عربي عددي نظام ۽ ان جي عملن جي استعمال لاءِ ضابطا، جيڪي اڄ سڄي دنيا ۾ استعمال ٿين ٿا، هندستان ۾ پهرين صدي عيسويءَ جي دوران ترقي ڪئي ۽ [[الخوارزمي|محمد بن موسيٰ الخوارزمي]] جي ڪم ذريعي اسلامي رياضي جي ذريعي مغربي دنيا ڏانهن منتقل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Kaplan, Robert (1999). ''The Nothing That Is: A Natural History of Zero''. Allen Lane/The Penguin Press, London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;The ingenious method of expressing every possible number using a set of ten symbols (each symbol having a place value and an absolute value) emerged in India. The idea seems so simple nowadays that its significance and profound importance is no longer appreciated. Its simplicity lies in the way it facilitated calculation and placed arithmetic foremost amongst useful inventions. the importance of this invention is more readily appreciated when one considers that it was beyond the two greatest men of Antiquity, Archimedes and Apollonius.&quot; – Pierre Simon Laplace http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/HistTopics/Indian_numerals.html&lt;/ref&gt; اسلامي رياضي، بدلي ۾، انهن تهذيبن جي ڄاڻ رکندڙ رياضي کي ترقي ۽ وڌايو. همعصر، پر انهن روايتن کان آزاد، [[ميڪسيڪو]] ۽ وچ آمريڪا جي [[مايا تهذيب]] جي ترقي يافته رياضي هئي، جتي [[صفر]] جي تصور کي مايا انگن ۾ معياري علامت ڏني وئي هئي.
[[عڪس:Maya.jpg]]

رياضي تي ڪيترائي يوناني ۽ عربي متن 12 صدي عيسويء کان لاطيني ۾ ترجمو ڪيا ويا، جيڪي وچين يورپ ۾ رياضي جي وڌيڪ ترقي جي ڪري ٿي. قديم زماني کان وٺي وچين دور تائين، رياضياتي دريافتن جا دور اڪثر صدين جي جمود جي پٺيان ايندا هئا.&lt;ref&gt;Eves, Howard (1990). ''History of Mathematics'', 6th Edition, &quot;After Pappus, Greek mathematics ceased to be a living study, ...&quot; p. 185; &quot;The Athenian school struggled on against growing opposition from Christians until the latter finally, in A.D. 529, obtained a decree from Emperor Justinian that closed the doors of the school forever.&quot; p. 186; &quot;The period starting with the fall of the Roman Empire, in the middle of the fifth century, and extending into the eleventh century is known in Europe as the Dark Ages... Schooling became almost nonexistent.&quot; p. 258.&lt;/ref&gt; 15هين صدي عيسويء ۾ [[ريناسنس]] [[اٽلي]] ۾ شروع ٿي، نئين رياضياتي ترقين، نئين سائنسي دريافتن سان لهه وچڙ ۾، هڪ وڌندڙ رفتار تي ٺاهيو ويون، جيڪي اڄ ڏينهن تائين جاري آهن. ھن ۾ 17هين صدي عيسويءَ دوران لاتعداد حسابن جي ترقيءَ ۾ [[آئزڪ نيوٽن]] ۽ گوٽفرائيڊ ولھيلم ليبنز جو بنيادي ڪم شامل آھي.&lt;div&gt;
{| class=&quot;wikitable zebra&quot;
|+ انگن جي جدول
|-
|يورپيئن (مغربي عربي کان ورتل)
|0 ||1 ||2 ||3 ||4 ||5 ||6 ||7 ||8 ||9
|-
|هند-عربي
|٠ ||١ ||٢ ||٣ ||٤ ||٥ ||٦ ||٧ ||٨ ||٩
|-
|مشرقي هند-عربي &lt;small&gt;(فارسي ۽ اردو)&lt;/small&gt;
|۰ ||۱ ||۲ ||۳ ||۴ ||۵ ||۶ ||۷ ||۸ ||۹
|-
|ديوناگري (هندي)
|० ||१ ||२ ||३ ||४ ||५ ||६ ||७ ||८ ||९
|-
|بنگالي
|০ ||১ ||২ ||৩ ||৪ ||৫ ||৬ ||৭ ||৮ ||৯
|-
|چيني 
|零 ||一 ||二 ||三 ||四 ||五 ||六 ||七 ||八 ||九
|-
|تامل
| ௦||௧ ||௨ ||௩ ||௪ ||௫ ||௬ ||௭ ||௮ ||௯
|}
&lt;/div&gt;
==قبل از تاريخ== 
==بابلي دور== 
==قديم مصري دور== 
==قديم يوناني دور== 
==رومي دور== 
==چين==
==جاپان==
==هندستان==
==اسلامي سلطنتون== 
==مايا تهذيب==
==وچين يورپ==
==ريناسنس==
==سائنسي انقلاب دوران رياضيات== 
==جديد دور== 
==مستقبل== 
اصل مضمون: [[رياضيات جو مستقبل]]

رياضيات ۾ ڪيترائي مشاهدي جا رجحانات آهن، سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر اهو آهي ته جيئن ڪمپيوٽرن هميشه کان وڌيڪ اهم ۽ طاقتور آهن؛ سائنس ۽ صنعت پاران پيدا ڪيل ڊيٽا جو مقدار، ڪمپيوٽرن جي مدد سان، تيزي سان وڌي رهيو آهي، موضوع هميشه کان وڏو ٿي رهيو آهي. نتيجي طور، ھن وڏي ڊيٽا کي پراسس ڪرڻ ۽ سمجھڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ رياضي جي طلب ۾ ھڪڙي برابري آھي. رياضي سائنس جي ڪيريئر جي پڻ توقع ڪئي وئي آهي ته وڌندي. آمريڪا جي بيورو آف ليبر اسٽيٽسٽڪس جي اندازي سان (2018 ۾) ته &quot;رياضي جي سائنس جي پيشن جي روزگار سال 2016ع کان 2026ع تائين 27.9 سيڪڙو وڌڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.&quot;

==رياضي==
'''رياضي''' (Mathematics) ميٿميٽڪس لفظ يوناني ٻولي جي لفظ &quot;ميٿيما&quot; مان نڪتل آهي، جنهن جي معني سکڻ، ڄاڻ، اڀياس آهي. رياضي جي معني تمام سادي هوندي بـه سندس اهميت ڪيتري آهي، تنهن جو اندازو اوهان طبيعيات، ڪيميا ۽ ٽيڪنالاجي مان لڳائي سگهو ٿا، جنهن ۾ رياضي جو تمام گهڻو اهم ڪردار آهي. رياضي مقدارن (تعداد)، بناوٽ ۽ تبديلين جو علم آهي ۽ رياضي دان انساني تاريخ جا اها فرد آهن، جن ڪائنات ۾ لڪل سچ ۽ حقيقتن کي ڳولي رياضياتي ٻولي ۾ ظاهر ڪيو، جنهن کي رد بـه تنهن جي هي ذريعي ڪري سگهجي ٿو. رياضي انهن حقيقتن کي پهلو در پهلو معلوم ڪري ٿي مثال طور ڪا شيءِ جا هڪ کان وڌيڪ پهلوئن تي دارومدار رکي ٿي ته ان شيءٌ کي سندس هڪ پهلو جي مدار ۾ معلوم ڪجي ٿو ۽ ائين پهلو در پهلو اڳتي وڌجي ٿو.

رياضي جي ارتقا، ڪائناتي لڪل ۾ سمايل اصولن ۽ حقيقتن جي ويجهو ٿيڻ جي هڪ تاريخ آهي. جنهن جي شروعات انگن کان ٿي. انگن جي شروعات اهو محسوس ڪري ٿي تـه (مثال طور) ٻن صوفن جي مجموعي ۽ ٻن نارنگين جي مجموعي ۾ ڪا هڪ جهڙائي آهي، سا اها آهي رڪنن يعني شين جو مقدار  يا تعداد. ان کان پوءِ مقدارن (تعداد) کي ياد رکڻ لاءِ انهن ڊيگهيون ۽ سنهيون تيليون استعمال ڪيون. جنهن کان پوءِ انهن تيلين جي ذريعي انهن جوڙ ۽ ڪٽ ڪرڻ پڻ سکيو. ان کان پوءِ انهن مقدارن (تعداد) کي لکڻ  لاءِ  ڪجھـ نشان (انگ) استعمال ڪيا ويا. سڀ کان پراڻي لکت ’پلپٽن322‘جي آهي، جنهن ۾ 322 انگ جي لکت آهي جيڪا مٽي جي ٺهيل گولي تي لکيل آهي، جيڪو رياضي جي بابلي دور جو اهم ڪم آهي.
==پڻ ڏسو== 
* [[آلجبرا|الجبرا]]
* [[جاميٽري]]
* [[شماريات]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikiquote}}
===ڊاڪيومينٽري===
* [[BBC]] (2008). ''[[The Story of Maths]]''.
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p003k9hq Renaissance Mathematics], BBC Radio 4 discussion with Robert Kaplan, Jim Bennett &amp; Jackie Stedall (''In Our Time'', Jun 2, 2005)
===تعليمي مواد===
* [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/ MacTutor History of Mathematics archive] (John J. O'Connor and Edmund F. Robertson; University of St Andrews, Scotland). An award-winning website containing detailed biographies on many historical and contemporary mathematicians, as well as information on notable curves and various topics in the history of mathematics.
* [http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/mathhist/ History of Mathematics Home Page] (David E. Joyce; Clark University). Articles on various topics in the history of mathematics with an extensive bibliography.
* [http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/ The History of Mathematics] (David R. Wilkins; Trinity College, Dublin). Collections of material on the mathematics between the 17th and 19th century.
* [http://jeff560.tripod.com/mathword.html Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304032905/http://jeff560.tripod.com/mathword.html |date=2009-03-04 }} (Jeff Miller). Contains information on the earliest known uses of terms used in mathematics.
* [http://jeff560.tripod.com/mathsym.html Earliest Uses of Various Mathematical Symbols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220073955/http://jeff560.tripod.com/mathsym.html |date=2016-02-20 }} (Jeff Miller). Contains information on the history of mathematical notations.
* [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Mathematical%20Words.htm Mathematical Words: Origins and Sources] (John Aldrich, University of Southampton) Discusses the origins of the modern mathematical word stock.
* [http://www.agnesscott.edu/lriddle/women/women.htm Biographies of Women Mathematicians] (Larry Riddle; Agnes Scott College).
* [http://www.math.buffalo.edu/mad/ Mathematicians of the African Diaspora] (Scott W. Williams; University at Buffalo).
* [http://fredrickey.info/hm/mini/MinicourseDocuments-09.pdf Notes for MAA minicourse: teaching a course in the history of mathematics. (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201005204/http://fredrickey.info/hm/mini/MinicourseDocuments-09.pdf |date=2018-12-01 }} ([[V. Frederick Rickey]] &amp; [[Victor J. Katz]]).
* [https://www.history-of-physics.com/2017/08/ancient-rome-odometer-of-vitruv.html#:~:text=What%20Was%20the%20Odometer%20of%20Vitruvius.%20The%20Odometer,wheel%20which%20was%20manually%20moved%20along%20by%20hand Ancient Rome: The Odometer Of Vitruv]. Pictorial (moving) re-construction of Vitusius' Roman ododmeter.
===بائبلوگرافي===
* [http://mathematics.library.cornell.edu/additional/Collected-Works-of-Mathematicians A Bibliography of Collected Works and Correspondence of Mathematicians] [https://web.archive.org/web/20070317034718/http://astech.library.cornell.edu/ast/math/find/Collected-Works-of-Mathematicians.cfm archive dated 2007/3/17] (Steven W. Rockey; Cornell University Library).
===تنظيمون===
* [http://www.unizar.es/ichm/ International Commission for the History of Mathematics]
===جرنل===
* ''[[Historia Mathematica]]''
* [http://www.maa.org/press/periodicals/convergence Convergence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200908223859/https://www.maa.org/press/periodicals/convergence |date=2020-09-08 }}, the [[Mathematical Association of America]]'s online ''Math History'' Magazine
* [http://archives.math.utk.edu/topics/history.html History of Mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004065105/http://archives.math.utk.edu/topics/history.html |date=2006-10-04 }} Math Archives (University of Tennessee, Knoxville)
* [http://mathforum.org/library/topics/history/ History/Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070507110751/http://mathforum.org/library/topics/history/ |date=2007-05-07 }} The Math Forum (Drexel University)
* [https://web.archive.org/web/20020716102307/http://www.otterbein.edu/resources/library/libpages/subject/mathhis.htm History of Mathematics] (Courtright Memorial Library).
* [http://homepages.bw.edu/~dcalvis/history.html History of Mathematics Web Sites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525100502/http://homepages.bw.edu/~dcalvis/history.html |date=2009-05-25 }} (David Calvis; Baldwin-Wallace College)
* [https://web.archive.org/web/20030219004407/http://webpages.ull.es/users/jbarrios/hm/ Historia de las Matemáticas] (Universidad de La La guna)
* [http://www.mat.uc.pt/~jaimecs/indexhm.html História da Matemática] (Universidade de Coimbra)
* [https://web.archive.org/web/20110707053917/http://math.illinoisstate.edu/marshall Using History in Math Class]
* [http://mathres.kevius.com/history.html Mathematical Resources: History of Mathematics] (Bruno Kevius)
* [https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html History of Mathematics] (Roberta Tucci)
[[زمرو:رياضيات]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:رياضيات جي تاريخ]]
[[Category:History of mathematics| ]]
[[Category:History of science by discipline|Mathematics]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>icy5sgs1jt4goa5ddvj6ag06u0whaww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Template other</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5525</id>
    <revision>
      <id>374698</id>
      <parentid>30255</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="604" sha1="6uh8it7uk4832x6du9vyg5yac25trbg" xml:space="preserve">{{#switch:
  &lt;!-- جيڪڏهن &quot;demospace&quot; پيرا ميٽر خالي يا نه ڏنل هجي ته نيم-جڳهه پاڻ سڃاتي ويندي --&gt;
  {{#if:{{{demospace|}}}
  | {{lc: {{{demospace}}} }}    &lt;!-- &quot;demospace&quot; کي ننڍن اکرن ۾ استعمال ڪيو --&gt;
  | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Template}}
    | template
    | other
    }}
  }}
| template = {{{1|}}}
| other
| #default = {{{2|}}}
}}&lt;!-- سوئچ ختم --&gt;&lt;noinclude&gt;

{{دستاويز}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي ڳنڍڻ /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو، هتي نه! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6uh8it7uk4832x6du9vyg5yac25trbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ممنون حسين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5875</id>
    <revision>
      <id>374691</id>
      <parentid>336169</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7952" sha1="r60xtxlv56gy3wblsm0w7mhvujxjbrm" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = ممنون حسين
| office =  [[پاڪستان جو صدر|پاڪستان جو ٻارهون صدر]]
| order = 
| honorific-prefix = [[جناب اعلي]]
| honorific-suffix = 
| native_name = Mamnoon Hussain
| native_name_lang = en
| image = Mamnoon Hussain 2014.jpg
| alt = 
| smallimage = &lt;!--If this is specified, &quot;image&quot; should not be.--&gt;
| caption = صدرِ پاڪستان ممنون حسين
| alongside = &lt;!--For two or more people serving in the same position from the same district.  (e.g. United States Senators.)--&gt;
| chancellor = 
| constituency = 
| deputy = 
| lieutenant = 
| monarch = 
| predecessor = [[آصف علي زرداري]]
| president = 
| primeminister = [[نواز شريف]]&lt;br&gt;[[شاهد خاقان عباسي]]&lt;br&gt;[[ناصر الملڪ]]
| succeeding = &lt;!--For President-elect or equivalent--&gt;
| successor = [[عارف علوي]]
| taoiseach = 
| vicepresident = 
| viceprimeminister = 
| footnotes = 
| signature = 
| signature_alt = 
| alongside2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| chancellor2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| constituency2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| deputy2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| governor = 
| governor2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| lieutenant2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| majority = 
| majority2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| monarch2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| office2 = [[سنڌ جو گورنر]]
| order2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| predecessor2 = [[معین الدین حیدر]]
| president2 = [[رفيق تارڙ]]
| primeminister2 = [[نواز شريف]]
| Primeminister3 = [[ناصر الملڪ]]
| party = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]]
| prior_term = 
| vicepresident2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| viceprimeminister2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| succeeding2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| successor2 = [[عظيم دائودپوٽو]]
| taoiseach2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| prior_term2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| birth_name = 
| birth_date = {{birth date and age|1940|12|23|df=y}}
| birth_place = [[آگره]], [[گڏيل صوبا (1937–50)|گڏيل صوبا]], [[برطانوي راڄ|برٽس انڊيا]]&lt;br/&gt;(موجوده حصو [[اتر پرديش]], [[ڀارت]])
| death_date = &lt;!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|df=yes|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place = 
| restingplace = 
| restingplacecoordinates = 
| nationality = {{PAK}}
| otherparty = &lt;!--For additional political affiliations--&gt;
| spouse = محموده ممنون
| partner = &lt;!--For those with a domestic partner and not married--&gt;
| relations = 
| children = 
| parents = 
| residence = ''[[ايوانِ صدر]]''
| alma_mater = [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن‎]]&lt;br&gt;[[جامعه ڪراچي]]
| occupation = 
| profession = 
| cabinet = 
| committees = 
| portfolio = 
| blank1 = 
| data1 = 
| website = [http://president.gov.pk// Government website]
&lt;!--Military service--&gt;| nickname = 
| allegiance = 
| branch = 
| serviceyears = 
| rank = 
| unit = 
| commands = 
| battles = 
| awards = 
| military_blank1 = 
| military_data1 = 
| religion = [[اسلام]]
| name: = 
| image_size = 225px
| term_start = 9 سيپٽمبر 2013
| term_end = 9 سيپٽبر 2018
| governor_general = 
| term_start2 = 19 جون 1999
| term_end2 = 12 آڪٽوبر 1999
| governor_general2 = &lt;!--Can be repeated up to eight times by changing the number--&gt;
| education = 
| blank2 = 
| data2 = 
| blank3 = 
| data3 = 
| blank4 = 
| data4 = 
| blank5 = 
| data5 = 
| military_blank2 = 
| military_data2 = 
| military_blank3 = 
| military_data3 = 
| military_blank4 = 
| military_data4 = 
| military_blank5 = 
| military_data5 = &lt;!--Embedded templates / Footnotes--&gt;
| module = 
| module2 = 
| module3 = 
| module4 = 
| module5 = 
}}
'''ممنون حسین''' [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم لیگ (ن)]] پاران صدارتي منصب جو امیدوار ممنون حسین مڊل ڪلاس سان تعلق رکهندڙ واپاري ۽ سیاسي شخصیت آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated22&quot;&gt;[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/184789-Profile-of-presidential-candidate-Mamnoon-Hussain Profile of presidential candidate Mamnoon Hussain]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;[http://tribune.com.pk/story/581249/presidential-elections-pml-n-picks-mamnoon-hussain-for-top-job/ Presidential elections: PML-N picks Mamnoon Hussain for top job]&lt;/ref&gt;  هو بنیادي طور تي اردو زبان ڳالهائيندڙ آهي.۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-24274-Mamnoon-Hussain-most-likely-to-replace-Zardari|title=Mamnoon Hussain most likely to replace Zardari|work=The News|date=21 July 2013|accessdate=23 July 2013|archivedate=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072939/https://www.thenews.com.pk/archive/print/631890-mamnoon-hussain-most-likely-to-replace-zardari}}&lt;/ref&gt; ممنون حسین [[ڪراچي]] ۾ قائم هڪ ٽیڪسٽائل ڪمپني جو مالڪ آهي. &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/184789-Profile-of-presidential-candidate-Mamnoon-Hussain Profile of presidential candidate Mamnoon Hussain]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://tribune.com.pk/story/581249/presidential-elections-pml-n-picks-mamnoon-hussain-for-top-job/ Presidential elections: PML-N picks Mamnoon Hussain for top job]&lt;/ref&gt;
== شروعاتي زندگي ==
ممنون حسین سنہ 1940 میں [[ڀارت]] جي شهر [[آگري]] ۾ پیدا ٿيو، پاکستان ٺهڻ کان پوءِ هن جو خاندان لڏي ڪراچي پاڪستان ۾ آيو۔هن انسٽیٽوٽ آف بزنس ایڊمنسٽریشن ڪراچي مان گریجویشن ڪئي۔
== سیاسي وابستگي ==
سنہ 1993 ۾ پاڪستان جي ان وقت جي صدر [[غلام اسحاق خان]] جڏنهن [[میان نواز شریف]] جي حڪومت برطرف ڪئي تہ انهن ڏينهن ۾ ممنون حسین شریف ڀائرن جي ويجهو ٿيو ۽ پوءِ هو مسلم لیگ [[سنڌ]] جو قائم مقام صدر سان گڌ ٻين عهدن تي بہ رهيو۔ ممنون حسین سنہ 1997 ۾ سنڏ جي وزیر اعلیٰ [[لیاقت جتوئي]] جو مشیر بہ رهيو، سنہ 1999 ۾ هن کي گورنر مقرر مقرر ڪيو ويو، پر صرف ڇھ مهينن ۾ ئي میان نواز شریف جي حڪومت جو تختو اونڌو ٿيو ۽ هو بہ لاٿو ويو۔
== حوالا ==
{{حوالا}}
{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[معین الدین حیدر]]}}
{{s-ttl|title=[[سنڌ جو گورنر]]|years=1999}}
{{s-aft|after=[[عظیم داؤد پوٽو]]}}
{{s-bef|before=[[آصف علي زرداري]]}}
{{s-ttl|title=[[پاڪستان جو صدر]]|years=2013}}
{{s-aft|after=[[عارف علوي]]}}
{{s-end}}
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستان جا صدر]]
[[زمرو:پاڪستان مسلم ليگ (ن) جا سياستدان]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جا گورنر]]
[[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]]
[[زمرو:ڪراچي جي شخصيتون]]
[[زمرو:1941ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2021ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>r60xtxlv56gy3wblsm0w7mhvujxjbrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فهرست 2014 پاڪستاني فلميون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6225</id>
    <revision>
      <id>374673</id>
      <parentid>254086</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13539" sha1="37bbcpwmr1y5m2qzj3jnrsr904tl0kz" xml:space="preserve">{{Pakistani film list}}

==گهڻو ڪمائيندڙ فلميون==
The highest grossing films released in 2014 by domestic gross are as follows:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 800px; margin: 1em auto 1em auto;&quot;
|+ Highest-grossing films of 2014
|-
! Rank!! Title!! Studio!! Domestic gross
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1.
| ''[[نا معلوم افراد]]''
| Filmwala Pictures
| {{PKRConvert|107.1|m}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2.
| ''[[O21 (فلم)|O21]]''
| [[One Motion Pictures]]
| {{PKRConvert|62.1|m}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3.
| ''[[سلطنت (2014 film)|Sultanat]]''
| A B Pictures
| {{PKRConvert|47.5|m}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4.
| ''[[دي سسٽم (2014 فلم)|دي سسٽم]]''
| Leos Productions
| {{PKRConvert|34.4|m}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5.
| ''[[تمنا (2014 فلم)|تمنا]]''
| Concordia Productions
| {{PKRConvert|23|m}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6.
| ''[[دختار]]''
| Zambeel Films, The Crew Films
| {{PKRConvert|8|m}}
|-

|}

==Events==

===Award ceremonies===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 100%; margin: 1em auto 1em auto;&quot;
|-
! Date
! Event
! Host
! Location
! Ref.
|-
| January 11
| [[4th Pakistan Media Awards]]
| [[Pakistan Media Awards]]
| [[Karachi]], [[Sindh]], [[Pakistan]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=4th Pakistan Media Awards|url=http://showbizpak.com/4th-pakistan-media-awards-2013/|accessdate=July 2014|work=Pakistan Showbiz|date=10 December 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| March 29
| [[2nd Hum Awards]]
| [[Hum Network Limited]]
| [[Karachi]], [[Sindh]], [[Pakistan]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=2nd HUM Awards|url=http://www.latestlifestyles.com/2nd-servis-hum-tv-awards-2014/|accessdate=June 2014|work=Latest LifeStyles|date=8 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| April 27
| [[1st ARY Film Awards]]
| [[ARY Digital Network]]
| [[Karachi]], [[Sindh]], [[Pakistan]]
| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Celebrating the new face of Pakistani cinema|url=http://www.nation.com.pk/entertainment/30-Apr-2014/celebrating-the-new-face-of-pakistani-cinema|accessdate=3 July 2014|work=The Nation|publisher=Emanuel Sarfaraz}}&lt;/ref&gt;
|-
| October
| [[13th Lux Style Awards]]
| [[Lux Style Awards]]
| [[Karachi]], [[Sindh]], [[Pakistan]]
| &lt;ref&gt;{{cite news|title=2014 Lux Style Awards: Meet the nominees!|url=http://www.dawn.com/news/1124905/2014-lux-style-awards-meet-the-nominees|accessdate=24 Sep 2014|work=Dawn}}&lt;/ref&gt;
|}

== Films released in 2014 ==
This is a list of [[Cinema of Pakistan|Pakistani films]] that have been released in 2014.

===January–March===

&lt;!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | '''Opening'''
! style=&quot;width:19%;&quot; | '''Title'''
! '''Genre'''
! '''Director'''
! '''Cast'''
! '''Ref.'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; background:#ffa07a;&quot;| '''J&lt;br /&gt;A&lt;br /&gt;N'''
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''24'''
| ''Haramkhor''
| [[Action film|Action]], [[Romance film|romance]]
| Qaisar Sanobar
| Arbaz Khan, [[Sobia Khan]], Jahangir Khan, Dilber Munir, Asif Khan, Imran Khan
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Haramkhor|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4272|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; background:#dcc7df; textcolor:#000;&quot;| '''F&lt;br /&gt;E&lt;br /&gt;B'''
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''28'''
| ''Naseebo ''
| [[Family film|Family]]
| Sajjad Rizvi
| [[Shaan Shahid|Shaan]], [[Nargis]], Ajab Gul, Dua Qureshi, Zarri, Tafoo, [[Shafqat Cheema]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Naseebo|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4265|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Puttar Makhan Gujjar da''
| [[Action film|Action]]
| Mohammad Shehzad Haidar
| Zari, Jabbar Gujjar, Tanzeem Hassan, Shehbaz Akmal, [[Shafqat Cheema]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Puttar Makhan Gujjar da|work=mazhar.dk|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4275|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; background:#98fb98; textcolor:#000;&quot;| '''M&lt;br /&gt;A&lt;br /&gt;R'''
| style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''14'''
| ''Dunya''
| [[Action film|Action]], [[Drama film|Drama]]
| Shahid Rana
| [[Saima Noor|Saima]], [[Moammar Rana]], [[Nargis]], [[Shafqat Cheema]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Dunya|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4276|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

===April – June===

&lt;!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#b0e0e66; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | '''Opening'''
! style=&quot;width:19%;&quot; | '''Title'''
! '''Genre'''
! '''Director'''
! '''Cast'''
! '''Ref'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; background:#b4cae3;&quot;| '''A&lt;br /&gt;P&lt;br /&gt;R'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''11'''
|''Pendu Prince''
| [[Comedy film|Comedy]]
| Ajmal Malik
| Sobia Khan, Aisha Chaudhry, Gulfam, Kashif Prince, Akram Udas
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Pendu Prince|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4277|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Lafanga''
| [[Comedy film|Comedy]]
| Naseem Haidar Shah
| Mahnoor, Iftikhar Thakur, Nigar Chodhary, Raheela Agha, [[Shafqat Cheema]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Lafanga|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4278|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''18'''
| ''Zargia Khwar She''
| [[Action film|Action]]
| Arshad Khan
| Shahid Khan, Meera, Jahangir Khan, Sunbal, Dilbar Munir, Imran Khan
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Zargia Khwar She|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4273|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center; background:hotPink;&quot;| '''M&lt;br /&gt;A&lt;br /&gt;Y'''
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''2'''
| ''Jan tun Pyara''
| [[Romantic film|Romantic]]
| Murad Ali Yousuf
| [[Saima Noor|Saima]], [[Moammar Rana]], Sehar, Raheela Agha, Hassan Sadiq, [[Shafqat Cheema]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Jan tun Pyara|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4284|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''16'''
| ''Eitbar''
| [[Romantic film|Romantic]]
| Sohail Ali Tony
| Karina Jan, Zara Khan, Hassan Murad, Sarfaraz Wikki
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Eitbar|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4285|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Ranjhay Hath Gandasa''
| [[Comedy film|Comedy]]
| Shehzad Haidar
| Nadia Ali, Rana Rehman, Fozia Rana, Durdana Rehman, Azhar Rangeela, [[Shafqat Cheema]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Ranjhay Hath Gandasa|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4286|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Dastan''
| [[Action film|Action]]
| Hassan Askari
| Sobia Khan, Shahid Khan, Madhu, Asif Khan, Jahangir Khan, Mohammad Hussain Sawati, Sardar Khan, Raheela Agha, Nawaz Khan
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Dastan|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4288|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''19'''
| ''Inhiraaf''
| [[Documentary]]
| 
| 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=imdb - Inhiraaf (2014)|url=http://www.imdb.com/title/tt3779734/}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''30'''
| ''[[The System (2014 film)|The System]]''
| [[Action film|Action]], [[Drama film|Drama]]
| Shahzad Ghufoor
| Shehraz, [[Nadeem Baig]], [[Shafqat Cheema]], [[Irfan Khoosat]], Ejaz Hussain Bugti, [[Nayyar Ejaz]], Rabia Tabassum, Saleem Shah, Saima Saleem, Mariyam Ali Hussiain, Saira
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Film The System to release on 30 May 2014|url=http://reviewit.pk/film-the-system-to-release-on-30-may-2014/|work=Reviewit.pk|publisher=Rashid Nazir Ali|accessdate=16 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; background:#50c878;&quot;| '''J&lt;br /&gt;U&lt;br /&gt;N'''
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''13'''
| ''[[Tamanna (2014 film)|Tamanna]]''
| [[Drama film|Drama]], [[Film noir|Noir]]
| Steven Moore||[[Omair Rana]], [[Salman Shahid]], [[Mehreen Raheel]], [[Faryal Gohar]]
| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Tamanna releasing on 13th|url=http://www.dawn.com/news/1110278/tamanna-releasing-on-13th|accessdate=5 June 2014|work=DAWN.com|date=2 June 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

===July – September===

&lt;!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#b0e0e66; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | '''Opening'''
! style=&quot;width:19%;&quot; | '''Title'''
! '''Genre'''
! '''Director'''
! '''Cast'''
! '''Ref'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; background:#40e0d0;&quot;| '''J&lt;br /&gt;U&lt;br&gt;L'''
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000; &quot;| '''29'''
| ''[[Sultanat (2014 film)|Sultanat]]'' || [[Action film|Action]], [[Romance film|Drama]] || [[Syed Faisal Bukhari]] || [[Ahsan Khan (actor)|Ahsan khan]], [[Javeria Abbasi]], [[Javed Sheikh]], Sila Hussein, [[Kashif Mehmood]], [[Deepak Shirke]], [[Akashdeep Saigal]], [[Shweta Tiwari]], [[Zainab Qayyum]], [[Nayyar Ejaz]], [[Shabbir Jan]], [[Sara Loren]], [[Mustafa Qureshi]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistani movie ‘Sultanat’ to be released on Eid-ul Fitr|url=http://www.brecorder.com/arts-a-leisure/50-movies/186101-pakistani-movie-‘sultanat’-to-be-released-on-eid-ul-fitr.html|website=Business Recorder|publisher=Madiha Shakeel|accessdate=29 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Azari''  || [[Action film|Action]] || Arshad Khan || Shahid Khan, Sobia Khan, Sumaira Malik, Dilbar Munir, Jahangir Khan, Sidra Noor, Mumtaz Zeb, Imran || &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Azari|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4291|website=mazhar.dk|accessdate=3 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Jawargar'' || [[Action film|Action]] || Arshad Khan || Shahid Khan, Sobia Khan, Dilbar Munir, Sumaira Malik, Jahangir Khan, Khudadad Khan, Sanam Naz, Imran, Mumtaz Zeb || &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Jawargar|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4292|website=mazhar.dk|accessdate=3 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Ishq di Galli'' || [[Romance film|Romance]] || ''Asif Sheikh'' || [[Saima]], [[Shaan Shahid]], Sardar Kemal, [[Shafqat Cheema]] || &lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan film database - Ishq di Galli|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4293|website=mazhar.dk|accessdate=3 September 2014}}&lt;/ref&gt;

|-
| rowspan=&quot;12&quot; style=&quot;text-align:center; background:orange;&quot;| '''S&lt;br /&gt;E&lt;br&gt;P'''
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''18'''
|''[[Dukhtar]]''
| [[Drama film|Drama]], [[Thriller film|Thriller]]
| [[Afia Nathaniel]]
| [[Samiya Mumtaz]], [[Mohib Mirza]], Saleha Aref, Asif Khan, Ajab Gul, [[Samina Ahmad]], Adnan Shah Tipu, Abdullah Jaan, [[Omair Rana]]
| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Geo Films acquires latest Pakistani independent film Dukhtar|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-257834-Geo-Films-acquires-latest-Pakistani-independent-film-Dukhtar|accessdate=1 July 2014|work=The News|archivedate=24 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224014119/https://www.thenews.com.pk/}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

===October – December===
&lt;!--Wikipedia is ''not'' a crystal ball. Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#b0e0e66; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | '''Opening
! style=&quot;width:19%;&quot; | '''Title'''
! '''Genre'''
! '''Director'''
! '''Cast'''
! '''Ref'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; background:#eef003;&quot;| '''O&lt;br /&gt;C&lt;br /&gt;T'''
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; textcolor:#000;&quot;| '''6'''
| ''[[O21 (film)|O21]]''
| [[Action film|Action]], [[Thriller film|Thriller]]
| [[Jami (director)|Jami]]
| [[Shaan Shahid]], [[Shamoon Abbasi]], Ayub Khoso, [[Aamina Sheikh]], [[Hameed Sheikh]], Tatmain ul Qulb, [[Ayaz Samoo]], [[Iman Ali]], [[Mustafa Changazi]], Gohar Rasheed, Bilal Ashraf, Abdullah Ghaznavi, Joe Towne, James Hallet, Wendy Haines, [[Summer Nicks]]
| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Operation 021 makers confirm Oct release|url=http://www.dawn.com/news/1119173|accessdate=15 July 2014|work=DAWN.com|publisher=Mahjabeen Mankani}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Na Maloom Afraad]]''  || [[Comedy film|Comedy]], [[Thriller film|Thriller]] || Nabeel Qureshi || [[Javed Sheikh]], [[Fahad Mustafa]], Mohsin Abbas Haider, [[Urwa Tul Wusqa|Urwa Hocain]], Kubra Khan, [[Salman Shahid]], Erfan Motiwala, Masood Khan, [[Nayyar Ejaz]], Salim Mairaj, Amber Wajid, [[Mehwish Hayat]] || &lt;ref&gt;{{cite web|title=Na-Maloom Afraad set to hit screens on Eid-ul-Azha|url=http://www.dawn.com/news/1130062/na-maloom-afraad-set-to-hit-screens-on-eid-ul-azha|accessdate=6 Sep 2014|work=DAWN.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

==See also==
* [[فهرست ايندڙ پاڪستاني فلميون]]

== حوالا ==
{{reflist}}

==External links==
* [http://www.imdb.com/Sections/Countries/Pakistan/ Search Pakistani film - IMDB.com]

{{2014 فلميون}}
{{پاڪستاني سينيما}}

[[زمرو:مجيب الرحمان جا لکيل مضمون]]</text>
      <sha1>37bbcpwmr1y5m2qzj3jnrsr904tl0kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Main other</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6377</id>
    <revision>
      <id>374684</id>
      <parentid>294968</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589" sha1="62bi15veq20tmyjyvhes8p4u1y6n69c" xml:space="preserve">{{#switch:
  &lt;!-- جيڪڏهن &quot;demospace&quot; پيرا ميٽر خالي يا نه ڏنل هجي ته نيم-جڳهه پاڻ سڃاتي ويندي --&gt;
  {{#if:{{{demospace|}}} 
  | {{lc: {{{demospace}}} }}    &lt;!-- &quot;demospace&quot; کي ننڍن اکرن ۾ استعمال ڪيو --&gt;
  | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}
    | main
    | other
    }} 
  }}
| main     = {{{1|}}}
| other
| #default = {{{2|}}}
}}&lt;noinclude&gt;

{{دستاويز}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>62bi15veq20tmyjyvhes8p4u1y6n69c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Module other</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6640</id>
    <revision>
      <id>374695</id>
      <parentid>32574</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="595" sha1="t8ytgo382jsfp1gyoxg7kxsw8ezd6il" xml:space="preserve">{{#switch:
  &lt;!-- جيڪڏهن &quot;demospace&quot; پيرا ميٽر خالي يا نه ڏنل هجي ته نيم-جڳهه پاڻ سڃاتي ويندي --&gt;
  {{#if:{{{demospace|}}}
  | {{lc: {{{demospace}}} }}    &lt;!-- &quot;demospace&quot; کي ننڍن اکرن ۾ استعمال ڪيو --&gt;
  | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Module}}
    | module
    | other
    }}
  }}
| module = {{{module|{{{1|}}}}}}
| other
| #default = {{{other|{{{2|}}}}}}
}}&lt;!-- سوئچ ختم --&gt;&lt;noinclude&gt;

{{دستاويز}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو، هتي نه! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t8ytgo382jsfp1gyoxg7kxsw8ezd6il</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015ع</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7167</id>
    <revision>
      <id>374746</id>
      <parentid>367235</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54258" sha1="nhbslvtuvwck8qnm3rxwfzxue8aiuz6" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name                 = ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015&lt;br /&gt;
ICC Cricket World Cup 2015
| image                = 2015 Cricket World Cup logo.png
| imagesize            = 
| caption              = 2015 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ جو لوگو
| fromdate             = 14 فيبروري
| todate               = 29 مارچ 
| administrator        = [[انٽرنيشنل ڪرڪيٽ ڪاؤنسل]]
| cricket format       = [[ھڪ ڏينھن ڪرڪيٽ]]
| tournament format    = [[Round-robin tournament|Round-robin]] and [[Single-elimination tournament|Knockout]]
| host                 = آسٽريليا&lt;br /&gt;نيوزي لينڊ
| champions            = 
| runners-up           = 
| count                =
| participants         = 14&lt;ref name=&quot;espncricinfo-associateincluded&quot;&gt;{{cite news |first=Sharda |last=Ugra |title=ICC annual conference: Associates included in 2015 World Cup |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/521049.html |work=ESPNcricinfo |publisher=ESPN EMEA |date=28 June 2011 |accessdate=29 June 2011 }}&lt;/ref&gt;
| matches              = 
| venues               = 
| attendance           =
| player of the series = 
| most runs            = 
| most wickets         = 
| website              = [http://www.cricketworldcup.com CricketWorldCup.com]
| previous_year        = 2011
| previous_tournament  =  ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011ع
| next_year            = 2019ع
| next_tournament      = ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2019ع
}}

ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015ء {{ٻيا نالا|انگريزي=2015 Cricket World Cup}}، 14 [[فيبروري]] کان 29 [[مارچ]] [[2015ء]] تائين، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزي لينڊ]] ۾ گڏيل ميزباني ھيٺ منعقد ٿيو۔ 
ھن ۾ ڪل 14 ٽيمون ﺷﺮڪت ڪئي، 14 ميدانن تي ڪل 49 ميچون کيڏيون ويون۔ آسٽريليا جي ميدانن تي ڪل 26 ميچون ايڊيليڊ ، برسبيب , ڪينبرا ، ھوبارٽ ، ميلبورن ، پرٿ ۽ سڊني ۽ نيوزي لينڊ ۾ 23 ميچون آڪلينڊ ، ڪرائسٽ چرچ ، ڊنيڊن ، ھيلمٽن ، نيپئر ، نيلسن ۽ ويلنگٽن .‏ فائنل ميلبورن ڪرڪيٽ گراؤنڊ تي کيڏيون ويون ۔

==ٻولی==
[[زمرو:مستقبل جا واقعا]]

==انعامي رقمون==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!مرحلو!!ماليت (امريڪي$)!!ڪل
|-
| فاتح || $3,975,000 || $3,975,000
|-
| فائنل ھارڻ وارا || $1,750,000 || $1,750,000
|-
| سيمي فائنل ھارڻ وارا || $600,000 || $1,200,000
|-
| ڪوارٽر فائنل ھارڻ وارا || $300,000 || $1,200,000
|-
| گروپ مرحلي جي ميچ کٽڻ تي || $45,000 || $1,890,000
|-
| اها ٽيم جيڪا گروپ کان ٻاهر تي || $35,000 || $210,000
|-
| '''ڪل''' || || $10,225,000
|}

==ترتیب بندی==
==شريڪ ملڪ==
[[فائل:2015 ICC World Cup Participating Nations.png|360px|thumb|2015 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ ۾ شرڪت ڪرڻ وارا ملڪ۔
{{legend|#008000|اھل بوجہ [[انٽرنيشنل ڪرڪيٽ ڪاؤنسل جا رڪن|بين الاقوامي ڪرڪيٽ ڪوؤنسل جا رڪن]]}}
{{legend|#00FF00|اھل بذريعہ [[2011–13 ICC World Cricket League Championship|WCL]] يا [[2014 Cricket World Cup Qualifier|qualifier]]}}
{{legend|#FF0000|اھليتي مقابلن ۾ شرڪت ڪئي پر اھل قرار نہ پاتئيون}}]]
{{main|2011–13 ICC World Cricket League Championship|2014 Cricket World Cup Qualifier}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ٽيم
! معيار اھليت
!ڪل شراڪتون
! آخري چڪر شرڪت
! بھترين ڪارڪردگي
! درجہ{{refn|group=nb|Full members' ranks are based on the [[ICC ODI Championship]] rankings as of 31 December 2012.}}
! گروپ
|-
|{{cr|England}}
|rowspan=10|مستقل رڪن
|10
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]]
|فائنل ھاريو{{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1979|1979]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1987|1987]]، [[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1992|1992]])}}
|1&lt;!-- **PLEASE DO NOT CHANGE THESE RANKINGS** THEY ARE THE RANKINGS FROM 31 DECEMBER 2012, WHICH WERE USED TO DETERMINE WHICH TEAMS WENT INTO WHICH GROUP. IT IS NOT SUPPOSED TO REFLECT THE CURRENT RANKINGS --&gt;
|اي
|-
|{{cr|South Africa}}
|6
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]]
|سيمي فائنل {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1992|1992]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1999|1999]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2007|2007]])}}
|2
|بي
|-
|{{cr|India}}
|10
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]]
|'''فاتح''' {{small|([[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1983|1983]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]])}}
|3
|بي
|-
|{{cr|Australia}}
|10
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]]
|'''فاتح''' {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1987|1987]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1999|1999]]، [[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2003|2003]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2007|2007]])}}
|4
|اي
|-
|{{cr|Sri Lanka}}
|10
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]]
|'''فاتح''' {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1996|1996]])}}
|5
|اي
|-
|{{cr|Pakistan}}
|10
|[[2011 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ|2011]]
|'''فاتح''' {{small|([[ ڪرجيٽ عالمي ڪپ 1992|1992]])}}
|6
|بي
|-
|{{cr|West Indies}}
|10
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]]
|'''فاتح''' {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1975|1975]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1979|1979]])}}
|7
|بي
|-
|{{cr|Bangladesh}}
|4
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]]
|سپر 8 {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2007|2007]])}}
|8
|اي
|-
|{{cr|New Zealand}}
|10
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]]
|سيمي فائنل {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1975|1975]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1979|1979]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1992|1992]], [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1999|1999]]، [[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2007|2007]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]])}}
|9
|اي
|-
|{{cr|Zimbabwe}}
|8
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 011|2011]]
|سپر 6 {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1999|1999]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2003|2003]])}}
|10
|بي
|-
|{{cr|Ireland}}
|rowspan=2|[[2011–13 ICC World Cricket League Championship|WCL Championship]]
|2
|[[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011|2011]]
|سپر 8 {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2007|2007]])}}
|11
|بي
|-
|{{cr|Afghanistan}}
|0
|—
|—
|12
|اي
|-
|{{cr|Scotland}}&lt;ref&gt;{{cite news|title=Scotland Win World Cup Qualifier|url=http://www.cricketworld.com/scotland-win-world-cup-qualifier/36502.htm|accessdate=17 July 2014|work=Cricket World Media}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|[[2014 Cricket World Cup Qualifier|عالمي ڪپ اھليت]]
|2
|2007
|گروپ مرحلو {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1999|1999]]، [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2007|2007]])}}
|13
|اي
|-
|{{cr|United Arab Emirates}}
|1
|1996
|گروپ مرحلو {{small|([[ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 1996|1996]])}}
|14
|Bبي
|}

{{reflist|group=nb}}

==ذرائع ابلاغ ۽ اشتھاربازي==
===ريڊيو ٽي وي  ۽ انٽرنيٽ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!مقام!! ٽي وي براڊ ڪاسٽنگ !! ريڊيو براڊ ڪاسٽنگ !! ويب اسٽريمنگ
|-
|{{flag|Afghanistan}}
|{{small|Cable/satellite}} [[Ariana TV|Ariana Television Network]]، [[Lemar TV]] 
|
|
|-
|{{flag|Australia}}
|{{plainlist|
* {{small|[[Free-to-air]]:}} [[Nine Network]] {{small|(only Australia matches, semi finals and the final)}}
* {{small|Cable/satellite (pay):}} [[Fox Sports (Australia)|Fox Sports]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.foxtel.com.au/whats-on/foxtel-insider/fox-sports-and-the-nine-network-home-to-iccs-cricket-world-c-196879.htm |title=FOX SPORTS and the Nine Network home to ICC's Cricket World Cups from 2012-2015 |date=29 August 2012 |publisher=Foxtel |accessdate=2 January 2014 }}&lt;/ref&gt;
}}
|[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] ([[ABC Local Radio]], ABC Digital Extra, ABC radio app, [[ABC Radio Grandstand|Grandstand Digital]], [[ABC Online|Online]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/cricket-world-cup-2015/broadcast-schedule/ |title=ICC World Cup 2015: Live on ABC Grandstand |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=12 February 2015 |website=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC.net.au]] |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=13 February 2015}}&lt;/ref&gt;, [[3AW]]
|[[Fox Sports]]{{small|(Foxsports.com.au)}}
|-
|آفريقا
|[[SuperSport]]
|
|
|-
|[[عرب ملڪ]]
|{{small|ڪيبل/سيٽلائيٽ}} [[OSN]] اسٽار ڪرڪيٽ
|
|
|-
|{{flag|Bangladesh}}
|{{small|ڪيبل/سيٽلائيٽ}} [[Bangladesh Television]]،  [[Maasranga TV]] ۽ [[Gazi Television]]
|[[Bangladesh Betar]]
|[[اسٽار اسپورٽس]]
|-
|{{flag|Bhutan}}
|
|
Betar |[[اسٽار اسپورٽس]]
|-
|{{flag|Canada}}
|{{plainlist|
* {{small|ڪيبل/سیٽلائيٽ}} (pay):}} [[Rogers Communications]] &lt;ref&gt;[http://www.sportsnet.ca/cricket/india-looks-to-defend-cricket-world-cup-title/ Rogers to deliver live PPV coverage of Cricket World Cup - Sportsnet.ca&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
* {{small|Free-to-air}} [[Omni Television]] (صرف ڀارت بمقابلو پاڪستان)
|[[EchoStar]]
|{{small|broadband}} (pay): [[Rogers Cable]]
|-
|وسطي آمريڪا
|[[EchoStar]]
|
|
|-
|{{flag|China}}
|[[سسٽار اسپورٽس]]
|
|
|-

|يورپ {{small|(سوائي يو ڪي ۽ آئرلينڊ)}}
|
|
|
|-
|{{flag|Fiji}}
|[[Fiji TV]]
|
|
|-
|{{flag|India}}
|{{plainlist|
* {{small|ڪيبل/سيٽلائيٽ (pay):}} [[اسٽار اسپورٽس]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.businesswireindia.com/news/news-details/espn-star-sports-espn-international-announce-agreement-icc-events-cham/31750 |title=ESPN STAR Sports and ESPN International Announce Agreement for ICC Events and Champions League Twenty20 for the Caribbean through 2015 |date=27 جون 2012 |publisher=BusinessWire India |accessdate=18 جنوري 2014 |archivedate=2019-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107023541/http://www.businesswireindia.com/news/news-details/espn-star-sports-espn-international-announce-agreement-icc-events-cham/31750%20 }}&lt;/ref&gt;
* {{small|[[Free-to-air]]:}} [[DD National]] {{small|(صرف ڀارت جون ميچون، سيمي فائنل ۽ فائنل)}}
}}
|[[آڪاش واني (ريڊيو ناشر)]] 4 FM frequencies&lt;br&gt;66 MW frequencies
|{{plainlist|
*[[اسٽار اسپورٽس]]
}}
|-
|{{flag|Ireland}}
|{{small|Cable/satellite (pay):}} [[اسڪائي اسپورٽس]] (اسڪائي اسپورٽ 2 جو نالو ھتي صرف اسڪائي اسپورٽ لکيو ويندو، عالمي ڪپ جي دوران)&lt;ref name=&quot;Sky&quot;&gt;{{cite news |url=http://www1.skysports.com/cricket/news/12172/7721559/sky-wins-new-icc-deal |title=Sky wins new ICC deal |date=1 May 2012 |publisher=Sky Sports |accessdate=2 January 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SkyWC&quot;&gt;{{cite web|url= http://www1.skysports.com/cricket/news/11066/9642330/sky-sports-world-cup-to-be-dedicated-cricket-channel-for-2015-tournament |title= Sky Sports World Cup to be dedicated cricket channel for 2015 tournament |publisher= Sky Sports |date= 13 January 2015 |accessdate=31 January 2015}}&lt;/ref&gt;
|[[BBC Radio]]
|[[BskyB]]
|-
|{{flag|Jamaica}}
|[[Television Jamaica]]
|
|
|-
|{{flag|Maldives}}
|
|
|[[اسٽار اسپورٽس]]
|-
|{{flag|Nepal}}
|[[اسٽار اسپورٽس]]
|
|
|-
|{{flag|New Zealand}}
|{{plainlist|
* {{small|Cable/satellite (pay):}} [[Sky Sport (New Zealand)|اسڪائي اسپورٽس]]&lt;ref name=&quot;SkyNZ260713&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.sportspromedia.com/news/sky_sport_to_show_cricket_world_cup_in_new_zealand/ |title=Sky to show Cricket World Cup in New Zealand |first=Eoin |last=Connolly |date=26 July 2013 |publisher=SportsPro |accessdate=2 January 2014 }}&lt;/ref&gt;
* {{small|Free-to-air:}} [[Prime (New Zealand)|Prime]] {{small|(selected matches including opener&lt;ref name=&quot;SkyNZ260713&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=CWC 2015 Announces Opening Events, 16 Dec 2014|url=http://www.scoop.co.nz/stories/CU1412/S00321/icc-cricket-world-cup-2015-announces-opening-events.htm|website=Scoop.co.nz|publisher=ICC|accessdate=17 January 2015}}&lt;/ref&gt;)}}
}}
|
|[[Sky Sport (New Zealand)|اسڪائي اسپورٽس]]
|-
|{{flag|Norway}}
|[[NRK 2]]
|-
|{{flag|Pakistan}}
|{{plainlist|
* {{small|ڪيبل/سيٽلائيٽ (pay):}} [[TEN Sports]]
* {{small|Cable/satellite (Free-to-air):}} [[PTV Sports]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://sports.ptv.com.pk/ |title=Ptv to show Cricket World Cup in Pakistan |first=Eoin |last=Connolly |date=26 July 2013 |publisher=SportsPro |accessdate=2 January 2014 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107023526/https://sports.ptv.com.pk/%20 |dead-url=yes |archivedate=7 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107023526/https://sports.ptv.com.pk/%20 }}&lt;/ref&gt;
}}
|[[Hum FM]]
|[[سسٽار اسپورٽس]]
|-
|{{flag|Singapore}}
|[[اسٽار ڪرڪيٽ]]
|
|
|-
|{{flag|South Africa}} {{small|(سوائي آفريقا)}}
|[[South African Broadcasting Corporation]]{{small|(سوائي آفريقا)}}
|{{small|ڪيبل/سيٽلائيٽ:}}[[SuperSport]]
|[[سوپر اسپورٽس]]
|-
|{{flag|Sri Lanka}}
|{{small|[[Free-to-air]]:}} [[Sri Lanka Rupavahini Corporation|Channel Eye]] {{small|ڪيبل/سيٽلائيٽ:}} [[Star Cricket]]
|[[Sri Lanka Broadcasting Corporation]]{{Citation needed|date=January 2015}}
|[[سسٽار سپورٽس]]
|-
|{{flag|United Arab Emirates}}
|
|[[Hum FM]]
|
|-
|{{flag|United Kingdom}}
|{{small|Cable/satellite (pay):}} [[اسڪائي اسپورٽس]] (Sky Sports 2 will be renamed Sky Sports World Cup for the duration of the World Cup)&lt;ref name=&quot;Sky&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SkyWC&quot; /&gt; &amp; Free to Air ITV Sport, Nightly Highlights on ITV or ITV4 &lt;ref&gt;{{cite web|title=ITV net CWC Highlights|url=http://www.theguardian.com/media/2015/jan/27/itv-scores-cricket-world-cup-highlights|website=theguardian.com|publisher=Guardian Newspaper|accessdate=July 2, 2015}}&lt;/ref&gt;
|[[BBC Radio]]
|[[BskyB]]
|-
|{{flag|United States}}
|{{small|سیٽلائيٽ (pay):}}[[Dish Network]]
|
|{{small|براڊبينڊ (pay):}}[[WatchESPN]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/usa/content/story/507588.html |title=ESPN buys US rights for 2015 World Cup |date=23 March 2011 |work=ESPNcricinfo |publisher=ESPN Sports Media |accessdate=7 October 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|West Indies}}
|{{small|(Free-to-air):}} [[Caribbean Media Corporation|CMC]]
|[[Caribbean Media Corporation|CMC]]
|[[Caribbean Media Corporation|CMC]]
|}

==ميدان==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:0 auto; clear:both&quot;
|-
![[سڊني]], [[نيو ساؤٿ ويلز]]
![[ميلبورن]], [[وڪٽوریا (آسٽريليا)|وڪٽوريا]]
![[ایڊيليڊ]], [[جنوبي آسٽريليا]]
![[برسبين]], [[ڪوئنزلينڊ]]
![[پرٿ]], [[مغربي آسٽريليا]]
|-
|[[سڊني ڪرڪيٽ گراؤنڊ]]
|[[ميلبورن ڪرڪيٽ گراؤنڊ]]
|[[ايڊيليڊ اوول]]
|[[گابا]]
|[[مغربي آسٽريليا ڪرڪيٽ ايسوسي ايشن گراؤنڊ]]
|-
|[[Seating capacity|گنجائش]]: 48,000 &lt;small&gt;(upgraded)&lt;/small&gt;
|گنجائش: 100,024
|گنجائش: 53,500 &lt;small&gt;(upgraded)&lt;/small&gt;
|گنجائش: 42,000
|گنجائش: 24,500
|-
|[[فائل:Ashes 2010-11 Sydney Test final wicket.jpg|150px]]
|[[فائل:MCG (Melbourne Cricket Ground).jpg|150px]]
|[[فائل:Adelaide Oval Western Grandstand.jpg|150px]]
|[[فائل:Australia vs South Africa.jpg|150px]]
|[[فائل:3rd Test, Perth, 15Dec2006.jpg|150px]]
|-
![[ھوبارٽ]], [[تسمانيا]]
!rowspan=8 colspan=2|{{location map+|Australia|width=300|float=center|caption=آسٽريليا جا مقام|places=
{{Location map~|Australia|lat_deg=-31|lat_min=-57|lon_deg=115|lon_min=52|position=right|background=|label=[[پرٿ|پرٿ]]}}
 {{Location map~|Australia|lat_deg=-37|lat_min=-49|lon_deg=144|lon_min=59|position=left|background=|label=[[ميلبورن|ميلبورن]]}}
 {{Location map~|Australia|lat_deg=-33|lat_min=-53|lon_deg=151|lon_min=13|position=left|background=|label=[[سڊني]]}}
 {{Location map~|Australia|lat_deg=-42|lat_min=-52|lon_deg=147|lon_min=22|position=left|background=|label=[[ھوبارٽ]]}}
 {{Location map~|Australia|lat_deg=-27|lat_min=-29|lon_deg=153|lon_min=2|position=left|background=|label=[[برسبين]]}}
 {{Location map~|Australia|lat_deg=-34|lat_min=-54|lon_deg=138|lon_min=35|position=left|background=|label=[[ايڊيلیڊ|ايڊيلیڊ]]}}
 {{Location map~|Australia|lat_deg=-35|lat_min=-19|lon_deg=149|lon_min=8|position=left|background=|label=[[ڪينبرا]]}}
}}
! rowspan=&quot;8&quot;|{{location map+|New Zealand|width=150|float=center|caption=نيوزي لينڊ جا مقام|places=
 {{Location map~|New Zealand|lat_deg=-36|lat_min=-52|lon_deg=174|lon_min=44|position=left|background=|label=[[آڪلينڊ]]}}
 {{Location map~|New Zealand|lat_deg=-43|lat_min=-42|lon_deg=172|lon_min=39|position=bottom|background=|label=[[ ڪرائسٽ چرچ]]}}
 {{Location map~|New Zealand|lat_deg=-45|lat_min=-53|lon_deg=170|lon_min=29|position=bottom|background=|label=[[ڊنيڊن]]}}
 {{Location map~|New Zealand|lat_deg=-37|lat_min=-47|lon_deg=175|lon_min=16|position=left|background=|label=[[ھيملٽن، نيوزي لينڊ|ھيملٽن]]}}
 {{Location map~|New Zealand|lat_deg=-39|lat_min=-30|lon_deg=176|lon_min=54|position=left|background=|label=[[نيپيئر، نیوزي لينڊ|نيپيئر]]}}
 {{Location map~|New Zealand|lat_deg=-41|lat_min=-16|lon_deg=173|lon_min=16|position=left|background=|label=[[نيلسن، نيوزي لينڊ|نيلسن]]}}
 {{Location map~|New Zealand|lat_deg=-41|lat_min=-18|lon_deg=174|lon_min=46|position=bottom|background=|label=[[ويلنگٽن]]}}
}}
![[ڪينبرا]], [[آسٽريلوي گادي جو ھنڌ]]
|-
|[[بيلليريو اوول]]
|[[مانوڪا اوول]]
|-
|گنجائش: 20,000 &lt;small&gt;(upgraded)&lt;/small&gt;
|گنجائش: 13,550
|-
|[[فائل:Bellerive oval hobart.jpg|150px]]
|[[فائل:Manuka Oval.JPG|150px]]
|-
![[آڪلينڊ]]
![[ڪرائسٽ چرچ]]
|-
|[[ايڊن پارڪ]]
|[[ھاگلي اوول]]
|-
|گنجائش: 46,000
|گنجائش: 20,000
|-
|[[فائل:Eden Park at Dusk, 2013, cropped.jpg|150px]]
|[[فائل:Hagley Oval 2007 - from HagleyParkAerialPhoto.jpg|150px]]
|-
![[ھيملٽن، نيوزي لينڊ|ھيملٽن]]
![[نيپيئر، نيوزي لينڊ|نيپيئر]]
![[ويلنگٽن]]
![[نيلسن، نيوزي لينڊ|نيلسن]]
![[ڊنيڊن]]
|-
|[[سريڊون پارڪ]]
|[[مڪلين پارڪ]]
|[[ويلنگٽن علائقائي اسٽيڊيم]]
|[[سڪسٽن اوول]]
|[[يونيورسٽي اوول، ڊنیڊن|يونيورسٽي اوول]]
|-
|گنجائش: 12,000
|گنجائش: 20,000
|گنجائش: 33,000
|گنجائش: 5,000
|گنجائش: 6,000
|-
|[[فائل:Waikato cricket ground.jpg|150px]]
|
|[[فائل:Westpac Stadium Cricket luving Crowd.jpg|150px]]
|[[فائل:Saxton oval panorama cropped.jpg|150px]]
|[[فائل:New Zealand vs Pakistan, University Oval, Dunedin, New Zealand.jpg|150px]]
|}

==انتظاميا==
{{main|کرکٹ عالمی کپ 2015 انتظامیہ}}

ایمپائر انتخاب کمیٹی نے کل 20 ایمپائروں کو منتخب کیا۔ : آسٹریلیا اور انگلينڊ کے 5، 5, ایشیا سے 5, نیوزی لینڈ اور جنوبی افریقہ اور 1  ویسٹ انڈیز سے.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.icc-cricket.com/news/2014/media-releases/83319/icc-announces-match-officials-for-icc-cricket-world-cup-2015|title= ICC announces match officials for ICC Cricket World Cup 2015|publisher=ICC Cricket|date= 2 December 2014|accessdate= 12 February 2015}}&lt;/ref&gt;

{{col-begin}}
{{col-break}}
;[[آسٽريليا]]
* {{flagicon|Australia}} [[Bruce Oxenford]]
* {{flagicon|Australia}} [[Paul Reiffel]]
* {{flagicon|Australia}} [[Steve Davis (umpire)|Steve Davis]]
* {{flagicon|Australia}} [[Rod Tucker]]
* {{flagicon|Australia}} [[Simon Fry]]

;[[ڏکڻ آفريڪا]]
* {{flagicon|South Africa}} [[Marais Erasmus]]
* {{flagicon|South Africa}} [[Johan Cloete]]

{{col-break}}

;[[انگلستان|انگلينڊ]]
* {{flagicon|England}} [[Ian Gould]]
* {{flagicon|England}} [[Nigel Llong]]
* {{flagicon|England}} [[Richard Illingworth]]
* {{flagicon|England}} [[Richard Kettleborough]]
* {{flagicon|England}} [[Michael Gough (cricketer)|Michael Gough]]

;[[نيوزي لينڊ]]
* {{flagicon|New Zealand}} [[Billy Bowden]]
* {{flagicon|New Zealand}} [[Chris Gaffaney]]
{{col-break}}

;[[ڀارت]]
* {{flagicon|India}} [[S. Ravi (umpire)|S. Ravi]]

;[[پاڪستان]]
* {{flagicon|Pakistan}} [[عليم ڊار]]

;[[سري لنڪا]]
* {{flagicon|Sri Lanka}} [[Kumar Dharmasena]]
* {{flagicon|Sri Lanka}} [[Ranmore Martinesz]]
* {{flagicon|Sri Lanka}} [[Ruchira Palliyaguruge]]

;[[ويسٽ انڊيز]]
* {{flagicon|West Indies}} [[Joel Wilson (umpire)|Joel Wilson]]
{{Col-end}}

==وارم اپ ميچون==
{{hidden begin
|title = وارم اپ میچ
|titlestyle = background:lightblue;
}}
{{Limited overs matches
| date = 8 فروری 2015 
| time = 14:00
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|IND}} 
| score1 = 371 (48.2 اوور)
| score2 = 265 (45.1 اوور)
| رنز سے1 = [[Glenn Maxwell]] 122 (57)
| وکٹ1 = [[Mohammed Shami]] 3/83 (9.2 اوور)
| رنز سے2 = [[Ajinkya Rahane]] 66 (52)
| وکٹ2 = [[Pat Cummins]] 3/30 (6 اوور)
| result = آسٹریلیا فاتح 106 رنز سے
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/current/match/806115.html اسکورکارڈ]
| venue = [[ایڈیلیڈ اوول]]، [[ایڈیلیڈ]]
| umpires = [[Chris Gaffaney]] (نیوزی لینڈ) اور [[Nigel Llong]] (انگلستان)
| motm = [[Glenn Maxwell]] (آسٹریلیا)
| toss = آسٹریلیا نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 9 فروری 2015 
| time = 11:00
| team1 = {{cr-rt|SRI}}
| team2 = {{cr|RSA}} 
| score1 = 279/7 (44.4 اوور)
| score2 = 188/5 (24.3 اوور)
| رنز سے1 = [[Tillakaratne Dilshan]] 100 (83)
| وکٹ1 = [[Kyle Abbott (cricketer)|Kyle Abbott]] 3/37 (6.4 اوور)
| رنز سے2 = [[Quinton de Kock]] 66 (55)
| وکٹ2 = [[Rangana Herath]] 3/22 (5 اوور)
| result = جنوبی افریقہ فاتح 5 وکٹ سے ([[Duckworth–Lewis method|D/L]])
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/current/match/806117.html اسکورکارڈ]
| venue = [[ہاگلے اوول]]، [[کرائسٹ چرچ]]
| umpires = [[Richard Illingworth]] (انگلستان) اور [[S. Ravi (umpire)|S. Ravi]] (بھارت)
| motm = [[Tillakaratne Dilshan]] (سری لنکا)
| toss = جنوبی افریقہ نے ٹاس جیتا اور فیلڈنگ کا فیصلہ کیا
| rain = سری لنکا's innings ended after 44.4 overs اور جنوبی افریقہ's target was reduced to 188 from 25 overs due to rain.
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 9 فروری 2015 
| time = 11:00
| team1 = {{cr-rt|NZL}}
| team2 = {{cr|ZIM}} 
| score1 = 157/7 (30.1 اوور)
| score2 = 
| رنز سے1 = [[Martin Guptill]] 100 (86)
| وکٹ1 = [[Tinashe Panyangara]] 2/28 (5 اوور)
| رنز سے2 = 
| وکٹ2 = 
| result = فیصلہ کن نہیں
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/current/match/806119.html اسکورکارڈ]
| venue = [[برٹ سیٹکلف اوول]]، [[لنکن، نیوزی لینڈ | لنکن]]
| umpires = [[Bruce Oxenford]] (آسٹریلیا) اور [[Ruchira Palliyaguruge]] (سری لنکا)
| motm = 
| toss = نیوزی لینڈ نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 9 فروری 2015 
| time = 14:30
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|ENG}} 
| score1 = 122 (29.3 اوور)
| score2 = 125/1 (22.5 اوور)
| رنز سے1 = [[Lendl Simmons]] 45 (55)
| وکٹ1 = [[Chris Woakes]] 5/19 (7.3 اوور)
| رنز سے2 = [[Moeen Ali]] 46 (43)
| وکٹ2 = [[Kemar Roach]] 1/31 (5 اوور)
| result = انگلستان فاتح 9 وکٹ
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/current/match/806121.html اسکورکارڈ]
| venue = [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]]، [[سڈنی]]
| umpires = [[علیم ڈار]] (پاکستان) اور [[Paul Reiffel]] (آسٹریلیا)
| motm = [[Chris Woakes]] (انگلستان) 
| toss = ویسٹ انڈیز نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 9 فروری 2015 
| time = 14:30
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|PAK}} 
| score1 = 246 (49.5 اوور)
| score2 = 247/7 (48.1 اوور)
| رنز سے1 = [[Mahmudullah Riyad]] 83 (109)
| وکٹ1 = [[محمد عرفان (کرکٹر)]] 5/52 (9.5 اوور)
| رنز سے2 = [[Sohaib Maqsood]] 93[[not out|*]] (90)
| وکٹ2 = [[Taksin Ahmed]] 2/41 (7 اوور)
| result = پاکستان فاتح 3 وکٹ
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806123.html اسکورکارڈ]
| venue = [[بلیک ٹاؤن اولمپک پارک]]،[[سڈنی]]
| umpires = [[Kumar Dharmasena]] (سری لنکا) اور [[Joel Wilson (umpire)|Joel Wilson]] (ویسٹ انڈیز)
| motm = [[محمد عرفان (کرکٹر)]] (پاکستان)
| toss = Bangladesh نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 10 فروری 2015 
| time = 14:30
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|SCO}}
| team2 = {{cr|IRE}} 
| score1 = 296/6 (50 اوور)
| score2 = 117 (27 اوور)
| رنز سے1 = [[Matt Machan]] 103 (108)
| وکٹ1 = [[Max Sorensen]] 3/55 (10 اوور)
| رنز سے2 = [[Paul Stirling]] 37 (44)
| وکٹ2 = [[Alasdair Evans]] 4/17 (5 اوور)
| result = سکاٹ لینڈ فاتح 179 رنز سے
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806127.html اسکورکارڈ]
| venue = [[بلیک ٹاؤن اولمپک پارک]]،[[سڈنی]]
| umpires = [[علیم ڈار]] (پاکستان) اور [[Joel Wilson (umpire)|Joel Wilson]] (ویسٹ انڈیز)
| motm = [[Matt Machan]] (سکاٹ لینڈ)
| toss = سکاٹ لینڈ نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 10 فروری 2015 
| time = 14:00
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|AFG}} 
| score1 = 364/5 (50 اوور)
| score2 = 211/8 (50 اوور)
| رنز سے1 = [[Rohit Sharma]] 150 (122)
| وکٹ1 = [[Hamid Hassan]] 1/49 (8 اوور)
| رنز سے2 = [[Nawroz Mangal]] 60 (85)
| وکٹ2 = [[Ravi Jadeja]] 2/38 (10 اوور)
| result = بھارت فاتح 153 رنز سے
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806125.html اسکورکارڈ]
| venue = [[ایڈیلیڈ اوول]]، [[ایڈیلیڈ]]
| umpires = [[Simon Fry]] (آسٹریلیا) اور [[Marais Erasmus]] (جنوبی افریقہ)
| motm = [[Rohit Sharma]] (بھارت)
| toss = بھارت نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 11 فروری 2015 
| time = 11:00
| team1 = {{cr-rt|NZL}}
| team2 = {{cr|RSA}}
| score1 = 331/8 (50 اوور)
| score2 = 197 (44.2 اوور)
| رنز سے1 = [[Kane Williamson]] 66 (53)
| وکٹ1 = [[Kyle Abbott]] 2/35 (6 اوور)
| رنز سے2 = [[JP Duminy]] 80 (98)
| وکٹ2 = [[Trent Boult]] 5/51 (9.2 اوور)
| result = نیوزی لینڈ فاتح 134 رنز سے
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806129.html اسکورکارڈ]
| venue = [[ہاگلے اوول]]، [[کرائسٹ چرچ]]
| umpires = [[Ranmore Martinesz]] (سری لنکا) اور [[Rod Tucker]] (آسٹریلیا)
| motm = [[Trent Boult]] (نیوزی لینڈ)
| toss = نیوزی لینڈ نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 11 فروری 2015 
| time = 11:00
| team1 = {{cr-rt|SRI}}
| team2 = {{cr|ZIM}} 
| score1 = 279/8 (50 اوور)
| score2 = 281/3 (45.2 اوور)
| رنز سے1 = [[Dimuth Karunaratne]] 58 (71)
| وکٹ1 = [[Sean Williams (cricketer)|Sean Williams]] 3/35 (10 اوور)
| رنز سے2 = [[Hamilton Masakadza]] 117[[not out|*]] (119)
| وکٹ2 = [[Nuwan Kulasekara]] 1/23 (5 اوور)
| result = زمبابوے فاتح 7 وکٹ
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806131.html اسکورکارڈ]
| venue = [[برٹ سیٹکلف اوول]]، [[لنکن، نیوزی لینڈ | لنکن]]
| umpires = [[Bruce Oxenford]] (آسٹریلیا) اور [[Richard Illingworth]] (انگلستان)
| motm = [[Hamilton Masakadza]] (زمبابوے)
| toss = سری لنکا نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 11 فروری 2015 
| time = 14:30
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = 304/8 (50 اوور)
| score2 = 116 (30.1 اوور)
| رنز سے1 = [[مائیکل کلارک|Michael Clarke]] 64 (61)
| وکٹ1 = [[Krishna Chandran]] 3/50 (9 اوور)
| رنز سے2 = [[Swapnil Patil]] 31 (45)
| وکٹ2 = [[Xavier Doherty]] 2/3 (1.1 اوور) 
| result = آسٹریلیا فاتح 188 رنز سے
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806133.html اسکورکارڈ]
| venue = [[ملبورن کرکٹ گراؤنڈ]], [[ملبورن]]
| umpires = [[Ian Gould]] (انگلستان) اور [[Richard Kettleborough]] (انگلستان)
| motm = [[مائیکل کلارک|Michael Clarke]] (آسٹریلیا)
| toss = آسٹریلیا نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 11 فروری 2015 
| time = 14:30
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|PAK}}
| score1 = 250/8 (50 اوور)
| score2 = 252/6 (48.5 اوور)
| رنز سے1 = [[Joe Root]] 85 (89)
| وکٹ1 = [[Yasir Shah]] 3/45 (10 اوور)
| رنز سے2 = [[Misbah-ul-Haq]] 91[[not out|*]] (99)
| وکٹ2 = [[James Anderson (cricketer)|James Anderson]] 2/42 (10 اوور)
| result = پاکستان فاتح 4 وکٹ
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806135.html اسکورکارڈ]
| venue = [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]]، [[سڈنی]]
| umpires = [[Steve Davis (umpire)|Steve Davis]] (آسٹریلیا) اور [[Billy Bowden]] (نیوزی لینڈ)
| motm = 
| toss = انگلستان نے ٹاس جیتا اور بیٹنگ کا فیصلہ کیا
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 12 فروری 2015 
| time = 09:30
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|SCO}} 
| score1 = 
| score2 = 
| رنز سے1 = 
| وکٹ1 = 
| رنز سے2 = 
| وکٹ2 = 
| result = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806137.html اسکورکارڈ]
| venue = [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]]، [[سڈنی]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 12 فروری 2015 
| time = 10:00
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|IRE}}
| score1 = 
| score2 = 
| رنز سے1 = 
| وکٹ1 = 
| رنز سے2 = 
| وکٹ2 = 
| result = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806139.html اسکورکارڈ]
| venue = [[بلیک ٹاؤن اولمپک پارک]]،[[سڈنی]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Limited overs matches
| date = 13 فروری 2015 
| time = 10:00
| team1 = {{cr-rt|AFG}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = 
| score2 = 
| رنز سے1 = 
| وکٹ1 = 
| رنز سے2 = 
| وکٹ2 = 
| result = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/806141.html اسکورکارڈ]
| venue = [[جنکشن اوول]], [[ملبورن]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
{{hidden end}}

==گروپ مرحلہ==
===گروپ اي===
{{تفصيلي مضمون|ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015 گروپ اي}}
{{ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015 گروپ اي}}

{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match1}} 14  فيبروري
| Time = {{anchor|match1}} 10:00 am Local Time (NZDT - New Zealand Daylight Time)
| team1 = {{cr-rt|NZL}}
| team2 = {{cr|SRI}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ہاگلے اوول]]، [[ کرائسٹ چرچ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656399.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 1
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match2}} 14  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|ENG}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[میلبورن کرکٹ گراؤنڈ]]، [[میلبورن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656401.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 2
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match6}} 17  فيبروري
| team1 = {{cr-rt|NZL}}
| team2 = {{cr|SCO}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[یونیورسٹی اوول، ڈنیڈن|یونیورسٹی اوول]]، [[ڈنیڈن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656409.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 6
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match7}} 18  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|Afghanistan}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[مانوکا اوول]]، [[کینبرا]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656411.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 7
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match9}} 20  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|NZL}}
| team2 = {{cr|ENG}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue =  [[ویسٹپیک اسٹیڈیم]]، [[ویلنگٹن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656415.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 9
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match11}} 21  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|BAN}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[برسبین کرکٹ گراؤنڈ]]، [[برسبین]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656419.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 11
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match12}} 22  فيبروري
| team1 = {{cr-rt|SRI}}
| team2 = {{cr|Afghanistan}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[یونیورسٹی اوول، ڈنیڈن|یونیورسٹی اوول]]، [[ڈنیڈن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656421.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 12
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match14}} 23  فيبروري
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|SCO}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ہاگلے اوول]]، [[ کرائسٹ چرچ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656425.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 14
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match17}} 26  فيبروري
| team1 = {{cr-rt|Afghanistan}}
| team2 = {{cr|SCO}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[یونیورسٹی اوول، ڈنیڈن|یونیورسٹی اوول]]، [[ڈنیڈن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656431.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 17
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match18}} 26  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|SRI}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[میلبورن کرکٹ گراؤنڈ]]، [[میلبورن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656433.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 18
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match20}} 28  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|NZL}}
| team2 = {{cr|AUS}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ایڈن پارک]]، [[آکلینڈ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656441.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 20
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match22}} 1 مارچ
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|SRI}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue =  [[ویسٹپیک اسٹیڈیم]]، [[ویلنگٹن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656449.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 22
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match26}} 4 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|Afghanistan}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[مغربی آسٹریلیا کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]]، [[پرتھ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656451.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 26
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match27}} 5 مارچ
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|SCO}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سکسٹن اوول]]، [[نیلسن، نیوزی لینڈ|نیلسن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656451.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 27
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match31}} 8 مارچ
| team1 = {{cr-rt|NZL}}
| team2 = {{cr|Afghanistan}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[مکلین پارک]]، [[نیپئر، نیوزی لینڈ|نیپئر]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656461.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 31
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match32}} 8 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|SRI}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]]، [[سڈنی]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656463.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 32
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match33}} 9 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|BAN}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ایڈیلیڈ اوول]]، [[ایڈیلیڈ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656467.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 33
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match35}} 11 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|SRI}}
| team2 = {{cr|SCO}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[بیللیریو اوول]]، [[ہوبارٹ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656471.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 35
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match37}} 13 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|NZL}}
| team2 = {{cr|BAN}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سیڈون پارک]]، [[ہیملٹن، نیوزی لینڈ|ہیملٹن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656473.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 37
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match38}} 13 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|Afghanistan}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]]، [[سڈنی]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656477.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 38
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match40}} 14 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|SCO}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[بیللیریو اوول]]، [[ہوبارٹ، آسٹریلیا|ہوبارٹ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656477.html اسکورکارڈ]
| result = میچ 40
}}

===گروپ بي===
{{تفصيلي مضمون|ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015 گروپ بي}}
{{ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015 گروپ بي}}

{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match3}} 15  فيبروري
| daynight = ہاں
| team1 = {{cr-rt|RSA}}
| team2 = {{cr|ZIM}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سیڈون پارک]]، [[ہیملٹن، نیوزی لینڈ|ہیملٹن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656403.html سکور کارڈ]
| result = میچ 3
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match4}} 15  فيبروري
| daynight = ہاں
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|PAK}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ایڈیلیڈ اوول]]، [[ایڈیلیڈ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656405.html سکور کارڈ]
| result = میچ 4
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match5}} 16  فيبروري
| team1 = {{cr-rt|IRE}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سکسٹن اوول]]، [[نیلسن، نیوزی لینڈ|نیلسن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656407.html سکور کارڈ]
| result = میچ 5
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match8}} 19  فيبروري
| team1 = {{cr-rt|ZIM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سکسٹن اوول]]، [[نیلسن، نیوزی لینڈ|نیلسن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656413.html سکور کارڈ]
| result = میچ 8
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match10}} 21  فيبروري
| team1 = {{cr-rt|PAK}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ہاگلے اوول]]، [[ کرائسٹ چرچ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656417.html سکور کارڈ]
| result = میچ 10
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match13}} 22  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|RSA}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[میلبورن کرکٹ گراؤنڈ]]، [[میلبورن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656423.html سکور کارڈ]
| result = میچ 13
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match15}} 24  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|ZIM}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[مانوکا اوول]]، [[کینبرا]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656427.html سکور کارڈ]
| result = میچ 15
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match16}} 25  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IRE}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[برسبین کرکٹ گراؤنڈ]]، [[برسبین]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656429.html سکور کارڈ]
| result = میچ 16
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match19}} 27  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|RSA}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]]، [[سڈنی]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656435.html سکور کارڈ]
| result = میچ 19
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match21}} 28  فيبروري
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[مغربی آسٹریلیا کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]]، [[پرتھ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656437.html سکور کارڈ]
| result = میچ 21
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match23}} 1 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|PAK}}
| team2 = {{cr|ZIM}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[برسبین کرکٹ گراؤنڈ]]، [[برسبین]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656443.html سکور کارڈ]
| result = میچ 23
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match24}} 3 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IRE}}
| team2 = {{cr|RSA}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[مانوکا اوول]]، [[کینبرا]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656445.html سکور کارڈ]
| result = میچ 24
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match25}} 4 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|PAK}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[مکلین پارک]]، [[نیپئر، نیوزی لینڈ|نیپئر]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656447.html سکور کارڈ]
| result = میچ 25
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match28}} 6 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[مغربی آسٹریلیا کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]]، [[پرتھ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656453.html سکور کارڈ]
| result = میچ 28
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match29}} 7 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|PAK}}
| team2 = {{cr|RSA}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ایڈن پارک]]، [[آکلینڈ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656455.html سکور کارڈ]
| result = میچ 29
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match30}} 7 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IRE}}
| team2 = {{cr|ZIM}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[بیللیریو اوول]]، [[ہوبارٹ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656457.html سکور کارڈ]
| result = میچ 30
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match34}} 10 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|IRE}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سیڈون پارک]]، [[ہیملٹن، نیوزی لینڈ|ہیملٹن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656465.html سکور کارڈ]
| result = میچ 34
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match36}} 12 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|RSA}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue =  [[ویسٹپیک اسٹیڈیم]]، [[ویلنگٹن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656469.html سکور کارڈ]
| result = میچ 36
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match39}} 14 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|ZIM}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ایڈن پارک]]، [[آکلینڈ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656475.html سکور کارڈ]
| result = میچ 39
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match41}} 15 مارچ
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[مکلین پارک]]، [[نیپئر، نیوزی لینڈ|نیپئر]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656479.html سکور کارڈ]
| result = میچ 41
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match42}} 15 مارچ
| daynight = yes
| team1 = {{cr-rt|IRE}}
| team2 = {{cr|PAK}}
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ایڈیلیڈ اوول]]، [[ایڈیلیڈ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656481.html سکور کارڈ]
| result = میچ 42
}}

==ڪوارٽر فائينل==
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match43}} 18 مارچ
| daynight = yes
| team1 = A1
| team2 = B4
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سڊني ڪرڪيٽ گراؤنڊ]]، [[سڊني]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656483.html اسڪور ڪارڊ]
| result = ڪوارٽر فائينل 1
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match44}} 19 مارچ
| daynight = yes
| team1 = A3
| team2 = B2
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ميلبورن ڪرڪيٽ گراؤنڊ]]، [[ميلبورن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656485.html اسڪور ڪارڊ]
| result = ڪوارٽر فائينل 2
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match45}} 20 مارچ
| daynight = yes
| team1 = A2
| team2 = B3

| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ايڊيليڊ اوول]]، [[ايڊيليڊ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656487.html اسڪور ڪارڊ]
| result = ڪوارٽر فائينل 3
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match46}} 21 مارچ
| daynight = yes
| team1 = A4
| team2 = B1
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue =  [[ويسٽپيڪ اسٽيڊيم]]، [[ويلنگٽن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656489.html اسڪور ڪارڊ]
| result = ڪوارٽر فائنل 4
}}

==ناڪ آؤٽ مرحلو==
{{2015 Cricket World Cup knockout stage bracket}}

===سيمي فائنل===
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match47}} 24 مارچ
| daynight = yes
| team1 = فاتح ڪوارٽر فائنل 1
| team2 = فاتح ڪوارٽر فائنل 2
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ايڊن پارڪ]], [[آڪلينڊ]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656491.html اسڪور ڪارڊ]
| result = سيمي فائنل 1
}}
----
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match48}} 26 مارچ
| daynight = yes
| team1 = فاتح ڪوارٽر فائنل 3
| team2 = فاتح ڪوارٽر فائنل 4
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[سڊني ڪرڪيٽ گراؤنڊ]], [[سڊني]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656493.html اسڪور ڪارڊ]
| result = سيمي فائنل 2
}}

===فائنل===
{{Limited overs matches
| date = {{anchor|match49}} 29 مارچ
| daynight = ھا
| team1 =1: سيمي فائنل کٽندڙ
| team2 = 2:سيمي فائنل کٽندڙ
| score1 = 
| score2 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| venue = [[ميلبورن ڪرڪيٽ گراؤنڊ]]، [[ميلبورن]]
| toss = 
| motm = 
| umpires = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656495.html اسڪور ڪارڊ]
| result = فائنل
}}

==وڌيڪ ڏسندا==
{{گھڻا باب|ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ عالمي ڪپ}}
* [[ڪرڪيٽ ورلڊ رڪارڊن جي فھرست]]

==حوالو==
{{حوالو|2}}

== ملاحظا ==
{{حوالو | گروپ=nb}}

==رابطا==
* [http://www.cricketworldcup.com Official 2015 World Cup site]
* [http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/content/series/509587.html ICC Cricket World Cup 2015] at ESPNcricinfo

{{ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015}}
{{ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015 جا مقام}}
{{ڪرڪيٽ عالمي ڪپ}}

[[زمرو:ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2015]]
[[زمرو:ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]]
[[زمرو:2015 ۾ ڪرڪيٽ]]
[[زمرو:2015 ۾ آسٽريليا]]
[[زمرو:2015 ۾ زمبابوي]]
[[زمرو:2015ء]]
[[زمرو:2015 ۾ رانديون]]
[[زمرو:2015 ۾ براعظم آسٽريليا]]</text>
      <sha1>nhbslvtuvwck8qnm3rxwfzxue8aiuz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>القانون في الطب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8707</id>
    <revision>
      <id>374600</id>
      <parentid>368962</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>374600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1458" sha1="fxi2wjmqjy1nlc4kce7ibvkam5sfft9" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name           = القانون في الطب
| image          = The Canon of Medicine.jpg
| image_size     = 
| alt            = القانون في الطب
| caption        = فارسي ٻولي ۾ القانون في الطب جو نسخو جيڪو ابنِ سينا جي مزار تي موجود آھي.
| author         = [[ابن سينا]]
| title_orig     = القانون في الطب
| orig_lang_code = ar
| language       = عربي
| subject        = 
| genre          = [[طب]]
| published      = 1025 (عربي)
| pages          = 
| oclc           = 
| dewey          = 
| congress       = 
| native_wikisource = 
| wikisource     = 
}}
علم طب ، جراحي ۽ علم الابدان تي حڪيم[[ابن سينا| بوعلي سينا]] يا [[ابن سينا]] جي ھڪ مشھور تصنيف ۽ طبي معلومات جو سرچشمو ۔ اصل ڪتاب عربي ۾ آھي دنيا جي سمورن وڏين ٻولين ۾ ان جا ترجما شائع ٿيل آھن۔ ان ڪتاب ۾ علاوه جراحي و علاج معالجه جي طب جي ٻين علوم (مثلا [[تشريح]] ، [[فعليات]] وغيره) جا ابواب بہ جابجا ڏنل آھن۔


==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commonscat|The Canon of Medicine|القانون في الطب}}

[[زمرو:القانون في الطب]]
[[زمرو:طب]]
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:عربي ڪتاب]]
[[زمرو:مشهور ڪتابون]]</text>
      <sha1>fxi2wjmqjy1nlc4kce7ibvkam5sfft9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Parameter</title>
    <ns>10</ns>
    <id>9096</id>
    <revision>
      <id>374707</id>
      <parentid>363025</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:پيرا]] کي [[سانچو:Parameter]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>363025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="586" sha1="11f30k0tf6fczupaedkw6mvvofzfnxc" xml:space="preserve">&lt;code class=&quot;tpl-para&quot; style=;{{SAFESUBST:&lt;noinclude /&gt;#if:{{{plain|}}}|border: none; background-color: inherit;}} {{SAFESUBST:&lt;noinclude /&gt;#if:{{{plain|}}}{{{mxt|}}}{{{green|}}}{{{!mxt|}}}{{{red|}}}|color: {{SAFESUBST:&lt;noinclude /&gt;#if:{{{mxt|}}}{{{green|}}}|#006400|{{SAFESUBST:&lt;noinclude /&gt;#if:{{{!mxt|}}}{{{red|}}}|#8B0000|inherit}}}};}} {{SAFESUBST:&lt;noinclude /&gt;#if:{{{style|}}}|{{{style}}}}}&quot;&gt;&amp;#124;{{SAFESUBST:&lt;noinclude /&gt;#if:{{{1|}}}|{{{1}}}&amp;#61;}}{{{2|}}}&lt;/code&gt;&lt;noinclude&gt;
&lt;!--Categories and interwikis go near the bottom of the /doc subpage.--&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>11f30k0tf6fczupaedkw6mvvofzfnxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڄامشورو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10128</id>
    <revision>
      <id>374740</id>
      <parentid>243765</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T00:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7584" sha1="fa0jct2i00xfemngt6ildst3pjjxz49" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = [[ڄامشورو]]
| official_name          =Jamshoro
| settlement_type        = شھر ۽ يونين ڪائونسل
| image_skyline          =Al manzar jamshoro.jpg
| imagesize              = 280px
| image_alt              =
| image_caption          = ڄامشورو ۾ سنڌو درياءَ جي ڪناري تي المنظر وارو تفريحي ماڳ
| image_map              =
| mapsize                = 150 px
| map_alt                =
| map_caption            =
| pushpin_map            = Sindh
| pushpin_label_position = &lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt        =
| pushpin_map_caption    =
| coordinates            = {{coord|25.2|68.39|region:PK_type:Jamshoro|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       =  
{{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[صوبو]]
| subdivision_name1      =  
{{Flag|سنڌ}} 
| leader_title           =ضلعو
| leader_name            =[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| area_total_km2         =
| elevation_m            =
| population_footnotes   = &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |accessdate=21 April 2013 |archivedate=17 October 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017232747/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/peopctry.php?rop3=109027&amp;rog3=AF Sindhi in Afghanistan | Joshua Project&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
| population_total       = 80,000 approx
| population_as_of       = 2013
| population_est         =
| pop_est_as_of          =
| population_density_km2 =
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5
| area_code_type         = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code              =
| blank_name_sec1        = شھرن جو تعداد
| blank_info_sec1        =
| website                = {{URL|www.jamshoro.com.pk}}
| footnotes              =
}}
'''ڄامشورو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jamshoro}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]]  جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جي ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري]] جي [[ڪوٽڙي تعلقو|تعلقي ڪوٽڙيءَ]] جو هڪ شهر ۽ يونين ڪائونسل آهي. هيءُ شهر پنهنجي  تعليمي ادارن جي ڪري مشهور آهي. ۽ هن شهر کي '''تعليمي شهر''' پڻ سڏيو ويندو آهي.
هن شهر ۾ هڪ پراڻو [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]] پڻ موجود آهي جيڪو انگريز زماني کان تعليم ڏيندو ٿو اچي.ڄامشورو اصل ۾ حيدرآباد جي علائقي قاسم آباد دوآٻي جي ديهه جو نالو آهي، جيڪا ديهه موجوده صوبائي وزير ڄام خان شورو جي ڏاڏي ڄام خان شورو جي نالي سان جوڙي وئي هئي

==تاريخ==
ڄامشورو ميرن جي آخري دور ۾ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، جيڪو ڄام شوري نالي هڪ شخص ٻَڌايو هو. هي ڳوٺ ڪيترا ورهيه ضلعي ڪراچيءَ جي حدن ۾ رهيو، پر [[1931ع]] ۾ جڏهن دادوءَ کي ڪراچيءَ کان ڪٽي ڌار ضلعو ٺاهيو ويو ته ڄام شورو، دادو ضلعي جي ڪوٽڙي تعلقي جي حدن ۾ اچي ويو، ۽ ڄام شوري کي هن تعلقي جي هڪ ديهه جي حيثيت ڏني وئي. سنڌ يونيورسٽي ۽ سپر هاءِ وي ٺهڻ کان اڳ ڄام شورو يونين ڪائونسل جو درجو رکندڙ شهر هو.

==بيهڪ==
ڄامشورو، سنڌو نديءَ جي ساڄي ڪپ تي حيدرآباد کان اُتر اوڀر ڪنڊ تي 18 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي 250 26' ڊگريون اُتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 680 20' ڊگريون اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. ڄام شوري جي حدن مان نئشنل هاءِ وي ۽ پاڪستان ريلوي لائين گذرن ٿا. هتي سنڌ يونيورسٽي ريلوي اسٽيشن به آهي.

==تعليمي ادارا==
ڄامشورو شهر، سنڌ صوبي توڙي پاڪستان جي اهم تعليمي درسگاهن: سنڌ يونيورسٽي، لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز (LUMHS) ۽ مهراڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيءَ جي ڪري به مشهور آهي. ان کان سواءِ هتي سنڌي ادبي بورڊ، انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، بيورو آف ڪريڪيولم، سنڌ ٽيڪسٽ بوڪ بورڊ جهڙا ادبي ۽ علمي ادارا به موجود آهن. ڄام شوري شهر کان ڪجهه فاصلي تي ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو واقع آهي، جتان ملڪ جي اعليٰ سياسي شخصيتن جناب آصف علي زرداري (صدر پاڪستان)، سيد جلال محمود شاهه (اڳوڻي ڊپٽي اسپيڪر سنڌ اسيمبلي)، سيد ضياء شاهه (SUP اڳواڻ) ۽ نوجوان دانشور جامي چانڊيي ۽ ٻين تعليم حاصل ڪئي آهي. سنڌ يونيورسٽي، سنڌ جي قومي اڳواڻن جي. ايم. سيد ۽ ميران محمد شاهه جي ڪوششن سان قائم ٿي هئي، 1951ع ۾ ان جي ڪئمپس پهرين حيدرآباد ۾ ۽ بعد ۾ علامه آءِ. آءِ. قاضيءَ جي ڪوششن سان ڄام شوري ۾ قائم ٿيو. 1881ع ڌاري انگريز دور ۾ ڄام شوري ۾ هڪ ميڊيڪل اسڪول قائم ٿيو هو، جيڪو 1942ع ۾ ڪاليج ٿيو. 1951ع ۾ هي ميڊيڪل ڪاليج سنڌ يونيورسٽيءَ سان ملحق ٿي لياقت ميڊيڪل ڪاليج بڻيو ۽ هن وقت يونيورسٽيءَ جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. (وڌيڪ ڏسندا: لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز، ايندڙ جلد) 1963ع ۾ انجنيئرنگ جي تعليم جي فروغ لاءِ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ انجنيئرنگ ڪاليج قائم ٿيو، جنهن کي 1977ع ۾ يونيورسٽيءَ جو درجو مليو.

==شخصيتون==
ڄامشوري شهر، ڪئمپس ۽ ڪالونيءَ ۾ ڪيترائي اديب ۽ عالم ڊاڪٽر حبيب الله صديقي، امداد حسيني، سحر امداد، ڊاڪٽر غلام محمد لاکو، عبدالقادر جوڻيجو، محمد قاسم ماڪا، اياز عالم ابڙو، ڊاڪٽر تنوير جوڻيجو، محمود مغل، نياز پنهور ۽ ٻيا رهن ٿا. مرحوم [[ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو]] مرحوم طارق عالم ابڙو به هتي رهندو هو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;

ڄامشوري ۾ قائم ٽي وڏيون يونيورسٽيون ۽ ٻيا ادارا آهن:
# [[سنڌ يونيورسٽي]]
# [[مهراڻ يونيورسٽي]]
# [[لياقت يونيورسٽي]]
# [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
# [[سنڌي ادبي بورڊ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]</text>
      <sha1>fa0jct2i00xfemngt6ildst3pjjxz49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڀر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11226</id>
    <revision>
      <id>374520</id>
      <parentid>284809</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1590" sha1="5mg3rw19um00cj0bqwv7ydjkfbnv4yz" xml:space="preserve">[[عڪس:Compass_Rose_English_East.svg|left|thumb|250x250px|قطب نما، جنهن تي اوڀر جو طرف نمايان ٿيل آهي.]]
اوڀر ادانجي [[زمين]] تي موجود هڪ اهڙو طرف آهي، جيڪو [[اولهه]] جي ضد ۾ آهي . نقشن هن جي جڳه سڄي طرف هوندي آهي. قطب نما کي 90 ڊگري تي طي ڪرڻ سان ڪنهن به جڳه ٿي اوڀر جي طرف جو تعين ڪرڻ آسان آهي. هي اهو طرف آهي جنهن ڏانهن سج اڀرندوآهر.

چئن طرفن مان هڪڙو طرف. جنهن طرف کان سج اُڀري، انهيءَ کي ”اوڀر“ ڪوٺجي ٿو. عام ماڻهو اوڀر کي اُڀرندو به چون ٿا. عربي ٻوليءَ ۾ اوڀر کي مشرق چوندا آهن. سنڌ ۾ عام طرح اُڀرندي کي ”پورب“ به چون، مثلاً: ”پورب جو واءُ“ ۽ ”پورب جو مينهن“، يا ساوڻيءَ جي مند ۾ چوندا ته ”اوڀر پيو لڳي، مينهن آيو ڪي آيو“. هندو ڌرم جا ماڻهو سج اُڀرڻ تي، پاڻيءَ جو لوٽو ڀري، جڻيو ڦيرائيندا ۽ سج ڏانهن اکيون ڪري پاڻيءَ جو لوٽو هيٺ نائيندا آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%80%D8%B1 اوڀر : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:جاگرافيائي اصطلاح]]</text>
      <sha1>5mg3rw19um00cj0bqwv7ydjkfbnv4yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چچ نامو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11393</id>
    <revision>
      <id>374606</id>
      <parentid>368917</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>374606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15367" sha1="t0fxi7cfqp12yv3o89olkbxypqiq43p" xml:space="preserve">{{infobox book
| name         = چچنامو
| title_orig   = ''' فتحنامو'''
| translator   =[[علي ڪوفي]](عربي مان فارسي ۾ )&lt;br&gt;[[مرزا قليچ بيگ]](فارسي مان سنڌي ۾)
| image        = 
| caption= 
| author       = نامعلوم &lt;ref&gt;{{cite book |last1=فارسي ترجمو علي ڪوفي |first1=سنڌي ترجمو مخدوم امير احمد |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورد |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |accessdate=24 June 2024}}&lt;/ref&gt;
| illustrator  =
| cover_artist =
| country      = [[سنڌ]], [[پاڪستان]]
| language     =[[عربي ٻولي|عربي]]،[[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| series       =
| subject      =[[سنڌ جي تاريخ]]&lt;br/&gt;[[قديم تاريخ]]
| genre        = [[تاريخ]]
| publisher    =[[نئين سنڌ لائبريري]]
| pub_date    = 1923
| pages        = ڪرائون سائيز ۾ 60 صفحا
| isbn         =
}}

'''چچ نامو '''يا '''فتح نامو سنڌ '''يا '''تاريخ الهند و السند '''([[عربي]] ۾) [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ مشهور [[ڪتاب]] آهي&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو|title=چچ نامه/ چچ نامو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ [[اروڙ]] جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي [[محمد بن قاسم]] جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي.
هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ [[اروڙ|الور]] ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613ھ ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو&lt;ref name=&quot; لئمبرڪ &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛
ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو &lt;/ref&gt;
[[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون]]
[[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|عربن جا سنڌ تي حملا]]


=== سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ ===
ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي.
علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي&lt;ref name=&quot;بلوچ&quot;&gt; ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ريڊيو انٽرويو جو متن؛.ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1983ع ايڊيٽر؛
نفيس احمد ناشاد جلد؛ 34 نمبر 4- 1983ع
ڇپيندڙ :سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو &lt;/ref&gt;.

== تحرير ==
[[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ]]


هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا.

== درستگي ==
[[تاريخِ معصومي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجهه موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجهه &quot;واڱڻائي نثر &quot; ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ&quot;؛ مھراڻ رسالو سال 2003 ، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

== انگريزي ترجمو ==
چچ نامو انگريزيءَ ۾:
جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613ھ/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو &lt;ref&gt;{”فتح نامہء سنڌ عرف ”چچ نامو“، مقدمو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ص ص 58- 59، ۽ ص 61، سنڌي ادبي بورڊ 1976ع.}&lt;/ref&gt; .
مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي:
{{quote|  The Chachnamah, an |ancient History of Sindh.}}
مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا:
”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو &lt;ref&gt;{حفيظ الرحمان سنڌ بابت هڪ ٻئي ڪتاب جو به اردو ۾ ترجمو ڪيو. هيڪ تاب هدايت علي تارڪ سنڌ جي شاعرن بابت لکيو هو، جنهن کي حفيظ الرحمان ”تاريخ شعراءِ سنده“ جي نالي سان 1365ھ/1945ع۾ بهاولپور مان شايع ڪيو هو.}&lt;/ref&gt; . تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون &quot; مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ&quot;؛ رسالو مھراڻ سال2003, شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
{{حوالو|2}}


==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ۾ چچنامو]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[زمرو:عربي ڪتابون]] 
[[زمرو:مشهور ڪتابون]]
[[زمرو:فارسي ڪتابون]]
[[زمرو:تاريخ سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]]


[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:تاريخ پاڪستان]]
[[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>t0fxi7cfqp12yv3o89olkbxypqiq43p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374612</id>
      <parentid>374606</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>374612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15362" sha1="jgbm9030ikav4707qvlym745du9jnpy" xml:space="preserve">{{infobox book
| name         = چچنامو
| title_orig   = ''' فتحنامو'''
| translator   =[[علي ڪوفي]](عربي مان فارسي ۾ )&lt;br&gt;[[مرزا قليچ بيگ]](فارسي مان سنڌي ۾)
| image        = 
| caption= 
| author       = نامعلوم &lt;ref&gt;{{cite book |last1=فارسي ترجمو علي ڪوفي |first1=سنڌي ترجمو مخدوم امير احمد |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورد |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |accessdate=24 June 2024}}&lt;/ref&gt;
| illustrator  =
| cover_artist =
| country      = [[سنڌ]], [[پاڪستان]]
| language     =[[عربي ٻولي|عربي]]،[[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| series       =
| subject      =[[سنڌ جي تاريخ]]&lt;br/&gt;[[قديم تاريخ]]
| genre        = [[تاريخ]]
| publisher    =[[نئين سنڌ لائبريري]]
| pub_date    = 1923
| pages        = ڪرائون سائيز ۾ 60 صفحا
| isbn         =
}}

'''چچ نامو '''يا '''فتح نامو سنڌ '''يا '''تاريخ الهند و السند '''([[عربي]] ۾) [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ مشهور [[ڪتاب]] آهي&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو|title=چچ نامه/ چچ نامو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ [[اروڙ]] جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي [[محمد بن قاسم]] جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي.
هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ [[اروڙ|الور]] ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613ھ ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو&lt;ref name=&quot; لئمبرڪ &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛
ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو &lt;/ref&gt;
[[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون]]
[[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|عربن جا سنڌ تي حملا]]


=== سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ ===
ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي.
علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي&lt;ref name=&quot;بلوچ&quot;&gt; ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ريڊيو انٽرويو جو متن؛.ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1983ع ايڊيٽر؛
نفيس احمد ناشاد جلد؛ 34 نمبر 4- 1983ع
ڇپيندڙ :سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو &lt;/ref&gt;.

== تحرير ==
[[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ]]


هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا.

== درستگي ==
[[تاريخِ معصومي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجهه موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجهه &quot;واڱڻائي نثر &quot; ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ&quot;؛ مھراڻ رسالو سال 2003 ، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

== انگريزي ترجمو ==
چچ نامو انگريزيءَ ۾:
جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613ھ/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو &lt;ref&gt;{”فتح نامہء سنڌ عرف ”چچ نامو“، مقدمو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ص ص 58- 59، ۽ ص 61، سنڌي ادبي بورڊ 1976ع.}&lt;/ref&gt; .
مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي:
{{quote|  The Chachnamah, an |ancient History of Sindh.}}
مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا:
”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو &lt;ref&gt;{حفيظ الرحمان سنڌ بابت هڪ ٻئي ڪتاب جو به اردو ۾ ترجمو ڪيو. هيڪ تاب هدايت علي تارڪ سنڌ جي شاعرن بابت لکيو هو، جنهن کي حفيظ الرحمان ”تاريخ شعراءِ سنده“ جي نالي سان 1365ھ/1945ع۾ بهاولپور مان شايع ڪيو هو.}&lt;/ref&gt; . تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون &quot; مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ&quot;؛ رسالو مھراڻ سال2003, شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
{{حوالو|2}}


==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ۾ چچنامو]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[زمرو:چچ نامو]] 
[[زمرو:عربي ڪتابون]] 
[[زمرو:مشهور ڪتابون]]
[[زمرو:فارسي ڪتابون]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:تاريخ پاڪستان]]
[[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>jgbm9030ikav4707qvlym745du9jnpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Talk other</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11498</id>
    <revision>
      <id>374683</id>
      <parentid>43540</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="600" sha1="tiksp90dikdmk7ddhsa33j7g5t82f97" xml:space="preserve">{{#switch:
  &lt;!-- جيڪڏهن &quot;demospace&quot; پيرا ميٽر خالي يا نه ڏنل هجي ته نيم-جڳهه پاڻ سڃاتو ويندو --&gt;
  {{#if:{{{demospace|}}} 
  | {{lc: {{{demospace}}} }}    &lt;!-- &quot;demospace&quot; کي ننڍن اکرن ۾ استعمال ڪيو --&gt;
  | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{TALKSPACE}}
    | talk
    | other
    }} 
  }}
| talk     = {{{1|}}}
| other
| #default = {{{2|}}}
}}&lt;!-- سوئچ ختم --&gt;&lt;noinclude&gt;

{{دستاويز}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي ڳنڍڻ /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو، هتي نه! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tiksp90dikdmk7ddhsa33j7g5t82f97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙهي خدابخش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11823</id>
    <revision>
      <id>374756</id>
      <parentid>348770</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1443" sha1="dmwi4gfudu0g1e0d9s34wsqiceg302q" xml:space="preserve">[[فائل:Mausoleum_of_Zulfikar_Ali_Bhutto_and_Benazir_Bhutto.jpg|thumb|ڳڙهي خدابخش، سنڌ، [[پاڪستان]] ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي]] ڀٽو، بیيظیر ڀٽو ا۽ ٻين ڀٽو مرحومن جا مقبرا]]
'''گڙھي خدابخش''' [[نئون ديرو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي ويجھو هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ ڀٽو خاندان جي قبرستان جي ڪري مشهور آهي۔ هن قبرستان ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، [[شاھنواز ڀٽو]] [[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو|بينظیر ڀٽو]] دفن ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{Citation |title=بينظير ڀٽو جي ميت ڳڙهي خدا بخش آندي وئي - دي نيوز |url=http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=34719 |access-date=2015-09-19 |archive-date=2018-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904035313/https://www.thenews.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هن ڳوٺ جو نالو خدابخش ڀٽو جي نالي تي رکيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[ذوالفقار علي ڀٽو جو مقبرو]]
* [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيديم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعي ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعي جي آبادي واري جڳهيون]]</text>
      <sha1>dmwi4gfudu0g1e0d9s34wsqiceg302q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانو قدسيه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11893</id>
    <revision>
      <id>374564</id>
      <parentid>249844</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5668" sha1="khkz9u4ms9eo74f49be9k3c41v1hcc9" xml:space="preserve">{{Infobox writer &lt;!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --&gt;
| name        = بانو قدسيہ&lt;br/&gt;{{Nastaliq|بانو قدسیہ}}
| honorific_suffix = [[ستارہ امتياز]]&lt;br/&gt;
[[ھلال امتياز]]
| native_name = بانو قدسیہ &lt;br/&gt; قدسیہ چٺہ
| image       =
| caption = بانو قدسيہ جولاءِ 2015ع ۾
| pseudonym   =
| birth_name  = قدسيہ چٺہ 
| birth_date  = 28 نومبر 1928ع
| birth_place = [[فيروزپر]]، [[پنجاب صوبو (برطانوي ھندستان)|پنجاب]]، [[برطانوي ھندستان]]
| death_date  = 4 فيبروري 2017ع (عمر 88 سال)
| death_place = [[لاهور]]، پاڪستان
| occupation  = {{hlist|[[ليکڪ]]|[[Playwright]]|[[دانشور]]}}
| nationality = [[پاڪستاني]]
| alma_mater = {{hlist|[[Kinnaird College for Women University|ڪنيئرڊ ڪاليج]]|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي (لاھور)]]}}
| subject     = {{hlist|[[ادب]]|[[فلسفو]]|[[نفسيات]]|[[سماجيات]]|[[Spiritualism]]|[[فلسفو]]|[[نفسيات]]|[[Socialism]]}}
| notableworks = ''[[راجا گڌ]]'' (1981ع)
| spouse      =  [[اشفاق احمد|اشفاق احمد خان]] (1956ع– 2004ع)
| children    = عنيق احمد خان، انيس احمد خان، اثير احمد خان
| awards      = [[ستاره امتياز]] (1983ع)،&lt;br/&gt; [[ھلال امتياز]] (2010ع)،&lt;br/&gt; ڪمالِ-فن اوارڊ (2012ع)، &lt;br/&gt; لائيف ٽائيم اچيومينٽ اوارڊ (2016ع)
| signature   =
| influences  = 
| influenced  =
}}
''[[اردو]] زبان جي نامور ناول نويس ۽ ڊرامه نگار '''بانو قدسيہ''' جو اصل نالو '''قدسيه بانو قدسيه''' آهي. هيءَ 28 نومبر 1928ع تي فيروزپور ۾ پيدا ٿي. 1950ع ۾ پنجاب يونيورسٽيءَ مان ايم. اي (اردو) جي ڊگري ورتائين. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مشهور افسانه نگار ۽ ڊرامه نويس [[اشفاق احمد]] سان شادي ڪيائين. هن پنهنجي مڙس سان گڏجي هڪ ادبي رسالو ”داستان“ به جاري ڪيو. هن ريڊئي ۽ ٽيليويزن لاءِ ڊراما لکيا. هندستان ۽ پاڪستان جي ادبي رسالن ۾ سندس افسانا ڇپجي چڪا اٿس. هن جون ڪجهه تصنيفون هن طرح آهن&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بانو%20قدسيه ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.'']{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;:''
:'''''ناول''': ’ايڪ دن‘، ’پروا‘، ’شهر بي مثال‘، موم ڪي گليان‘ ’چهار چمن‘، ’راجا گڌ‘، ”حيرت ڪده“''
:'''''افسانن جا مجموعا''': ’ناقابل ذڪر‘، ’باز گشت‘، ’امر بيل‘، ’ڪڇ اور نهين‘، ’آتشِ زير پا‘''
:'''''ڊراما''': ’آڌي بات‘، ’دوسرا قدم‘، ’حوا ڪي نام‘ ۽ ’تماثيل‘.''
''هن قدرت الله شهاب جي باري ۾ هڪ تاثراتي ڪتاب ’بردا بريشم‘ جي نالي سان پڻ لکيو. هن جي شهرت جو سبب سندس ناول ”راجا گڌ“ بڻيو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;''

== ''وفات'' ==
''بانو قدسيہ 4 فيبروري 2017ع تي اتفاق اسپتال [[لاهور]] ۾ 88 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي. ھن جي پٽ اثير احمد ٻڌايو تہ ھن [[سج لٿي جي نماز]] وقت وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Celebrated&quot;&gt;{{cite news|last1=Ahmed|first1=Shoaib|title=Celebrated writer Bano Qudsia is no more|url=https://www.dawn.com/news/1312818/celebrated-writer-bano-qudsia-is-no-more|accessdate=5 February 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=5 February 2017}}&lt;/ref&gt; ھن کي 5 فيبروري تي لاھور تي ۾ دفن ڪيو ويو ۽ نماز جي ادائگي [[ماڊل ٽائون، لاھور]] ۾ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radio.gov.pk/05-Feb-2017/funeral-prayers-of-bano-qudsia-will-be-offered-in-model-town |title=Bano Qudsia laid to rest in Lahore |work=Radio Pakistan |date=5 February 2017 |accessdate=6 February 2017}}&lt;/ref&gt;''
{{-}}
== ''حوالا'' ==
{{حوالا}}
{{Authority control}}

[[زمرو:1928ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2017ع جون وفاتون]]
[[زمرو:20ھين صديءَ جا پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:20ھين صديءَ جا فلسفي]]
[[زمرو:20ھين صديءَ جا ناول نگار]]
[[زمرو:20ھين صديءَ جون عورت ليکڪائون]]
[[زمرو:21ھين صديء جا پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:21ھين صديءَ جا فلسفي]]
[[زمرو:21ھين صديءَ جا ناول نگار]]
[[زمرو:21ھين صديءَ جو عورت ليکڪائون]]
[[زمرو:اردو عالم]]
[[زمرو:اردو ٻوليءَ جا ناول نگار]]
[[زمرو:پاڪستاني عالم]]
[[زمرو:پاڪستاني عورت فلسفي]]
[[زمرو:پاڪستاني عورت ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني فلسفي]]
[[زمرو:پنجابي ماڻهو]]
[[زمرو:پنجابي ماڻھو]]
[[زمرو:پنجابي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:ستاره امتياز حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:لاھور جا ليکڪ]]
[[زمرو:Government College University, Lahore alumni]]
[[زمرو:ھلال امتياز حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:لاهوري ماڻهو]]</text>
      <sha1>khkz9u4ms9eo74f49be9k3c41v1hcc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12264</id>
    <revision>
      <id>374559</id>
      <parentid>106010</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1991" sha1="418d4co3tyfhfo1k3fgr37jiq2kq2f9" xml:space="preserve"> '''''ھن مضمون ۾ مناسب زمرا وڌا وڃن.''' آگسٽ 2017ع''
[[عڪس:Bamboo bambou bambuseae phyllostachys VAN DEN HENDE ALAIN CC-BY-SA-4 0 210520142095.jpg|thumbnail|بانس]]
'''''بانس''' هڪ قسم جو وڻ، جنهن جون ڪاٺيون ڊگهيون، پوريون ۽ ڳُريدار ٿين. هن وڻ جون ڪاٺيون اڏاوت ۽ ڪاغذ ٺاهڻ ۾ ڪم اينديون آهن. هيءُ گرم ۽ معتدل ملڪن ۾ سامونڊي ساحل کان وٺي جابلو علائقن ۾ پيدا ٿئي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن وڻ جي ڊيگهه 80 ميٽر ۽ ٿولهه هڪ فوٽ تائين ٿيندي آهي. بانس جي ڪاٺي مڙندڙ، مضبوط ۽ جهالو به آهي، ان جو رس ۽ پن دواسازيءَ جي ڪم ۾ ايندا آهن. بانس جا گهاٽا ٻيلا ٿيندا آهن. ڊگهي ۾ ڊگهو بانس 120 فوٽ اُوچو ٿئي ٿو. بانس مان گهر جوڙيا ويندا آهن ۽ فرنيچر ٺاهيو ويندو آهي. هن وقت [[سنڌ]] ۾ ڪافي هنڌن تي بانس جي تجرباتي طور پوک ٿئي ٿي. بانس [[بنگلاديش]] ۾ عام ٿئي ٿو.''&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%B3 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.'']{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو، حيدرآباد، سال 2012ع''&lt;/ref&gt;
هي گاهن ۾ داخل آهي. بانس کي انگريزيءَ ۾ بامبُو چوندا آهن. هن جا گهڻا قسم آهن. اڪثر باغن ۾ هن جا ڪي وڻ يا ٻوڙا سونهن لاءِ رکندا آهن. ٻج توڙي قلمن هئڻ سان ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو
 &lt;/ref&gt;

== ''حوالا'' ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>418d4co3tyfhfo1k3fgr37jiq2kq2f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آثار الباقية عن القرون الغالية (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13732</id>
    <revision>
      <id>374620</id>
      <parentid>242052</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1148" sha1="n1spbzei7neqbe3fzrz492yobqj7hgf" xml:space="preserve">[[البيروني|ابوريحان البيرونيءَ]] جي تصنيف، جنھن ۾ قديم قومن جي حالتن کان علاوه [[رياضي|علم رياضيءَ]] ۽ [[علم نجوم]] وغيره جا مسئلا به بيان ڪيل آھن. البيرونيءَ ھيءُ [[ڪتاب]] [[1000ع]] (390ھ) ۾ شمس المعالي قابوس بن وشمغير جي لاءِ لکيو ھو. ھيءُ ڪتاب [[1878ع]] ۾ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] ۾ لئپزگ، [[جرمني]]) مان شايع ٿيو ۽ ان جو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ترجمو [[1879ع]] ۾ [[لنڊن]] ۾ ڇپيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%A9%20%D8%B9%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9 آثار الباقية عن القرون الغالية : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ڪتابون]]
[[زمرو:عربي ڪتابون]]
[[زمرو:ابوريحان البيروني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ڪتاب]]</text>
      <sha1>n1spbzei7neqbe3fzrz492yobqj7hgf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374621</id>
      <parentid>374620</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1147" sha1="11r9viurf6r9dfd7uapmek4nkse0lah" xml:space="preserve">[[البيروني|ابوريحان البيرونيءَ]] جي تصنيف، جنھن ۾ قديم قومن جي حالتن کان علاوه [[رياضي|علم رياضيءَ]] ۽ [[علم نجوم]] وغيره جا مسئلا به بيان ڪيل آھن. البيرونيءَ ھيءُ [[ڪتاب]] [[1000ع]] (390ھ) ۾ شمس المعالي قابوس بن وشمغير جي لاءِ لکيو ھو. ھيءُ ڪتاب [[1878ع]] ۾ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] ۾ لئپزگ، [[جرمني]]) مان شايع ٿيو ۽ ان جو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ترجمو [[1879ع]] ۾ [[لنڊن]] ۾ ڇپيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%A9%20%D8%B9%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9 آثار الباقية عن القرون الغالية : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ڪتابون]]
[[زمرو:عربي ڪتابون]]
[[زمرو:ابوريحان البيروني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]</text>
      <sha1>11r9viurf6r9dfd7uapmek4nkse0lah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374622</id>
      <parentid>374621</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1038" sha1="fgua7gpyhwatis0cu8xn7x2jsra3p8s" xml:space="preserve">[[البيروني|ابوريحان البيرونيءَ]] جي تصنيف، جنھن ۾ قديم قومن جي حالتن کان علاوه [[رياضي|علم رياضيءَ]] ۽ [[علم نجوم]] وغيره جا مسئلا به بيان ڪيل آھن. البيرونيءَ ھيءُ [[ڪتاب]] [[1000ع]] (390ھ) ۾ شمس المعالي قابوس بن وشمغير جي لاءِ لکيو ھو. ھيءُ ڪتاب [[1878ع]] ۾ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] ۾ لئپزگ، [[جرمني]]) مان شايع ٿيو ۽ ان جو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ترجمو [[1879ع]] ۾ [[لنڊن]] ۾ ڇپيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%A9%20%D8%B9%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9 آثار الباقية عن القرون الغالية : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]</text>
      <sha1>fgua7gpyhwatis0cu8xn7x2jsra3p8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374624</id>
      <parentid>374622</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>374624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1120" sha1="hlic87uv6q29emh4ukxciluzjldxc3r" xml:space="preserve">[[البيروني|ابوريحان البيرونيءَ]] جي تصنيف، جنھن ۾ قديم قومن جي حالتن کان علاوه [[رياضي|علم رياضيءَ]] ۽ [[علم نجوم]] وغيره جا مسئلا به بيان ڪيل آھن. البيرونيءَ ھيءُ [[ڪتاب]] [[1000ع]] (390ھ) ۾ شمس المعالي قابوس بن وشمغير جي لاءِ لکيو ھو. ھيءُ ڪتاب [[1878ع]] ۾ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] ۾ لئپزگ، [[جرمني]]) مان شايع ٿيو ۽ ان جو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ترجمو [[1879ع]] ۾ [[لنڊن]] ۾ ڇپيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%A9%20%D8%B9%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9 آثار الباقية عن القرون الغالية : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:عربي ڪتابون]]
[[زمرو:ابوريحان البيروني]]</text>
      <sha1>hlic87uv6q29emh4ukxciluzjldxc3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374779</id>
      <parentid>374624</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>374779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1101" sha1="87l2fyc5dpwr472gmeonn5fclu6vvm9" xml:space="preserve">[[البيروني|ابوريحان البيرونيءَ]] جي تصنيف، جنھن ۾ قديم قومن جي حالتن کان علاوه [[رياضي|علم رياضيءَ]] ۽ [[علم نجوم]] وغيره جا مسئلا به بيان ڪيل آھن. البيرونيءَ ھيءُ [[ڪتاب]] [[1000ع]] (390ھ) ۾ شمس المعالي قابوس بن وشمغير جي لاءِ لکيو ھو. ھيءُ ڪتاب [[1878ع]] ۾ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] ۾ لئپزگ، [[جرمني]]) مان شايع ٿيو ۽ ان جو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ترجمو [[1879ع]] ۾ [[لنڊن]] ۾ ڇپيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%A9%20%D8%B9%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9 آثار الباقية عن القرون الغالية : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:عربي ڪتابون]]
[[زمرو:البيروني]]</text>
      <sha1>87l2fyc5dpwr472gmeonn5fclu6vvm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Userbox-2</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14260</id>
    <revision>
      <id>374660</id>
      <parentid>48056</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2690" sha1="qaue3qun6ps16k0dhq5p3riuz0jazpe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{pp-semi-protected|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;div style=&quot;float: {{{float|left}}}; border: {{{9|{{{border-s|1}}}}}}px solid {{{1|{{{border-c|{{{id1-c|#999999}}}}}}}}}; margin: 1px;&quot; class=&quot;wikipediauserbox&quot;&gt;
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width: 238px; background: {{{2|{{{info-c|#eeeeee}}}}}};&quot;
| style=&quot;width: 45px; height: 45px; background: {{{1|{{{id1-c|#dddddd}}}}}}; text-align: center; font-size: {{{id1-s|14}}}pt; color: {{{id1-fc|black}}}; {{{id1-op|}}}}}}&quot; | '''{{{3|{{{id1|سڃاڻپ1}}}}}}'''
| style=&quot;font-size: {{{info-s|8}}}pt; color: {{{8|{{{info-fc|black}}}}}}; padding: {{{info-p|4pt}}}; line-height: {{{info-lh|1.25em}}}; {{{info-op|}}}}}}&quot; | {{{4|{{{info|''معلومات''}}}}}}
| style=&quot;width: 45px; height: 45px; background: {{{7|{{{id2-c|{{{1|{{{id1-c|#dddddd}}}}}}}}}}}}; text-align: center; font-size: {{{id2-s|14}}}pt; color: {{{id2-fc|black}}}; {{{id2-op|}}}}}}&quot; | '''{{{5|{{{id2|سڃاڻپ2}}}}}}'''
|}
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ باڪس سانچا|*]]
&lt;/noinclude&gt;

== Usage ==
=== Compact ===

&lt;pre&gt;
{{userbox-2
| side-box 1 color
| main box color
| ID/icon 1
| message
| ID/icon 2
| border color (defaults to same as side-box 1)
| side-box 2 color (defaults to same as side-box 1)
}}&lt;/pre&gt;

=== Extended ===

&lt;pre&gt;
{{userbox-2
| float         = 
| border-c      = border color
| border-s      = border width

| id1           = side-box 1 content
| id1-c         = side-box 1 color
| id1-p         = side-box 1 padding
| id1-s         = side-box 1 font size
| id1-fc        = side-box 1 font color
| id1-lh        = side-box 1 line height
| id1-op        = side-box 1 CSS properties

| info          = main box content
| info-a        = main box horizontal alignment
| info-c        = main box color
| info-p        = main box padding
| info-s        = main box font size
| info-fc       = main box font color
| info-lh       = main box line height
| info-op       = main box CSS properties

| id2           = side-box 2 content
| id2-c         = side-box 2 color
| id2-p         = side-box 2 padding
| id2-s         = side-box 2 font size
| id2-fc        = side-box 2 font color
| id2-lh        = side-box 2 line height
| id2-op        = side-box 2 CSS properties

| usercategory  = user category (optional)
| usercategory2 = user category (optional)
}}&lt;/pre&gt;
* If border-c is not specified, id1-c will be used
* All parameters are optional

== See also ==
* [[Web colors]]
* {{tl|Userbox}}
* {{tl|Userbox-r}}
* {{tl|WP:UBS}}


&lt;!-- Please add interwikis and categories under this --&gt;
&lt;includeonly&gt;
[[Category:User namespace templates]]

[[es:Usuario:Userbox/Userbox-2]]
[[ru:Участник:Box/Таблица3]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>qaue3qun6ps16k0dhq5p3riuz0jazpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374661</id>
      <parentid>374660</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2717" sha1="gbua7hrxfcrillwyf6ssj13gzzysk0p" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}

&lt;noinclude&gt;{{pp-semi-protected|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;div style=&quot;float: {{{float|left}}}; border: {{{9|{{{border-s|1}}}}}}px solid {{{1|{{{border-c|{{{id1-c|#999999}}}}}}}}}; margin: 1px;&quot; class=&quot;wikipediauserbox&quot;&gt;
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width: 238px; background: {{{2|{{{info-c|#eeeeee}}}}}};&quot;
| style=&quot;width: 45px; height: 45px; background: {{{1|{{{id1-c|#dddddd}}}}}}; text-align: center; font-size: {{{id1-s|14}}}pt; color: {{{id1-fc|black}}}; {{{id1-op|}}}}}}&quot; | '''{{{3|{{{id1|سڃاڻپ1}}}}}}'''
| style=&quot;font-size: {{{info-s|8}}}pt; color: {{{8|{{{info-fc|black}}}}}}; padding: {{{info-p|4pt}}}; line-height: {{{info-lh|1.25em}}}; {{{info-op|}}}}}}&quot; | {{{4|{{{info|''معلومات''}}}}}}
| style=&quot;width: 45px; height: 45px; background: {{{7|{{{id2-c|{{{1|{{{id1-c|#dddddd}}}}}}}}}}}}; text-align: center; font-size: {{{id2-s|14}}}pt; color: {{{id2-fc|black}}}; {{{id2-op|}}}}}}&quot; | '''{{{5|{{{id2|سڃاڻپ2}}}}}}'''
|}
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ باڪس سانچا|*]]
&lt;/noinclude&gt;

== Usage ==
=== Compact ===

&lt;pre&gt;
{{userbox-2
| side-box 1 color
| main box color
| ID/icon 1
| message
| ID/icon 2
| border color (defaults to same as side-box 1)
| side-box 2 color (defaults to same as side-box 1)
}}&lt;/pre&gt;

=== Extended ===

&lt;pre&gt;
{{userbox-2
| float         = 
| border-c      = border color
| border-s      = border width

| id1           = side-box 1 content
| id1-c         = side-box 1 color
| id1-p         = side-box 1 padding
| id1-s         = side-box 1 font size
| id1-fc        = side-box 1 font color
| id1-lh        = side-box 1 line height
| id1-op        = side-box 1 CSS properties

| info          = main box content
| info-a        = main box horizontal alignment
| info-c        = main box color
| info-p        = main box padding
| info-s        = main box font size
| info-fc       = main box font color
| info-lh       = main box line height
| info-op       = main box CSS properties

| id2           = side-box 2 content
| id2-c         = side-box 2 color
| id2-p         = side-box 2 padding
| id2-s         = side-box 2 font size
| id2-fc        = side-box 2 font color
| id2-lh        = side-box 2 line height
| id2-op        = side-box 2 CSS properties

| usercategory  = user category (optional)
| usercategory2 = user category (optional)
}}&lt;/pre&gt;
* If border-c is not specified, id1-c will be used
* All parameters are optional

== See also ==
* [[Web colors]]
* {{tl|Userbox}}
* {{tl|Userbox-r}}
* {{tl|WP:UBS}}


&lt;!-- Please add interwikis and categories under this --&gt;
&lt;includeonly&gt;
[[Category:User namespace templates]]

[[es:Usuario:Userbox/Userbox-2]]
[[ru:Участник:Box/Таблица3]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>gbua7hrxfcrillwyf6ssj13gzzysk0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374662</id>
      <parentid>374661</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2710" sha1="m13t0w8k5o1ha2yda1wt4mn71hx60j7" xml:space="preserve">

&lt;noinclude&gt;{{pp-semi-protected|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;div style=&quot;float: {{{float|left}}}; border: {{{9|{{{border-s|1}}}}}}px solid {{{1|{{{border-c|{{{id1-c|#999999}}}}}}}}}; margin: 1px;&quot; class=&quot;wikipediauserbox&quot;&gt;
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width: 238px; background: {{{2|{{{info-c|#eeeeee}}}}}};&quot;
| style=&quot;width: 45px; height: 45px; background: {{{1|{{{id1-c|#dddddd}}}}}}; text-align: center; font-size: {{{id1-s|14}}}pt; color: {{{id1-fc|black}}}; {{{id1-op|}}}}}}&quot; | '''{{{3|{{{id1|سڃاڻپ1}}}}}}'''
| style=&quot;font-size: {{{info-s|8}}}pt; color: {{{8|{{{info-fc|black}}}}}}; padding: {{{info-p|4pt}}}; line-height: {{{info-lh|1.25em}}}; {{{info-op|}}}}}}&quot; | {{{4|{{{info|''معلومات''}}}}}}
| style=&quot;width: 45px; height: 45px; background: {{{7|{{{id2-c|{{{1|{{{id1-c|#dddddd}}}}}}}}}}}}; text-align: center; font-size: {{{id2-s|14}}}pt; color: {{{id2-fc|black}}}; {{{id2-op|}}}}}}&quot; | '''{{{5|{{{id2|سڃاڻپ2}}}}}}'''
|}
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ باڪس سانچا|*]]
&lt;/noinclude&gt;
{{Documentation}}

== Usage ==
=== Compact ===

&lt;pre&gt;
{{userbox-2
| side-box 1 color
| main box color
| ID/icon 1
| message
| ID/icon 2
| border color (defaults to same as side-box 1)
| side-box 2 color (defaults to same as side-box 1)
}}&lt;/pre&gt;

=== Extended ===

&lt;pre&gt;
{{userbox-2
| float         = 
| border-c      = border color
| border-s      = border width

| id1           = side-box 1 content
| id1-c         = side-box 1 color
| id1-p         = side-box 1 padding
| id1-s         = side-box 1 font size
| id1-fc        = side-box 1 font color
| id1-lh        = side-box 1 line height
| id1-op        = side-box 1 CSS properties

| info          = main box content
| info-a        = main box horizontal alignment
| info-c        = main box color
| info-p        = main box padding
| info-s        = main box font size
| info-fc       = main box font color
| info-lh       = main box line height
| info-op       = main box CSS properties

| id2           = side-box 2 content
| id2-c         = side-box 2 color
| id2-p         = side-box 2 padding
| id2-s         = side-box 2 font size
| id2-fc        = side-box 2 font color
| id2-lh        = side-box 2 line height
| id2-op        = side-box 2 CSS properties

| usercategory  = user category (optional)
| usercategory2 = user category (optional)
}}&lt;/pre&gt;
* If border-c is not specified, id1-c will be used
* All parameters are optional

== See also ==
* [[Web colors]]
* {{tl|Userbox}}
* {{tl|Userbox-r}}
* {{tl|WP:UBS}}


&lt;!-- Please add interwikis and categories under this --&gt;
&lt;includeonly&gt;
[[Category:User namespace templates]]

[[es:Usuario:Userbox/Userbox-2]]
[[ru:Участник:Box/Таблица3]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>m13t0w8k5o1ha2yda1wt4mn71hx60j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Userbox-2/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14261</id>
    <revision>
      <id>374663</id>
      <parentid>48057</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3173" sha1="87hqpjiasqrglmczwr5gji6wcnoip5j" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
{{Lua|Module:Userbox}}

== سينڊباڪس ياد ڏياريندڙ ==
* هميشه مشق يا تجربو [[سانچو:Userbox-2/sandbox]] يا [[سانچو:Userbox-2/testcases]] ۾ ڪريو۔
* جڏهن مطمئن ٿيو: پنهنجو ڪوڊ ڪاپي ڪريو!
* پنهنجي برائوزر جي ايڊريس بار ۾ &quot;sandbox&quot; يا &quot;testcases&quot; کي پنهنجي نئين يوزر باڪس جي نالي سان تبديل ڪريو۔
** مثال:
** &lt;b&gt;بدلايو&lt;/b&gt; https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Userbox-2/sandbox  
** &lt;b&gt;کان&lt;/b&gt; https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Userbox-2/YourNewBoxName  
** جيڪڏهن نالو اڳ ۾ موجود هجي ته ٻيو نالو استعمال ڪريو۔
* توهان کي نئون يوزر باڪس ٺاهڻ لاءِ چيو ويندو۔
* پنهنجو ڪوڊ پيسٽ ڪريو۔

== استعمال ==

=== مختصر (Compact) ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{userbox-2
| پاسا-باڪس 1 جو رنگ
| مکيه باڪس جو رنگ
| آئي ڊي/آئڪن 1
| پيغام
| آئي ڊي/آئڪن 2
| بارڊر جو رنگ
| پاسا-باڪس 2 جو رنگ
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== تفصيلي (Extended) ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{userbox-2
| float         = 
| border-c      = بارڊر جو رنگ
| border-s      = بارڊر جي ويڪر

| id1           = پاسا-باڪس 1 جو مواد
| id1-c         = پاسا-باڪس 1 جو رنگ
| id1-p         = پاسا-باڪس 1 پيڊنگ
| id1-s         = پاسا-باڪس 1 فونٽ سائيز
| id1-fc        = پاسا-باڪس 1 فونٽ رنگ
| id1-lh        = پاسا-باڪس 1 لائين هائيٽ
| id1-w         = پاسا-باڪس 1 ويڪر
| id1-op        = پاسا-باڪس 1 CSS خاصيتون

| info          = مکيه باڪس جو مواد
| info-a        = مکيه باڪس جي ترتيب
| info-c        = مکيه باڪس جو رنگ
| info-p        = مکيه باڪس پيڊنگ
| info-s        = مکيه باڪس فونٽ سائيز
| info-fc       = مکيه باڪس فونٽ رنگ
| info-lh       = مکيه باڪس لائين هائيٽ
| info-op       = مکيه باڪس CSS خاصيتون

| id2           = پاسا-باڪس 2 جو مواد
| id2-c         = پاسا-باڪس 2 جو رنگ
| id2-p         = پاسا-باڪس 2 پيڊنگ
| id2-s         = پاسا-باڪس 2 فونٽ سائيز
| id2-fc        = پاسا-باڪس 2 فونٽ رنگ
| id2-lh        = پاسا-باڪس 2 لائين هائيٽ
| id2-w         = پاسا-باڪس 2 ويڪر
| id2-op        = پاسا-باڪس 2 CSS خاصيتون

| usercategory  = زمرو
| usercategory2 = زمرو
| usercategory3 = زمرو
| usercategory4 = زمرو
| usercategory5 = زمرو
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

* جيڪڏهن border-c مقرر نه ڪيو وڃي ته id1-c استعمال ٿيندو۔
* سڀئي پيرا ميٽر اختياري آهن۔

== پڻ ڏسو ==
{{UBT}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:واپرائيندڙ باڪس]]
[[زمرو:واپرائيندڙ نيم-جڳهه سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا ميٽا سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>87hqpjiasqrglmczwr5gji6wcnoip5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مريم مختيار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14366</id>
    <revision>
      <id>374688</id>
      <parentid>355510</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7012" sha1="m9f548sjal7ro02stxbqqmcggtcatx0" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

{{Infobox person
|name          = [[:en:Maryam Mukhtiar|Mariam Mukhtar]] ({{lang-ur|[[:ur:مریم مختار|مریم مختار]]}}) 
|image         =
|image_size    = 
|birth_date  = 1993|01|01
|residence     = [[ڪراچي]]
|nationality   = {{flag|Pakistan}}
|known_for     = Pakistan's first female pilot to have died on mission
|occupation    = [[فلائيٽ ليفٽننٽ|Flight Lieutenant]],[[هواباز آفيسر|Pilot officer]]
|religion      =  [[اسلام]]
}}
'''مريم شيخ''' a.k.a (مريم مُختيار شيخ {{lang-en|Marium Mukhtiar Shaikh}}; {{lang-ur|مریم مختیار}}) شهيد پاڪستاني ويڙهاڪ جنگجو هواباز (Fighter Pilot) [[پاڪستان هوائي فوج]] (PAF) ۾ پهرئين سنڌي عورت پرواز آفیسر(Flying Officer) هئي. مريم شِيخ روايتي مرداڻي سماج ۾ پنهنجي سفر ۽ خواهش جي باري ۾ 15 جنوري 2014 تي [[برطانوي نشرياتي ادارو|بي بي سي]] کي انٽرويو ۾ چيو هيو ته &quot;هوءَ ڪجهه مختلف ڪرڻ چاهي ٿي&quot;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-asia-25744901 Fighting stereotypes: Pakistan's female fighter pilot - BBC News&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;. 2006ء ۾ ست پاڪستاني عورتن سنديافتا ٿيڻ جي لاءِ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ خصوصي مردن جي ڪلب (بزم) (Male Clubs) ۾ عورت ويڙهاڪ هواباز جي طور تي شامل ٿيون.

== ذاتي زندگي ==
مريم شيخ اصل [[پنوعاقل]]، [[سنڌ]] جي هئي ۽ ڪرنل ريٽائرڊ مختياراحمد شيخ جي ڌيءُ هئي.۽ هينئر [[ڪراچي]]ءَ جي [[ملير ڇاوڻي]]ءَ جي علائقي جي رهائش پذير هئي

== پيشو ==
مريم مختيار شيخ پاڪستان هوائي فوج ۾ ويڙهاڪ هواباز طور شموليت اختيار ڪئي. هيءَ انهن 20 خوشنصيب ويڙهاڪ هواباز آفيسر عورتن مان هڪ هئي جن پنجن ڏهاڪن کانپوءِ مرداڻي غلبي واري سماج ۾ طاقتور فوج جو حصو بڻيون هيون.

== شهادت (موت) ==
هواباز آفيسر مريم شيخ ۽ سندس ساٿي-هواباز اسڪوائڊرن ليڊر ثاقب عباسي پي اي ايف(PAF) جو جهاز ايف ٽي-7 پي جي(FT-7PG) اُڏاريو ۽ هو معمول جي مطابق عملي تربيتي مشق تي هياته سندن جهاز حادثي جو شڪار ٿي ويو&lt;ref&gt;[http://tribune.com.pk/story/997346/female-co-pilot-dies-as-training-jet-crashes-in-mianwali/ Female co-pilot dies as training jet crashes in Mianwali - The Express Tribune&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.مريم شيخ پاڪستان هوائي فوج جي پهرئين عورت پائليٽ هئي جنهن فرض دوران شهادت ماڻِي آهي&lt;ref&gt;[http://www.ibtimes.co.in/pakistan-woman-fighter-pilot-maryam-mukhtar-killed-air-force-plane-crash-656357 First Pakistani female fighter pilot Marium Mukhtiar killed in air force plane crash - IBTimes India&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.اڱارو 24 نومبر 2015 تي پرواز ۾ ہنگامي حالت (in-flight emergency) سبب سندس [[هوائي جهاز|جهاز]] ڪُنديان ويجهو [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[حادثو|حادثي]] جو شڪار ٿيو&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-asia-34918347 Pakistan female fighter pilot Marium Mukhtiar mourned after crash - BBC News&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/1221950 Female pilot dies as PAF trainer jet crashes near Mianwali - Pakistan - DAWN.COM&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Female pilot Marium martyred as PAF training aircraft crashes near Mianwali {{!}} Pakistan {{!}} thenews.com.pk {{!}}&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.thenews.com.pk/article-205219-Lady-pilot-Maryam-martyred-as-PAF-training-aircraft-crashes-near-Mianwali |access-date=2015-11-25 |archive-date=2015-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126034931/http://www.thenews.com.pk/article-205219-Lady-pilot-Maryam-martyred-as-PAF-training-aircraft-crashes-near-Mianwali |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. هيءَ ۽ سندس ساٿي هواباز پائليٽ جهاز مان نڪتا، بعد ۾ هيءَ زخمن سبب اسپتال ۾ فوت ٿي وئي.

== اعزاز ==
ڊيفينس بابت سينيٽ جي اسٽِنڊنگ ڪاميٽِي مريم مختيار لاءِ اعزاز جي سفارش ڪئي، ۽ حڪومت پاڪستان کيس فوجي اعزاز تمغهءِ بسالت سان نوازيو.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Web Desk|title=Senate body recommends state award for martyred pilot Maryam Mukhtar|url=http://www.dailytimes.com.pk/national/04-Dec-2015/senate-body-recommends-state-award-for-martyred-pilot-maryam-mukhtar|accessdate=30 January 2016|agency=Daily Times Pakistan|date=December 4, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=SSCD recommends state award for martyred pilot Mariam Mukhtar|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/311483-SSCD-recommends-state-award-for-martyred-pilot-Mar|accessdate=30 January 2016|agency=Dunya News TV|publisher=Dunya News Network|date=December 4, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=SSCD recommends state award for martyred pilot Mariam Mukhtar|url=http://www.onlineindus.com/sscd-recommends-state-award-for-martyred-pilot-mariam-mukhtar/|accessdate=30 January 2016|agency=onlineindus news|date=December 4,  2015|archive-date=4 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204163409/http://www.onlineindus.com/sscd-recommends-state-award-for-martyred-pilot-mariam-mukhtar/|dead-url=yes|archivedate=4 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160204163409/http://www.onlineindus.com/sscd-recommends-state-award-for-martyred-pilot-mariam-mukhtar/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Faizan Ahmed Rana|title=Govt. to award ‘Tamgha-e-Basalat’ to martyred PO Maryam Mukhtar|url=http://www.baaghi.tv/govt-to-award-tamgha-e-basalat-to-martyred-po-maryam-mukhtar/|accessdate=30 January 2016|agency=Baaghi TV, Pakistan|date=January 30, 2016|archive-date=2 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802223556/https://baaghi.tv/govt-to-award-tamgha-e-basalat-to-martyred-po-maryam-mukhtar/|dead-url=yes|archivedate=2 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180802223556/https://baaghi.tv/govt-to-award-tamgha-e-basalat-to-martyred-po-maryam-mukhtar/}}&lt;/ref&gt;.

== پڻ ڏسندا ==
[[:en:Mariam Mukhtar|Mariam Mukhtar]] انگريزي وڪيپيڊيا تي مضمون پڻ ڏسندا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:سکر ضعلو جا ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]]
[[زمرو:هواباز]]
[[زمرو:1992 ۾ جنم]]</text>
      <sha1>m9f548sjal7ro02stxbqqmcggtcatx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Category other</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14393</id>
    <revision>
      <id>374685</id>
      <parentid>231601</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="6j7x55uukhc7zvb8akuuv7vkshqtdr1" xml:space="preserve">{{#switch:
  &lt;!-- جيڪڏهن &quot;demospace&quot; پيرا ميٽر خالي يا نه ڏنل هجي ته نيم-جڳهه پاڻ سڃاتي ويندي --&gt;
  {{#if:{{{demospace|}}}
  | {{lc: {{{demospace}}} }}    &lt;!-- &quot;demospace&quot; کي ننڍن اکرن ۾ استعمال ڪيو --&gt;
  | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Category}}
    | category
    | other
    }}
  }}
| category = {{{1|}}}
| other
| #default = {{{2|}}}
}}&lt;!-- سوئچ ختم --&gt;&lt;noinclude&gt;

{{دستاويز}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪريو، هتي نه! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6j7x55uukhc7zvb8akuuv7vkshqtdr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Single namespace</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14395</id>
    <revision>
      <id>374702</id>
      <parentid>48629</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="szre6r2urqvwhjgzir14wshm04zks16" xml:space="preserve">{{{{{1}}} other|{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}}}|{{Incorrect namespace|{{{1}}}|nocat={{{nocat|}}}|category={{{category|¬}}}}}}}&lt;noinclude&gt;

{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>szre6r2urqvwhjgzir14wshm04zks16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374703</id>
      <parentid>374702</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="rk51783a0mh80w60zj33i9kbk2aka72" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{{{lc:{{{1|}}}}} other
|{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}}}
|{{Incorrect namespace|{{{1|}}}|nocat={{{nocat|}}}|category={{{category|¬}}}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rk51783a0mh80w60zj33i9kbk2aka72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Incorrect namespace</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14396</id>
    <revision>
      <id>374705</id>
      <parentid>80234</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="7gn3f04bi6w73tqyxdudhtxrsyio51m" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template||{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|testcases||{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Wikipedia:Sandbox||{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Wikipedia:Template index/Redirect pages|| &lt;/includeonly&gt;{{Mbox
| type = content
| image = [[File:Ambox warning orange.svg|50px|link=|alt=]]
| text = {{Error|هي سانچو صرف ''{{{1}}}'' نيم اسپيس ۾ شامل ٿيڻ گهرجي۔}}
}}&lt;includeonly&gt;{{Category handler
|all=[[Category:غلط نيم اسپيس ۾ استعمال ٿيندڙ سانچا وارا صفحا]]
|nocat={{{nocat|}}}
|category2={{{category|¬}}}
}}}}}}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7gn3f04bi6w73tqyxdudhtxrsyio51m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وڪيپيڊيا بٽڻ سانچا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>15378</id>
    <revision>
      <id>374724</id>
      <parentid>51142</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="g0ru5rkcm1oyfq7e87xb0d8xk6kzfc0" xml:space="preserve">{{template category
|type = function
|description = بٽڻن سان لاڳاپيل فنڪشنل سانچا، ڪلڪ ٿيندڙ ۽ غير ڪلڪ ٿيندڙ ٻئي شامل۔
}}
ڏسو پڻ {{tl|Button templates}}۔

[[Category:Wikipedia formatting templates|Button]]
[[Category:Wikipedia templates by style|Button]]</text>
      <sha1>g0ru5rkcm1oyfq7e87xb0d8xk6kzfc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374725</id>
      <parentid>374724</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="rms9s6nxu01t032ctptucrpinem6kcu" xml:space="preserve">{{template category
|type = function
|description = بٽڻن سان لاڳاپيل فنڪشنل سانچا، جن ۾ ڪلڪ ٿيندڙ ۽ غير ڪلڪ ٿيندڙ ٻئي شامل آهن۔
}}

ڏسو پڻ {{tl|Button templates}}۔

[[Category:Wikipedia formatting templates|Button]]
[[Category:Wikipedia templates by style|Button]]</text>
      <sha1>rms9s6nxu01t032ctptucrpinem6kcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوشينيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17045</id>
    <revision>
      <id>374481</id>
      <parentid>373134</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32768" sha1="cu2h8ndxq281t1dtfe1bf9lyf0unmkl" xml:space="preserve">{{Infobox continent
|title = اوشيانيا 
|image = Oceania (orthographic projection).svg
|image_size = 200px
|image_caption = اوشيانيا جي نقشي جو ڏيک
|area = {{convert|8,525,989|km2|abbr=on}}
|population = {{UN_Population|Oceania}} ({{UN_Population|Year}}, [[list of continents by population|6th]]){{UN_Population|ref}}
|density = {{convert|4.19|/km2|abbr=on}}
|GDP_nominal = $1.630 ٽرلين ڊالر
(2018, [[کنڊن جي جي ڊي پي (ناليوار)|6th]])
|GDP_per_capita = $41,037 (2017, [[کنڊن جي في ڪس جي ڊي پي (ناليوار)|2nd]])&lt;ref name=&quot;unstats&quot;&gt;{{Cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/resQuery.asp |title=United Nations Statistics Division – National Accounts |website=unstats.un.org}}&lt;/ref&gt;
|demonym = [[اوشيانيئن]] يا اوشيانيائي
|[[ملڪ]] = {{Collapsible list |title = 14 ([[گڏيل قومن جا رڪن ملڪ|فهرست]])| {{flag|Australia}}|{{flag|Fiji}}| {{flag|Kiribati}}|{{flag|Marshall Islands}}|{{flag|Micronesia}} | {{flag|Nauru}}|{{flag|New Zealand}} |{{flag|Palau}}|{{flag|Papua New Guinea}}|{{flag|Samoa}}| {{flag|Solomon Islands}}| {{flag|Tonga}}|{{flag|Tuvalu}}| {{flag|Vanuatu}}}} {{Collapsible list | title = [[قبضي ھيٺ پر گڏيل قومن جا رڪن|اضافي فهرست]] |{{flag|Cook Islands}}|{{flag|Niue}}}}
|list_countries =
|[[انحصاري علائقا]]
= {{Collapsible list | title =  (18) ٻاھريان (غير خود مختيار)|[[آمريڪي ساموآ]]| [[بيڪر آئلينڊ|بَيڪَر آئلينڊ]]|[[ڪلپرٽن آئلينڊ|ڪِلپَرٽَن آئلينڊ]]|[[ڪورل سي آئلينڊز|ڪَورَل سِي آئلينڊز]]|[[فرينچ پولينيشيا]] |[[گئام|گُئَام]]| [[ھائولنڊ آئلينڊ|ھائُولَنڊ آئلينڊ]]|[[جاروس آئلينڊ|جَاروِس آئلينڊ]]|[[جانسٽن اٽول]]|[[ڪنگمين ريف]]|[[مڊوي اٽول]]|[[نيو ڪيليڊونيا]]| [[نارفوڪ آئلينڊ]]|[[نادرن ماريانا آئلينڊز]]| [[پٽڪئرن آئلينڊز|پِٽڪَئرن آئلينڊز]]|[[ٽوڪيلائو]] |[[ويڪ آئلينڊ|وَيڪ آئلينڊ]]|[[والس ۽ فوٽونا]]}}{{Collapsible list | title =  (8) اندريان ([[قبضي ھيٺ آيل|فهرست]])| [[ايسٽر آئلينڊ]]|[[گيلاپاگوس آئلينڊز]]|[[جوئان فرنانڊز آئلينڊز]] | [[اوگيسوارا|بونن ۽ وولڪينو آئلينڊز]]|[[ھوائي]]|[[پلمائرا اٽول]]|[[پاپوا (صوبو|پاپوا)]]|[[اولھ پاپوا (صوبو)|اولھ پاپوا]] |[[نارٿ ملوڪو]]| [[ملوڪو (صوبو )|ملوڪو]] |[[ايسٽ نوسا ٽينگارا]]}}
|languages = {{Collapsible list | title = 30 سرڪاري  | [[بسلاما ٻولي|بسلاما]] |[[ڪيرولينيائي ٻولي|ڪيرولينيائي]]|[[چمورو ٻولي|چمورو]]|[[چيني ٻولي|چيني]]|[[ڪم آئلينڊ واري مائوري ٻولي|مائوري]]|[[انگريزي]]|[[فجيئن ٻولي|فجيئن]]
 |[[فجي واري ھندي]]|[[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] |[[گلبرٽيزي ٻولي|گلبرٽيزي]]|[[ھوائيئن ٻولي|ھوائيئن]]|[[ھري موتو ٻولي|ھِرِي موتُو]]| [[انڊونيشيائي ٻولي|انڊونيشيائي]]|[[جاپاني ٻولي|جاپاني]]|[[ملائي ٻولي|ملائي]]|[[مائوري ٻولي|مائوري]]|[[مارشليزي ٻولي|مارشليزي]]|[[نائورن ٻولي|نائورن]]|[[نيوزيلينڊ اشارن واري ٻولي]]| [[نيوئيئن ٻولي| نيوئيئن]]|[[نورفڪ ٻولي|نورفڪ]]|[[پالائوئن ٻولي|پالائوئن]]|[[پٽڪئرن ٻولي|پٽڪئرن]]|[[راپا نوئي ٻولي|راپا نوئي]]| [[روتومن ٻولي|روتومن]]|[[ساموآئي ٻولي|ساموآئي]]|[[اسپيني ٻولي|اسپيني]]|[[ٽوڪيلائوئن ٻولي|ٽوڪيلائوئن]]|[[ٽونگن ٻولي |ٽونگن]]| [[ٽوڪ پسن]]|[[ٽوالوئن ٻولي|ٽوالوئن]]}}
|unrecognized =
|time = 
[[UTC+09]] 
([[اولھ نيو گني|پاپوا]] کان [[پالائو]]) 
[[UTC-6]] ([[ايسٽر آئلينڊ]]) (اولھ کان اوڀر)
|cities = {{collapsible list| title =  [[اوشيانا جي شھرن جي فھرست|اوشيانا جا مشهور شھر]] | [[سڊني]]، آسٽريليا | [[ميلبورن]]، آسٽريليا| [[برسبئن]]، آسٽریلیا | [[پرٽ]]، آسٽريليا | [[آڪلينڊ]]، نيوزيلينڊ | [[ايڊيلئڊ]]، آسٽريليا | [[ويلنگٽن]]، نيوزيلينڊ | [[ھنولولو|ھَنَولُولَو]]، [[ھوائي]]، يونائيٽيڊ اسٽيٽس  | [[گولڊ ڪوسٽ، ڪئينس لينڊ|گولڊ ڪوسٽ]]، آسٽريليا | [[ڪئنبرا]]، آسٽريليا | [[ڪرائيسٽ چرچ]]، نيوزيلينڊ | [[پورٽ مورسبي|پورٽ مَورسبي]]، پاپوا نيو گني| [[ڪوپانگ|ڪُوپَاگ]]، انڊونيشيا | [[امبون، ملوڪو|اَمبون]] (مَلُوڪُو)، انڊونيشيا | [[ٽرنيٽ|ٽَرنَيٽ]]، انڊونيشيا | [[جئيپوريا|جاياپُورا]]، انڊونيشيا | [[نوميئا|نُومِيئَا]]، نيو ڪيليڊونيا | [[سووا|سُووَا]]، فجي}}

|m49 = &lt;code&gt;009&lt;/code&gt; – Oceania&lt;br/&gt;&lt;code&gt;001&lt;/code&gt; – [[World]]
}}

'''اوشينيا''' (Oceania) دنيا جي ھڪ وڏي جاگرافيائي خطي يا [[کنڊ]] جو نالو آهي جنھن ۾ [[آسٽريليا]]، [[ميلئنيزيا|ميلنيشيا]]، [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينيشيا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;forei&quot;&gt;For a history of the term, see Douglas &amp; Ballard (2008) ''Foreign bodies: Oceania and the science of race 1750–1940''&lt;/ref&gt; جيڪو ڌرتي جي ڏاکڻي ۽ اوڀرين اڌ گول تي مشتمل آهي. ان جي پکيڙ &lt;small&gt;85,25,989&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر &lt;small&gt;(32,91,903 چورس ميل&lt;/small&gt;) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt;ع ۾ &lt;small&gt;44.4&lt;/small&gt; ملين کان وڌيڪ آبادي هئي. خشڪي جي لحاظ کان ھي دنيا جو سڀ ننڍڙو کنڊ آھي ۽ آبادي جي لحاظ کان [[انٽارڪٽيڪا]] کان پوءِ دنيا جو ٻيون نمبر ننڍڙو کنڊ آھي. اوشيانيا ۾ واقع ملڪي معيشتون گُهڻَ قسمن جون آھن جن ۾ تمام وڏا ترقي وارا ملڪ، عالمي مقابلي واري [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ نيو ڪيليڊونيا جون معيشتون، جيڪيون اعلیٰ معيار زندگي واريون آهن ۽ انھن جو [[انساني ترقي جو اشاريو]] اوچو آهي.

== اوشينيا جون حدون ==
[[فائل:Oceania Regions.svg|thumb|upright=1.35|اوشيانا جون ريجن]]

اوشيانيا جون حدون حتمي نہ آھن ڇوتہ ان بابت مختلف راء آھي. ان جي جاگرافيائي آخري حدن ۾ واقع ٻيٽن جي ھڪ جھرمٽ بونن آئلينڊز سياسي طور [[جاپان]] جو اڻٽٽ حصو آھن، ھڪ ٻي ٻيٽن واري جھرمٽ [[هوائي|ھوائي]] آھي جيڪا [[آمريڪا|يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا]] جو رياست آھي. آخري حدن ۾ واقع ڪلپرٽن آئلينڊ تي [[فرانس]] جو قبضو آھي. جوئان فرڊيننڊز آئلينڊ [[چلي]] جو حصو آهي جڏھن تہ ان جي آخري حدن ۾ واقع مڪوري آئلينڊ آسٽريليا جو حصو آهي. انھن سڀني قابض ملڪن مطابق اوشيانيا جون آخري حدون پنھنجي پنھنجي قبضن جي بنياد تي مختلف آھن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي اداري]] مطابق اوشينيا جون حدون اڃان مختلف آھن جنھن مطابق بونن آئلينڊز، ھوائي، ڪلپرٽن آئلينڊ ۽ جوآن فرڊيننڊيز آئلينڊ ۽ ايسٽر آئلينڊ اوشينيا جي حدن کان ٻاھر آھن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |title=Countries or areas / geographical regions |publisher=United Nations |access-date=25 April 2019}}&lt;/ref&gt; حياتياتي جاگرافي مطابق اوشينيا لفظ ٻن ماحولياتي خطن جي نالي طور استعمال ٿيندو آهي: آسٽريليائي ماحولياتي خطو، اوشيانيائي ماحولياتي خطو (ميلنيشيا، پولينيشيا ۽ مائڪرونيشيا ).&lt;ref name=&quot;Udvardy 1975&quot;&gt;Udvardy. 1975. ''A classification of the biogeographical provinces of the world''&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ فجي پڻ اوشينيائي ماحولياتي خطي ۾ شامل آهي. آسٽريليائي ماحولياتي خطي ۾ [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[پاپوا نيو گني]]، [[انڊونيشيا|اوڀر انڊونيشيا]]، [[سولومن آئلينڊز]]، [[وانوآتو]]، [[نيو ڪيليڊونيا]] ۽ انھن جي ڀر وارا ٻيٽ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Lewis 1997 32&quot;&gt;{{Cite book |title=The Myth of Continents: a Critique of Metageography |url=https://archive.org/details/mythcontinentscr00lewi |url-access=limited |last1=Lewis |first1=Martin W. |last2=Kären E. Wigen |publisher=University of California Press |year=1997 |isbn=978-0-520-20742-4 |location=Berkeley |page=[https://archive.org/details/mythcontinentscr00lewi/page/n24 32] |quote=Interestingly enough, the answer [from a scholar who sought to calculate the number of continents] conformed almost precisely to the conventional list: North America, South America, Europe, Asia, Oceania (Australia plus New Zealand), Africa, and Antarctica.}}&lt;/ref&gt; [[برازيل]] ۽ ڪجهه ملڪن مطابق اوشينيا دنيا جو ھڪ کنڊ آھي، انھن ملڪن ۾ آسٽريليا جي کنڊ ھجڻ جو تصور ڪانہ آھي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://atlasescolar.ibge.gov.br/images/atlas/mapas_mundo/mundo_034_divisao_continentes.pdf |accessdate=2020-10-02 |archive-date=2021-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813231055/https://atlasescolar.ibge.gov.br/images/atlas/mapas_mundo/mundo_034_divisao_continentes.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; جاگرافيدانن جي ھڪ گروہ جو خيال آهي ته آسٽريليائي زميني پليٽ ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] جي ٻيٽن کي گڏي اوشيانيا چئبو آهي.&lt;ref&gt;{{harvp|Lewis &amp; Wigen, The Myth of Continents|1997 |page=40 |ps=: &quot;The joining of Australia with various Pacific islands to form the quasi continent of Oceania ... &quot;}}&lt;/ref&gt; ھن کنڊ کي [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]] ٻولين ۾ '''اوقيانوسيه''' سڏيو ويندو آهي جنھن جي معنيَ بحرستان آھي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] مطابق  اوشينيا يا بحرستان جون سرحدون مختلف انداز ۾ ڏيکاريون وڃن ٿيون. گهڻو ڪري [[آسٽريليا]]، [[نيوزي لينڊ|نيو زيلينڊ]]، [[نيو گني]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جي سامونڊي علاقن کي بحرستان (Oceania) جو حصو قرار ڏنو وڃي ٿو. بحرستان جي جزيرن کي هيٺين ٽن علائقن [[ميلئنيزيا|مالينيشيا]]، [[مائڪرونيزيا]] ۽ [[پولينيزيا]] ۾ ورهايو وڃي ٿو.اوشينيا (&lt;small&gt;Oceania&lt;/small&gt;) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] ۽ ان سان لاڳاپيل ننڍن سمنڊن ۽ ٻيٽن جي مجموعي جو نالو، موجوده وقت ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ۾ ڪافي وسعت آندي وئي آهي. بهرحال، ملڪن جي هن مجموعي ۾ [[آسٽريليا]] کان سواءِ، [[نيوزيلينڊ]]، [[فجي]]، [[ٽونگا]]، [[پاپوا نيو گني]]، [[نائورو|ناؤرو]] (Nauru) ۽ [[ساموا|ساموآ]] وغيره شامل آهن.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اوشيانيا{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== نالو ==

لفظ اوشينيا '''اوشين''' (Ocean) لفظ مان نڪتل آهي جنھن جي معنيَ آهي '''بحر'''  يا وڏو سمنڊ. ان کنڊ کي اوشينيا نالو 1812ع ۾ فرانس جي جاگرافيدان ڪانريڊ مالٽي برون ڏنو ھيو.&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{OED|Oceania}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pacifi30&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-2V_AgAAQBAJ |title=American Pacificism: Oceania in the U.S. Imagination |last=Lyons |first=Paul |date=2006 |isbn=9781134264155 |page=30}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
[[فائل:Aoraki Mount Cook.JPG|thumb|upright| [[نيوزيلينڊ]] جي سائوٿ آئلينڊ ۾ واقع اوراڪي يا مائونٽ ڪڪ]]
[[فائل:Puncakjaya.jpg|thumb| اوشينيا جي سڀ کان وڏي چوٽي پنچڪ جايا (Puncak Jaya) ملاڪا جي سمنڊ آمريڪس جي ڪناري تي واقع آهي.]]

اوشينيا چئن خطن تي مشتمل ھيو جن ۾: [[پولينيزيا|پولينيشا]]، [[ميلئنيزيا]]، [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] جنھن کي ھاڻي ملائي [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جا ميڙ]] چون ٿا&lt;ref name=&quot;onisl163&quot;&gt;{{Cite journal |last=Dumont D'Urville |first=Jules-Sébastien-César |author-link=Jules-Sébastien-César Dumont D'Urville |year=2003 |title=On the Islands of the Great Ocean |journal=Journal of Pacific History |volume=38 |issue=2 |pages=163–174 |doi=10.1080/0022334032000120512 |jstor=25169637 |s2cid=162374626 |translator-last1=Ollivier |translator-first1=Isabel |translator-last2=Biran |translator-first2=Antoine de |translator-last3=Clark |translator-first3=Geoffrey}}&lt;/ref&gt; ۾ ھاڻي ان ۾ ٽن زمين کنڊن جي حصن يوريشيا، آسٽريليا ۽ زيلينڊيا سميت زميني کنڊن کان الڳ ٻرندڙ جبلن وارن [[فلپائينز]]، وليسيا ۽ پئسفڪ ٻيٽن وارا علائقا شامل آهن. اوشينيا اولهه ۾ [[نيو گني]]، اتراولهه ۾ بونن آئلينڊز، اتراوڀر ۾ [[هوائي|ھوائي ٻيٽ]] اوڀر ۾ ايسٽر آئلينڊ ۽ آئيلا سلاس ئي گوميز ۽ ڏکڻ ۾ ميڪوري آئلينڊ تائين ڦھليل آھي پر ان ۾ [[تائيوان]]، [[ريوڪيو ٻيٽ|ريوڪيو آئلينڊز]] جاپاني [[ٻيٽن جو ميڙ]] ۽ ملوڪو آئيلنڊ شامل ناھن جيڪا ايشيا جي ٻاھرين حدن اندر آھن. ان کان علاوه [[اليوشيئن ٻيٽ]] پڻ شامل ناھن جيڪي [[اتر آمريڪا|اتر آمريڪا کنڊ]] جي حدن ۾ واقع آھن. اوشينيا جي آخري ڇيڙا ڌرتي جي [[اتريون اڌ گول|اترين اڌ گول]] ۾ بونن آئلينڊز لڳ اتر ۾ 28 ڊگري تي ۽ [[ڏاکڻيون اڌ گول|ڏاکڻي اڌ گول]] ۾ ميڪوري آئلينڊ لڳ ڏکڻ طرف 55 ڊگري تائين واقع آھن.&lt;ref name=&quot;race1750&quot;&gt;Douglas &amp; Ballard (2008) ''Foreign bodies: Oceania and the science of race 1750–1940''&lt;/ref&gt;

[[فائل:&quot;Political Oceania&quot; CIA World Factbook.jpg|thumb|upright=1.5|سي آء اي ورلڊ فيڪٽ بڪ تان اوشينيا جو نقشو]]
[[فائل:Oceania Political Map (EEZ based).png|thumb|upright=1.5|پئسفڪ رياستن ۽ علائقن لاءِ خاص اقتصادي علائقا]]

== خطو ==
اوشينيا جي خِطي [[مائڪرونيزيا|مائڪرونيشيا]] جي اتراولھه پاسي اتر ماريانا آئلينڊز، وچ تي ڪيرولين آئلينڊز، اولھه پاسي [[مارشل آئلينڊز]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪريبتي]] آئلينڊز واقع آھن.&lt;ref name=&quot;AAE&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ |title=Academic American encyclopedia |date=1997 |publisher=Grolier Incorporated |isbn=978-0-7172-2068-7 |page=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LalFortune2000p63&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&amp;pg=PA63 |title=The Pacific Islands: An Encyclopedia |last1=Lal |first1=Brij Vilash |last2=Fortune |first2=Kate |date=2000 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2265-1 |page=63}}&lt;/ref&gt; [[ميلئنيزيا|ميلينيشيا]] خِطي ۾ ڏکڻ اولهه واري پاسي [[نيو گني]] واقع آهي جيڪو [[گرين لينڊ]] بعد دنيا جو ٻيون نمبر وڏو [[ٻيٽ]] آهي. ھن ريجن جا ٻيا علائقا بسمارڪ ٻيٽن جي ميڙ، [[سولومن آئلينڊز]]، سانتا ڪروز آئلينڊز،[[وانوآتو]] ، [[فجي]] ۽ نيو ڪيليڊونيا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;West2009&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;pg=PA521 |title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |last=West |first=Barbara A. |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |page=521}}&lt;/ref&gt; [[پولينيزيا|پولينيشيا]] واري خِطي جي اتر ۾ [[هوائي|ھوائي]] کان ڏکڻ ۾ [[نيوزيلينڊ]] تائين ڦھليل آھي جنھن جي اولھندي پاسي ۾ [[ٽوالو]]، ٽوڪيلائو، [[ساموآ]]، [[ٽونگا]] ۽ ڪرمڊيڪ آئلينڊز واقع آھن. ان جي وچ واري حصي ۾ ڪڪ آئلينڊز ، سوسائٽي آئلينڊز ۽ آسٽرل آئلينڊز واقع آھن. پولينيشيا جي اوڀر واري پاسي ۾ مارڪيسس آئلينڊز, ٽئاموٽس، منگريوا آئلينڊز ۽ ايسٽر آئلينڊ واقع آھن.&lt;ref name=&quot;DunfordRidgell1996&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |title=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |last1=Dunford |first1=Betty |last2=Ridgell |first2=Reilly |date=1996 |publisher=Bess Press |isbn=978-1-57306-022-6 |page=125}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا (کنڊ)|آسٽرليشيا]] واري خِطي ۾ [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[پاپوا نيو گني|پاپوا نيوگني]] ۽ انھن جي ويجھو واقع [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] جا ٻيٽ شامل آهن. [[ڀارت|انڊيا]] کان [[آسٽريليا]] تائين جا علائقا ۽ ان جي ڏکڻ وارو پاسو [[ڏاکڻي سمنڊ]] تائين &lt;small&gt;'''انڊو آسٽريلين پليٽ'''&lt;/small&gt; ۾ شامل آهن. آسٽرليشيا اولھه ۾ [[هندي سمنڊ|ھندي سمنڊ]] کان ڏکڻ ۾ ڏکڻ وڏي سمنڊ تائين پکڙيل آهي&lt;ref name=&quot;voyage6&quot;&gt;{{Cite book |title=Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850 |last=Douglas |first=Bronwen |date=2014 |publisher=Palgrave Macmillan |page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auxter&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC |title=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs &amp; des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; &amp; où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, &amp; des moyens d'y former un établissement |last=de Brosses |first=Charles |publisher=Durand |year=1756 |location=Paris |publication-date=1756 |language=French |trans-title=History of voyages to the Southern Lands. Containing what is known concerning the customes and products of the countries so far discovered; and treating of the usefulness of making broader discoveries there, and of the means of setting up an establishment there |author-link=Charles de Brosses}}&lt;/ref&gt;

==ملڪ، انحصاري ۽ ذيلي علائقا==
14 خودمختيار [[ملڪ]]:
# {{flag|Australia}}
# {{flag|Fiji}} 
# {{flag|Kiribati}}
# {{flag|Marshall Islands}}
# {{flag|Micronesia}}
# {{flag|Nauru}}
# {{flag|New Zealand}}
# {{flag|Palau}}
# {{flag|Papua New Guinea}}
# {{flag|Samoa}}
# {{flag|Solomon Islands}} 
# {{flag|Tonga}}
# {{flag|Tuvalu}} 
# {{flag|Vanuatu}} 
===قبضي ھيٺ ملڪ===
2 قبضي ملڪ:
# {{flag|Cook Islands}}
# {{flag|Niue}}
===انحصاري علائقا===
18 [[منحصر علائقو|انحصاري علائقا]]:
# [[آمريڪي ساموا|آمريڪي ساموآ]]
# [[بيڪر آئلينڊ|بَيڪَر آئلينڊ]]
# [[ڪلپرٽن آئلينڊ|ڪِلپَرٽَن آئلينڊ]]
# [[ڪورل سي آئلينڊز|ڪَورَل سِي آئلينڊز]]
# [[فرينچ پولينيشيا]]
# [[گئام|گُئَام]]
# [[ھائولنڊ آئلينڊ|ھائُولَنڊ آئلينڊ]]
# [[جاروس آئلينڊ|جَاروِس آئلينڊ]]
# [[جانسٽن اٽول]]
# [[ڪنگمين ريف]]
# [[مڊوي اٽول]]
# [[نيو ڪيليڊونيا]]
# [[نارفوڪ آئلينڊ]]
# [[اتر ماريانا آئلينڊز]]
# [[پٽڪئرن آئلينڊز|پِٽڪَئرن آئلينڊز]]
# [[ٽوڪيلائو]] 
# [[ويڪ آئلينڊ|وَيڪ آئلينڊ]]
# [[والس ۽ فاتونا]]

===اندريان علائقا===
11 ذيلي ورھاستون:
# [[ايسٽر آئلينڊ]] 
# [[گيلاپاگوس آئلينڊز]]
# [[جوآن فرنانڊيز آئلينڊز]] 
# بونن ۽ وولڪينو آئلينڊز
# [[هوائي|هوائي رياست]]
# [[پلمائرا اٽول]]
# [[پاپوا صوبو]] پاپوا نيو گني
# [[اولھه پاپوا صوبو]]
# [[اتر ملوڪو صوبو]] انڊونيشيا 
# [[ملوڪو صوبو]]
# [[اوڀر نوسا ٽينگارا]]

==شهر==
اوشينيا جي مشهور شھرن جا نالا:
* [[سڊني]]، [[آسٽريليا]] 
* [[ميلبورن]]، آسٽريليا
* [[برسبين|برسبئن]]، آسٽریلیا  
* [[پرٿ]]، آسٽريليا  
* [[ايڊيليڊ|ايڊيلئڊ]]، آسٽريليا  
* [[ويلنگٽن]]، [[نيوزيلينڊ]] 
* [[هونولولو|ھَنَولُولَو]]، [[هوائي|ھوائي]]، [[آمريڪا]]
* [[ڪئنبرا]]، آسٽريليا 
* [[ڪرائسٽ چرچ]]، نيوزيلينڊ  
* [[پورٽ مورسبي|پورٽ مَورسبي]]، [[پاپوا نيو گني]]
* [[سووا|سُووَا]]، [[فجي]]
* [[نوميا|نُومِيئَا]]، [[نيو ڪيليڊونيا]]
* [[آڪلينڊ]]، [[نيوزيلينڊ]]
* [[گولڊ ڪوسٽ]]، [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنز لينڊ]]، آسٽريليا
* [[ڪوپانگ|ڪُوپَاگ]]، [[انڊونيشيا]]
* [[امبون|اَمبون]] [[ملوڪو|مَلُوڪُو]]، انڊونيشيا 
* [[ٽرنيٽ|ٽَرنَيٽ]]، انڊونيشيا  
* [[جاياپوريا|جاياپُورا]]، انڊونيشيا 
==ٻوليون==
30 [[سرڪاري ٻوليون]]:
# [[چيني ٻولي|چيني]]
# [[انگريزي]]
# [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]
# [[بهاسا انڊونيشيا|انڊونيشيائي]]
# [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]
# [[ملائي ٻولي|ملائي]]
# [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]
# [[مائوري ٻولي|مائوري]]
# [[فجيئن ٻولي|فجيئن]]
# [[فجي واري ھندي]]
# [[گلبرٽيزي ٻولي|گلبرٽيزي]]
# [[بسلاما ٻولي|بسلاما]] 
# [[ڪيرولينيائي ٻولي|ڪيرولينيائي]]
# [[چمورو ٻولي|چمورو]]
# [[ھوائيئن ٻولي|ھوائيئن]]
# [[ھري موتو ٻولي|ھِرِي موتُو]]
# [[مائوري ٻولي|مائوري]]
# [[مارشليزي ٻولي|مارشليزي]]
# [[نائورن ٻولي|نائورن]]
# [[نيوزيلينڊ اشارن واري ٻولي]]
# [[نيوئيئن ٻولي|نيوئيئن]]
# [[نورفڪ ٻولي|نورفڪ]]
# [[پالائوئن ٻولي|پالائوئن]]
# [[پٽڪئرن ٻولي|پٽڪئرن]]
#[[راپانوئي ٻولي|راپانوئي]] 
# [[روتومن ٻولي|روتومن]]
# [[ساموآئي ٻولي|ساموآئي]]
# [[ٽوڪيلائوئن ٻولي|ٽوڪيلائوئن]]
# [[ٽونگن ٻولي|ٽونگن]]
# [[ٽوڪ پسين]]
# [[ٽوالوئن ٻولي|ٽوالوئن]]
.
.

== ڀوُن وديا (جيالاجي) ==
[[فائل:Plaque Pacifique.JPG|thumb|پيسفڪ واري زميني پليٽ لڳ ڀڳ سموري اوشيانيا کنڊ تي مشتمل آهي رڳو ان مان آسٽرليشيا ۽ ميلينيشيا جو اولھندو حصو شامل نہ آھي.]]

پئسفڪ سمنڊ واري زميني پليٽ [[ٽيڪٽونڪ پليٽ]] آھي جيڪا لڳ ڀڳ سموري اوشيانيا کنڊ تي مشتمل آهي رڳو ان ۾ آسٽرليشيا ۽ ميلينيشيا جو اولھندو حصو شامل نہ آھي جيڪو [[انڊو آسٽريلين پليٽ]] ۾ واقع آهي جيڪو ڌرتي جي سڀ کان ھيٺاھون ، ھموار ۽ سڀ کان قديم زميني ٽڪرو آھي. ٽيڪٽونڪ پليٽ  جي پکيڙ 10,30,00,000 چورس ڪلوميٽر آھي. ان جو ٻرندڙ جبلن وارو اندروني مرڪز ھوائي ٻيٽن واري ھنڌ آھي&lt;ref name=&quot;tecto&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |title=SFT and the Earth's Tectonic Plates |publisher=Los Alamos National Laboratory |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |archive-date=17 February 2013 |access-date=27 February 2013}}&lt;/ref&gt;. ٽيڪٽونڪ پليٽ جو ٻاھريون تھ لڳ ڀڳ سمورو پئسفڪ سمنڊ ھيٺ آھي&lt;ref name=&quot;platetec2010&quot;&gt;{{Citation |last1=Frisch |first1=Wolfgang |title=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&amp;pg=PA11 |pages=11–12 |year=2010 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-3-540-76504-2 |last2=Meschede |first2=Martin |last3=Blakey |first3=Ronald C.}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;distinct227&quot;&gt;Pain, C.F., Villans, B.J., Roach, I.C., Worrall, L. &amp; Wilford, J.R. (2012): Old, flat and red – Australia's distinctive landscape. In: ''Shaping a Nation: A Geology of Australia''. Blewitt, R.S. (Ed.) Geoscience Australia and ANU E Press, Canberra. pp. 227–275 {{ISBN|978-1-922103-43-7}}&lt;/ref&gt;
ييسفڪ سمنڊ جا اڪثر ٻيٽ اوچا ۽ ٻرندڙ جبلن وارا آھن. [[ايسٽر آئلينڊ]]، [[آمريڪي ساموآ]] ۽ [[فجي]] ان جو مثال آھن جن جي سامونڊي سطح کان اوچائي 1300 ميٽرن جي بلندي تائين آھي&lt;ref name=&quot;Factbook-Fiji&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fj.html |title=Fiji |website=CIA World Factbook |access-date=December 28, 2014}}&lt;/ref&gt;. اتر اولھ ھوائي ٻيٽ 3 ڪروڙ سالن کان 70 لک سال اڳ جي دوران ٺھي&lt;ref name=&quot;geochr&quot;&gt;Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) ''Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain'' in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) ''The Eastern Pacific Ocean and Hawaii'', Boulder, Geological Society of America.&lt;/ref&gt;ا. ھوائي جو سڀ کان اوچو جبل [[مائونٽ ڪيئا]] آھي جنھن جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان 4.205 ميٽر آھي&lt;ref name=&quot;usgsgov&quot;&gt;{{Cite web |url=http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |title=Mauna Kea Volcano, Hawaii |publisher=Hvo.wr.usgs.gov |access-date=November 5, 2011}}&lt;/ref&gt;
.

== گڏيل ٻوٽا (ونسپتي، فلورا) ==
{{Main|آسٽريليا جو جاگرافي|نيوزي لينڊ جو وايومنڊل|فلورا آف آسٽريليا|نيوزي لينڊ جو فلورا|هوائي ٻيٽن ۾ انڊيمزم}}

[[فائل:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|نيوزيلينڊ جي ٻھراڙي]]
[[فائل:Uluṟu (Ayers Rock), Sunset.jpg|thumb| [[سينٽرل آسٽريليا]] ۾ [[الورو|اُلُورَو]] (ايئرس جبل)]]

اوشيانيا جو سڀ کان وڌيڪ انواع وارو ملڪ آسٽريليا آھي جنھن جي اتر-اوڀر، ۾ ٽراپيڪل برساتي ٻيلا, ڏکڻ-اوڀر، ڏکڻ-اولھ ۽ اوڀر ۾ جبلن جون قطارون ۽ وچولي حصي ۾ رڻپٽ آهن&lt;ref name=&quot;envigov2012&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |title=Parks and Reserves – Australia's National Landscapes |date=23 November 2011 |publisher=Environment.gov.au |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104114011/http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |archive-date=4 January 2012 |access-date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;
. اھو رڻپٽ وارو يا ريگستاني. ۽ غيرآباد علائقو ھن سرزمين جو سڀ کان وڏو حصو آهي. آسٽريليائي نباتات جون نمايان خاصيتون سوڪھڙي ۽ باھ سان مطابقت پذير آھن جن ۾ [[اسڪليروفل|اسڪليرمارفي]](پنن جي سختي ۽ وٿي) ۽ [[سيروٽني]] (باھ جي ذريعي ٻجن جو ڦٽي پوڻ) واريون خاصيتون شامل آهن. اھا موافقت نباتات جي وڏن ۽ معروف خاندانن ۾ موجود آهي جن جا نالا: [[پروٽياسي]]، [[بنڪسيه]]، [[مرٽاشيئي]]، [[بيد مشڪ]] کئنور واري ٻوٽن ۾ عام آھن، [[فباسيئي]] ۽ [[ٻٻر]] وغيره.

فجي، سولومن آئلينڊز، وينوآتو ۽ نيو ڪيليڊونيا جي نباتات ٽراپيڪل خشڪ ٻيلن تي مشتمل آهي جنھن ۾ ناريل جا وڻ، [[پريمنا پروٽروسا]]،[[سائڊريڪس اوڊورٽا]]، [[گائروڪارپس امريڪنس]] ۽ [[ڊيرس ٽرائفوليئاٽا]] شامل آهن. نيوزيلينڊ ۾ نباتات جا انيڪ قسم آھن جيڪي اتان جي سمورين مختصر موسمن سان موافقت رکندڙ آھي&lt;ref name=&quot;vascplant&quot;&gt;NZPCN (2006). ''New Zealand indigenous vascular plant checklist''. {{ISBN|0-473-11306-6}}. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer and J.R. Rolfe.&lt;/ref&gt;
. ھوائي ۾ نباتات جو ھڪ قسم برگميا آھي جنھن جا ٻہ نسل ۽ 120 جنسون آهن&lt;ref name=&quot;portrait&quot;&gt;{{Cite book |title=Australia: Portrait of a continent |last1=Loffler |first1=Ernst |last2=Anneliese Loffler |last3=A.J. Rose |last4=Denis Warner |publisher=Hutchinson Group (Australia) |year=1983 |isbn=978-0-09-130460-7 |location=Richmond, Victoria |pages=37–39}}&lt;/ref&gt;

{{کنڊ}}
{{دنيا جا خطا}}

==سياست==
==معيشت==
==آباديات==
==ثقافت==
==پڻ ڏسو==
* [[آسٽريليشيا]] - اوشينيا جو ذيلي علائقو 
* [[اوشينيا ۾ شهرن جي فهرست]]
* [[اوشينيا جي ملڪن جا جهنڊا]]
* [[پئسفڪ ڪميونٽي]] - بين الاقوامي ترقياتي تنظيم 
* [[پئسفڪ يونين]] - بين الاقوامي سرڪاري منصوبو 
* [[اوشينيا لاءِ گڏيل قومن جي جيو اسڪيم]]
* [[اوشينيا جا کاڌا]] - ڏکڻ پئسفڪ جا کاڌا 
* [[پئسفڪ ٻيٽ وارا]] - پئسفڪ ٻيٽن جا ماڻهو 
* [[پيسفڪ آرٽس فيسٽيول]] - اوشينيا جو ثقافتي ڪلچرل 
* [[دنيا جو عالمي ڏکڻ اوڀر]] - ڏکڻ اوڀر علائقو 
* [[اوشينيا جا مقامي ماڻهو]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[:باب:اوشينيا]]
* [[مائڪرونيزيا]]
* [[ميلئنيزيا]]
* [[پولينيزيا|پولينئزيا]]
* [[ڪڪ آئيلينڊز]]
* [[اوشينيا جي تاريخ]]
* [[اوشينيا ۾ خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فهرست]]
{{ڪومنز زمرو|Oceania}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|voy=Oceania|d=y}}
* [https://www.nationalgeographic.com/travel/destination/oceania &quot;Australia and Oceania&quot;] from [https://web.archive.org/web/20081003132349/http://travel.nationalgeographic.com/ National Geographic]
* [https://library.ucsd.edu/dc/collection/bb1025280p Oceania] photographs, recordings, and digital objects drawn primarily from the Tuzin Archive for Melanesian Anthropology at the UC San Diego Library.

{{Navboxes
|title = Articles related to Oceania
|list =
{{Countries and territories of Oceania}}
{{Regions of Oceania}}
{{List of Oceanian capitals by region}}
{{Culture of Oceania}}
{{Regions of the world}}
}} {{Indigenous peoples by continent}}
{{Continent topic|prefix=Politics of|title=[[Politics]] pages by [[continent]]|state=expanded}}
{{Continents}}
{{Authority control}}
{{Coord|13|21|0|S|176|8|22|W|dim:30000000_region:XP|display=title}}

[[زمرو:اوشينيا]]
[[زمرو:کنڊ]]
[[زمرو:عظيم کنڊ]]
[[زمرو:هندي وڏو سمنڊ]]
[[زمرو:ڏاکڻي سمنڊ]]
[[زمرو:ايشيا-پئسفڪ]]
[[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]]</text>
      <sha1>cu2h8ndxq281t1dtfe1bf9lyf0unmkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>البيروني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21048</id>
    <revision>
      <id>374625</id>
      <parentid>317268</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21166" sha1="8j85dcddam8r4au0g14770fyo4bvj9p" xml:space="preserve">{{Infobox scholar
| name             = ابو ريحان البيروني
| image            = Biruni-russian.jpg
| caption          = 1973 ۾ [[سوويت يونين]] ۾ البيروني جي خيالي تصوير سان جاري ڪيل پوسٽ جي ٽڪلي
| native_name         = ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني
| birth_date       = 5 سيپٽمبر
973ع
| birth_place      =  [[بيروني|ڪاث]], [[خوارزم]], [[افريغيان خاندان]] (موجوده [[ازبڪستان]])
| death_date       = c. 1050 (77 سال)
| death_place      = [[غزني]], [[غزنوي ايمپائر]] (موجوده [[افغانستان]])
| era              = [[اسلام جو سونھري دؤر]]
| region           = خوارزم، وچ ايشيا
&lt;br/&gt;[[زياريان خاندان]] ([[ري، ايران|ري]])&lt;ref name=&quot;The Exact Sciences 1999&quot;&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=hvx9jq_2L3EC}}|title=The Cambridge History of Iran: The period from the Arab invasion to the Saljuqs|editor-last=Frye|editor-first=R. N.|editor-last2=Fisher|editor-first2=William Bayne|date=1975-06-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521200936|language=en|chapter=The Exact Sciences |first=E.S. |last=Kennedy|p= 394}}&lt;/ref&gt;
[[غزنوي شاھي خاندان|غزنوي]] ([[غزني]])&lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Snf-XWjqJ0kC|page=58}}|title=Understanding Other Religions: Al-Biruni's and Gadamer's &quot;fusion of Horizons&quot; |last=Ataman|first=Kemal|date=2008|p=58|publisher=CRVP|isbn=9781565182523|language=en}}&lt;/ref&gt;
| main_interests   = [[علم ارضيات]]، [[علم طبعيات]]، [[علم الانسان]]، [[تقابلي سماجيات]]، [[علم فلڪيات]]، [[علم نجوم]]، [[علم ڪيميا]]، [[تاريخ]]، [[جاگرافي]]، [[علم رياضي]]، [[طب]]، [[نفسيات]]، [[اسلامي فلسفو]]، [[اسلاميات]]
| notable_ideas    =
| major_works      =  [[ڪتاب الآثار الباقيه عن القرون الخاليه]] (گذريل صدين جا باقي آثار)، جواھر، ڪتاب الھند، قانون المسعودي، علم النجوم
| influences       = [[ارسطو]]، [[بطليموس]]، [[آريا ڀٽ]]، [[برھما گپتا]]، [[ابو حنيفه دينوري]]،  [[ابوبڪر محمد بن ذڪريا الرازي|الرازي]]، [[ابو سعيد السجزي]]، [[حڪيم اہرانشھري]]، [[ابو ناصر منصور]]، [[ابوعلي سينا]]، [[البتاني]]، [[التميمي]]
| influenced       = [[ابو سعيد السجزي]]، [[ابو علي سينا]]، [[عمر خيام]]، [[الخازني]]، [[زڪريا القزويني]]، [[مراغه رصدخانو]]، [[اسلامي سائنس]]، [[اسلامي فلسفو]] 
}}
'''ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Abu Rehan Muhammad Ibne Ahmed Al Beruni}} جيڪو [[سائنس]] جي دنيا ۾ مختصر نالي &quot;البيروني&quot; {{ٻيا نالا|انگريزي= Al Beruni}} سان مشهور آهي، روسي ترڪستان جي مشهور شهر ”خوارزم“ جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ”بيرون“ ۾ تاريخ 366ھ مطابق 976ع ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt; ان وقت خوارزم جي رياست تي سندس وڏن، احمد بن محمد بن عراق جي حڪمراني هئي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt; سندس مادري زبان خوارزمي ٻولي ھئي.&lt;ref name=&quot;EirLife&quot;&gt;{{harvnb|Bosworth|1968|quote=&quot;The word ''Biruni'' means &quot;from the outer-district&quot; in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': &quot;al-Bīrūnī&quot; = &quot;the Birunian&quot;. Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معني ==
لفظ ”ابو ريحان“ جي لغوي معنا آهي: ”نازبوءِ جو پيءُ“&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. البيرون فارسي ٻوليءَ ۾ ٻاھرين ضلعي کي چوندا آهن.

== ننڍپڻ ۽ تعليم ==
هي ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو ذهين هو. هي اهو دور هو، جڏهن خوارزم جي علمي ۽ تمدني ترقي اوج تي پهتل هئي ۽ هن علائقي جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ عالمن جو وڏو انگ هر وقت علم ڏيڻ ۽ پرائيڻ ۾ رڌل رهندو هئو. ابو ريحان به پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي دور ڳوٺ ۾ ابو نصر منصور بن عليءَ جي صحبت ۾ گذاريو. جنهن وٽان رياضي، مساحت ۽ هندسه (انگن) وغيره جي علمن ۾ ڪافي مهارت حاصل ڪيائين. گهڻو ڪري پنهنجن ڪلاسين کان فڪر ۽ فلسفي ۾ گوءِ کڻي ويندو هو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.ھن خوارزم ۾ زندگي جا پھريان پنجويھ سال فقه، دينيات، گرامر، علم رياضي، علم فلڪيات، طب، فلسفي ۽ طبعيات ۽ ٻين سائنسن جي تعليم حاصل ڪئي&lt;ref name&quot;بوس ورٿ&quot;&gt;{{harvnb|Bosworth|1968|quote=&quot;The word ''Biruni'' means &quot;from the outer-district&quot; in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': &quot;al-Bīrūnī&quot; = &quot;the Birunian&quot;. Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}&lt;/ref&gt;.

== سياحت ==
البيروني جڏهن پاڻ ڀرو ٿيو، ته دنيا جي سير ۽ سياحت جو شوق جاڳيس، جنهن ڪري ديس ڇڏي پرديس ڏانهن پنڌ پيو. دنيا جو ڳچ حصو گهميو ۽ آخر هندستان پهتو. هندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڦرندو رهيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. [[سنڌ]] ۽ پنجاب ۾ به ڪجهه وقت رهيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. [[بنارس]] ۾ مشهور ساڌن ۽ پنڊتن جي صحبت مليس. کانئن سنسڪرت ۽ هندي ٻوليون سکيو ۽ قديم [[سنڌ]] جي حدن، مثلاً ملتان جي ايراضيءَ ۾ پهتو ۽ مقامي تهذيب، ويدانيت ۽ فلسفي جو ڳوڙهو اڀياس ڪيائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. ان کان سواءِ سرياني، عربي، فارسي ۽ يوناني ٻولي جي ڀلي ڀت ڄاڻ حاصل ڪيائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. هندستان جي سفر جي باري ۾ ”ڪتاب الهند“ نالي هڪ اهم ڪتاب لکيائين، جنهن ۾ هند ۽ سنڌ جي تهذيب ۽ تمدن بابت تفصيلي ۽ معلوماتي احوال ڏنائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. هن قديم سناتن ڌرم جي حوالي سان لکيو آهي ته: ”هندو موحد آهن، هندو ڌرم جي بنيادي تعليم ۾ بت پرستيءَ جي سکيا ڪا نه ٿي ڏني وڃي&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. [[هندو]] سڌريل، ايماندار ۽ علم وارا آهن، جن جي فلسفي مان يونان، مصر ۽ عرب جي عالمن تمام گهرو اثر ورتو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.“ 
اهڙيءَ طرح اڳتي هلي سنڌ جو ذڪر ڪندي لکيو اٿس: '''”هتي جي ٻولي بلڪل نرالي رنگ ۽ ڍنگ جي آهي&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.“ هن ڪتاب ۾ ان وقت سنڌ ۾ لاڳو ڏينهن، مهينن، پسار جي شين ۽ عام شين جا مشهور ۽ لاڳو نالا به ڏنا آهن، جيڪي خاص طرح سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل آهن. انهن مان سنڌي ٻوليءَ جي قدامت ۽ لغوي وسعت جو بخوبي ڪاٿو لڳائي سگهجي ٿو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. هن [[سنڌي]] رسم الخط ۽ '''سنڌي ڪئلينڊر''' جو به پنهنجي ڪتاب ۾ ذڪر ڪيو آهي، جيڪو مارچ مهيني ۾ شروع ٿئي ٿو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.'''لاڳيتن سفرن جي مشڪلاتن، سندس ذهن ۽ خيالن کي ڪافي متاثر ڪيو. پاڻ سمورين تڪليفن کي درگذر ڪندو ۽ مصيبتون سهندو، [[ايران]] کان اچي نڪتو. ايران ۾ '''”ري“''' شهر ۾ ڳچ عرصو رهي وري ڪنهن ٻيءَ منزل جو ڳولائو ٿيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.

== محمود غزنوي جي درٻار ۾ ==
جڏهن سلطان محمود جرجان فتح ڪيو، ته البيرونيءَ کي به ساڻ غزنيءَ پاڻ سان وٺي آيو ۽ پنهنجي خاص درٻارين ۾ رهايائينس&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.  ترڪ نسل جو سلطان [[محمود غزنوي]] جو 998ع کان 1030ع تائين حاڪم رھيو. ان 1017ع ۾ خوارزم فتح ڪيو جيڪو ھن وقت [[ازبڪستان]] جو شھر [[خيو]]  سڏجي ٿو&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot;/&gt;. فتح بعد ان البيروني کي افغانستان ۾ پنھنجي درٻار جو نجومي&lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=fUFhtQEACAAJ |page=68}} |title=The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization |last=Hodgson |first=Marshall G. S.|date=1974 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0226346779 |language=en |p=68}}&lt;/ref&gt; ۽ فلڪياتي ماھر طور شامل ڪيو&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot;/&gt;. 1022 کان 1030 جي وچ ۾ ھي سلطان محمود سان اتر انڊيا تي ڪيل حملن دوران ساڻس گڏ رھيو ۽ ان سفرن کيس ڏجن سالن تائين ھندو مذھب ۽ فلسفي کي سمجھڻ جو موقعو فراھم ڪيو. ھن برھمڻن سان ملاقاتون ڪيون ۽ انھن جي مقدس ٻولي [[سنسڪرت]] سکيو&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=
{{google books |plainurl=y |id=eLDPuc4SL_c |page=27}} |title= Muslim Perceptions of Other Religions: A Historical Survey |last= Waardenburg |first=Jacques |date=1999-08-19 |publisher= Oxford University Press |isbn= 9780195355765 |language=en|p=27|ref=harv}}&lt;/ref&gt;. ھن جي انھن ڪاوشن جو نتيجو ڪتاب الھند جھڙي بي مثال شاھڪار جي صورت ۾ ٿيو جيڪو ھن 1031 ۾ غزني ۾ پھچڻ بعد مڪمل ڪيو&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 45, &lt;/ref&gt;.

== عالمن جي صحبت ۽ علمي ڪاوشون ==
ابو ريحان کي پنهنجي دور جي مشهور عالمن کان فيض حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو، جنهنڪري لاڳيتو تعليم ۽ تحقيق هن کي ، هڪ ممتاز ۽ ناليواري حيثيت جو مالڪ بڻائي ڇڏيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. سندس لکيل ڪتابن جو ڳاڻيٽو 150 جي لڳ ڀڳ آهي ۽ انهن جي ٿولهه ويهه هزار صفحن کان وڌيڪ آهي&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. رياضي (انگي حساب)، مناظر ارض، نجوم، هيئت، مناظر، ارض، جواهر شناسي (ڪيميا)، آثار قديمه، تاريخ ۽ تمدن، مذهب، قانون، جاگرافي ۽ فلسفو وغيره سندس دل وٽان موضوع هئا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. علمي اعتبار کان هندستان جا عالم کيس ”وديا ساگر“ (علم جو سمنڊ) سڏيندا هئا. سندس مشهور تصنيفن ۾: ”الاثار الباقية“ ۽ ”قانون المسعودي“ شمار ٿين ٿا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. البيرونيءَ جي رياضي، هيئت ۽ نجوم جي علمن ۾ گهري دلچسپي رهي. ساڳئي وقت سائنس جي ميدان ۾ سندس شمار عظيم مسلمان سائنسدانن ۾ ٿئي ٿو، جن جي عظمت ۽ تدبر جو احاطو عالم انسانيت تائين پکڙيل آهي. اهو ئي سبب آهي جو سندس علمي ڪارناما رهنديءَ دنيا تائين قائم رهندا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. سندس شخصيت پنهنجي جامعيت ۽ هم گيريءَ جي اعتبار کان افضل هئي. [[اسلام]] جو پوئلڳ ۽ مستقل ارادي رکڻ سبب پنهنجن ڪتابن ۾ ڪڏهن به هندو يا عيسائي مذهبن تي ڪنهن به قسم جي تنقيد نه ڪيائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. علم هيئت جي باري ۾ کيس وڏي استادي مليل هئي، جنهنڪري صحيح جواب ٻڌائڻ ۾ دير نه ڪندو هو. انهيءَ لحاظ کان کيس ”جادوگر“ سڏيندا هئا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. علم نجوم جي ڄاڻ بابت به سندس اڳڪٿيون بلڪل سچيون ثابت ٿيون. سلطان محمود غزنويءَ کي ”نجوم“ تي اعتبار نه هوندو هو، پر ابو ريحان جي پيشنگوين کان سئو سيڪڙو متاثر ٿيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.ھن جي ھمدردي [[افريغيان خاندان]] سان ھيون جنھن کي 995ع ۾ مخالف ماموني خاندان  ھٽائي پاڻ حاڪم ٿي ويا جنھن ڪري ھن پنھنجو علائقو ڇڏي بخارا ۾ رھڻ شروع ڪيو ۽ ساماني حاڪم [[منصور ٻيون پٽ نوح]] جي علائقي ۾ آيو جتي ھن ابوعلي سينا سان خط و ڪتابت جي شروعات ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=A-jFcIshQd4CB|page=111}}|p=111|title=Beyond Death: The Mystical Teachings of ʻAyn Al-Quḍāt Al-Hamadhānī|last=Papan-Matin|first=Firoozeh|date=2010|publisher=BRILL|isbn=9004174133|language=en}}&lt;/ref&gt; علم طبعيات ۾ البيروني ميڪانيت ۾ تجرباتي سائنسي طريقي کي متعارف ڪرايو ۽ ميڪانيڪي سائنس ۾ سڪون (static) ۽ حرڪت (dynamic) کي ملائڻ جو خيال پيش ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Dy897SeErOQC|page=642}}|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science|editor-first=Rāshid|editor-last=Rushdī|date=1996|publisher=Psychology Press|isbn=9780415124119|language=en|first1= Mariam |last1=Rozhanskaya |first2=I. S. |last2=Levinova |title=Statics| p= 642|quote=
Using a whole body of mathematical methods (not only those inherited from the antique theory of ratios and infinitesimal techniques, but also the methods of the contemporary algebra and fine calculation techniques), Muslim scientists raised statics to a new, higher level. The classical results of Archimedes in the theory of the centre of gravity were generalized and applied to three-dimensional bodies, the theory of ponderable lever was founded and the 'science of gravity' was created and later further developed in medieval Europe. The phenomena of statics were studied by using the dynamic approach so that two trends – statics and dynamics – turned out to be inter-related within a single science, mechanics. The combination of the dynamic approach with Archimedean hydrostatics gave birth to a direction in science which may be called medieval hydrodynamics. [...] Numerous fine experimental methods were developed for determining the specific weight, which were based, in particular, on the theory of balances and weighing. The classical works of al-Biruni and al-Khazini can by right be considered as the beginning of the application of experimental methods in medieval science.}}&lt;/ref&gt; ھن پاڻياٺي سڪون (hydrostatics) کي حرڪت (dynamics) سان ملائي پاڻياٺي حرڪت (hydrodynamic)  کي پيدا ڪيو.  ھن ڪثافت يا گھٽائي، وزن ۽ ڪشش ثقل کي جاچڻ جا نوان طريقا متعارف ڪرايا. ھن روشني ۽ حرارت جا مختلف مفروصا پڻ پيش ڪيا &lt;ref name=&quot;البيروني جي سائنس&quot;&gt;{{cite journal|last1=Sparavigna|first1=Amelia|title=The Science of Al-Biruni|journal=International Journal of Sciences|date=2013|volume=2|url=http://www.ijsciences.com/pub/article/364}}&lt;/ref&gt;. جيتوڻيڪ ھن پنھنجي تحقيق ۾ طبعيات کي مرڪز نہ بڻايو ھيو پر ان علم جون جھلڪيون ھن جي لکڻين ۾ موجود ھيون&lt;ref name=&quot;البيروني جي سائنس&quot;/&gt;.
[[فائل:Lunar phases al-Biruni.jpg|200px|thumb|البيروني جي فلڪيات تي لکيل ڪتاب مان ورتل ھڪ تمثيلي خاڪو جنهن م چنڊ جا مختلف مرحلا ڏيکاريل.]]
[[فائل:Abu Reyhan Biruni-Earth Circumference.svg|200px|thumb|ڌرتي جي گولي ۽ ان جي نيم قطر ۽ گھيري جي ماپ جي تخميني لڳائڻ جي البيروني واري تجويز ۽ طريقي جو تمثيلي خاڪو]]
البيروني پنھنجي ڪل 146 ڪتابن مان 95 ڪتاب علم فلڪيات، علم رياضي ۽ انھن سان لاڳاپيل جاگرافي تي لکيا. ھن جي مذھبي عبادت سان لڳاء ھن ۾ علم فلڪيات جي تحقيق جو جذبو پيدا ڪيو&lt;ref name=&quot;البيروني جي سائنس&quot;/&gt;. نماز لاء ان وقت مقدس مذهبي جاين جو صحيح رخ ڄاڻڻ جي طريقي جي ضرورت ھئي ۽ درست طريقي لاء فلڪياتي معلومات ئي ھڪ ذريعو ھيو &lt;ref name=&quot;البيروني جي سائنس&quot;/&gt;. ھي ستارن جي گردش جي قسمت تي اثر جي خيال کي ڪوڙي جادوگري قرار ڏئي رد ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Hp-H4KhAvoUC&amp;lpg=PR3|page=32}}|title=Classical Scientific Astrology|last=Noonan|first=George C.|date=July 2005|publisher=American Federation of Astr|isbn=9780866900492|language=en}}&lt;/ref&gt;. ھن مسلمان ليکڪن جي زمين جي گردش جي قياس آرائي تي اھا ڳالھ مڃي تہ ان وٽ ان خيال کي ثابت ڪرڻ يا رد ڪرڻ جو ڪو دليل ڪونھي پر ھن زمين جي گردش جي خيال جي حق ۾ راء ڏني&lt;ref&gt;Douglas ([[#CITEREFDouglas1973|1973, p.210]])&lt;/ref&gt;. ھن طبي دواسازي تي بہ تحقيق ڪئي ۽ '''ڪتاب سيداله في الطب''' نالي ڪتاب ۾ پنھنجي دؤر جي سمورين ڄاتل دوائن جو ذڪر ڪيو. ھن شامي، يوناني، بلوچي، فارسي، افغاني، ڪرد ٻولين جي دوائن جي ھم معنيَ نالن جي فھرست پڻ تيار ڪئي&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Kujundzić, E. |author2=Masić, I. |title=[Al-Biruni—a universal scientist]|journal=Med. Arh. |date=1999 |volume=53 |issue=2 |pages=117–120 |pmid=10386051 |language=Croatian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Levey1973&quot;&gt;{{cite book|last=Levey|first=Martin|title=Early Arabic Pharmacology: An Introduction Based on Ancient and Medieval Sources|url={{google books |plainurl=y |id=LtYUAAAAIAAJ|page=179}}|year=1973|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-03796-9|page=179}}&lt;/ref&gt;.

== لاڏاڻُو ==
محمود غزنوي لاڏاڻي (421ھ /1030ع) کانپوءِ سندس پٽس شاهه مسعود غزنويءَ به البيروني جي ساڳي عزت ۽ احترام ڪندو آيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. اتي سندس سڃاڻپ مامون رشيد ۽ بوعلي سينا سان به ٿي، جيڪي سندس علمي فضيلت سبب شاگرد بڻيا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. 
ابو ريحان، غزنيءَ ۾ رهندي گهڻا ئي ڪتاب لکيا، نيٺ لاڳيتو جاکوڙ کان پوءِ، پنجهتر ورهين جي عمر ۾ تاريخ 3 رجب المرجب سن 440ھ مطابق 12 ڊسمبر 1048ع تي غزنيءَ ۾ وفات ڪيائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا &quot;&gt; [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=البيروني%20ابو%20ريحان البيروني ابو ريحان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]-   &lt;/ref&gt;.

== ڪتاب الهند ==
محقق اَبورَيحان البيرُونِي, جنهن ڪيترن ئي علمن ۾ ڪتاب لکيا ۽ خاص طرح پنجين صدي هجريءَ جي شروع ۾ هندستان بابت ’ڪتاب الهند‘ لکيائين، جنهن ۾ ڪتب آندل ڪي مقامي لفظَ ۽ محاورا  ’[[سنڌي ٻولي]]ءَ‘ سان ملن ٿا.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/بيروني.php بيروني | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*[[سنڌي مهينا|سنڌي ڪئلينڊر]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:البيروني ابو ريحان محمد ابن احمد]]
[[زمرو:سياحت]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:جاگرافيدان]]
[[زمرو:عرب شخصيتون]]</text>
      <sha1>8j85dcddam8r4au0g14770fyo4bvj9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374777</id>
      <parentid>374625</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>374777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21123" sha1="fve5sm2fl5mo83zl8o0jp57nldkn1f3" xml:space="preserve">{{Infobox scholar
| name             = ابو ريحان البيروني
| image            = Biruni-russian.jpg
| caption          = 1973 ۾ [[سوويت يونين]] ۾ البيروني جي خيالي تصوير سان جاري ڪيل پوسٽ جي ٽڪلي
| native_name         = ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني
| birth_date       = 5 سيپٽمبر
973ع
| birth_place      =  [[بيروني|ڪاث]], [[خوارزم]], [[افريغيان خاندان]] (موجوده [[ازبڪستان]])
| death_date       = c. 1050 (77 سال)
| death_place      = [[غزني]], [[غزنوي ايمپائر]] (موجوده [[افغانستان]])
| era              = [[اسلام جو سونھري دؤر]]
| region           = خوارزم، وچ ايشيا
&lt;br/&gt;[[زياريان خاندان]] ([[ري، ايران|ري]])&lt;ref name=&quot;The Exact Sciences 1999&quot;&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=hvx9jq_2L3EC}}|title=The Cambridge History of Iran: The period from the Arab invasion to the Saljuqs|editor-last=Frye|editor-first=R. N.|editor-last2=Fisher|editor-first2=William Bayne|date=1975-06-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521200936|language=en|chapter=The Exact Sciences |first=E.S. |last=Kennedy|p= 394}}&lt;/ref&gt;
[[غزنوي شاھي خاندان|غزنوي]] ([[غزني]])&lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Snf-XWjqJ0kC|page=58}}|title=Understanding Other Religions: Al-Biruni's and Gadamer's &quot;fusion of Horizons&quot; |last=Ataman|first=Kemal|date=2008|p=58|publisher=CRVP|isbn=9781565182523|language=en}}&lt;/ref&gt;
| main_interests   = [[علم ارضيات]]، [[علم طبعيات]]، [[علم الانسان]]، [[تقابلي سماجيات]]، [[علم فلڪيات]]، [[علم نجوم]]، [[علم ڪيميا]]، [[تاريخ]]، [[جاگرافي]]، [[علم رياضي]]، [[طب]]، [[نفسيات]]، [[اسلامي فلسفو]]، [[اسلاميات]]
| notable_ideas    =
| major_works      =  [[ڪتاب الآثار الباقيه عن القرون الخاليه]] (گذريل صدين جا باقي آثار)، جواھر، ڪتاب الھند، قانون المسعودي، علم النجوم
| influences       = [[ارسطو]]، [[بطليموس]]، [[آريا ڀٽ]]، [[برھما گپتا]]، [[ابو حنيفه دينوري]]،  [[ابوبڪر محمد بن ذڪريا الرازي|الرازي]]، [[ابو سعيد السجزي]]، [[حڪيم اہرانشھري]]، [[ابو ناصر منصور]]، [[ابوعلي سينا]]، [[البتاني]]، [[التميمي]]
| influenced       = [[ابو سعيد السجزي]]، [[ابو علي سينا]]، [[عمر خيام]]، [[الخازني]]، [[زڪريا القزويني]]، [[مراغه رصدخانو]]، [[اسلامي سائنس]]، [[اسلامي فلسفو]] 
}}
'''ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Abu Rehan Muhammad Ibne Ahmed Al Beruni}} جيڪو [[سائنس]] جي دنيا ۾ مختصر نالي &quot;البيروني&quot; {{ٻيا نالا|انگريزي= Al Beruni}} سان مشهور آهي، روسي ترڪستان جي مشهور شهر ”خوارزم“ جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ”بيرون“ ۾ تاريخ 366ھ مطابق 976ع ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt; ان وقت خوارزم جي رياست تي سندس وڏن، احمد بن محمد بن عراق جي حڪمراني هئي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt; سندس مادري زبان خوارزمي ٻولي ھئي.&lt;ref name=&quot;EirLife&quot;&gt;{{harvnb|Bosworth|1968|quote=&quot;The word ''Biruni'' means &quot;from the outer-district&quot; in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': &quot;al-Bīrūnī&quot; = &quot;the Birunian&quot;. Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معني ==
لفظ ”ابو ريحان“ جي لغوي معنا آهي: ”نازبوءِ جو پيءُ“&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. البيرون فارسي ٻوليءَ ۾ ٻاھرين ضلعي کي چوندا آهن.

== ننڍپڻ ۽ تعليم ==
هي ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو ذهين هو. هي اهو دور هو، جڏهن خوارزم جي علمي ۽ تمدني ترقي اوج تي پهتل هئي ۽ هن علائقي جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ عالمن جو وڏو انگ هر وقت علم ڏيڻ ۽ پرائيڻ ۾ رڌل رهندو هئو. ابو ريحان به پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي دور ڳوٺ ۾ ابو نصر منصور بن عليءَ جي صحبت ۾ گذاريو. جنهن وٽان رياضي، مساحت ۽ هندسه (انگن) وغيره جي علمن ۾ ڪافي مهارت حاصل ڪيائين. گهڻو ڪري پنهنجن ڪلاسين کان فڪر ۽ فلسفي ۾ گوءِ کڻي ويندو هو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.ھن خوارزم ۾ زندگي جا پھريان پنجويھ سال فقه، دينيات، گرامر، علم رياضي، علم فلڪيات، طب، فلسفي ۽ طبعيات ۽ ٻين سائنسن جي تعليم حاصل ڪئي&lt;ref name&quot;بوس ورٿ&quot;&gt;{{harvnb|Bosworth|1968|quote=&quot;The word ''Biruni'' means &quot;from the outer-district&quot; in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': &quot;al-Bīrūnī&quot; = &quot;the Birunian&quot;. Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}&lt;/ref&gt;.

== سياحت ==
البيروني جڏهن پاڻ ڀرو ٿيو، ته دنيا جي سير ۽ سياحت جو شوق جاڳيس، جنهن ڪري ديس ڇڏي پرديس ڏانهن پنڌ پيو. دنيا جو ڳچ حصو گهميو ۽ آخر هندستان پهتو. هندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڦرندو رهيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. [[سنڌ]] ۽ پنجاب ۾ به ڪجهه وقت رهيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. [[بنارس]] ۾ مشهور ساڌن ۽ پنڊتن جي صحبت مليس. کانئن سنسڪرت ۽ هندي ٻوليون سکيو ۽ قديم [[سنڌ]] جي حدن، مثلاً ملتان جي ايراضيءَ ۾ پهتو ۽ مقامي تهذيب، ويدانيت ۽ فلسفي جو ڳوڙهو اڀياس ڪيائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. ان کان سواءِ سرياني، عربي، فارسي ۽ يوناني ٻولي جي ڀلي ڀت ڄاڻ حاصل ڪيائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. هندستان جي سفر جي باري ۾ ”ڪتاب الهند“ نالي هڪ اهم ڪتاب لکيائين، جنهن ۾ هند ۽ سنڌ جي تهذيب ۽ تمدن بابت تفصيلي ۽ معلوماتي احوال ڏنائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. هن قديم سناتن ڌرم جي حوالي سان لکيو آهي ته: ”هندو موحد آهن، هندو ڌرم جي بنيادي تعليم ۾ بت پرستيءَ جي سکيا ڪا نه ٿي ڏني وڃي&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. [[هندو]] سڌريل، ايماندار ۽ علم وارا آهن، جن جي فلسفي مان يونان، مصر ۽ عرب جي عالمن تمام گهرو اثر ورتو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.“ 
اهڙيءَ طرح اڳتي هلي سنڌ جو ذڪر ڪندي لکيو اٿس: '''”هتي جي ٻولي بلڪل نرالي رنگ ۽ ڍنگ جي آهي&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.“ هن ڪتاب ۾ ان وقت سنڌ ۾ لاڳو ڏينهن، مهينن، پسار جي شين ۽ عام شين جا مشهور ۽ لاڳو نالا به ڏنا آهن، جيڪي خاص طرح سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل آهن. انهن مان سنڌي ٻوليءَ جي قدامت ۽ لغوي وسعت جو بخوبي ڪاٿو لڳائي سگهجي ٿو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. هن [[سنڌي]] رسم الخط ۽ '''سنڌي ڪئلينڊر''' جو به پنهنجي ڪتاب ۾ ذڪر ڪيو آهي، جيڪو مارچ مهيني ۾ شروع ٿئي ٿو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.'''لاڳيتن سفرن جي مشڪلاتن، سندس ذهن ۽ خيالن کي ڪافي متاثر ڪيو. پاڻ سمورين تڪليفن کي درگذر ڪندو ۽ مصيبتون سهندو، [[ايران]] کان اچي نڪتو. ايران ۾ '''”ري“''' شهر ۾ ڳچ عرصو رهي وري ڪنهن ٻيءَ منزل جو ڳولائو ٿيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.

== محمود غزنوي جي درٻار ۾ ==
جڏهن سلطان محمود جرجان فتح ڪيو، ته البيرونيءَ کي به ساڻ غزنيءَ پاڻ سان وٺي آيو ۽ پنهنجي خاص درٻارين ۾ رهايائينس&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.  ترڪ نسل جو سلطان [[محمود غزنوي]] جو 998ع کان 1030ع تائين حاڪم رھيو. ان 1017ع ۾ خوارزم فتح ڪيو جيڪو ھن وقت [[ازبڪستان]] جو شھر [[خيو]]  سڏجي ٿو&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot;/&gt;. فتح بعد ان البيروني کي افغانستان ۾ پنھنجي درٻار جو نجومي&lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=fUFhtQEACAAJ |page=68}} |title=The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization |last=Hodgson |first=Marshall G. S.|date=1974 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0226346779 |language=en |p=68}}&lt;/ref&gt; ۽ فلڪياتي ماھر طور شامل ڪيو&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot;/&gt;. 1022 کان 1030 جي وچ ۾ ھي سلطان محمود سان اتر انڊيا تي ڪيل حملن دوران ساڻس گڏ رھيو ۽ ان سفرن کيس ڏجن سالن تائين ھندو مذھب ۽ فلسفي کي سمجھڻ جو موقعو فراھم ڪيو. ھن برھمڻن سان ملاقاتون ڪيون ۽ انھن جي مقدس ٻولي [[سنسڪرت]] سکيو&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=
{{google books |plainurl=y |id=eLDPuc4SL_c |page=27}} |title= Muslim Perceptions of Other Religions: A Historical Survey |last= Waardenburg |first=Jacques |date=1999-08-19 |publisher= Oxford University Press |isbn= 9780195355765 |language=en|p=27|ref=harv}}&lt;/ref&gt;. ھن جي انھن ڪاوشن جو نتيجو ڪتاب الھند جھڙي بي مثال شاھڪار جي صورت ۾ ٿيو جيڪو ھن 1031 ۾ غزني ۾ پھچڻ بعد مڪمل ڪيو&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 45, &lt;/ref&gt;.

== عالمن جي صحبت ۽ علمي ڪاوشون ==
ابو ريحان کي پنهنجي دور جي مشهور عالمن کان فيض حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو، جنهنڪري لاڳيتو تعليم ۽ تحقيق هن کي ، هڪ ممتاز ۽ ناليواري حيثيت جو مالڪ بڻائي ڇڏيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. سندس لکيل ڪتابن جو ڳاڻيٽو 150 جي لڳ ڀڳ آهي ۽ انهن جي ٿولهه ويهه هزار صفحن کان وڌيڪ آهي&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. رياضي (انگي حساب)، مناظر ارض، نجوم، هيئت، مناظر، ارض، جواهر شناسي (ڪيميا)، آثار قديمه، تاريخ ۽ تمدن، مذهب، قانون، جاگرافي ۽ فلسفو وغيره سندس دل وٽان موضوع هئا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. علمي اعتبار کان هندستان جا عالم کيس ”وديا ساگر“ (علم جو سمنڊ) سڏيندا هئا. سندس مشهور تصنيفن ۾: ”الاثار الباقية“ ۽ ”قانون المسعودي“ شمار ٿين ٿا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. البيرونيءَ جي رياضي، هيئت ۽ نجوم جي علمن ۾ گهري دلچسپي رهي. ساڳئي وقت سائنس جي ميدان ۾ سندس شمار عظيم مسلمان سائنسدانن ۾ ٿئي ٿو، جن جي عظمت ۽ تدبر جو احاطو عالم انسانيت تائين پکڙيل آهي. اهو ئي سبب آهي جو سندس علمي ڪارناما رهنديءَ دنيا تائين قائم رهندا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. سندس شخصيت پنهنجي جامعيت ۽ هم گيريءَ جي اعتبار کان افضل هئي. [[اسلام]] جو پوئلڳ ۽ مستقل ارادي رکڻ سبب پنهنجن ڪتابن ۾ ڪڏهن به هندو يا عيسائي مذهبن تي ڪنهن به قسم جي تنقيد نه ڪيائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. علم هيئت جي باري ۾ کيس وڏي استادي مليل هئي، جنهنڪري صحيح جواب ٻڌائڻ ۾ دير نه ڪندو هو. انهيءَ لحاظ کان کيس ”جادوگر“ سڏيندا هئا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. علم نجوم جي ڄاڻ بابت به سندس اڳڪٿيون بلڪل سچيون ثابت ٿيون. سلطان محمود غزنويءَ کي ”نجوم“ تي اعتبار نه هوندو هو، پر ابو ريحان جي پيشنگوين کان سئو سيڪڙو متاثر ٿيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;.ھن جي ھمدردي [[افريغيان خاندان]] سان ھيون جنھن کي 995ع ۾ مخالف ماموني خاندان  ھٽائي پاڻ حاڪم ٿي ويا جنھن ڪري ھن پنھنجو علائقو ڇڏي بخارا ۾ رھڻ شروع ڪيو ۽ ساماني حاڪم [[منصور ٻيون پٽ نوح]] جي علائقي ۾ آيو جتي ھن ابوعلي سينا سان خط و ڪتابت جي شروعات ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=A-jFcIshQd4CB|page=111}}|p=111|title=Beyond Death: The Mystical Teachings of ʻAyn Al-Quḍāt Al-Hamadhānī|last=Papan-Matin|first=Firoozeh|date=2010|publisher=BRILL|isbn=9004174133|language=en}}&lt;/ref&gt; علم طبعيات ۾ البيروني ميڪانيت ۾ تجرباتي سائنسي طريقي کي متعارف ڪرايو ۽ ميڪانيڪي سائنس ۾ سڪون (static) ۽ حرڪت (dynamic) کي ملائڻ جو خيال پيش ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Dy897SeErOQC|page=642}}|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science|editor-first=Rāshid|editor-last=Rushdī|date=1996|publisher=Psychology Press|isbn=9780415124119|language=en|first1= Mariam |last1=Rozhanskaya |first2=I. S. |last2=Levinova |title=Statics| p= 642|quote=
Using a whole body of mathematical methods (not only those inherited from the antique theory of ratios and infinitesimal techniques, but also the methods of the contemporary algebra and fine calculation techniques), Muslim scientists raised statics to a new, higher level. The classical results of Archimedes in the theory of the centre of gravity were generalized and applied to three-dimensional bodies, the theory of ponderable lever was founded and the 'science of gravity' was created and later further developed in medieval Europe. The phenomena of statics were studied by using the dynamic approach so that two trends – statics and dynamics – turned out to be inter-related within a single science, mechanics. The combination of the dynamic approach with Archimedean hydrostatics gave birth to a direction in science which may be called medieval hydrodynamics. [...] Numerous fine experimental methods were developed for determining the specific weight, which were based, in particular, on the theory of balances and weighing. The classical works of al-Biruni and al-Khazini can by right be considered as the beginning of the application of experimental methods in medieval science.}}&lt;/ref&gt; ھن پاڻياٺي سڪون (hydrostatics) کي حرڪت (dynamics) سان ملائي پاڻياٺي حرڪت (hydrodynamic)  کي پيدا ڪيو.  ھن ڪثافت يا گھٽائي، وزن ۽ ڪشش ثقل کي جاچڻ جا نوان طريقا متعارف ڪرايا. ھن روشني ۽ حرارت جا مختلف مفروصا پڻ پيش ڪيا &lt;ref name=&quot;البيروني جي سائنس&quot;&gt;{{cite journal|last1=Sparavigna|first1=Amelia|title=The Science of Al-Biruni|journal=International Journal of Sciences|date=2013|volume=2|url=http://www.ijsciences.com/pub/article/364}}&lt;/ref&gt;. جيتوڻيڪ ھن پنھنجي تحقيق ۾ طبعيات کي مرڪز نہ بڻايو ھيو پر ان علم جون جھلڪيون ھن جي لکڻين ۾ موجود ھيون&lt;ref name=&quot;البيروني جي سائنس&quot;/&gt;.
[[فائل:Lunar phases al-Biruni.jpg|200px|thumb|البيروني جي فلڪيات تي لکيل ڪتاب مان ورتل ھڪ تمثيلي خاڪو جنهن م چنڊ جا مختلف مرحلا ڏيکاريل.]]
[[فائل:Abu Reyhan Biruni-Earth Circumference.svg|200px|thumb|ڌرتي جي گولي ۽ ان جي نيم قطر ۽ گھيري جي ماپ جي تخميني لڳائڻ جي البيروني واري تجويز ۽ طريقي جو تمثيلي خاڪو]]
البيروني پنھنجي ڪل 146 ڪتابن مان 95 ڪتاب علم فلڪيات، علم رياضي ۽ انھن سان لاڳاپيل جاگرافي تي لکيا. ھن جي مذھبي عبادت سان لڳاء ھن ۾ علم فلڪيات جي تحقيق جو جذبو پيدا ڪيو&lt;ref name=&quot;البيروني جي سائنس&quot;/&gt;. نماز لاء ان وقت مقدس مذهبي جاين جو صحيح رخ ڄاڻڻ جي طريقي جي ضرورت ھئي ۽ درست طريقي لاء فلڪياتي معلومات ئي ھڪ ذريعو ھيو &lt;ref name=&quot;البيروني جي سائنس&quot;/&gt;. ھي ستارن جي گردش جي قسمت تي اثر جي خيال کي ڪوڙي جادوگري قرار ڏئي رد ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Hp-H4KhAvoUC&amp;lpg=PR3|page=32}}|title=Classical Scientific Astrology|last=Noonan|first=George C.|date=July 2005|publisher=American Federation of Astr|isbn=9780866900492|language=en}}&lt;/ref&gt;. ھن مسلمان ليکڪن جي زمين جي گردش جي قياس آرائي تي اھا ڳالھ مڃي تہ ان وٽ ان خيال کي ثابت ڪرڻ يا رد ڪرڻ جو ڪو دليل ڪونھي پر ھن زمين جي گردش جي خيال جي حق ۾ راء ڏني&lt;ref&gt;Douglas ([[#CITEREFDouglas1973|1973, p.210]])&lt;/ref&gt;. ھن طبي دواسازي تي بہ تحقيق ڪئي ۽ '''ڪتاب سيداله في الطب''' نالي ڪتاب ۾ پنھنجي دؤر جي سمورين ڄاتل دوائن جو ذڪر ڪيو. ھن شامي، يوناني، بلوچي، فارسي، افغاني، ڪرد ٻولين جي دوائن جي ھم معنيَ نالن جي فھرست پڻ تيار ڪئي&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Kujundzić, E. |author2=Masić, I. |title=[Al-Biruni—a universal scientist]|journal=Med. Arh. |date=1999 |volume=53 |issue=2 |pages=117–120 |pmid=10386051 |language=Croatian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Levey1973&quot;&gt;{{cite book|last=Levey|first=Martin|title=Early Arabic Pharmacology: An Introduction Based on Ancient and Medieval Sources|url={{google books |plainurl=y |id=LtYUAAAAIAAJ|page=179}}|year=1973|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-03796-9|page=179}}&lt;/ref&gt;.

== لاڏاڻُو ==
محمود غزنوي لاڏاڻي (421ھ /1030ع) کانپوءِ سندس پٽس شاهه مسعود غزنويءَ به البيروني جي ساڳي عزت ۽ احترام ڪندو آيو&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. اتي سندس سڃاڻپ مامون رشيد ۽ بوعلي سينا سان به ٿي، جيڪي سندس علمي فضيلت سبب شاگرد بڻيا&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;. 
ابو ريحان، غزنيءَ ۾ رهندي گهڻا ئي ڪتاب لکيا، نيٺ لاڳيتو جاکوڙ کان پوءِ، پنجهتر ورهين جي عمر ۾ تاريخ 3 رجب المرجب سن 440ھ مطابق 12 ڊسمبر 1048ع تي غزنيءَ ۾ وفات ڪيائين&lt;ref name=&quot;سنڌيانا &quot;&gt; [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=البيروني%20ابو%20ريحان البيروني ابو ريحان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]-   &lt;/ref&gt;.

== ڪتاب الهند ==
محقق اَبورَيحان البيرُونِي, جنهن ڪيترن ئي علمن ۾ ڪتاب لکيا ۽ خاص طرح پنجين صدي هجريءَ جي شروع ۾ هندستان بابت ’ڪتاب الهند‘ لکيائين، جنهن ۾ ڪتب آندل ڪي مقامي لفظَ ۽ محاورا  ’[[سنڌي ٻولي]]ءَ‘ سان ملن ٿا.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/بيروني.php بيروني | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*[[سنڌي مهينا|سنڌي ڪئلينڊر]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:البيروني]]
[[زمرو:سياحت]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:جاگرافيدان]]
[[زمرو:عرب شخصيتون]]</text>
      <sha1>fve5sm2fl5mo83zl8o0jp57nldkn1f3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايل. وي. پرانچبي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22749</id>
    <revision>
      <id>374552</id>
      <parentid>235495</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1122" sha1="8rnydzg8vl1a8espv0nyhafnrlx69hi" xml:space="preserve">[[مهاراشٽر|مھاراشٽر]] جو هڪ عالم، '''لڪشمڻ وشنو پرانچبي''' (ايل. وي. پرائنچبي) نوڪريءَ سانگي [[سنڌ]] ۾ آيو ۽ هڪ ڊگهو عرصو هتي رهيو، جنھنڪري هن کي [[سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ]] سان رغبت پيدا ٿي. هن سنڌي ٻوليءَ ۾ مھارت حاصل ڪري، انگريزي سنڌي لغت تيار ڪري، 1868ع ۾ بمبئيءَ مان شايع ڪرائي، جنھن جو حوالو گريئرسن جي ڪتاب ”لئنگئسٽڪ سروي آف انڊيا“ جي اٺن جلدن ۾ ڏنل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%84%20%D9%88%D9%8A%20%D9%BE%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A8%D9%8A ايل وي پرانچبي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (ويبسائيٽ)، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>8rnydzg8vl1a8espv0nyhafnrlx69hi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايل. بي. او. ڊي.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22750</id>
    <revision>
      <id>374551</id>
      <parentid>100699</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2706" sha1="kv747nq8liwr9xlc3g999u1uew201co" xml:space="preserve">سم ۽ زير زمين پاڻيءَ جي سطح گهٽائڻ لاءِ [[سنڌوندي|سنڌو درياهه]] جي متوازي هڪ سم نالو ٺاهيو ويو آهي، جيڪو عالمي -بئنڪ- ۽ ايشين ڊولپمينٽ -بئنڪ- جي مالي مدد سان 1980ع ۽ 90ع جي ڏهاڪن ۾ کوٽايو ويو هو. -ان- جو مقصد سم واري پاڻيءَ کي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ آهي. ابتدائي ڪاٿي موجب سنڌ جي اڀرندي ۽ ڏاکڻي علائقي ۾ اٽڪل 2.5 ملين -ايڪڙ- زرعي زمين کي فائدو پهچڻو هو. پروجيڪٽ جي ترجيح وارا ضلعا نوابشاهه (موجوده بينظير -آباد-)، سانگهڙ ۽ ميرپور خاص هئا. اها رٿ 1974ع ۾ شروع ڪئي وئي، پر پوءِ وري اڌ ۾ ڇڏي ويئي. زير زمين کارو -پاڻي- نيڪال ڪرڻ لاءِ انهن علائقن ۾ کليل سم ناليون کوٽي انهن جو وڏي نالي ۾ ڇوڙ ڪيو ويو. -ان- سان گڏوگڏ واٽر ڪورسن کي پڪو ڪرڻ به شامل هو ته جيئن واٽر ڪورسن مان -پاڻي- سيمو ڪري زمينن کي خراب نه ڪري. نارا ڪئنال جي ريماڊلنگ، جمڙائو سسٽم جي ٻيهر تعمير ۽ رانٽو ڪئنال جي ذريعي -پاڻي- پهچائي چوٽياريون ڊيم ٺاهڻ هو ته جيئن آبپاشيءَ لاءِ -پاڻي- جي رسد کي وڌائي ۽ سڌاري سگهجي. هن پروجيڪٽ جي ڪل لاڳت 366.5 ملين ڊالر هئي. 1997ع ۾ نارا ڪئنال جي ماڊلنگ کي پروجيڪٽ مان خارج ڪيو ويو، ڇو ته عالمي -بئنڪ- قرض ڏيڻ -بند- ڪري ڇڏيو. پروجيڪٽ مان جيڪي ڪم خارج ڪيا ويا -تن- ۾ نيشنل ڊرينيج پروگرام به شامل هو، جيڪو 1998ع ۾ ايشيائي ترقياتي -بئنڪ- جي گڏيل سيڙپ سان شروع ٿيڻا هئا. جون 2000ع ڌاري 95 سيڪڙو پروجيڪٽ مڪمل ٿي ويو، جڏهن ته 2002ع ۾ سمورو پروجيڪٽ مڪمل ٿيو هو. 1466 ڪلوميٽر ڊگهي مين اسپائنل ڊرين (مکيه وڏو نيڪال) ۽ سرفيس نالين (مٿاڇري وارين نالين) جو ڄار مڪمل ڪيو ويو، رانٽو ڪئنال جي تعمير ۽ چوٽياريون ڊيم جي 55 ڪلوميٽر بندن جي تعمير مڪمل ٿي وئي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%84%20%D8%A8%D9%8A%20%D8%A7%D9%88%20%DA%8A%D9%8A{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>kv747nq8liwr9xlc3g999u1uew201co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايف. پي. بند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22764</id>
    <revision>
      <id>374550</id>
      <parentid>100698</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1581" sha1="nzq1k9c5agovrqmza34ux1figvl088h" xml:space="preserve">ايف. پي. -بند-، -ٻوڏ- جي [[پاڻي|پاڻيءَ]] کان بچاءَ لاءِ هڪ تعمير ٿيل -بند- آهي، جيڪو جيڪب -آباد- ضلعي کان هلي وڃي منڇر تي ختم ٿئي ٿو. ايف. پي. -بند- جو پورو نالو (Flood Protective Bund) يعني (-ٻوڏ- کان بچاءَ -بند-) آهي. هي -بند- انگريزن جي دور ۾ سکر -بئراج- تعمير ٿيڻ کانپوءِ 33، 1932ع ڌاري ٺاهيو ويو. 1975ع واري درياهي -ٻوڏ- ۾ پاڻيءَ جي دٻاءَ سبب ڪن هنڌن -تان- هن -بند- ۾ گهارا پئجي ويا هئا، -ان- کانپوءِ -آگسٽ- 2011ع ۾ آيل -ٻوڏ- سبب هن -بند- کي ڪافي هنڌن -تان- گهارا لڳا. ضلعي لاڙڪاڻي جي ويهڙ ڳوٺ لڳ سيري -پتڻ- وٽ -بند- ڪمزور ٿي ويو، جنهن ڪري ڳوٺاڻن ڳوٺ ٻڏڻ کان بچائڻ لاءِ -بند- کي مضبوط ڪيو. -بند- کي مضبو ط ڪندي سيري -پتڻ- وٽ ٽي مهاڻا /ڳوٺاڻا -بند- جو ڪپر ڪرڻ سبب دٻجي فوت ٿي ويا. انهن معصوم ڳوٺاڻن جي هن قربانيءَ سبب -بند- ٽٽڻ کان -بچي- ويو. اڄڪلهه -ان- جاءِ تي -ٽن- شهيد ڳوٺاڻن جو يادگار تيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%81%20%D9%BE%D9%8A%20%D8%A8%D9%86%D8%AF{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>nzq1k9c5agovrqmza34ux1figvl088h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايف. اي. خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22765</id>
    <revision>
      <id>374549</id>
      <parentid>114885</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3695" sha1="dytyt56z3w73wq2gq8aznpaaujcjq3j" xml:space="preserve">پاڪستاني آثارِ قديمه جي ماهر ۽ تحقيقي اداري جي هن سربراهه ابتدائي -تعليم- مڪمل ڪرڻ بعد ننڍي کنڊ جي مشهور ۽ پهرين مسلم يونيورسٽي عليڳڙهه مان پهريان -تاريخ- جي شعبي ۾ ۽ پوءِ جاگرافي جي شعبي ۾ ماسٽرز جون ٻه ڊگريون حاصل ڪيون. بعد ۾ هن لنڊن يونيورسٽي مان آثارِ قديمه جي شعبي ۾ {{quote|سنڌو -تهذيب- جو آڳاٽي ايراني ڪلچر سان واسطو: &lt;br&gt;
An Archaeological study of the Indus valley civilization and their relationship to the early cultures of Iran|}} جي عنوان سان تحقيقي مقالو تحرير ڪري پي. ايڇ. ڊي جي سند حاصل ڪئي. -آڪٽوبر- 1938ع ڌاري، هندستاني -آثار قديمه- جي سرڪاري اداري ۾ شموليت اختيار ڪيائين، جتان پوءِ 1947ع ۾ کيس هندستاني حڪومت پاران چيني آثارِ قديمه بابت علمي ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ -ٽن- سالن لاءِ چين موڪليو ويو. آثارِ قديمه جي شعبي ۾ سندس اهم ڪارنامو سنڌو ماٿري -تهذيب- تي گذريل 25 سالن ۾ ٿيل -تحقيق- جو وسيع پيماني تي تقابلي مطالعو انتهائي اهميت جو حامل آهي. -ان- کان علاوه هن قديم هندو، -ٻڌمت- ۽ اسلامي دؤر جي آثارن ۽ انهن دورن بابت پيدا ٿيل مفروضن/ مسئلن جو تحقيقي نقطهء نگاهه سان مطالعو پڻ پيش ڪيو. پاڻ 1954ع کان -اوڀر- -پاڪستان- ۾ موجود قديم -ٻڌمت- جي ماڳ مينامتي جي کوٽائي جي عمل ۾ سرگرم رهيو. جڏهن ته سندس ٻين اهم تحقيقن ۾ سنڌو ماٿري جي آڳاٽي هڙپا ۽ موهن جي دڙي جي -تهذيب- ۽ -آبادڪاري- واري پراڻي ماڳ ڪوٽڏيجي بابت کوجنا، سنڌ جي شهر [[ڀنڀور]] ۾ اٺين صدي عيسوي ڌاري عربن پاران قائم ڪيل آڳاٽي شهر جي آثارن تي ڪيل -تحقيق- شامل آهي. 
هن پنهنجي تحقيقي ڪم جي حوالي سان بي شمار مقالا تحرير ڪيا آهن، جيڪي مختلف ملڪن جھڙوڪ: -آمريڪا-، نيدرلينڊ، برطانيه، هندستان ۽ -پاڪستان- جي تحقيقي جرنلن ۾ شايع ٿيندا رهيا آهن. آثارِ قديمه جي حوالي سان سندس ڪيل خدمتن عيوض 1961ع ۾ پاڪستاني سرڪار پاران کيس تمغهء -پاڪستان- سان نوازيو ويو. سندس شايع ٿيل ڪتابن جي فهرست هن ريت آهي: 
*Mainamati: Recent Archaeological Discoveries In East Pakistan (1955). 
*Preliminary Report On Koti Diji Excavation (1957-58). 
*Preliminary Report On Banbhroe Excavations (1960). 
*The Princess Bomba Collection (Antiquities Of Sikh Period ):Catalogue, With Bomba Jindan Dileep Singh Sutherland (1961). 
*Banbhore: A Preliminary Report On The Recent Archaeological (1963). 
*Mainmati; A Preliminary Report On The Recent Archaeological (1963). 
*The Indus Valley And Early Iran (1964). 
*The Glory That Was Mohenjodaro (1967). 
The Glory That Was Harrapa (1967). 
*Architecture And Art Treasures In Pakistan, (1969).&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%81%20%D8%A7%D9%8A%20%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>dytyt56z3w73wq2gq8aznpaaujcjq3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايشين آرٽس اڪيڊمي ڪراچي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22766</id>
    <revision>
      <id>374548</id>
      <parentid>160848</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="740" sha1="c00gawen5twe78ea5rw35q4tmzi0mo9" xml:space="preserve">'''ايشين آرٽس اڪيڊمي ڪراچي''' 1979ع ۾ هيءَ اڪيڊمي [[قمر شهباز]] ۽ سندس دوستن جي ڪوششن سان قائم ٿي، هن جو مکيہ ليکڪ ۽ هدايتڪار قمر شهباز هوندو هو. هن ناٽڪ منڊليءَ طرفان ڪيترائي ناٽڪ پيش ڪيا ويا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%B4%D9%8A%D9%86%20%D8%A2%D8%B1%D9%BD%D8%B3%20%D8%A7%DA%AA%D9%8A%DA%8A%D9%85%D9%8A%20%DA%AA%D8%B1%D8%A7%DA%86%D9%8A ايشين آرٽس اڪيڊمي ڪراچي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>c00gawen5twe78ea5rw35q4tmzi0mo9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايسر فقير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22775</id>
    <revision>
      <id>374547</id>
      <parentid>100683</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="623" sha1="4ye7122mmlql8mktnj6ef2odrrirg1d" xml:space="preserve">ايسر فقير- پٽ پرمانند رانوتي [[اٻاوڙو تعلقو|تعلقي اوٻاوڙي]] جو ويٺل هو. سڄي عمر روهڙيءَ ۾ رهيو ۽ درگاهه درازا جو طالب هو. ڪافيون ڪلام چيائين. سندس ڪي ڪافيون ڪافين جي ڪتاب ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%B3%D8%B1%20%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1 ايسر فقير : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>4ye7122mmlql8mktnj6ef2odrrirg1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايسر خدمتگذار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22776</id>
    <revision>
      <id>374546</id>
      <parentid>100682</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2174" sha1="ipz6v30lrslre677087qcvsq598rw9w" xml:space="preserve">ايسر خدمتگذار-، مير [[بجار خان ٽالپر]] جو خاص منشي ۽ خدمتگذار هو ۽ هميشه مير بجار سان گڏ هوندو هو. جڏهن ميان عبدالنبي [[جوڌپور]] جي راجا کي امرڪوٽ جي لالچ ڏئي مير -بجار خان ٽالپر- کي قتل ڪرائڻ تي راضي ڪيو هو ته هيءُ -ان- کانپوءِ خاموش ٿي ويهي رهيو. -جوڌپور- جي راجا چار راٺوڙ قبيلي جا ماڻهو انهيءَ ڪم لاءِ تيار ڪيا. اهي چار ئي راٺوڙ [[سنڌ]] پهچي ايسر سان مليا ۽ ايسر جي هٿان مير بجار خان ڏانهن پيغام موڪليائون ته ميان عبدالنبي جيڪي خط -جوڌپور- جي راجا کي لکيا آهن، انهن ۾ اوهان بابت ته گھڻو ڪجهه لکيل آهي. هڪڙي جاءِ خالي ڪرايو، -جتي- اسان کان ۽ توهان کانسواءِ ڪو به نه هجي ته اهي خط اوهان کي پڙهي ٻڌايون. 
مير بجار اهو -ٻڌي- ايسر کي حڪم ڪيو ته هڪ جاءِ جو بندوبست ڪر، ايسر جاءِ جو بندوبست ڪري -جوڌپور- جي آيل راٺوڙن کي اتي اچڻ لاءِ چيو. راٺوڙ اتي پهتا ۽ مير -بجار خان ٽالپر- کي خطن پڙهڻ ۾ محو ڏسي راٺوڙن مٿس تلوارن ۽ خنجرن سان حملو ڪيو. ٻن راٺوڙن ٻه خنجر مير بجار جي پاسن ۾ هنيا، اهو لقاءُ ڏسي ايسر وڌي آيو، جنهن کي به راٺوڙن قتل ڪري ڇڏيو، جنهن دوران مير بجار خان -تلوار- کڻي هنن چئني راٺوڙن سان وڙهڻ لڳو. ٻه راٺوڙ مير بجار ماري وڌا ۽ باقي ٻه ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%B3%D8%B1%20%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1 ايسر خدمتگذار : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ipz6v30lrslre677087qcvsq598rw9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌ جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>22944</id>
    <revision>
      <id>374810</id>
      <parentid>364518</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274" sha1="6de32e2a269jdbaqaeu0h0zh7zn7f67" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌ]]
[[زمرو:ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌو ماٿري جي سڀيتا]]
[[زمرو:پاڪستان جي انتظامي يونٽن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>6de32e2a269jdbaqaeu0h0zh7zn7f67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوٻاسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23245</id>
    <revision>
      <id>374510</id>
      <parentid>305501</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11190" sha1="jz4tpqsxl6eklfe2u3s8pg0s12oqruv" xml:space="preserve">{{Infobox body process
|name              = اوٻاسي
|image             = فائل:Joseph Ducreux (French - Self-Portrait, Yawning - Google Art Project.jpg
|caption           = 
|organisms         = [[ڪرنگهيدار]]
|biological system = [[تنتي سرشتو]]
|health            = ڪو به اثر نه يا فائديمند
|action            = خودبخود
|method            = [[ڄاڙي]] جو کُلي وڃڻ، [[اکيون بند]]، وات مان ساهه کڻڻ
|outcome           = 
|frequency         =
|duration          = 8 سيڪنڊ
|footnote          = 
}}

[[فائل:Fetal yawning 4D ultrasound ecografia 4D Dr. Wolfgang Moroder.theora.ogv|thumb|وڊيو ۾ پيٽ اندر ٻار اوٻاسي ڏيندي ڏيکاريل &lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1371/journal.pone.0050569.g001 |title=Study on fetal yawning |publisher=Plosone.org |date=}}&lt;/ref&gt;]]
'''اوٻاسي''':اٻاسي: اچرڀڻ : ياننگ: '''Yawning''':
گهڻي [[ٿڪ]] سبب، يا [[ننڊ]] اچڻ کان اڳ فطري طرح [[وات]] ڦاڙي وڏو [[ساھ]] کڻڻ جو عمل، جنهن مان [[سستي|سستيءَ]]، [[اوجاڳو|اوجاڳي]] ۽ ننڊ جي ضرورت جو احساس ٿئي. جيئن چوندا آهن ته ”اوٻاسيون آيون، ننڊ نياپو موڪليو“. ٻيءَ هڪ راءِ موجب اوٻاسيءَ کي سستيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو، ليڪن دراصل [[انسان]] جو بدن چاهي ٿو ته -ان- جي سڀني مشڪن ۽ رڳن کي ساهي ملي ۽ ڏٺو ويو آهي ته اوٻاسيءَ کان پوءِ [[جسم]] وري [[چست]] ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BB%D8%A7%D8%B3%D9%8A اوٻاسي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; اوٻاسي  ھڪ غيراختياري يا اضطرابي عمل (involuntary reflex) جو نالو آهي جنھن ۾ وات صفا پٽجي ويندو آهي ۽ ڦڦڙ تمام گھڻي ھوا آهستگيءَ سان اندر کڻي وري ساڳي طريقي سان ان کي ٻاهر ڪڍندا آهن.ان عمل دوران ڪن جا پردا ڇڪجي ويندا آهن ۽ اکيون زور سان بند ٿي وينديون آهن ۽ انھن مان پاڻي به نڪري ايندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{https://www.medicalnewstoday.com/articles/318414.php}{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; اوٻاسي نمايان طور تي تمام گھڻي ٿڪاوٽ Fatigue جو ۽ ھيجان stimulation جي ڪمي جو سبب ھوندي آھي. اھا پيٽ اندر ٻارن کي به ايندي آهي . سماجي طور تي اھا بوريت جو اھڃاڻ سمجھي ويندي آهي. اوٻاسي اڪثر ننڊ کان اڳ يا پوء ايندي آهي تنھن ڪري ان جو سبب سستي سمجھيو ويندو آھي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; درحقيقت ننڊ جي ڪمي ۽ بوريت ان جا سبب ناھن پر اھا تمام گھڻي ٿڪاوٽ(Fatigue) جي ڪري ايندي آهي.اوٻاڏي دوران دل جي ڌڙڪن جو وڌڻ ظاھر ڪري ٿو تہ اھا سستي نه پر چستي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;
 {https://www.medicalnewstoday.com/articles/318414.php }&lt;/ref&gt;

اوٻاسي ڇو ايندي آهي

”دريا خان سنڌي“


اوٻاسي ڏيڻ هڪ ردعمل آهي جيڪو ماءُ جي پيٽ کان شروع ٿيندي سڄي عمر اسان سان گڏ رهندي آهي ۽ هڪ انسان تقريبن پنھنجي زندگي ۾ ٻہ لک چاليهي هزار کن اوٻاسيون ڏينديون آهي اوٻاسي خالي انسانن کي ئي ناهي ايندي بلڪي مختلف جانورن کي بہ اوٻاسي ايندي آهي اوهان ڪتي کي بہ اوٻاسي ڏيندي ڏٺو هوندو پر انجي وجھ ڇا آهي خيال ڪيو ويندو آهي تہ هي رت ۾ آڪسيجن جي سطح کي وڌائيندي آهي گھڻو ڪري اوٻاسي کي ٽڪاوٽ جو ڪارڻ بہ چيو ويندو آهي پر اوٻاسي اسانکي جڳائي ناهي رکندي بلڪي دماغ کي صحيح پد تي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندي آهي ڇا اوهان کي گھڻو ڪري اوٻاسيون اينديون آهن يا وري ڪنھن کي اوٻاسي ڏيندي ڏسندي يا ذڪر ڪندي اوٻاسي وٺڻ تي مجبور ٿيندا آهيو 

گھڻو وقت ميٽنگ ڪلاس روم ۾ ويھڻ سان اسان ٻاهر جي ٿڌي هوا کي اندر کڻندا آهيون جيڪا دماغ کي ٿڌو ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي آهي جنھن کانپوءِ اسان وڌيڪ هوشيار ۽ چست ٿي ويندا آهيون ماهرن موجب هي هڪ ردعمل يعني رابطو بہ ٿي سگھجي ٿو ڪتو بہ پنھنجي مالڪ کي اوٻاسي ڏيندي ڏسندو آهي تہ اوٻاسي ڏيڻ شروع ڪندو آهي

وات کولي ڪري اوٻاسي ڏيڻ کي آڪسيجن جسم اندر وٺڻ کي بہ چئبو آهي پر ماهرن موجب انھن اوٻاسي وٺڻ جي کوجنا جو پتو لڳايو آهي جن موجب اوٻاسي دماغ تي اثر وجهندي آهي پر انجو حقيقي مقصد دماغ کي آڪسيجن پهچائڻ نہ آهي پر اسان پنھنجي دماغ کي ٿڌو ڪرڻ جي لاءِ اوٻاسي ڏيندا آهيون سني ڪاليج اوني اونٽا نیویارڪ

سان جوڙيل تحقيق جي سربراهہ پروفيسر اينڊريو موجب دماغ ۾ پد جي تبديليون ننڍ جي ڦيري ۽ اسٽريس هارمون ڪارٽي سول جي سطح سان جوڙيل آهي 

ننڊ کان محرومي ۽ ٿڪاوٽ دماغ جي پد ۾ اضافو ڪنديون آهن ان لاءِ اسان ننڊ کي منھن ڏيڻ جي لاءِ اوٻاسيون ڏيندا آهيون پر اوٻاسي اسانکي جڳائي ناهي رکندي بلڪي هوا جي لھرن جي صورت ۾ دماغ کي صحيح پد تي ڪم ڪار ۾ مدد ڏيندي آهي سائينسي رسالي فزيلوجي اينڊ بي هيوير ۾ شائع ٿيندڙ مطالعي موجب انسان جو هي غير ارادي عمل دراصل دماغ ۾ رت جي پد کي ٿڌو ڪرڻ جي لاءِ ٿي سگھي ٿو مثال ڪنھن بہ ڪمپيوٽر جيان اسانجي دماغ کي بہ ڪم ڪار ڪرڻ جي لاءِ صحيح پد جي ضرورت هوندي آهي ان لاءِ جڏهن اسانجو دماغ گھڻو گرم ٿي ويندو آهي تہ انکي اوٻاسي ٿڌو ڪندي آهي ان عمل سان دماغ اوپٽيمل هوميو سٽاسسز جهڙي علم حيات ۾ اندروني ماحول کي ممڪن حد تائين ساڪن يا گڏ رکڻ جي صلاحيت حاصل ڪندو آهي ۽ ٻاهرين ماحول ۽ اندروني ماحول ۾ توازن برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو آهي وڌيڪ تحقيقن جي لاءِ ويان يونيورسٽي سان جوڙيل پروفيسر جرگ ميسين ۽ ڊاڪٽر ڪم ڊاش ويانا گرم موسم ۽ ٿڌي موسم ۾ پنڌ هلندڙن ۾ اوٻاسي جي فريڪوئنسي يعني لھرن جو جائزو ورتو پنڌ هلندڙن کي اوٻاسيون وڏيندڙ ماڻھن جون تصويرون ڏيکاريون ويون ۽ انھن کي پنھنجي اوٻاسي ڏيڻ واري روعي کي نوٽ ڪرڻ جي لاءِ بہ چيو ويو نتيجن مان هڪ دلچسپ حقيقت سامھون آئي تہ

اوٻاسين جو واسطو موسم سان ناهي هوندو بلڪي ويھ سينٽي گريڊ هڪ ٿرمل زون هيو محققن ڏٺو تہ گرم موسم ۾ آمريڪي رياست ايري زونا جي خشڪ موسم ۾ اوٻاسي پد 37 سينٽي گريڊ ۾ گھٽ رهيون ۽ ويانا آسٽريليا ۾ پد گھٽ ٿيڻ تي ماڻھن گرمي جي مقابلي ۾ گھٽ اوٻاسيون ڏنيون جرگ موجب ممڪن آهي تہ گھڻي وڌيڪ يا گھٽ پد ۾ اوٻاسيون انڪري گھٽ اينديون آهن ڇوجو گھڻي ٿڌ يا گرم هوا اسانجي دماغ جي لاءِ نقصانڪار هجي ٿي ۽ دماغ پنھنجو پد حاصل ناهي ڪري سگھندو 

جرگ موجب محفل ۾ يا ڪنھن دوست کي اوٻاسي ڏيندي ڏسي ڪري اوهان بہ اوٻاسي ڏيندا تہ اوهانجو مطلب اوهان کي هوشيار ڪرڻ بہ ٿي سگھجي ٿو ۽ اوٻاسي ڏيڻ مڪمل طور تي هڪ لاشعوري عمل آهي. 

ممڪن آهي تہ هن مضمون ۾ اوٻاسي جي باري ۾ اوهان پڙهي ڪري شايد اوهان اوٻاسيون ڏيڻ شروع ڪيون هجن

==بيماري==

اوٻاسي جي اچڻ سان صحت جو ڪو نقصان نہ ٿيندو آهي پر لاڳيتو ڪثرت سان اوٻاسي جي اچڻ جو  سبب جسم اندر ڪابہ ڪمي بيشي ٿي سگھي ٿي. ھڪ مغزي تنت (nerve) جنھن کي وئيگس (vagus) چوندا آھن جا نڙي ۽ پيٽ کي مغز سان ملائيندي آهي، اھا جڏھن رت جي نسن تي اثرانداز ٿيندي آھي تہ ڪثرت سان اوٻاسيون اينديون آهن.ان عمل کي ويسووئيگل ري-ايڪشن
(Vasovagal reaction) چوندا آهن.اھو رد عمل ننڊ يا دماغي حالت جي ڪمي بيشي ڪري ٿيندو آھي. ان کان علاوه اھا حالت دل جي دوري يا دل جي شريان aorta جي ڪنھن نقص جو سبب به ٿي سگھي ٿي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

==جانورن ۾ اوٻاسي==
سڀني ڪرنگھي وارن جانورن مڇين ۽ پکين سميت اوٻاسي ڏيندا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; انسانن سميت ڪجهه جانورن ۾ اھو عمل ڦھلجندڙ  contagious  ھوندو آھي جن ۾ چمپنيزي باندرن، ڪتن  ۽ بگھڙن  ۾ اوٻاسي جو عمل ڦھلجندڙ ھوندو آھي  .يعني اگر انھن ڪوئي اوٻاسي ڏيندو ته ان کي ڏسندڙ ٻئي کي بہ اوٻاسي اچي ويندي آھي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

==گئلري ۾ جانور اوٻاسي ڏيندي ڏيکاريل==

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot;  caption=&quot;جانور اوٻاسي ڏيندي&quot;&gt;
فائل:Strix varia DM1.jpg|[[Barred owl]]
فائل:Crabeater Seal yawning in Pléneau Bay, Antarctica (6059158872).jpg|[[Crabeater seal]] (''Lobodon carcinophaga'')
فائل:Macaca fuscata juvenile yawning.jpg|Juvenile [[Japanese macaque]]
فائل:Yawning horse, Scotland.jpg|[[Pony]]
فائل:Yawn0004.JPG|[[Cat]]
فائل:Panthera leo -zoo -yawning-8a.jpg|Male [[lion]]
فائل:Bengal tiger yawning 1.jpg|[[Bengal tiger]]
فائل:Panthera_onca_at_the_Toronto_Zoo_2.jpg|[[Jaguar]]
فائل:Hippopotamus in the Zambezi.jpg|[[Hippopotamus]] (Hippopotamus amphibius)
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طب]]
[[زمرو:فزيالوجي]]</text>
      <sha1>jz4tpqsxl6eklfe2u3s8pg0s12oqruv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوپريب(ڪاٺ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23246</id>
    <revision>
      <id>374513</id>
      <parentid>279990</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1410" sha1="gtrjmbdnicu7z11vnkdlesh5vvheurl" xml:space="preserve">'''اوپريب''' يا '''اوپري''' [[کٽ]] جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ وارن پاسن لڳل ڪاٺين جو نالو آھي. کٽ ۾ چار [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]] ۽ ٻہ [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]] ۽ ٻہ اوپريون ٿينديون آھن، اوپريون اسين کان ننڍيون ٿيندو آھن. ڪن جڳهن تي اُوپرن کي ٻانهيون ۽ سيرون به چَون. پيرانديءَ واري اوپري ۾ [[واڏڻ]] وجهندا آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BE%D8%B1%D9%90%D9%8A اوپرِي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

اوپريون [[آسرِي لئو]]، [[لوهيڙو|لوهيڙي]]، [[آمڻ ٻير|ٻير]]،&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%85%DA%BB%20%D9%BB%D9%8A%D8%B1 آمڻ ٻير : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; [[کٻڙ]]،  سميت ڪيترن ئي ڪاٺين مان ٺھن ٿيون،&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%B3%D8%B1%D9%90%D9%8A%20%D9%84%D8%A6%D9%88 آسرِي لئو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ موجودہ دور ۾ کٽ [[لوھ]] مان پڻ ٺھن ٿا.

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>gtrjmbdnicu7z11vnkdlesh5vvheurl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوپن جيل بدين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23247</id>
    <revision>
      <id>374514</id>
      <parentid>139965</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3659" sha1="4z2jxxd95al6y7spay0ojc266c74vig" xml:space="preserve">ڪکائن گهرن نما ٺاهيل هي اوپن جيل، [[بدين]] کان 35 ڪلو ميٽر پري ”ولاسي“ جي علائقي ۾ آهي. هيءُ جيل عام جيلن کان ڪافي منفرد آهي. هن جيل ۾ قيدين جي مٿان نه ڪو پهرو آهي نه اوچي ديوار، نه ماڙي، نه ڄاريءَ مان ملاقات جو تصور، نه ڪي وردي وارا سپاهي نه خوف وغيره، سنڌ جو هيءُ واحد اوپن جيل آهي، جنهن جو بنياد 1960ع ۾ -ٺٽي- ۾ پيو، جيڪو بعد ۾ ڊسمبر 1962ع ڌاري -بدين- جي ”ولاسي“ علائقي ۾ منتقل ڪيوويو، -ان- وقت -بدين- حيدرآباد ضلعي ۾ هو. -اوپن جيل بدين- قائم ٿيڻ وقت حڪومت طرفان جيل لاءِ 2600 -ايڪڙ- زمين ڏني وئي، جنهن بعد ٻيا 600 -ايڪڙ- پڻ زمين به مقاطعي تي حاصل ڪئي وئي. ڪکاين جهوپڙين تي مشتمل هن جيل ۾ هڪ قطار ۾ -اٺ- جهوپڙيون ۽ ٻي قطار ۾ ٻارنهن جهوپڙيون آهن. جيڪي سڀ هڪ جهڙيون آهن، پر هڪڙين کي آفيسن جو نالو ڏنو ويو آهي ۽ ٻين کي آفيسرن جي رهائش گاهه ۽ -ٽين- کي بئرڪون چيو وڃي ٿو، جيل موڪلڻ وقت قيديءَ کان سندس مذهبي ڪتاب تي قسم ورتو ويندو آهي ته هو کليل جيل ۾ وڃڻ کانپوءِ پنهنجي سزا پوري ڪندو ۽ ڪيڏانهن نه ڀڄندو. اهڙيءَ طرح قسم وٺڻ کانپوءِ کين کلئي جيل جي حوالي ڪيو ويندو آهي. قيدي هن قسم جي جيل ۾ آزاد گهمن ٿا، مٿن ڪو پهريدار نه هوندو آهي. جيل ۾ زمين -آباد- ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ”سومرا شاخ“ نالي هڪ واهه کوٽرايو ويو، جنهن مان جيل جي زمين کي -آباد- ڪيو ويندو آهي. هن جيل جي قيدين کان هارپي جي مشقت ورتي ويندي آهي. سڄو ڏينهن قيدي آزاديءَ سان گهمندا ۽ پنهنجي مرضيءَ سان ڪم ڪندا آهن. شام جو هڪ ڇپر ۾ ڪٺا ٿيندا آهن، -جتي- روايتي طور قيدين جو ٽوٽل ڪيو ويندو آهي. جيل جي شروعاتي ڏينهن ۾ قيدين جو انگ 500 کان وڌيڪ هوندو هو، جيڪو وقت به وقت گهٽ ٿيندو ويو. هتي انتظام خاطر 20 سپاهي مقرر ٿيل آهن. هي جيل جنهن جي عملي ۾ هڪ سپرنٽينڊنٽ، هڪ جيلر، چار هيڊ وارڊ (جمعدار)، هڪ ڊاڪٽر، هڪ ڪمپائونڊر، ٽي ڪلارڪ، هڪ ٽريڪٽر ڊرائيور، هڪ جنريٽر آپريٽر، هڪ -استاد-، هڪ مذهبي -استاد- ۽ هڪ جيپ ڊرائيور شامل آهي. هيءُ جيل 1999ع ۾ حيدرآباد جي اڳوڻي جيل سپرنٽينڊنٽ ميجر کوسي جي مبينا ڪوششن سان -بند- ڪيو ويو. پر اڃا تائين اتي انتظاميه مقرر آهي. هن قسم جو جيل پنجاب صوبي جي بوريان والا ۾ پڻ هو، جيڪو پڻ -بند- ٿي ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BE%D9%86%20%D8%AC%D9%8A%D9%84%20%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86 اوپن جيل بدين : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جاگرافي اسٽب]]</text>
      <sha1>4z2jxxd95al6y7spay0ojc266c74vig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوپڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23248</id>
    <revision>
      <id>374515</id>
      <parentid>100600</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1404" sha1="kiblj2trze233ncvlvhzedib33mwtk5" xml:space="preserve">[[پٿر]]- جو هڪ -اوزار- جيڪو سونارا سون جي صفائي ڪرڻ ۽ چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. -اوپڻي- عقيق (-پٿر- جو قسم جنهن مان مڻيا يا مڻڪا ٺهندا آهن) جو ڊگهو -پٿر- ٿئي ٿو. سونارڪو ڪو به ڪم تيار ڪبو ته -جنسار- ۽ اوجر (صفائي) کانپوءِ -ان- کي -اوپڻي- -پٿر- سان گسائبو ته سون ۾ چمڪ ايندي. چمڪ پيدا ڪرڻ جو اهو قديم طريقو سونارا اڄ به ڪم آڻيندا رهن ٿا. اوپڻ (-پاڻي- يا پاڻياٺ منتقل ڪرڻ) انهيءَ فعل کي چئبو آهي، جنهن موجب هڪ پاسي جو -پاڻي- ٻئي پاسي منتقل ٿي ويندو آهي، عتيق جي انهيءَ -پٿر- کي جنهن سان زيور گسائبو آهي، انهيءَ ۾ عقيق جي چمڪ منتقل ٿي ويندي آهي، انهيءَ ڪري انهيءَ -پٿر- کي ”-اوپڻي-“چئبو آهي ۽ انهيءَ -پٿر- سان پيدا ٿيل چمڪ کي ”-اوپڻي- اوجر“ چئبو آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BE%DA%BB%D9%8A اوپڻي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>kiblj2trze233ncvlvhzedib33mwtk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڀارا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23353</id>
    <revision>
      <id>374518</id>
      <parentid>343605</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2940" sha1="fcgrzdp34hppe9pa9oy95kqxjulofsu" xml:space="preserve">[[فائل:The &quot;Persian Wheel.&quot;.jpg|thumb| نار لڳ نظر ايندڙ اڀيون ڪاٺيون يا اوڀارا]]
هُرلي يا نار جي ڍيڍيءَ ۾ لڳل اُڀيون ڪاٺيون. ڍيڍيءَ جو ڪم ڀانڊي کي ڦيرائڻ آهي، جنهن جي ڦرڻ سان مالھہ ۾ ٻڌل لوٽا يا ڪنگريون [[پاڻي|پاڻيءَ]] سان ڀرجي نيسر ۾ پونديون.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اوڀارا : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%80%D8%A7%D8%B1%D8%A7 |accessdate=2016-06-17 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411235225/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%80%D8%A7%D8%B1%D8%A7 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;


'''اوڀارو''' ٻوڙ يا ٻاڙوڌو ٻوڙ وهڻ. نار يا هرلي جي وهُڪ. نار جو اُهو چڪرو، جنهن کي ”ڀانڊو“ چوندا آهن، ان جي مالھہ ۾ پاڻي ڪڍڻ لاءِ لوٽا يا ڪنگريون ارڙين ۽ رسن سان ٻڌل هونديون آهن، لوٽا جيڪڏهن تڙ واري پاڻيءَ ۾ فوٽ ٻہ فوٽ ٻُڏي وهندا آهن، تہ ان حالت ۾ چوندا تہ هُرلو ”ٻاڙوڌو“ يا ”ٻاتڙ ٻوڙ“ پيو وهي، پر جيڪڏهن پاڻي گهٽ ٿي هُرلي جي ڀانڊي کي ڇڏي هيٺ لهي ويندو تہ پوءِ چوندا تہ نار ”ڇاڙهو“ يا ”ٽنگڙ“ ٿي پيو وهي. ڇاڙهي يا ٽنگڙ جي حالت ۾ نارُ پاڻي بہ گهٽ ڪڍندو ۽ وَهڪ ۾ بہ ڳرو ٿي پوندو آهي. ان جي برعڪس هرلو ٻاڙوڌو يا ٻاتڙ ٻڌو پيو وهندو تہ اهو وهڻ ۾ بہ هلڪو ٿي پوندو ۽ پاڻي بہ گهڻو ڪڍندو. جيئن تہ هرلو ٻاڙوڌو صرف انهيءَ صورت ۾ وهي سگهندو، جنهن صورت ۾ پاڻي گهڻو هوندو ۽ ان جي سطح مٿي هوندي، تنھنڪري ”اوڀارو ٻوڙ“ يا ”ٻاڙوڌو ٻوڙ“ جو اصطلاح گهڻائيءَ ۽ افراط جي معنيٰ ۾ ڪم ايندو آهي. اهڙيءَ طرح ”پاڻيءَ سانگهارو ڪيو“ يعني پاڻيءَ جي گهٽتائيءَ جي ڪري، اُن جي سطح هيٺ لھي وئي تہ پوءِ هرلو ڇاڙهو وهندو ۽ ان طرح ”سانگهارو ڪرڻ“ جي اصطلاح جي معنيٰ ”ٿورائي، گهٽتائي ۽ ڪمي“ ٿيندي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%80%D8%A7%D8%B1%D9%882 اوڀارو2 : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

:::::سُورن سانگهارو، ڪڏهن تان ڪونہ ڪيو، 
:::::آيل! اوڀارو، ٻاڙوڌو ٻوڙ وهي. (شاھ)

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>fcgrzdp34hppe9pa9oy95kqxjulofsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڀارو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23358</id>
    <revision>
      <id>374519</id>
      <parentid>100604</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="953" sha1="br6o94bli8xh2ndkw8lgvjd7ylec4hg" xml:space="preserve">[[درياهه|درياھ]] جو اُبتو وَهڪرو. ڪٿي ڪٿي درياهه ۾ گهنڊيءَ يا ور جي ڪري وهندڙ -پاڻي- ڪپر سان ٽڪرجي وري پوئتي ورندو آهي، جيتوڻيڪ اُن جي وَهڪ اڳتي هوندي آهي. اهڙي غيرمعمولي اُبتي وهڪري کي ”-اوڀارو-“ چئبو آهي. ”-اوڀارا-“ ترڻ وارن جي لاءِ تڪليف جو باعث بڻبا آهن، ڇاڪاڻ جو اوڀاريءَ وهڪ جي ڪري ڪڏهن ڪڏهن درياهه ۾ ڪُنَ به ٿي پوندا آهن، تنهنڪري اهڙن اوڀارن ۾ ٻڏڻ جو خطرو به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%80%D8%A7%D8%B1%D9%88 اوڀارو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>br6o94bli8xh2ndkw8lgvjd7ylec4hg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڀڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23363</id>
    <revision>
      <id>374522</id>
      <parentid>100606</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="545" sha1="gt50unxjq42g1aut7d2vjg9navub4us" xml:space="preserve">وڻن، ٻوٽن، [[گاهه]] وغيره جي واڌ. ٻوٽن جو ڦوٽهڙو. وڻ، -ٻوٽا-، گاهه وغيره جيئن ته زمين مان اُڀرندا آهن، تنهنڪري مجموعي طور انهن سڀني کي گڏي ”-اوڀڙ-“ چوندا آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%80%DA%99 اوڀڙ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>gt50unxjq42g1aut7d2vjg9navub4us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوٺا ڊھو ديھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23366</id>
    <revision>
      <id>374508</id>
      <parentid>259833</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="555" sha1="3wzgb5kylyim2c8ktwmtc2inpa7k0fp" xml:space="preserve">'''اوٺا ڊھو ديھ''' [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي تعلقي ڏيپلي ۾ هڪ ديھ جنهن ۾ 15 ڳوٺ آباد آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BA%D8%A7%20%DA%8A%D9%87%D9%88 اوٺا ڊهو : (Sindhianaسنڌيانا)]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جون ديھون]]</text>
      <sha1>3wzgb5kylyim2c8ktwmtc2inpa7k0fp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوٺيئڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23367</id>
    <revision>
      <id>374509</id>
      <parentid>212001</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2051" sha1="48i7b10k23comf7vjjbnpcndupm38v1" xml:space="preserve">==اوٺيئڙو (مڇي جو قسم)==

اوٺار/ اوٺيئڙو: درياهي مڇيءَ جو هڪ قسم. هن مڇيءَ کي ”اوٺيار“ به چوندا آهن. هيءَ مڇي -بت- ۾ ويڪري ٿيندي آهي، پر نموني ۾ وونچ جهڙي آهي. ڊيگهه ۾ 6/7 -انچ- ٿئي ٿي، وزن -پاءُ-، وڌ ۾ وڌ ڏيڍ -پاءُ- ٿئي. اوٺار مڇي کائڻ ۾ لوجريءَ جهڙي ٿيندي آهي. ليئي يا مَلِي قسم جي مڇين ۾ شمار ٿئي ٿي. آنيءَ جي مند ۾ -آني- ڪري. هيءَ مڇي پنهنجو ولر ٺاهي، اٿل جي پاڻيءَ ۾ هلندي آهي. هن جون ڪليون قد -بت- جي لحاظ کان ٿلهيريون ٿين ٿيون. ٻوڙ کان وڌيڪ -تري- کائجي ٿي. ڇلهر سنهڙا اٿس. رنگ سفيد ٿيندو اٿس. سڻي مڇيءَ سان نسبت رکي ٿي. ٻن پاکن وارن رڇن ۾ هيءَ مڇي ڦاسندي ناهي، پر سنها رڇ هن مڇيءَ کي ڦاسائڻ لاءِ ڪم ايندا آهن. سنڌ ۾ هيءَ مڇي به ٻين مڇين وانگر ڪثرت سان استعمال ٿئي ٿي. هن جي غذا به [[گاهه]]، -اناج- ۽ پاڻيءَ جا جيت وغيره آهن.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BA%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%88%D9%BA%D9%8A%D8%A6%DA%99%D9%88{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==اوٺيئڙو ([[شاعري]])==

(Othearo):اوٺيئڙو ٿري لاڏي جو قسم آهي، ڀٽن تي ٻي سواري نه هئڻ ڪري اٺن تي پاکڙا وجهي ماڻهو/ مسافر ڀاڙي تي پري پري سفر ڪندا آهن ۽ جيڪو گيت ڳائيندا آهن، تنهن کي ”اوٺيئڙو“ سڏبو آهي.&lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:مڇي جا قسم]]</text>
      <sha1>48i7b10k23comf7vjjbnpcndupm38v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوٽن جو دڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23368</id>
    <revision>
      <id>374511</id>
      <parentid>249359</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="985" sha1="p7kbbvbvngggzx1pv8q5z3rxflkwhmi" xml:space="preserve">اسلامي دور جو هيءُ ماڳ ديهه سيهرات، تپي ماتلي- ماتلي کان ڦلڪار ويندڙ رستي تي [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] ۾ آهي. ھيءُ دڙو زمين جي سطح کان 5 فوٽ کن مٿي آھي. مٿاڇري تي ٺڪراٺو عام آھي، جيڪو گھڻو ڪري اسلامي دور سان واسطو رکي ٿو. ھينئر اتي قبرستان آھي. سانوڻ فقير بيتن جو وڏو شاعر به اتي دفن ٿيل آھي. مٿي وچ ۾ ھڪ مسجد جا آثار نظر اچن ٿا. دڙو کوٽائي ٿيل ڪونه آھي. چون ٿا ته ھي ڏاڍو ستابو شھر ھو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BD%D9%86%20%D8%AC%D9%88%20%D8%AF%DA%99%D9%88 اوٽن جو دڙو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>p7kbbvbvngggzx1pv8q5z3rxflkwhmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوٽو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23369</id>
    <revision>
      <id>374512</id>
      <parentid>100596</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="764" sha1="m8ip4a9protdoim4u74e7apmdzcrmuq" xml:space="preserve">واريءَ، ڇيڻي ۽ [[مٽي|مٽيءَ]] ملايل گاري مان ڏنل ليپو. وونئڻاٺين يا ڪانن جي پترن مان ٺهيل لانڍيءَ (گهر) کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ليپو ڏبو آهي، جيڪو واري، ڇيڻو ۽ مٽي ملائي ٺاهيل گاري مان ڏبو آهي. گاري جي انهيءَ هٿ کي ’-اوٽو-‘ چوندا آهن. صفي جي اڳيان اڱڻ ۾ ٺهيل ٿلهي کي به ”-اوٽو-“ چوندا آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BD%D9%88 اوٽو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>m8ip4a9protdoim4u74e7apmdzcrmuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوٿارو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23370</id>
    <revision>
      <id>374516</id>
      <parentid>272996</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="505" sha1="38qg73ik4y4yjl2eukr9lkl2m3fws51" xml:space="preserve">'''اوٿارو''' [[خواب]] يا ننڊ ۾ اٿي ڪري بيھوشيءَ جي حالت ۾ گهمڻ يا ڪم ڪرڻ کي چئجي ٿو. ڪن ماڻهن کي اوٿاري جي بيماري ٿيندي آھي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BF%D8%A7%D8%B1%D9%88 اوٿارو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>38qg73ik4y4yjl2eukr9lkl2m3fws51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوٿو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23371</id>
    <revision>
      <id>374517</id>
      <parentid>100602</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="696" sha1="886ep2knxhuh7tl71ywsmerqjwaa9ms" xml:space="preserve">هڪ قسم جو ننڍڙو جيت، جيڪو اڇي، ڀوري رنگ جي ڪارن پٽن سان ٿيندو آهي. هيءُ جيت اُن يا ڏاس جا کٿا، ڪمريون، لويون ۽ کاهيون ٽُڪي کائيندو آهي، تنهنڪري اهڙين شين کي اڪثر اُس ڏيکاربي رهبي آهي. هن جيت کي [[سنڌ]] جي ڪن خطن ۾ ”چٿو“ ۽ ”ڏُٿو“ به چوندا آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%BF%D9%88 اوٿو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>886ep2knxhuh7tl71ywsmerqjwaa9ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوچتو ڦاٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23383</id>
    <revision>
      <id>374523</id>
      <parentid>100607</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1354" sha1="d8kuaiyhcdp6lyqv8ad6bhnkbz6rail" xml:space="preserve">[[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ سنڌونديءَ جو هڪ ڦاٽ، جيڪو 1907ع ۾ سنڌونديءَ جي مکيه ڇوڙن ۾ شمار ٿيندو هو. هي ڦاٽ اڃا تائين موجود آهي. -ٺٽي- ضلعي جي ٻن شهرن ٻگهاڻ ۽ ڳاڙهي جي وچ مان لنگهي ٿو ۽ ڦرندو گهرندو ڪيٽي -بندر- وٽ سمنڊ ۾ ڪري ٿو. اصل ۾ هي ڪوٽڙي الهه رکيي شاهه وٽان ڦُٽي، ڳاڙهي، گهوڙاٻاريءَ ۽ ڪيٽي -بندر- کان ٿيندو، کاري ڇاڻ تائين ويندو هو ۽ حجامڙي کاريءَ ذريعي سمنڊ ۾ داخل ٿيندو هو. هن تي ”اوچتو“ نالو پوڻ جو سبب شايد درياهه جي اتان اوچتي ڦاٽ ٺهڻ جي ڪري پيو هجي. اڳي هيءُ، شاهي وهڪرو هوندو هو، پر هاڻي اهو ننڍڙو ٿي ويو آهي ۽ نٿو وهي. البت -ان- ۾ برساتن ۽ سم جو -پاڻي- هوندو ئي هوندو آهي. ماڻهو مشين ذريعي اهو -پاڻي- ڇڪي، -ان- تي ڪيلو ۽ ٻي آبادي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%86%D8%AA%D9%88%20%DA%A6%D8%A7%D9%BD{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>d8kuaiyhcdp6lyqv8ad6bhnkbz6rail</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڇنگارون (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23384</id>
    <revision>
      <id>374524</id>
      <parentid>100608</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="663" sha1="mmbsy6y0z6hcvp345qfvagvudz3pdwl" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب فيض محمد ’فيض‘ حيدريءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 155 صفحا آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. ڇاپو پهريون، مرتضيٰ پبليڪيشن، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سال 1953ع ۾ ڇپايو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%87%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86 اوڇنگارون : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>mmbsy6y0z6hcvp345qfvagvudz3pdwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڇڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23385</id>
    <revision>
      <id>374525</id>
      <parentid>100609</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="oj3dc5x9uz9squpfg6p69o7qx9j32rm" xml:space="preserve">مٿان اوڍڻ جو ڪپڙو، مٿان وجهي سمهڻ جو ڪو ڪپڙو (چادر ۽ رلي وغيره). اونهاري جي مند ۾ مڇرن کان بچاءَ لاءِ مٿان اوڍڻ جي چادر، شال يا [[اجرڪ]] وغيره، سياري ۾ سوڙ کي به ”-اوڇڻ-“ ڪري ليکبو آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%87%DA%BB اوڇڻ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>oj3dc5x9uz9squpfg6p69o7qx9j32rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڌ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23386</id>
    <revision>
      <id>374526</id>
      <parentid>100610</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="595" sha1="d99blihxe7dimxrs13jdy1235cxf4lv" xml:space="preserve">ڪنهن -ٻوٽي- جي اُها ٽاري، جيڪا نوڙائي ڀرواريءَ زمين ۾ پوري ڇڏجي، جتان اها ٽاري پاڙ هڻي، ٻئي -ٻوٽي- جي صورت وٺندي آهي. گهڻو ڪري موتيي جي [[گل|گُل]] جي -ٻوٽي-، ليمي ۽ ٻين گلن جي به -اوڌ- لڳندي آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8C اوڌ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>d99blihxe7dimxrs13jdy1235cxf4lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڌو داس وشنداس ڀارواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23394</id>
    <revision>
      <id>374527</id>
      <parentid>100612</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="803" sha1="smli5pas6c220owud6k062u03aom9y8" xml:space="preserve">اوڌو داس ڀارواڻي، سيٺ وشنداس جو پٽ هو، جيڪو سال 1879ع ۾ ڄائو ۽ 1926ع ۾ لاڏاڻو ڪيائين. -بيت-، سورٺا، ڀڄن، شبد، غزل ۽ ڪافيون چيائين. [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي ترتيب ڏنل ڪافين واري ڪتاب ۾ سندس ڪي ڪافيون شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8C%D9%88%20%D8%AF%D8%A7%D8%B3%20%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B3%20%DA%80%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A اوڌو داس وشنداس ڀارواڻي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>smli5pas6c220owud6k062u03aom9y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڌوداس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23395</id>
    <revision>
      <id>374528</id>
      <parentid>100613</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="494" sha1="lifa1ccv7rkrkqum779j1uycj88euab" xml:space="preserve">هيءُ ڪافي گو شاعر هو، جيڪو 1930ع ڌاري ٿي گذريو آهي. [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي ڇپيل ڪافين جي ڪتاب ۾ سندس ڪجهه ڪلام شامل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8C%D9%88%D8%AF%D8%A7%D8%B3 اوڌوداس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>lifa1ccv7rkrkqum779j1uycj88euab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڍو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23396</id>
    <revision>
      <id>374534</id>
      <parentid>258632</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="534" sha1="ryz07so5xdquzj8n7ef0x9ugdx4ksuv" xml:space="preserve">'''اوڍو''' يا '''اڍو''' ھڪ ذات جو نالو آھي جيڪا ”اوڍو“ نالي هڪ بزرگ جي نسبت سان سڏجي ٿي. هن ذات مان [[عتيقه اوڍو|عتيقہ اوڍو]] ٽي. وي فنڪار ۽ ڪمپيئر مشھور آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8D%D8%A7 اوڍا : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ryz07so5xdquzj8n7ef0x9ugdx4ksuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڍاڻا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23397</id>
    <revision>
      <id>374529</id>
      <parentid>100614</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="418" sha1="9cilq4svmaboontwnv0xg1e2649jtwn" xml:space="preserve">ٿر- ۾ رهندڙ ميگهواڙن جي هڪ ذات. [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] طرف -اوڍاڻا- مسلمان به آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8D%D8%A7%DA%BB%D8%A7 اوڍاڻا : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>9cilq4svmaboontwnv0xg1e2649jtwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڍاڻو ديھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23398</id>
    <revision>
      <id>374530</id>
      <parentid>100615</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="895" sha1="kmr7lhtm1u7zhvlnpascwvvxhjcoczh" xml:space="preserve">جيڪب آباد ضلعي جي [[ٺل تعلقو|تعلقي ٺل]] ۾ هڪ ديهه آهي، جنهن ۾ هيٺيان پنج ڳوٺ -آباد- آهن: (1) غلام محمد لاشاري، (2) -اوڍاڻو- ٻرڙو، (3) مغل ٻرڙو، (4) غلام قادر لاشاري، (5) محمد نواز -بروهي-. 
هن نالي سان تعلقي ڏيپلي جي ديهه ”وِنگيءَ“ ۾ ۽ تعلقي خانپور جي ديهه ”بياراڻيءَ“ ۾ جدا جدا ٻه ڳوٺ پڻ -آباد- آهن. ديهه ”وِنگيءَ“ واري ڳوٺ ۾ پرائمري اسڪول به موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8D%D8%A7%DA%BB%D9%88 اوڍاڻو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>kmr7lhtm1u7zhvlnpascwvvxhjcoczh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڍاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23399</id>
    <revision>
      <id>374531</id>
      <parentid>95034</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="653" sha1="lsr4gpuddmaql598xf52c3o8igd1gyk" xml:space="preserve">تحفي طور پهرايل ڪپڙن جو وڳو، جيڪو خوشيءَ جي موقعي تي مرشد، تحفي ڏيندڙ يا ڪنهن مربيءَ کي ڍڪائبو آهي، ان کي '''اوڍاڻي''' چئبو آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8D%D8%A7%DA%BB%D9%90%D9%8A ''اوڍاڻي'']{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>lsr4gpuddmaql598xf52c3o8igd1gyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڍر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23400</id>
    <revision>
      <id>374532</id>
      <parentid>150592</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="492" sha1="2xfnrsam5gzp7q7fqdz0zp6qe9ytqn8" xml:space="preserve">'''اوڍر''' سمن جي هڪ ذات، جيڪا اوڍر پٽ نوتيار پٽ نيت جو اولاد آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8D%D8%B1 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، جلد پھريون، [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جون ذاتيون]]</text>
      <sha1>2xfnrsam5gzp7q7fqdz0zp6qe9ytqn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڍرڪي ديھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23401</id>
    <revision>
      <id>374533</id>
      <parentid>100617</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="412" sha1="lsott1kgzldi0trio9buovc3pa15g11" xml:space="preserve">تعلقي گونيءَ ([[ٽنڊو محمد خان تعلقو|ٽنڊي محمد خان]]) ۾ هڪ ديهه جو نالو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8D%D8%B1%DA%AA%D9%90%D9%8A اوڍرڪِي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>lsott1kgzldi0trio9buovc3pa15g11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڍڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23402</id>
    <revision>
      <id>374535</id>
      <parentid>164427</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="446" sha1="ryiw6ep1bpzbd52nhu2hmmaz7q2uvr4" xml:space="preserve">'''اوڍڻي''' اها چادر، جيڪا [[شادي|شاديءَ]] وقت ڪنوار کي ڍڪائجي. اها خاص قسم جي چادر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8D%DA%BB%D9%8A اوڍڻي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>ryiw6ep1bpzbd52nhu2hmmaz7q2uvr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڏ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23403</id>
    <revision>
      <id>374536</id>
      <parentid>248303</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30109" sha1="pq7quh4jo8zblf5815bmlf74cyujyqt" xml:space="preserve">'''اوڏ '''{{ٻيا نالا|انگريزي=Odd People}} قديم ماڻهو ”دراوڙ“ نسل مان آهن ۽ گهڻو ڪري گڏهن تي مٽي کڻڻ ۽ ڀتين جوڙڻ جو ڪم ڪندا آهن. سندن انهيءَ ڪم کي ”اوڏڪو ڪم“ چوندا آهن. [[سنڌ]] ۾ اوڏ مسلمان به آهن ته غيرمسلم به. راجپوتن وانگر هن نسل جون به نکون آهن. مثلاً راٺوڙ، پرمار، چوهاڻ ۽ ڀٽي وغيره. هنن جو پير رامڏيوُ آهي. اوڏن سان منسوب ڪيترائي ڪردار لوڪ ادب جو حصو آهن.''&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8F ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'']{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;اصل مارواڙ جا ھندو ماڻھو آھن ۽ انھيءَ پاسي جي گڏيل ٻولي ڳالھائيندا آھن. اڪثر مسلمانن جھڙي شڪل اٿن ۽ ڪپڙا به اھڙا ڍڪيندا آھن. ڀتيون اڏيندا آھن. سندن پير رام ديو آھي. اُنهن جا به گھڻا فرقا آھن: راٺوڙ، پرمار، ڀٽي، چوھان وغيره.&lt;ref&gt;قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;سنڌ ۾ هن وقت جيڪي ”اوڏ“ آهن، سي اصل دراوڙن جي ڪل مان آهن. اهي اصل ڏکڻ هندستان ۾ هئا، اتر هندستان ڏي اچڻ کان اڳ واٽ تي جيڪو هنڌ اول وسائي ويٺا، سو هنڌ سندن نالي پٺيان ”اوڏر ديش“ سڏجڻ ۾ آيو، جنهن جو اُچار پوءِ ڦري ”اوڙيسا“ (Orissa)  ٿيو. بمبئيءَ کاتي جي ذاتين جو ذڪر ڪندي، هيءَ  حقيقت اينٿوون صاحب ڄاڻائي آهي. انهن اوڏن مان پوءِ ڪي مارواڙ ويا، جتان پوءِ سنڌ ۾ آيا؛ پر ٻولي اڄ تائين مارواڙين جهڙي ڳالهائيندا آهن، اهي اصل هندو آهن، پر اڪثر مسلمانن جهڙي شڪل اٿن، ۽ ڪپڙا به اهڙا ڍڪيندا آهن. سندن پير رامڏيو آهي. جنهن جو ميلو سال بسال لڳندو آهي. ”اوڏ“ لفظ جي بنيادي معنيٰ آهي ”اڏيندڙ“؛ اهي اڄ تائين ڀتين جون اوساريون کڻندا آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}}
&lt;/ref&gt;

==''سنڌ ۾ اوڏ''==

''هيءَ هند يورپي، هند ايراني، هند آريائي اڻ ڄاتل خاندان مان آهن. ڪن عالمن جو خيال آهي ته هي سنڌ جا پراڻا راهواسي آهن. ٿي سگهي ٿو دراوڙي نسل جا هجن.سنڌ ۾ اوڏ هنرمند، عمارت ساز آهن. ڪافي تعداد ۾ رهن ٿا. هاڻي هنن وٽ تعليم به ڪافي آهي. جيئل اوڏ مشهور سنڌي اديب آهي. اوڏ چون ٿا ته اوڙيسا هندوستان وارو خطو اصل ۾ اوڏر ديس آهي. سندن اصل ٻولي اوريائي آهي. جي ائين آهي ته هي اصل شايد دراوڙ آهن. هي 80 سيڪڙو سنڌي ۽ 10 سيڪڙو اردو ڳالهائين ٿا.

==اوڏن جون ذاتيون==
هر هڪ قوم ۾ ذاتيون ۽ پاڙا هوندا آهن، اهڙي طرح اوڏ قوم به ڪيترن ذاتين ۾ ورهايل آهي، جن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿيون&lt;ref name = &quot;  جيئل&quot;/&gt;:
(1) کَروڙَ، (2) سَروَڻ، (3) مَجوڪا، (4) ڪَلِيهَا، (5) بيروڪَا، (6) جيپڙوت، (7) ڏَيواتَ، (8) گَڏائِي، (9) نگيئا، (10) چوڙا، (11) مڏاهي، (12) گونڏڙي، (13) ڊَهاگَ، (14) جيئاڻي، (15) ساڏِي، (16) ڏوڏيئا، (17) اُڏيسِي، (18) گَڙگٽ ۽، (19) پَاڻيهِيا وغيره&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.

==اوڏن جا سنڌ م مذھبي بزرگ==

هي سمورا وفات ڪري ويا آهن&lt;ref name =&quot;جيئل  &quot;/&gt;:&lt;br&gt;
(1) کٽڻ فقير: ذات کڏائي، خانپور گهوٽڪي، سندس سماڌ آهي.&lt;br&gt;
(2) ڀڳت سائين: کٽڻ فقير جو والد.&lt;br&gt;
(3) ڏکڻ فقير: کٽڻ فقير جو ڀاءُ، ٻئي ڀائر هڪ ٻئي جي ڀرسان رکيل آهن&lt;br&gt;.
(4) ڪَرَل فقير: کٽڻ فقير جي خاندان مان آهي.&lt;br&gt;
(5) ڪلياڻ فقير: ذات جو پاڻيهو، آدم شاهه جي آمهون سامهون، آدم شاهه جي ٽڪريءَ تي سکر ۾ پوريل آهي&lt;br&gt;.
(6) ڪوجهو فقير: جاڳڻ، ضلع شڪارپور ۾ سندس سماڌ آهي&lt;br&gt;.
(7) ٽِلُو فقير: ذات سروڻ، ڳوٺ لال چوهڙ تعلقه مديجي.&lt;br&gt;
(8) جِيئو فقير: ڪنڌ ڪوٽ شهر، ضلع جيڪب آباد.&lt;br&gt;
(9) ڏينڀو فقير: ڏينڀو فقير ذات گڙه گٽ، سيٺار جي جي ڀرسان. هن درويش تي جڏهن به اوڏ گڙگٽ ذات وارا ويندا آهن ته ريلوي اسٽيشن تان لهڻ سان عورتون (جيڪي نُهرون هونديون آهن) رَئي سان گهونگٽ ڪڍنديون ۽ فقير جي زيارت تائين سندس گهونگهٽ (منهن لِڪل) رهندو آهي ۽ واپسي تي به اسٽيشن تائين سندن گهونگهٽ نڪتل هوندو آهي، ورنه کين نقصان پهچندو اٿن.&lt;br&gt;
(10) منشا فقير: ذات جو گڙگٽ، ابوبڪر مقام، لاڙڪاڻه، جتي سندس سماڌ آهي.&lt;br&gt;
(11) ڏاڏا ولي: خانپور ضلعي دادو جي ڀرسان.&lt;br&gt;
(12) هيرو فقير: ذات ڪليهو، ڀورٺي تعلقه ڪنڊيارو.&lt;br&gt;
سماڌي بابت معلوم ٿيو ته ان بزرگ کي ويهاري، ان جي چوڌاري لوڻ وجهي، پوءِ مٿان مٽي وجهي پوريو ويندو آهي&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;.

==اوڏن جو مذهب==

اوڏ ديويءَ جا پوڄاري آهن ۽ هندو ڌرم سان واسطو رکن ٿا. ڪن ڪن اوڏن وٽ پراڻي وقت کان ديويءَ جا پتلا هلندا اچن ۽ ديويءَ جا ٿانَ آهن. جڏهن به ٻارن جون شاديون وغيره ڪرڻيون هونديون آهن ته پهريائين پَٺِ يا سَهيبا ديويءَ تي ڏيندا آهن. [[پَٺِ]] جو مطلب آهي ڇيلي جي قرباني، جيڪا ديويءَ جي منَت ڏيندا آهن. ٻيا وري سَهيبا ڏيندا آهن، اُهي نقد پئسن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن. ان کان علاوه هر هڪ گهر ۾ ”پِتَر“ ٺهيل هوندا آهن. پِتَر ڇا آهن؟ پِتَر خاندان جي وڏڙن جا روح آهن يا وري جيڪي ننڍڙا ٻار مري ويندا آهن، انهن جي روحن کي ”پتَر“ چيو ويندو آهي ۽ ان کان علاوه جيڪي به مرد شاديءَ کان سواءِ اڳ ۾ مري ويندا آهن، انهن کي به پتَرن ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. &lt;ref name =&quot;جيئل&quot; &gt;جيئل راءِ اوڏ لاڙڪاڻوي جو مقالو؛ اوڏ قوم – تاريخي پس منظر ۽ رسم و رواج؛ رسالو؛ مهراڻ 1982ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 31 نمبر 1.2- 1982ع ڇپيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو &lt;/ref&gt;گهر جي هڪ صاف ۽ ڪنڊائتي جڳهه تي مٽيءَ جا هڪ يا ٻه کُڏڪڻا ٺاهيا ويندا آهن ۽ اهي پوءِ ٿي پيا پَتَر. پوءِ اُن کُڏۡڪڻي ۾ هر روز سج لٿي مهل ننڍڙي صاف گلاس سان وڏي احترام سان مٿي تي ٽوپي پائي يا ڪپڙو رکي ۽ پيرن مان جُتي لاهي، پاڻي وجھي ۽ ان بعد مٿو ٽيڪي هٿ ٻَڌي سلامتيءَ لاءِ دعا گهرندا آهن.
اوڏن جو خيال آهي ته جيڪڏهن پترن کي پاڻي نه ڏبو ته گڏهه منڊا ٿيندا ۽ تڪليفون درپيش اينديون. ان ڪري پترن کي خوش ڪرڻ لاءِ هر روز پاڻي ڏيڻ ضروري آهي ۽ خاص ڪري عيدن ۽ خوشيءَ جي ڏڻن تي پترن تي چڙهاوا پڻ ڏنا ويندا آهن ۽ اوڏن جو آواگون تي يقين آهي.&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt; سنڌ ۾ اوڏ قوم پنهنجي مذهب سان گڏ مسلمان اوليائن ۽ درويشن جي وڏي عزت ڪن ٿا ۽ انهن جي درگاهن ۽ روضن تي حاضري ڏين ٿا، خيرخيراتون ڪن ٿا، خاص ڪري پيران پير دستگير کي ڏاڍو مڃيو وڃي ٿو، قرآن پاڪ جي عزت ڪئي وڃي ٿي ۽ ان تي رومال ۽ پوتيون پارايون وڃن ٿيون&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.
راما پير اوتار کي به ڏاڍو مڃيو وڃي ٿو. ان جو ميڙو (روزو) جيڪو 9 ڏينهن جو ٿئي، اهو رکيو ويندو آهي. ان ميڙي ۾ ماس ۽ مڇي يعني ساهه واري شيءِ نه کاڌي ويندي آهي. اِهو ميڙو آخرين ڏينهن تي ناريل ۽ ڪَنڊيءَ جي ٽاريءَ تي ڇوڙيو ويندو آهي&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;.

==اوڏ قوم جو ڌنڌو==
اوڏ قوم جو اصلي ڌنڌو آهي ڀتيون جوڙڻ ۽ ٺاهڻ، ڇو ته اوڏ لفظ جي بنيادي معنيَ ئي آهي اڏيندڙ. اوڏ ويچارا خانه بدوشن وانگر اڄ هِتِ ته سڀاڻي هُتِ، جتي ڪم لڳو اُتي وڃي پنهنجا پکا اڏين.
پکي کي اوڏڪي ٻوليءَ ۾ ”سَرڪي“ چيو ويندو آهي. پکو ٻن قسمن جو هوندو آهي، هڪڙو سَرَ جي تيلين مان ٺهيل ۽ ٻيو پَنِ جي تيلين مان ٺهيل، ليڪن ٻنهي مان سَرَ جي تيلين وارو وڌيڪ مقبول آهي ۽ وزن ۾ به هلڪو ٿئي. پَکي مان چڱو ڀلو مينهن وَهي نه سگهندو اهي، باقي جيڪڏهن تيليون وغيره ڀڳل هونديون ته مينهن وغيره وَهي هلندو. گهڻا اوڏ جيڪي ڪچي ڀرسان رهندا آهن، جتي ٻُوڙا وغيره جام ٿين ۽ پکي لاءِ تيليون ملي سگهن ته پوءِ پکا پاڻ ٺاهيندا آهن، ورنه بازار مان خريد ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;

==اوڏڪي ٻولي==
اوڏڪي ٻولي مارواڙي ٻولي سان گهڻو ملي جلي ٿي چند جملا هيٺ ڏجن ٿا&lt;ref name = &quot;  جيئل&quot;/&gt;.    

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!نمبر
! سنڌي
! اوڏڪي   
|-
|1
|تون ڇا پيو ڪرين؟  
| تون ڪا، ڪري، تا؟ 
|-
|2
| مان پڙهان ٿو. 
| مين، پَڙهين، پَلا.
|-
|3
|تنهنجي پيءَ جو نالو ڇا آهي؟  
| تڌي، ٻا، چي، نا، ڪا، هي؟ 
|-
|4
| تون ڪٿي ويٺو آهين؟
|  تون ڪٺي ٻيلها، هتا؟
|-
|5
| تو وٽ گهڻا گڏهه آهن؟
|  تو، کن، گهڻين، گاڙهين هتسين؟
|-
|6
|تون ڇا تي ڪمائيندو آهين؟ 
|تون ڪي، ڦر، ڪماوي تا؟
|-
|7
|مان گڏهن تي ڪمائيندو آهيان. 
|مين، گاڙهان پر، ڪماوين هين.   
|}
ان کان علاوه گڏهه کي ”گاڙو“، لَسيءَ کي ”ڇاڇڙي“، مڇيءَ کي ”ماڇڙي“، کٽ کي ”کاٽ“، ڪوڏر کي ”پاوڙا“، مسلمان مرد کي ”گوچا“ واڻئي کي ”باڻئا“، وارن کي ”چوڻي“، هٿن کي ”هاٿ“، پيرن کي ”پڳ“، مٿي کي ”ٺوڏ“، سلوار کي ”سُوٿڻ“، رلهي کي ”کَنڌولي“، باهه کي ”جاکتي“، پکيءَ کي ”سَرڪِي“ ۽ پاکڙي کي ”جتري“ چيو وڃي ٿو&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;.

==کاڌ ۽ خوراڪ==
کاڌ ۽ خوراڪ ۾ هر اها شيءِ  حلال آهي جيڪا هندو ڌرم ۾ جائز آهي. اوڏ جيترا محنتي آهن، اوترا کائڻ جا به شوقين آهن. ڇيلا ۽ گهٽا شوق سان کائين . ڄنگهن وارين نَرين مان خاص ننڍيون نريون وڍي ٺاهيندا آهن ۽ انهن ٺاهيل نَرين کي چون ”گوڙيئين“ يا ”نَگَ“.&lt;br&gt;
انهن جا چار قسم ٺهيو پون: (1) سائو، (2) بَهو مار، (3) ريڍيئي ۽ (4) بندوق.&lt;br&gt;
سائو گوڙيئو قدر ۽ لحاظ کان چئني قسمن کان وڏو ٿيندو آهي، جيڪو مهمان کي ڏنو ويندو آهي، ان کان بعد باقي ٻيا عمر ۽ مرتبي آهر ٻين مرد ڀاتين کي ڏنا ويندا آهن. مهمان لاءِ الڳ ڀاڄي تيار ڪئي ويندي آهي، ان ڀاڄيءَ کي چون ”لوڻ ماس“. اها ڀاڄي بغير داڳ جي رڌي ويندي آهي (ليڪن هينئر ڪٿي ڪٿي. داڳ جو به رواج آهي). اوڏ ڇيلي جي آنڊي مان هڪ خاص شيءِ تيار ڪن، جنهن کي چون ”آنتر ٻيڙي“ ۽ پوءِ اها ”لوڻ ماس“ سان گڏ رڌي ويندي آهي ۽ کائڻ ۾ ڏاڍي لذيذ ٿئي&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;.
مهمان کي ان مانيءَ کان علاوه ٻي ماني به کارائين، جنهن کي چون ”گهين مٺائي“ يعني ڳهه ۽ مٺائي واري دعوت. اوڏن وٽ خاص قسم جا ڪُٽ جا وڏا وٽا آهن، جن کي ”ڀيڻيئي“ چيو ويندو آهي، جيڪي سائيز ۾ وچولي ٿالهه جيترا وڏا ۽ اونهان ٿيندا آهن&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;. مهمان کي ماني ڏيڻ وقت اُن وَٽي ۾ پنج ۽ ڇهه ڪڻڪ جون مانيون وجهي، ان جي مٿان مٺائي يا کنڊ وجهندس ۽ ان مٿان اصلي گيهه رجائي کڻي وَٽو ڀريندس، پوءِ ڏيندا مهمان کي ته هاڻي کاءُ. مهمان ويندو کائيندو ته هوڏانهن کنڊ ۽ گيهه جي پرٽ ٿيندي ويندي. بس تڏهن ڪبي، جڏهن مهمان پاڻ انڪار نه ڪري. اوڏ مهمان کي ماني کارائڻ ۽ سندس چاڪري ڪرڻ ۾ پنهنجو فخر سمجهن ٿا&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.
ڪيترين اوڏ ذاتين ۾ ڪي کاڌي پيتي جون شيون کائڻ ممنوع آهن، جيئن جيپڙوٽ ذات وارا اوڏ ٿوم نه کائن، ته ڪي وري مڇي نه کائن&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.
==لباس==
مرد پَٽڪو ٻَڌن ۽ هيٺ لاءِ ڌوتي استعمال ڪن. ڌوتيءَ کي چون ”بيٺڻي“. اوڏ جي پٽڪي جو ڀير نرالو آهي، جيڪو پري کان پڌرو آهي.
عورتون پَڙو ۽ گَج پائين، پڙي کي ”گهاگهرا“ ۽ گَجَ کي ”ڪانچِڙي“ چيو وڃي ٿو. ليڪن هن وقت ۾ ڌوتيءَ جو رواج ڪونهي، صرف ڪي ڪي پراڻا پوڙها ڌوتي ٻڌن ٿا. اهڙيءَ طرح عورتن ان پَڙي ۽ گَج پائڻ جو رواج نڪرندو وڃي ٿو ۽ سلوار ۽ قميص استعمال ڪن ٿيون. سلوار ۽ قميص جي استعمال جو اهو رجحان علم پڙهيل طبقي ۾ آهي، باقي ٻيا پورهيت پراڻي لباس پائڻ ۾ فخر سمجهن ٿا.&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;
==زيور==
پراڻي وقت کان وٺي اوڏن ۾ هيٺين زيورن پائڻ جو رواج عام رهيو اهي. شادي ۽ خوشيءَ جي موقعن تي عورتون اهي زيور پائينديون هيون:
چوڙيون، هَس، ڪٺمال، چندن هار، ٻانهيون، ٻانهوٽا، پيرن جون ڪڙيون، نسبيون، لُڪڙي، تائيٿ، پنڙا، مُنڊيون ۽ ٻارکيون وغيره&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;.
شاديءَ جي وقت گهوٽ کي سينگارڻ مهل ان کي هَس، ڪيوٽيون، چندن هار، ڪَٺمال ۽ مُنڊيون وغيره پارايون وينديون آهن: مردن کي ڪنن ۾ ڪيوٽين پائڻ جو رواج آهي. ٻارن جا ننڍي هوندي ڪن ٽوپايا وڃن ٿا ۽ انهن ۾ سونيون يا چانديءَ جون واليون پارايون وينديون آهن. جيئن ته ٻار جي ڪَنَ واري نبض جو ڪنيڪشن انڊڪوس (خصين) تائين آهي، اها ٽوپي، انهن ۾ سونا والا پارائڻ سان انهيءَ ٻار کي هرنيا وغيره جي بيماري عمر ڀر نه ٿيندي&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;.
==ڇَٺي==
پُٽ ڄمڻ تي سندس ڇٺي ڪئي ويندي آهي، جيڪا ڌام ڌوم سان ٿئي ٿي. ان ۾ سمورن عزيزن ۽ سِڪ وارن کي سڏ ڏنو ويندو آهي. ڇٺي ڪرڻ ۾ ڪيترا هزار روپيا خرچ-چيو وڃي، حالانڪ ڏٺو وڃي ته اهو هڪ فضول خرچ آهي. ان کان علاوه ڪيترا غريب اوڏ جهالت جي ڪري وياج تي پئسا وٺي به پنهنجن پُٽن جون ڇٺيون ڪن ۽ پوءِ هميشه لاءِ قرض ۾ ٻڏل رهن ٿا.
پُٽ ڄمڻ تي سندس ٽئين ڏينهن ”ڌوڪ“ ڏني ويندي آهي&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.
اوڏن وٽ هڪ خاص وڏو ڪاٺ جو ٿالهه ٿئي، جنهن کي اوڏڪي ۾ ”ڪونڏيئي“ چيو وڃي ٿو، جيڪو خاص ڪري ڌوڪ ڏيڻ جي ڪم ايندو آهي ۽ هن کي پاڪ سمجهيو ويندو آهي. اهو ڪاٺ جو ٿالهه پشت با پشت هلندو اچي&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.
ڌوڪ جو نمونو اهو آهي ته ان ڪاٺ جي ٿالهه ۾ ڳُڙ وجهي، هڪ لوٽو صاف پاڻيءَ جو ڀري ان ۾ ٿورا چانورن جا داڻا وجهندا ۽ ان سان گڏ ڪجهه ٽامي جا سڪا به وجهندس. ان بعد هڪ ڳئون جو سڪل ڇيڻو به آڻيندا، پوءِ ان مان ٿالهه مان ٿورو ڳُڙ کڻي ڇيڻي تي رکندا ته پوءِ اها ڌوڪ ٿي ويئي. ان کي ”گوسائين جي ڌوڪ“ چون.
ان بعد اهو ٿالهه وارو ڳڙ سڀني کي ورهائي ڏين ۽ مبارڪباد ڏني ويندي آهي. اها گوسائين جي ڌوڪ هيمشه قبيلي جو وڏو يا ٻن چئن پنهنجن گهرن جو وڏوڏيندو آهي. ٻار جو نالو به ان ڏينهن رکيو ويندو آهي. پراڻي وقت ۾ ٻار جو نالو پنڊت کان پڇا ڪندا هئا، ليڪن هينئر اهو رواج ڪونهي&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.

==شادي==
اوڏ قوم ۾ ننڍپڻ جي شادين جو رواج آهي، شايد اهو رواج صدين کان هلندو اچي رامچندر سان شادي ڪرڻ وقت سيتا جي عمر ڇهه سال هئي&lt;ref name =&quot;مولائي شيدائي&quot; &gt; ”تاريخ تمدن سنڌ“ صفحو 76- رحميداد خان مولائي شيدائي&lt;/ref&gt;  هن قوم ۾”ڏي وٺ“ يعني ”بدي“ جي شاديءَ جو رواج آهي، ان کان علاوه ڇوڪرين کي ٽڪن تي به وڪيو ويندو آهي، ڪيترا والدين تمام ننڍي عمر ۾ پنهنجن نياڻين کي ٽڪن تي وڪڻيو ڇڏين  هن قوم ۾ ”پَسِ“ جو رواج به عام آهي. اهو بدي جي شاديءَ ۾ ٿئي ٿو، ان جو مطلب اهو آهي ته جنهن طرف جي ڇوڪري ننڍي هوندي ته اهو ٻئي طرف کي (جنهن جي ڇوڪري وڏي هوندي) مقرر ٿيل مدي جا پئسا ڀري ڏيندو. هن وقت هڪ سال جا هڪ هزار روپيا ”پس“ جي رسم هلي رهي آهي&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.
اوڏ قوم ۾ ”گهر جوائي“ يا ”گهر ڄاٽي“ جو به رواج آهي. اوڏ قوم ۾ شاديون هميشه ڌارين مان ٿين ۽ پنهنجي ذات ۾ نه ڪن. کروڙ ذات وارو ڇوڪرو، کروڙ ذات واري ڇوڪريءَ سان ڪڏهن به شادي نه ڪندو، چاهي ملڪ جي ڪهڙي به ڪنڊ جو رهواسي هجي. هن قوم ۾ اهو مقرر ٿيل ناهي ته هڪ مڙس کي هڪ گهر واري هجي، جنهن کي مونوگيمي  چئجي ٿو. ان ڪري گهڻو ڏسڻ ۾ اچي ٿو ته اوڏن کي ٻه ٻه-ٽي ٽي گهَر واريون هونديون آهن، جنهن کي پوليگيمي چيو وڃي ٿو. اوڏ قوم ۾ سڀ ”رٿيل شاديون“   ٿين ٿيون، جيڪي وڏن جي مرضي مطابق ڪيون وڃن ٿيون&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;.
لاڙڪاڻي ضلعي، جيڪب آباد، شڪارپور دادو ۽ سکر ضلعن جي رهواسي اوڏن ۾ هيءَ رسم به آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار کي شادي ٿيڻ کان اڳ ۾ يعني هفتي يا ٻن اندر قلندر لعل شهباز جي زيارت ڪرڻ لازمي آهي، ورنه ميندي نٿي لڳي سگهي. زيارت ڪرڻ کانپوءِ گهوٽ ۽ ڪنوار کي ميندي لائي وڃي ٿي&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.
==وهانءَ جو طريقو==
گهوٽ ۽ ڪنوار کي موڙ ٻڌي، ٻيا ساٺ ۽ سنوڻ ڪري، هڪ ٻئي جا پلئه ٻڌي، پوءِ هڪ ٻئي جو هٿ جهلي، باهه جي چووڌاري ست ڦيرا ڏياريا وڃن ٿا ۽ ان وچ ۾ برهمڻ چونڪ مَڏي ويڏي پڙهندو آهي، اهڙيءَ طرح سان پرڻو ٿي ويو&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.
==مرڻو==
اوڏ مئل ماڻهوءَ کي پوريندا آهن. ڪٿي سامي ٺاهين ته ڪٿي ائين پورين. اوڏن جو خاص مقام ڪونهي، جتي صرف اوڏ پورين، ان ڪري هر هڪ قبرستان ۾ اوڏُ پوريو ويندو آهي ۽ ان جي قبر ٺاهي ويندي آهي. ڪي ڪچيون قبرون ٺاهين ته ڪي پڪيون. هتي واضح هجي ته ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته اوڏ مئل ماڻهوءَ کي پورڻ وقت حقو وغيره ڏيندا آهن، جيڪو بلڪل غلط ۽ بي بنياد آهي&lt;ref name = &quot; جيئل &quot;/&gt;.
==طلاق==
جنهن کي اوڏڪي ۾ ”ڀنج“ چيو وڃي ٿو. طلاق جهڙو موذي مرض اوڏن ۾ تمام گهڻو آهي. پنجن ٻارن واري عورت جي به ڀنج ٿيو وڃي.
موجوده ڪي تازا مثال آهن ته اوڏن جون هڪ-ٻه شاديون ٿيون، جن کي هڪ مهينو به پورو نه گذريو ته ڀنج ٿي ويئي آهي. اهڙيءَ طرح والدين پنهنجن نياڻين کان هڪ مڙس ڇڏائي ٻيو مڙس ڏين ۽ جي ٻئي مان به خوش نه ٿين ته ٽيون ڏين. اها هڪ تمام خراب ۾ خراب ڳالهه آهي، ليڪن اوڏن جا مُکي (چڱا مڙس) ان ڳالهه کي ڇو نه ٿا خراب سمجهن، جڏهن ته هو پنهنجن هٿن سان پنجن-پنجن ٻارن وارين عورتن جون ڀنجون بلڪل ڪريو ڇڏين&lt;ref name = &quot;جيئل  &quot;/&gt;.
==''اوڏ راجپوت پنچائت ''==


سنڌ ۾ رهندڙ اقليتي برادرين ۾ اوڏ برادري پنج هزار سال قديم ۽ تاريخ جي ورڪن ۾ ملي ٿي, اوڏ برادري سنڌ جي قديم تهذيب جو حصو پڻ آهي, اوڏ برادري اوائيلي دور کان هن جديد دور تائين هميشه پنهنجي محنت ۽ مزدوري سان زندگي جو ڪاروهنور هلايو آهي, پورهيت طبقي سان واسطو رکندڙ اوڏ برادري جا ماڻهون مٽي جون ديوارون ۽ مٽي جا گهر ٺاهيندا هئا جنهن کي اوڏڪي ديوار يا اوڏڪو گهر چئبو آهي۔ اوڏ برادري جا پورهيت ماڻهون پنهنجو روزگار ڪري پيٽ پاليندا هئا ڪڏهن به ڪنهن وڏيري يا سرمائيدار جي اڳيان هٿ نه ٽنگيو.
گذريل 4/3 ڏهاڪا اڳ روزگار جي تلاش ۾ وڏڙا اباڻا ڪک ڇڏڻ تي مجبور ٿي سفر ۽ ڪشالا ڪري روزگار لاء ويندا هئا، موجوده دور ۾ اوڏ برادري جي نوجوانن ۾ تعليم جو شعور اچي ويو آهي جيڪي ملڪ جي مختلف شهرن جا نوجوان اعلي' تعليم رکڻ سبب ملڪ جي مختلف شعبن ۾ بطور انجنيئر، ڊاڪٽر, پروفيسر، وڪيل، فورس ۽ استاد سميت اعلي منصب تي فائز آهن ۽ دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ تعليم سان گڏوگڏ خدمتون پڻ سرانجام ڏئي رهيا آهن, تنهن باوجود برادري جا اڪثر ماڻهون اڄ به پورهيت واري زندگي گذاري رهيا آهن, جتي سنڌ ۾ مختلف برادرين پاران پنهنجي برادري جي ماڻهن کي پنهنجن پيرن تي بيهارڻ لاء سماجي تنظيمن کي فروغ ڏنو پيو وڃي, اتي برادري جي اندروني ۽ سماجي معملن کي حل ڪرڻ لاء
اوڏ برادري جو مکي لاڙڪاڻي سان تعلق رکندڙ استاد سڄڻ مل اوڏ پنهنجي برادري جي پورهيت مزدور طبقي جي ترجماني ڪرڻ لاء سندرو ٻڌي ميدان تي نڪري پيو ھو, هن ڏينهن رات برادري کي منظم ڪرڻ لاء ڪوششون ورتيون, جنهن جي ورتل ڪوششن سان دادو, لاڙڪاڻو, حيدرآباد, عمرڪوٽ, سانگهڙ, ميرپورخاص, ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ, گهوٽڪي, سکر, خيرپورميرس, نوشهروفيروز, مٽياري, نوابشاهه, ڄامشورو ۾ برادري جي ماڻهن سان گڏجاڻيون ڪري تنظيم سازي ڪئي, اهو سال 2018 هيو جڏهن سيوهڻ ۾ صوبائي سطح جي گڏجاڻي رکي وئي هئي مذڪوره ضلعن سان واسطو رکندڙ برادري جا جاکوڙي ماڻهون شريڪ ٿيا هئا, جتي &quot;اوڏ راجپوت پنچائت&quot; جو بنياد رکيو ويو جنهن ۾ استاد سڄڻ مل اوڏ کي پنچائت جو آرگنائيزر چونڊيو ويو بعد ۾ لاڙڪاڻي ۾ گڏجاڻي ڪري چيئرمين چونڊيو ويو, وقت گذرڻ سان گڏ ڪارنر گڏجاڻين جلسن بعد برادري جي ماڻهن ۾ سماجي شعور ۽ جاڳرتا ڦهلائڻ لاء نوجوان طبقي کي متحرڪ بڻايو ويو, صورتحال بهتري طرف وڃي رهي هئي ته 9 ڊسمبر سال 2019 تي اچانڪ ڏکوئيندڙ خبر ملي ته پنچائت چيئرمين استاد سڄڻ مل قتل ٿي ويو آهي، سندس خاندان پاران ڪورٽ ڪيس خود هلائڻ ۽ پنچائت کي صرف ۽ صرف تنظيمي ڪاروهنوار هلائڻ لاء چيو ويو۔ ڪجهه عرصو تنظيمي سرگرمي معطل ٿي وئي ۽ پنچائت تي ڏکيو وقت اچي ويو ڪجهه عرصي لاء تنظيمي سرگرميونه هجڻ ڪري ڪجهه منفي سوچ رکندڙ برادري جي مخسوس ٽولي (ا۔س۔ا۔ا) اها پروپئگينڊا پڻ هلائي ته (جيڪي پنهنجي چيئرمين لاء ڪجهه نه ڪري سگهيا ته برادري لاء ڇا ڪندا) ان مخسوس ٽولي کي اهو انتشار فهلائڻ کان اڳ اهو ضرور سمجهڻ کپي ها ته جڏهن به معاملا عدالت ۾ هوندا آهن ته ان کي عام ماڻهو ڪجهه به نٿو ڪري سگهندو آهي۔
برحال اوڏ راجپوت پنچائت تنظيم جي سرگرمي نه هجڻ ڪري مختلف نالن سان مختلف ماڻهن برادري اتحاد جوڙيا, جنهن سان برادري حصن ۾ ورهائجي طاقت بدران ڪمزور ٿي محدود بڻجي وئي ۽ هر گهر مان ڌڙابندي ٿي وئي ايتري قدر جو ڪنهن اتحاد جي اڳواڻ جو خوشي جو پروگرام هجي ٿو ته سندن ئي اتحادن جي ميمبرن ۽ اڳواڻن جي اڪثريت هجي ٿي باقي ٻين اتحادن جي ماڻهن کي دعوت نه ڏني ويندي آهي مطلب ته فرقيواريت جنم وٺي رهي آهي۔ 
ان کانپوء 8 فيبروري سال 2020 تي خيرپورميرس ۾ اوڏ راجپوت پنچائت جي مرڪزي گڏجاڻي ٿي, اوڏ برادري جي سماجي شخصيت سريش ڪمار بجرنگي کي امراستاد سڄڻ مل اوڏ جي جڳهه تي نئون چيئرمين منتخب ڪيو ويو, تنظيمي منشور موجب اهو عهدو هڪ سال تائين هوندو۔ جيڪو برادري لاء ڪم ڪرڻ واري کي نئين سر چونڊڻ لاء برادري جي ماڻهن پاران هر سال چونڊ ڪئي ويندي, اوڏ راجپوت پنچائت برادري جي نوجوانن کي تعليم ڏيارڻ سميت برادري جي سماجي خدمتن ۽ اندروني معاملن کي سلجهائڻ کي فوڪس ڪري رهي آهي,
اوڏ برادري جي ڀلائي لاء جاکوڙيندڙ ڪردارن کي اڳتي وڌي اهو سوچڻ جي ضرورت آهي ته سڀئي گڏجي هڪ پليٽ فارم تي گڏ ٿي ڪري برادري خدمت ڪجي۔
مخسوس ٽولا ٺاھڻ سان برادري ۾ صرف نفرت ۽ فرقاپرستي وڌي رهي آهي۔
جيڪو اڳتي هلي ڪري نقصانده ثابت ٿي سگهي ٿو۔
اچو جي حقيقي قوم جو ڀلو ڪرڻ چاهيون ٿا ته سڀئي گڏجي پنهنجي وڏائي کي ڇڏي ماروئڙن لاء هڪ ٿيون۔</text>
      <sha1>pq7quh4jo8zblf5815bmlf74cyujyqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڏڪي ٻولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23405</id>
    <revision>
      <id>374537</id>
      <parentid>248501</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3082" sha1="8v3lv2u32s222kgbbxwp96hersdd0vp" xml:space="preserve">هي -ٻولي- -اوڏ- جي نالي سان به سڃاتي وڃي ٿي. هي [[سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ]] جو هڪ لهجو به سمجهي وڃي ٿي. هيءَ -ٻولي- مرهٽي ۽ گجراتيءَ سان مشابهت رکي ٿي. اوڏڪي -ٻولي- ڪافي لفظ مارواڙي ۽ پنجابيءَ کان به ورتا آهن. هن تي سنڌيءَ جو گهڻو اثر آهي. نحوي ۽ صرفي طور هي -ٻولي- 88 سيڪڙو جي لڳ ڀڳ دادو، شڪارپور ۽ پٿوري جي اوڏڪيءَ سان ملي ٿي. 70 کان 78 سيڪڙو مارواڙي، ڍاٽڪي ۽ -باگڙي- ٻوليءَ سان هڪجهڙائي رکي ٿي. هي -ٻولي- سنڌي يا ديوناگريءَ ۾ ليکي وڃي ٿي. 
هيءَ -ٻولي- سنڌ جي ٻهراڙين توڙي شهرن ۾، ڪجهه پنجاب ۾، ٿي سگهي ٿو ته هندوستان جي راجستان ۾ به هي -ٻولي- ڳالهائي ويندي هجي. 1998ع جي رپورٽ موجب هن ٻوليءَ جا 50000 هزار ڳالهائڻ وارا موجود هئا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8F%DA%AA%D9%8A%20%D8%A7%D9%88%DA%8F اوڏڪي اوڏ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;


ڪجهه جملا هيٺ ڏجن ٿا&lt;ref name=&quot;جيئل&quot;&gt;جيئل راءِ اوڏ لاڙڪاڻوي جو مقالو؛ اوڏ قوم – تاريخي پس منظر ۽ رسم و رواج؛ رسالو؛ مهراڻ 1982ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 31 نمبر 1.2- 1982ع ڇپيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!نمبر
!سنڌي
!اوڏڪي
|-
|1
|تون ڇا پيو ڪرين؟
|تون ڪا، ڪري، تا؟
|-
|2
|مان پڙهان ٿو.
|مين، پَڙهين، پَلا.
|-
|3
|تنهنجي پيءَ جو نالو ڇا آهي؟
|تڌي، ٻا، چي، نا، ڪا، هي؟
|-
|4
|تون ڪٿي ويٺو آهين؟
|تون ڪٺي ٻيلها، هتا؟
|-
|5
|تو وٽ گهڻا گڏهه آهن؟
|تو، کن، گهڻين، گاڙهين هتسين؟
|-
|6
|تون ڇا تي ڪمائيندو آهين؟
|تون ڪي، ڦر، ڪماوي تا؟
|-
|7
|مان گڏهن تي ڪمائيندو آهيان.
|مين، گاڙهان پر، ڪماوين هين.
|}
ان کان علاوه گڏهه کي ”گاڙو“، لَسيءَ کي ”ڇاڇڙي“، مڇيءَ کي ”ماڇڙي“، کٽ کي ”کاٽ“، ڪوڏر کي ”پاوڙا“، مسلمان مرد کي ”گوچا“ واڻئي کي ”باڻئا“، وارن کي ”چوڻي“، هٿن کي ”هاٿ“، پيرن کي ”پڳ“، مٿي کي ”ٺوڏ“، سلوار کي ”سُوٿڻ“، رلهي کي ”کَنڌولي“، باهه کي ”جاکتي“، پکيءَ کي ”سَرڪِي“ ۽ پاکڙي کي ”جتري“ چيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;جيئل&quot; /&gt;.

سنواريندڙ سجاد اوڏ هالا نوان 

0303-3471007 

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>8v3lv2u32s222kgbbxwp96hersdd0vp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڏڻ (گيت)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23406</id>
    <revision>
      <id>374538</id>
      <parentid>238417</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1459" sha1="9gsh70pinhiemgs38hxgipthmjuygcl" xml:space="preserve">'''اوڏڻ''' گيت [[سنڌ]] جي [[لاڙ]] واري حصي ۾ عام رائج آهي. هن گيت جو تعلق ”لاکي ۽ اوڏڻ“ جي مشھور نيم تاريخي عشقيہ داستان سان آهي، جنھن ۾ ڄام لاکي، اوڏڻ جي سونھن تي موهت ٿي ساڻس شادي ڪئي هئي. شاديءَ بعد هن اوڏن کي مال دولت سان مالا مال ڪيو هو. ڄام لاکي جي سخا ۽ اوڏڻ جي نھٺائي هن گيت جو مرڪزي مضمون آهي. اوڏڻ، ڄام لاکي جي سونن ڳھن کان انڪار ڪندي چئي ٿي تہ&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%8F%DA%BB{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;: 
:”اسين اوڏ، مٽيءَ جا ڪوڏ، ڪهڙو لاڏ اوڏڻ سان!“ 
:هن گيت جون ٻہ روايتون مليون آهن، جيڪي هيٺ ڏجن ٿيون. 
:وراڻي: ’اسين اوڏ، مٽيءَ جا ڪوڏ، ڪھڙو لاڏ اوڏڻ سان‘ 
:ڪهڙو لاڏ اوڏڻ سان، ڦٽو ڪر شان -اوڏڻ- سان، 
:اسان جو پکڙن سان آهي پيار..... 
:سونيون دهريون ٿو ڏيانءِ، سڻ تون اوڏڻ ٻائي! 
:سي تہ سُونھن تنھنجي راڻين کي، سڻ راجڙي سائين! 
:اسين اوڏ، مٽيءَ جا ڪوڏ، ڪھڙو لاڏ اوڏڻ سان...

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>9gsh70pinhiemgs38hxgipthmjuygcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اورنگزيب ڀٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23411</id>
    <revision>
      <id>374472</id>
      <parentid>235491</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1210" sha1="2echreyl16xlm5btugabdttkg1vhvzq" xml:space="preserve">ليکڪ ۽ شاعر '''اورنگزيب ڀٽي''' 5 آڪٽوبر 1963ع تي [[ٽنڊو غلام حيدر|ٽنڊي غلام حيدر]]، [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ضلعي ٽنڊو محمد خان]] ۾ پيدا ٿيو. تعليم انٽر اٿس، پنگريو شگر مل ۾ پي. آر. او آهي. سٺو ليکڪ ۽ ڪمپيئر آهي. سندس ڪيترائي مضمون ۽ شعر شايع ٿيل آهن. سندس ڇپيل ڪتابن ۾: ”آڙنگ منجهہ عشاق“ (شاعري: 1993ع)، ”نواز شريف ۽ سنڌ“ (1996ع)، ”هڪڙو پيارو ماڻهو“ (1998ع)، ”ڌرتيءَ جون دانھون“ (شاعري: 2004ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%B2%D9%8A%D8%A8%20%DA%80%D9%BD%D9%8A اورنگزيب ڀٽي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (ويبسائيٽ)، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1963ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>2echreyl16xlm5btugabdttkg1vhvzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوريڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23418</id>
    <revision>
      <id>374473</id>
      <parentid>242872</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="752" sha1="6htipxstdkwimvfbwhqxamblqcxyd8a" xml:space="preserve">'''اوريڪ''' طوفان سان گڏ سخت مينھن، هوا سان گڏ [[برسات]] جو سخت وسڪارو. طوفان سان گڏ زوردار هوا ۽ اهڙو مينھن، جو رڳو برسات جي اڇ نظر اچي ۽ رکي رکي هوا جا ڇوها لڳن، جيڪي مينھن جي وسڪاري ۾ لھريون پيدا ڪن ۽ مينھن بند ٿيڻ جو نالو ئي نہ وٺي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%90%D9%8A%DA%AA اورِيڪ : (Sindhianaسنڌيانا)]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>6htipxstdkwimvfbwhqxamblqcxyd8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوزار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23419</id>
    <revision>
      <id>374474</id>
      <parentid>158077</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2967" sha1="i021wactixu5en75cepdr7565hl9lar" xml:space="preserve">[[فائل: Toolbox.jpeg|thumb|اوزار]]
'''اوزار''' انسانن کي روزمره جي مختلف ڪمن ۾ ڪم ايندڙ شين جو نالو آھي. جھڙوڪ ڇري، ھٿوڙي، سوٽي، سئي وغيره

== تاريخ ==

تاريخ جي دور کان اڳ [[انسان]] پٿر جا اوزار استعمال ڪندا هئا. جهڙوڪ: پٿر جا ٺهيل مترڪا ۽ ڪهاڙا وغيره. ان کان پوءِ لوهه جو دور آيو ته انسان بيشمار اوزار ايجاد ڪيا. جهڙوڪ: ڇُري، ڪئنچي، ڏاٽو، بيلچو، ڪهاڙي، ڪوڏر، واهلو ۽ کُرپي وغيره. اُهي هٿ سان استعمال ٿيندا هئا ۽ هاڻي به انهن جي اهميت اهائي آهي. ان کان سواءِ هاڻوڪي دؤر ۾ بجليءَ جا اوزار به ايجاد ڪيا ويا آهن، جن سان انسان جي توانائي، پئسو ۽ وقت بچي ٿو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1 ''اوزار'']{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع&lt;/ref&gt;

== موجوده دور ۾ ھلندڙ اوزار ==

موجوده وقت ۾ هلندڙ اوزارن جو مختصر بيان هيٺ ڏجي ٿو: 
هر ڪنهن هنرمند يا ڪاسبيءَ جي ڪم جا اوزار جدا جدا هوندا آهن. ڪي اوزار ته گهڻو ڪري ساڳيائي ڪم ۾ ايندا آهن، باقي گهڻا تڻا الڳ هوندا آهن. جيئن ته:&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;
*'''واڍڪي ڪم جا اوزار''': ڪارائي، واهولو، مترڪي، انبوري، سرائي، رندو ۽ پيچ ڪش وغيره. 
*'''رازڪي ڪم جا اوزار''': تيشي، وڏي چوناري، ننڍي چوناري، مستر، ليول، شاهُل، تغاري، ڪوڏر، بيلچو ۽ ڪوازا وغيره. 
*'''ڪنڀارڪي ڪم جا اوزار''': چَڪ، ٺپڻيون، ڪُنيرا، جڏهن ته آويءَ ۾ ٿانوَ پچائيندا آهن. 
*'''لوهارڪي ڪم جا اوزار''': انبور، ڇيڻي، وڏاڻ، سنداڻ ۽ ڌمڻ وغيره. 
*'''سونارڪي ڪم جا اوزار''': ڏِيو، ڦُوڪڻي، ريهه ۽ ڄئو وغيره. 
*'''حجامڪي ڪم جا اوزار''': ڪئنچي، نهيرڻ، ڦڻي، وارن جي مشين، ڀاني، آرسي، نچڪڻو ۽ پوتڙو وغيره. 
*'''وينجهرڪي ڪم جا اوزار''': سيراڻ، مَلَ، چُستَ، لاک، رانجهن ۽ ابرڪ وغيره.

اهڙيءَ طرح موٽرن، ريڊين، ٽي وي وغيره هر هڪ ڪم جا جدا جدا اوزار ٿيندا آهن.

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:اوزار]]</text>
      <sha1>i021wactixu5en75cepdr7565hl9lar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوزون تھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23420</id>
    <revision>
      <id>374475</id>
      <parentid>160310</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3674" sha1="l4ch2n6ghye4q7arrh54aewptddrux9" xml:space="preserve">[[فائل:Future ozone layer concentrations.gif|thumb]]

'''اوزون''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Ozone'''}}  گئس، [[آڪسيجن]] جي ٽن ائٽمن جي ملڻ سان ٺهي ٿي. '''اوزون جو تھ'''، اوزن گئس جو ٺهيل هوندو آهي. اوزون جو وڌ ۾ وڌ مقدار ڌرتيءَ جي مٿاڇري کان 15 کان 60 ڪلو ميٽر مٿي، ڌرتيءَ جي چؤگرد ڇَٽَ جي صورت ۾ موجود آهي، جنهن کي ”اوزونو اسفيئر“ (Ozonosphere) سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ڀ&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B2%D9%88%D9%86 اوزون تھ]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين)، جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع&lt;/ref&gt;

==دريافت==
اوزون جو تھ سڀ کان پهرين هڪ فرانسيسي، علمِ طبعي جي ماهر ”چارلس فئبري“ 1913ع ۾ لڌو. هوا جي هڪ ملين حصي ۾، اوزون هڪ حصي جي حساب سان موجود ٿئي ٿي، ايتري تڇ مقدار ۾ موجود هوندي به سج جي ساڙيندڙ الٽرا وايو ليٽ ڪرڻن کي اثرائتي نموني جذب ڪري، زمين تي پهچڻ نٿي ڏئي. قدرتي طور جڏهن سج جا الٽرا وايوليٽ ڪرڻا وايومنڊل ۾ موجود آڪسيجن سان لڳن ٿا، تڏهن ”اوزون“ پيدا ٿئي ٿي. سج جي روشنيءَ ۽ وايومنڊل ۾ قدرتي طور موجود نائٽرس آڪسائيڊ جي مختصر مقدار کان سواءِ ڪن ڪيميائي مادن جي موجود هجڻ سبب گهڻو وقت جٽادار رهي نٿي سگهي، ائين قدرتي وايومنڊل ۾ ”اوزون“ جي ٺهڻ ۽ ڊهڻ جو عمل ۽ نفيس توازن برقرار رهي ٿو. اوزون جو ڇَٽ سج جا 99 سيڪڙو ڪرڻا جذب ڪري ڇڏي ٿو، جيڪي هونئن انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن لاءِ موتمار ثابت ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته منجهانئس سج جا انفراريڊ ترورا ٽپي، زمين کي گرمائش پهچائين ٿا.&lt;ref name=&quot;ڀ&quot;/&gt;

==تھ کي ٿيندڙ نقصان ۽ ان جا اثر==
ايئر ڪنڊيشنرن ۽ ريفريجريٽرن کان سواءِ اسپري دٻن، جهڙوڪ: وارن جي اسپري، خوشبوءِ پکيڙيندڙ ۽ ايئرفريشنرن ۾ استعمال ٿيندڙ فيران گئس، اوزون جي تھ کي ڳاري ڇڏي ٿي. ڏھ سال اڳ جي هڪ اندازي موجب هن گئس جا لڳ ڀڳ 17000,000,00 پائونڊ هر سال وايومنڊل ۾ خارج ٿين ٿا. ’اوزون‘ جي تھ ۾ وڌ ۾ وڌ اوزون، قطبن وٽ ۽ گهٽ ۾ گهٽ خط استوا وٽ موجود آهي.

اوزون جي تھ ۾ جيتري وڌيڪ ڇڊاڻ ٿيندي، اوترا سج جا الٽرا وايوليٽ ڪرڻا وڌيڪ مقدار ۾ ڌرتيءَ تي پهچندا ۽ اوتريون بيماريون جهڙوڪ، چمڙيءَ جي ڪئنسر ۽ اک جي موتئي پاڻيءَ جون بيماريون وڌنديون ۽ جانورن سميت ٻوٽا متاثر ٿيندا. هڪ اندازي موجب اوزون جي تھ ۾ صرف 5 سيڪڙو ڇڊاڻ سبب سڄيءَ دنيا ۾ هر سال رڳو چمڙيءَ جي ڪينسر ۾ 50 لکن کان وڌيڪ ماڻهو مبتلا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ڀ&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:اوزون تھ]]</text>
      <sha1>l4ch2n6ghye4q7arrh54aewptddrux9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوسارا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23421</id>
    <revision>
      <id>374476</id>
      <parentid>100559</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1676" sha1="aodg8rz4nngnrmhsl6z4vg97dbq8h5y" xml:space="preserve">پار- ڪڍڻ يا ماتم ڪرڻ. [[سنڌ]] ۾ جڏهن ڪنهن گهر ۾ مرتيو ٿيندو آهي ته تڏي تي ٻه عورتون، -جن- مان هڪ مرڻ واري جي ويجهي مائٽياڻي هوندي آهي ۽ ٻي راڄ ڀاڳ واري، اُهي پاڻ ۾ ڳراٽڙي -پائي-، -پار- ڪڍي -اوسارا- ڏينديون آهن ۽ ٻيون چار عورتون وراڻيءَ ۾ اوڇنگار ڪندي ورجاءُ ڪنديون آهن. 
سنڌي لوڪ شاعريءَ ۾ -اوسارا- پڻ هڪ صنف جي حيثيت رکن ٿا. ريتين رسمن ۾ مٽ مائٽ جي مرڻ تي ۽ محرم جي ماتمي مجلسن ۾ پڙ سان گڏ يا ماتمين سان گڏ -اوسارا- ڏيڻ جو رواج آهي. 
اوسارن ۾ وڇڙي ويل جون صفتون ۽ ڳڻ ساريا ويندا آهن ۽ پنهنجي قربت جي اهميت جو پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. خاص ڪري جڏهن ڪنهن نوجوان مرد، جيڪو غيرشادي شده يا شادي شده هجي، -ان- جي مرڻ تي اوسارڻ جو انداز هانءُ ڏاريندڙ هوندو آهي. 
محرم ۾ حضرت قاسم -بن- حسن عليه السلام جي لاءِ پڻ اهڙي ئي قسم جا -اوسارا- اوساريا ويندا آهن. مثال طور: 
”موڙن ويلي ماريس ڙي 
واڍوڙيل وري آءُ!“ 
”الا هاءِ هاءِ، -جن- جي عرش مٿي اوڇنگار“.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A7{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>aodg8rz4nngnrmhsl6z4vg97dbq8h5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوستو (ذات)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23422</id>
    <revision>
      <id>374477</id>
      <parentid>100561</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2424" sha1="pgluil26p6dig43nnxwbsifr07ostqs" xml:space="preserve">هڪ ذات جو نالو. -اوستا- پاڻ کي سومرن جي شاخ ظاهر ڪن ٿا، -جن- جي ماضيءَ ۾ ڪرت، تعميرات ۽ عمارت سازي رهي آهي. [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ -اوستا-، وڏين زميندارين جا مالڪ رهيا آهن. سندن چوڻ آهي ته انگريزن جي دور ۾ اوستي ڀليڏني خان کان انگريزن گهڻو ئي تعميراتي ڪم ڪرايو ۽ ڪيتريون ئي عمارتون جوڙايون هيون. موجوده ڪپڙا مارڪيٽ ۽ گهنٽا گهر به انهن ۾ شامل آهن. انهن جي عيوض ۾ انگريزن اُستي ڀليڏني کي زرعي زمين عطا ڪئي. هُن ڀليڏني -آباد- جو شهر -ٻڌي- زمينون -آباد- ڪيون، جتان سندس پويان زميندار بڻيا. بعد ۾ اوستي ڪريم ڏني خان مسجد ٺهرائي ۽ اُن سان گڏ ديني مدرسو قائم ڪيو. انهيءَ کان سواءِ 500 -جريب- زمين جا خيراتي ڪمن لاءِ وقف ڪيا، -جن- جي اپت مان هر سال ڪيترائي مستحق ماڻهو حج تي اماڻيا ويندا هئا، -ان- جي نياڻي درمحمد خان اوستي سان پرڻيل هئي، جيڪو ون يونٽ دور ۾ ۽ -ان- کان پوءِ سنڌ جو -تعليم- وارو صوبائي وزير بڻيو. 
اڳ اُوڍن جي بيان ۾ چيو ويو آهي ته -اوستا- ۽ -اوڍا-، اوڍي بزرگ جا مريد هئا، -تن- کي هن تر جي وڏي زميندار مرکياڻيءَ، ڌيءَ پرڻائي ملڪيت جو اٺوڳ ڏنو هو، سا ملڪيت اوستي محمد خان کي ملي هئي، تنهن وڃي اوستي محمد جو شهر وسايو. -ان- کان علاوه اوڍي بزرگ جي خليفي هئڻ ناتي اوستو تلفظ ڦيرائي -اوستا- ڪوٺجڻ لڳا. هن وقت -اوستا- جيڪب -آباد- کان وڌيڪ شڪارپور ۾ -آباد- آهن، پر وڏيون ملڪيتون جيڪب -آباد- ۾ اٿن. 
عام معنيٰ ۾ ”اوستو“، اُستاد، ڪاريگر کي چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>pgluil26p6dig43nnxwbsifr07ostqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڙاھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23423</id>
    <revision>
      <id>374539</id>
      <parentid>100624</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="412" sha1="208ke423wj3o7eiac2e9krx3j1sc0am" xml:space="preserve">اونهو پاڻي. [[درياهه]] يا سمنڊ جي تمام اونهو ۽ اجهاڳ پاڻيءَ وارو هنڌ. ڪُنُ.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%99%D8%A7%D9%87%D9%87 اوڙاهه : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>208ke423wj3o7eiac2e9krx3j1sc0am</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڙاھ ( ناول)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23424</id>
    <revision>
      <id>374540</id>
      <parentid>115393</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2676" sha1="358clmmi708633ulqq13vffijm7oeg0" xml:space="preserve">هي سنڌي ٻوليءَ جي مشهور ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگار غلام نبي مغل جو پهريون ناول آهي. هن ناول جو بنيادي پسمنظر بيان ڪندي خود ليکڪ لکي ٿو ته ”[[سنڌ]] جو سڀ کان وڏو مسئلو اهو آهي ته سنڌين جو شهرن ۾ هيٺيون وچولو ڪلاس ۽ وچولو ڪلاس صدين کان وجود ۾ نه رهيو آهي ۽ هاڻي اڄڪلهه جڏهن سنڌ جي وجود جي بقا جي -جنگ- وڙهجي پئي ته اسين سنڌي شهري وچولي ڪلاس جي نه هئڻ ڪري، بقا جي ويڙهه ۾ هڪ اهڙي عذاب، اوريڪ ۽ -اوڙاهه- منجهه اڙجي ويا آهيون، جو لڳي ائين پيو ته شايد -تاريخ- جي پنن -تان- ميسارجي نه وڃون. سمن جي بادشاهت جي خاتمي سان گڏ سنڌ شعوري طور ديهي شهري علائقن ۾ ورهائجي وئي يا ڏاڍ ۽ جبر جي استعمال سان ائين ڪيو ويو.“ 
ان نموني -ارغون-، -ترخان- ۽ مغل دور ۾ وچين ڪلاس ۽ -ان- سان گڏ ڪمين ڪاسبين کي جنهن خوني عمل سان شهرن مان تڙي يا ماري ڪڍيو ويو، اهو عمل -ٽن- سئو سالن کان برقرار آهي ۽ سنڌ کي سياسي، اقتصادي ۽ تهذيبي طرح پوئتي ڌڪڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي. هن ۾ ورهاڱي (1947ع) جي لڏپلاڻ ، ون يونٽ واري زماني ۾ سنڌ ۾ ٻاهرين جي آبادڪاريءَ سان گڏوگڏ سنڌ جي -تاريخ- ۾ پهريون ڀيرو موجوده وچولي طبقي جي اڀرڻ يا -ان- جي جدوجهد جو ذڪر ڏنل آهي. ناول -اوڙاهه- -ان- سموري تاريخي جاکوڙ بابت آهي. جنهن ۾ سنڌ جي چئن سئو سالن جي سوشيو پوليٽيڪل -تاريخ- بيان ٿيل آهي. ڪن نقادن ناول ۾ هندو وچولي ڪلاس بابت ڏنل ڄاڻ سان اختلاف ڏيکاريو آهي، پر هي ناول سنڌ جي سماجي، اقتصادي ۽ سياسي -تاريخ- تي پهريون مڪمل ناول آهي. هن 402 صفحن تي مشتمل پڪي جلد واري ڊيمي سائيز ناول جي قيمت 200 رپيا آهي ۽ نيو فيلڊس پبليڪشن حيدرآباد جو ڇپيل 185 نمبر ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%99%D8%A7%D9%87%D9%872{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ناول]]</text>
      <sha1>358clmmi708633ulqq13vffijm7oeg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڙاھ (حليم بروھي جو ناول)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23425</id>
    <revision>
      <id>374541</id>
      <parentid>120882</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1326" sha1="an0hpeykzj0amk21bl4ru8znimhjvar" xml:space="preserve">[[حليم بروهي]] نه رڳو اُهو اديب آهي، جنهن سنڌيءَ ۾ مزاحيه ادب کي نئون موڙ ڏنو. پر هن جي -تاريخ-، فلسفي، سماجيات ۽ سياسيات تي به گهري نظر رهي آهي. -ان- سان گڏ هو فڪشن (Fiction) تي به عبور رکي ٿو. هن 1975ع واري ڏهاڪي ۾ ”-اوڙاهه-“ نالي سان ناول لکيو، جيڪو ڪرائون سائيز ۾ نيو فيلڊس پبليڪيشن [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڇپائي پڌرو ڪيو هو. هيءُ ناول هڪ اهڙي ماڻهوءَ جي ڪهاڻيءَ تي بيٺل آهي، جيڪو چرئي ٿيڻ جي ويجهو آهي. هو پنهنجي نفسياتي ڇيد ڪرڻ لاءِ ماضيءَ ۾ جهاتي -پائي- ٿو ۽ پوءِ ماضيءَ جون ڪڙيون کلنديون وڃن ٿيون، جنهن ۾ هن جي ذهني ڪئنواس تي ڪيتراا ڪردار ۽ خاص ڪري عورت ڪردار اُڀري اچن ٿا، جيڪي سندس زندگيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%99%D8%A7%D9%87%D9%873{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ناول]]</text>
      <sha1>an0hpeykzj0amk21bl4ru8znimhjvar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوستو سچيڏنو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23426</id>
    <revision>
      <id>374478</id>
      <parentid>100562</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1161" sha1="kozad2a11gmeelx56yvxy7g8xap8zu5" xml:space="preserve">واڍڪي ڪم جو مشهور ڪاريگر ٿي گذريو آهي. کيس ٽي ڀائر هئا. اوستو گل محمد، اوستو احمد ۽ اوستو ڇٽو. چارئي ڀائر [[ڪوٽڙي]] شهر ۾ واڍڪي ڪم جا شهه ڪاريگر هئا. ۽ پنهنجي فن، قابليت ۽ ڪاريگريءَ جي ڪري عزت جي نگاهن سان ڏٺا ويندا هئا. جهونن جو چوڻ آهي ته اوستي سچيڏني جو جسم گويا فولادي هو، هُو پهلوان مڙس هو. -جن- اوستي سچيڏني کي ڏٺو، -تن- جو چوڻ آهي ته پاڻ چانديءَ جي رپئي کي -آڱوٺي- جي زور سان جڏهن مهٽيندو هو ته روپئي جا اکر ڊهي ويندا هئا. سندس وفات کي ڪيترائي ورهيه ٿي ويا آهن، پر اڄ تائين مقامي ماڻهو اوستي سچيڏني کي ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D9%88%20%D8%B3%DA%86%D9%8A%DA%8F%D9%86%D9%88{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>kozad2a11gmeelx56yvxy7g8xap8zu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوسو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23427</id>
    <revision>
      <id>374479</id>
      <parentid>100563</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="auejqdrypmgaa7hr5oqv0ywg8j6mtmp" xml:space="preserve">سخت نٽهڻ اُس ۾ وهنجڻ سان هيءَ بيماري ٿيندي آهي ۽ جسم ۾ تپش سبب هر گهڙيءَ وهنجڻ يا [[پاڻي|پاڻيءَ]] ۾ پوڻ جي خواهش ٿيندي آهي. مينهُن کي -اوسو- ٿيندو آهي ته پاڻيءَ ۾ ويهنديون آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B3%D9%88 اوسو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>auejqdrypmgaa7hr5oqv0ywg8j6mtmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوشوء جي آتم ڪھاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23428</id>
    <revision>
      <id>374480</id>
      <parentid>248517</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1126" sha1="snrrojbn13lvvpe5c7bi993ne4n43zz" xml:space="preserve">ڪتاب '''اوشوء جي آتم ڪھاڻي''' مفڪر [[رجنيش اوشو|رجنيش اوشوءَ]] جي آتم ڪهاڻي (Glimpses of a Golden Childhood) جو سنڌي ترجمو آهي، جيڪو ليکڪ فياض لطيف ڪيو. ڪتاب ۾ ناشر جي نوٽ ۽ ويچارن سان گڏ سوامي ديواڀينند جو مهاڳ بہ ڏنل آهي ۽ رجنيش اوشوءَ جون ڪجهه تصويرون پڻ ڇپيل آهن. هي ڪتاب جولاءِ 2003ع ۾ ”موهن جو دڙو پبلشنگ ايجنسي“ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] طرفان شايع ٿيو، ڊيمي سائيز جي 229 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 150 روپيا آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B4%D9%88%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%A2%D8%AA%D9%85%20%DA%AA%D9%87%D8%A7%DA%BB%D9%8A اوشوءَ جي آتم ڪهاڻي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:2003ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب]]</text>
      <sha1>snrrojbn13lvvpe5c7bi993ne4n43zz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوطاق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23430</id>
    <revision>
      <id>374482</id>
      <parentid>158365</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1116" sha1="ob5jfkn44u9j22gr7zg3c5jofqk113u" xml:space="preserve">[[فائل:Indian drawing room.jpg|thumb|250px|left]]

[[فائل:Sir William Burrell's drawing room.jpg|thumb|250px|کاٻو|اوطاق]]

'''اوطاق ({{lang-en|Drawing Room}}، {{lang-ur|بیٹھک}}) ''' ترڪي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو گهر جي جاءِ کانسواءِ ٻاهر ڪچهري ڪرڻ يا ويهڻ واريءَ جاءِ کي چئبو آهي. انهيءَ کي ”مهمان خانو“ به چئجي، جيئن: 
:”اچين جي اوطاق، مون ساريندي سپرين.“
[[سنڌ]] ۾ گهڻو ڪري هرهڪ ڳوٺ جي چڱي مڙس جي اوطاق هوندي آهي، جنهن ۾ آئي وئي ديسي پرديسي مهمان جي پرگهور ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%B7%D8%A7%D9%82 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.'']{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''حوالا'' ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي ثقافت]]

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>ob5jfkn44u9j22gr7zg3c5jofqk113u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوغان (راڳڻي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23431</id>
    <revision>
      <id>374483</id>
      <parentid>272579</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="j1rqbegtg5xy6icjefwhyf6jiwpyf7k" xml:space="preserve">'''اوغان''' هڪ قسم جي [[راڳڻي]] آھي (جنھن ۾ سنڌي [[ڪافي (شعري صنف)|ڪافي]]ون ڳائجن). ھي پيلو راڳڻيءَ سان ملندڙ هڪ راڳڻي آھي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86 اوغان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>j1rqbegtg5xy6icjefwhyf6jiwpyf7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڪراڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23433</id>
    <revision>
      <id>374542</id>
      <parentid>100627</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1003" sha1="rx3misza0bq2y6vgyf19uwpvz1rxbbv" xml:space="preserve">هن نالي سان [[ٿرپارڪر ضلعو|ضلعي ٿرپارڪر]] ۽ ضلعي عمرڪوٽ ۾ هڪ ديهه ۽ جدا جدا ڳوٺ -آباد- آهن: جهڙوڪ، تعلقي مٺيءَ ۾ هڪ ديهه موجود آهي، جنهن ۾ چوڙيل، بتاناگري، -اوڪراڙو-، واڍاڻا ۽ گوگاويري ڳوٺ -آباد- آهن. ٻيو ڳوٺ تعلقي عمرڪوٽ جي ديهه ”اوڪراڙي“ ۾ آهي. -جتي- هڪ مڊل اسڪول، ٽي بوائز پرائمري ۽ هڪ ڇوڪرين جو پرائمري اسڪول موجود آهن. ٽيون ڳوٺ تعلقي عمرڪوٽ جي ديهه ”ڪپلور -ٿر-“ ۾ آهي، هتي پرائمري اسڪول موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%AA%D8%B1%D8%A7%DA%99%D9%88 اوڪراڙو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>rx3misza0bq2y6vgyf19uwpvz1rxbbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڪڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23434</id>
    <revision>
      <id>374543</id>
      <parentid>100628</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1050" sha1="3wzfvqhrzrhjunqquumvf3hupua7urc" xml:space="preserve">کار ۽ صابڻ جو ڪڙهيل [[پاڻي]]، جنهن ۾ ميرا ڪپڙا ٽهڪائي ڌوئجن. گهرن ۾ ڪپڙا کنڀ تي چاڙهڻ جو طريقو هن طرح آهي ته چُلهه تي راڳي جي ليپي سان فِٽ ٿيل ڪڙاهيءَ ۾ کار، صابڻ ۽ ٻيو ڪو مصالحو وجهي، -ان- ۾ ڪپڙا وجهي ٽهڪائيندا ۽ ٿوريءَ دير لاءِ ڇڏي ڏيندا آهن ته جيئن ڪپڙا مصالحي ۾ رچي مير ڇڏي وڃن. کار صابڻ وارو -پاڻي-، جنهن کي ’-اوڪڙ-‘ چون، اُهو -پاڻي- ٻيو ڀيرو ۽ ٽيون ڀيرو به ڪم ايندو آهي يعني ته -اوڪڙ- واري پاڻيءَ ۾ ٻيا ڪپڙا وجهبا ته اُهي به ڌوپجي صاف ٿيندا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%AA%DA%99 اوڪڙ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>3wzfvqhrzrhjunqquumvf3hupua7urc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوگھڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23435</id>
    <revision>
      <id>374544</id>
      <parentid>100629</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1306" sha1="o5qm5ev4cojwcmhbj4w890009jnvwfm" xml:space="preserve">اوگهڙ:هندن ۾ گورکناٿ جو فرقو، جيڪي شِوَ جي پوڄا ڪندا آهن. هيءَ اصل ۾ ترڪستان جو اُئگر قبيلو هو، جيڪي -ٻڌمت- جا مڃيندڙ ۽ چنگيز خان جي درٻار م لکڻ جو ڪم ڪندڙ (ڪاتب) هئا، هنن کي ڀکشو چوندا هئا، ڇو ته هو ٻؤت ڀَکشو هئا. -ان- کان پوءِ اولهه [[ايشيا]] ۾ ”ڀ“ جو اچار ”ب“ ۽ ”کش“ جو اچار ”خش“ ٿيڻ ڪري هُو ”ڀکشو“ مان ”بخشو“ ٿي، بخشي بـڻـجـي ويـا. هـنـد- پاڪ ۽ ڪشمير ۾ سندن دَخل هندو/مسلم ٻنهي ۾ هو، -ان- ڪري بخشي غلام محمد ۽ بخشي ٽيڪ چند به سڏيا. هن وقت (هن قبيلي وارا) صرف چين ۾ آهن ۽ مسلمان آهن. روايت آهي ته انهن گورکناٿ جو مَتو (عَمل) قبول ڪيو، -ان- ڪري هِتي ”اُئگر“ مان -اوگهڙ- مشهور ٿي ويا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%DA%AF%D9%87%DA%99 اوگهڙ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>o5qm5ev4cojwcmhbj4w890009jnvwfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اول (پاڻي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23436</id>
    <revision>
      <id>374485</id>
      <parentid>163556</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="937" sha1="njrky6dlwoy5fh7j1ypq78b2hbt9fan" xml:space="preserve">پاڻيءَ جي وهڪري ([[درياھ|درياهه]] يا واهه) ۾ لڙهندڙ گند ڪچرو. عام طور تي درياهه ۾ ڪرندڙ وڻ، ڪاٺ، ڪک ۽ پن وغيره پيا لڙهندا آهن. پوءِ اهو ڪچرو درياهه جي ڪنهن گهنڊيءَ ۾ ڪري، يا وهڪري جي گهٽجڻ ڪري گهُمري ۾ اچي، ڪنهن هنڌ ننڍي -پاڻي- ۾ بيهي رهندو آهي. انهيءَ گڏيل ڪچري کي ’-اول-‘ چوندا آهن. ڪن جاين تي’اولڙ‘ به چون.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اول : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84 |access-date=2016-06-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409083227/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>njrky6dlwoy5fh7j1ypq78b2hbt9fan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اول شاھ ۽ جمن شاھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23437</id>
    <revision>
      <id>374486</id>
      <parentid>100569</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1030" sha1="dlxso6mp91paz2w05gdhtdsgm254c1b" xml:space="preserve">سيد -اول- شاهه جو شمار تيرهين صدي هجري جي بزرگن ۾ ٿئي ٿو. -جمن- شاهه'&gt;-اول شاهه ۽ -جمن- شاهه- ٻئي حضرت مهدي شاهه جا پٽ هئا، جيڪو مشهو رعاب ۽ زاهد بزرگ ٿي گذريو آهي. -اول- شاهه جي نالي سان هڪ محلو پڻ آهي. انهن سڀني بزرگن جون قبرون لنگھن جي پاڙي ۾ آهن. -جمن- شاهه'&gt;-اول شاهه ۽ -جمن- شاهه- ٻنهي ڀائرن جون مزارون گڏ آهن ۽ مزار جي اڳيان جيڪو گرائونڊ آهي، -ان- کي ’-اول- شاهه پڌر‘ سڏين ٿا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%DB%BD%20%D8%AC%D9%85%D9%86%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87 اول شاهه ۽ جمن شاهه : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>dlxso6mp91paz2w05gdhtdsgm254c1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اول (ضامن)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23438</id>
    <revision>
      <id>374484</id>
      <parentid>256172</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1633" sha1="daaivszjsqqzzabq2j4f69veszupms7" xml:space="preserve">ضمانت طور ڏنل ماڻهو يا عيوضي. اڳ ۾ حاڪمن جو اهو رواج هوندو هو ته ٻن ڌرين ۾ -جنگ- کان پوءِ هارائيندڙ ڌُر تي ڏنڊ وڌو ويندو هو ۽ ڏنڊ جي ادائگيءَ تائين -بادشاهه- جي ويجهي عزيز يا خاص مصاحب کي اولَ بڻايو ويندو هو. 

[[سنڌ]] جي -تاريخ- ۾ ڪلهوڙن حاڪمن جي اولَ بنجڻ جو ذڪر اچي ٿو، مثال طور 1111ھ/ 1699ع ۾ ميان يارمحمد ڪلهوڙي ۽ بروهين جي وچ ۾ -جنگ- لڳي، جنهن ۾ سخت لڙائيءَ کان پوءِ ڪلهوڙي حاڪم صلح ڪيو ۽ اولَ طور پنهنجن ٻن فرزندن ميان نورمحمد ۽ محمد خان کي، -بروهي- حاڪم وٽ ڇڏيائين، جيڪي ٻه سال ضمانت ۾ رهيا. 

1153ھ ۾ نادرشاهه سنڌ ۾ تباهي مچائڻ کان پوءِ ميان نورمحمد تي ڏنڊ وجهي، سندس پٽن غلام شاهه ۽ محمد مرادياب کي -اول- بڻائي، -ايران- وٺي ويو. -ٽن- سالن کان پوءِ واعدي وفائي نه ٿيڻ سبب ميان نورمحمد جو ٽيون پٽ عطرخان به -اول- بڻجي -ايران- ويو. اُهي ٽيئي شهزادا بعد ۾ -احمد شاهه- درانيءَ جي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ 1162ھ ڌاري واپس موٽيا.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%841{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>daaivszjsqqzzabq2j4f69veszupms7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اولاڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23439</id>
    <revision>
      <id>374487</id>
      <parentid>100570</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1003" sha1="r1tof58kitvcazawoxblibh1n1crcng" xml:space="preserve">اولاڪ/ اولاق: آڳاٽي وقت ۾ سنڌ ۾ -ٽپال- پهچائيندڙ [[گهوڙو]] يا اُٺ اولاڪ سڏبو هو. اصل ۾ ”الاغ“ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو -ٽپال- پهچائڻ واري خاص گهوڙي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ انهيءَ لفظ جو اچار ’اولاڪ‘ يا ’اولاق‘ ڪري ڪم آڻيندا آهن. -ترڪي- ٻوليءَ ۾ ’اُلاغ‘ جي معنيٰ آهي ”-ٽپال- جي چوڪي“. اُن زماني ۾ -ٽپال- پهچائڻ لاءِ سرڪاري گهوڙا مقرر هئا، جيڪي چئن ڪوهن تي بدلبا هئا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84%D8%A7%DA%AA/%20%D8%A7%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%82 اولاڪ/ اولاق : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>r1tof58kitvcazawoxblibh1n1crcng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اولڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23441</id>
    <revision>
      <id>374493</id>
      <parentid>319038</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1801" sha1="bhgxx2nr3bw1jcuu1hiet4zneg5lxok" xml:space="preserve">[[فائل:Monument to the football player Moti Kind in the city of Rehovot, January 2025 16.jpg|thumb|اولڙو]]
اولڙو (Reflection ):عڪس يا پردو، -ان- کي روشنيءَ جي موٽ (Reflection) به چئبو آهي. جيئن ته روشني سڌي ليڪ ۾ حرڪت ڪري ٿي، تنهنڪري غير شفاف (Non-Luminious) جسمن تي روشنيءَ جا ڪرڻا پوڻ سان، اهي سمورا يا ڪجهه موٽ کائيندا آهن. پر جيڪي شيون لسيون ۽ وڌيڪ چمڪدار ٿينديون آهن، سي روشنيءَ جي ڪرڻن کي وڌيڪ نمايان ۽ سُٺيءَ طرح واپس ڪنديون آهن. جيئن آئينو يا ڪنهن ٻي شيءِ جي لسي سطح ۽ پاليش ٿيل سطح. اهڙي قسم جي اولڙي کي روشنيءَ جي باقاعدي موٽ (Regular Reflection) چئبو آهي. جڏهن اسين ڪو آئينو سج طرف جھليندا آهيون ته اس موٽ کائيندي آهي ۽ پوءِ آئيني جو رُخ جنهن طرف به ڦيرائيندا آهيون، -اولڙو- به انهيءَ طرف ئي رخ ڪندو آهي. آئيني وارو -اولڙو- ايترو ته چِٽو هوندو آهي، جو جيڪڏهن اهو ماڻهن جي اکين تي پوي، ته يڪدم -اکيون- پورجي وينديون اٿس. جهڙي ريت سج طرف -اکيون- کڻي نه سگھبيون آهن. روشنيءَ جي موٽ جا قاعده مشهور سائنسدان [[ابن الھثيم|ابن الهيشم]] (Ibn-ul-Hasham) معلوم ڪيا&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84%DA%99%D9%88{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:آواز]]</text>
      <sha1>bhgxx2nr3bw1jcuu1hiet4zneg5lxok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اولمپس جبل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23442</id>
    <revision>
      <id>374488</id>
      <parentid>182495</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2038" sha1="8hgmumbvq5ba0qjm57ahitxaqmau2dw" xml:space="preserve">[[فائل:Mytikas.jpg|thumb|اولمپس جبل]]
اولمپس- [[يونان]] ۽ -ايشيا- ڪوچڪ جي ڪيترن پهاڙن جو نالو آهي. جنهن ۾ سڀ کان وڏو سلسلو ٿيسلي ۽ مسيڊونيا جي سرحد تي آهي، جيڪو اوسا -جبل- ڪري الڳ ٿلڳ نظر اچي ٿو. انهي 9600 فٽ بلند -جبل- کي ئي -اولمپس- نالو ڏنو ويو آهي. جنهن کي يونان جا ماڻهو پنهنجو ديوتا سمجهن ٿا. 
يوناني ديو مالائن موجب سڀ کان طاقتور ديوتا زيوس. انهيءَ -جبل- تي رهندو آهي. هن کي سڀني ماڻهن ۽ ديوتائن جو پيءُ سڏيو ويندو آهي. زيوس سڀ کان طاقتور ۽ لازوال آهي. هو ٻين ديوتائن سان گڏجي ڪائنات جي هر شيءِ هلائي ٿو. شاهاڻي طاقت، قانون ۽ حڪم جو باني آهي. هر پهرين ۽ سٺي شيءِ هن کان اچي ٿي. نفعو، نقصان، موت ۽ نصيب هن جا محتاج آهن. زيوس جا هٿيار گجگوڙ ۽ کنوڻ آهن. هو طوفان، زلزلا ۽ ٻوڏون پيدا ڪري ٿو. 
قديم يونان جي علائقي ايلس جي اولمپيا ميدان ۾ زيوس جو مندر هو، -جتي- هر چوٿين سال اولمپڪ راندين جو تهوار عرس طور ملهايو ويندو هو. عورتون انهن مقابلن ۾ حصو وٺي نه سگهنديون هيون. 776 ق. م کان 394ع تائين اولمپڪ راندين جو باقاعدي رڪارڊ ملي ٿو. 4 صديءَ جي آخر ۾ اهي رانديون -بند- ڪيون ويون پر بعد ۾ جديد اولمپڪ وري شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%85%D9%BE%D8%B3 اولمپس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>8hgmumbvq5ba0qjm57ahitxaqmau2dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اولو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23443</id>
    <revision>
      <id>374489</id>
      <parentid>100572</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="681" sha1="01zsu70mzpf69a7ub3k67h6tyj3esx8" xml:space="preserve">ڍَڪُ. پردي ڇانءَ يا اوٽ لاءِ ٽنگيل ڪپڙو. [[ٻيڙي|ٻيڙيءَ]] کي هلائڻ جو ڳن. ڪاٺ جي ٺهيل پَٽِي، جنهن ۾ هڪ پاسي مُٺيو هوندو آهي ۽ پڇاڙيءَ ۾ پَٽِيءَ وانگر هوندو آهي، اُها پٽي ٻيڙيءَ کي ڌڪڻ ۾ مدد ڪندي آهي. ننڍو ڳن هوندو ته ان کي ”اولي“ چوندا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88 اولو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>01zsu70mzpf69a7ub3k67h6tyj3esx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اولياء الله جون ڪرامتون (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23445</id>
    <revision>
      <id>374491</id>
      <parentid>232452</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="854" sha1="r51j6wl6usu5nx47v9drk79f3cy0nvb" xml:space="preserve">اولياءَ الله جي ڪرامتن تي مشتمل هيءُ ڪتاب اصل ۾ امام عبدالله يافعي يمنيءَ جو لکيل آهي، جنهن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو الحاج محمد مصري ميمڻ ڪيو آهي. پڪي جلد سان ڊيمي سائيز ۾، 308 صفحن تي مشتمل هيءُ ڪتاب مڪتبه اصلاح و تبليغ [[حيدرآباد، سنڌ]] پاران 1999ع ۾ ڇپيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1%D9%8E%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AC%D9%88%D9%86%20%DA%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AA%D9%88%D9%86 اولياءَ الله جون ڪرامتون : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>r51j6wl6usu5nx47v9drk79f3cy0nvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوليائن جي مار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23446</id>
    <revision>
      <id>374492</id>
      <parentid>100575</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="qrypbl6wpzxwjex3u8prckzalcz1q8f" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب [[محمد عثمان ڏيپلائي|محمد عثمان ڏيپلائيءَ]] جو لکيل آهي. جنهن ۾ اوليائن بابت وهم پرستيءَ وارن رجحانن کي ننديو ويو آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 12 صفحا آهن. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، هاشمي پريس، حيدرآباد ۾ ڇپيو. ناشر، سال ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A6%D9%86%20%D8%AC%D9%8A%20%D9%85%D8%A7%D8%B1 اوليائن جي مار : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>qrypbl6wpzxwjex3u8prckzalcz1q8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23447</id>
    <revision>
      <id>374494</id>
      <parentid>269171</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="715" sha1="3nzd32cxaq9lon4ulvmgt47d7ljg0ew" xml:space="preserve">[[File:LakeShrineSRF_CourtOfReligions_Om_20170910.jpg | thumb | 220x124px | right | اوم لفظ]]'''اوم''' [[ايشور]] جو پوتر نالو، جيڪو [[ھندو|هندو]] ’ٽہ مورتي‘ يعني [[برهما]]، [[وشنو]] ۽ [[شِو|شوَ]] لاءِ گڏي ڪم آڻيندا آهن، ۽ ڪنھن [[ڀڄن]] يا دعا وغيره جي آخر ۾ اُچاريندا آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%85 اوم : (Sindhianaسنڌيانا)]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}،[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>3nzd32cxaq9lon4ulvmgt47d7ljg0ew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوم سنگيت سڌاڪر (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23462</id>
    <revision>
      <id>374495</id>
      <parentid>100578</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="610" sha1="692zibkqh67idax4pkf7fw14q9gaua9" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب ڏيومل گاگن مل جو لکيل آهي، جنهن جي قيمت 6 پايون ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب، ليکڪ، قيصريه پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سال 1900ع مان ڇپايو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%85%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D8%B3%DA%8C%D8%A7%DA%AA%D8%B1 اوم سنگيت سڌاڪر : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>692zibkqh67idax4pkf7fw14q9gaua9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوم منڊلي ناٽڪ (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23467</id>
    <revision>
      <id>374496</id>
      <parentid>100579</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="725" sha1="if42uze5sbsrmunn3xicot2v4jb87sv" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب منگهارام ڄيٺمل سمتاڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 211 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ آنو ڇهه پايون ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، رامچند آڇومل، مهاوير پرنٽنگ پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سال 1938ع ۾ ڇپايو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%85%20%D9%85%D9%86%DA%8A%D9%84%D9%8A%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA اوم منڊلي ناٽڪ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>if42uze5sbsrmunn3xicot2v4jb87sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوم ويدڪ ڌرم ۽ يورپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23468</id>
    <revision>
      <id>374497</id>
      <parentid>100580</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="760" sha1="9jhhxyzebw6ppog53el4r9ngf9ahwch" xml:space="preserve">هن ڪتاب جو مترجم هاسارام صوڀراج آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 23 صفحا آهن ۽ قيمت 6 پايون اٿس. ڇاپو پهريون، آريه ساهتيه منڊل، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، آرين اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1935ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%85%20%D9%88%D9%8A%D8%AF%DA%AA%20%DA%8C%D8%B1%D9%85%20%DB%BD%20%D9%8A%D9%88%D8%B1%D9%BE اوم ويدڪ ڌرم ۽ يورپ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>9jhhxyzebw6ppog53el4r9ngf9ahwch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوم ويريه رکشا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23471</id>
    <revision>
      <id>374498</id>
      <parentid>100581</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="620" sha1="ij8i6x8l7fjvhcki1vvkyvf28m94p3i" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب حڪيم منگترام جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 20 صفحا ڄاڻايل آهن. ڇاپو پهريون، منگترام بيگراج، البرٽ پرنٽنگ پريس، [[سکر]] مان سال 1912ع ۾ ڇپايو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%85%20%D9%88%D9%8A%D8%B1%D9%8A%D9%87%20%D8%B1%DA%A9%D8%B4%D8%A7 اوم ويريه رکشا : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ij8i6x8l7fjvhcki1vvkyvf28m94p3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوناڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23474</id>
    <revision>
      <id>374499</id>
      <parentid>100582</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1063" sha1="nubnp0zx74guc5xu93nkx630tatq3tt" xml:space="preserve">بگهڙ-، گدڙ ۽ [[ڪتو|ڪُتي]] جي ڪُوڪَ. اهي ٽيئي جانور رات جو اوناڙيون ڪندا آهن. -بگهڙ- ۽ گدڙ ته جهنگ ۾ هوندا آهن، پر ڪُتو گهرو جانور آهي، جيڪو عموماً رات جي نوائيءَ ۾ اُن مهل اُوناڙ ڪندو آهي، جڏهن سڀ ماڻهو مٺيءَ ننڊ ۾ ستل هوندا آهن. -ان- وقت ڪُتي جي -اوناڙ- نهايت اڻ وڻندڙ ۽ خوفائتي لڳندي آهي، تنهنڪري ڪتي جي اُوناڙ کي نڀاڳ چوندا آهن. اصل ۾ -اوناڙ- -بگهڙ- جي ڪوڪ/ آواز آهي. ڪُتو نسلي طرح -بگهڙ- جي نسل مان آهي ۽ سندس -اوناڙ- نسلي وراثت جو اهڃاڻ ۽ -جبلت- آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%A7%DA%99 اوناڙ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>nubnp0zx74guc5xu93nkx630tatq3tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اونٽڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23481</id>
    <revision>
      <id>374504</id>
      <parentid>273686</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="551" sha1="89hgg7yov30ztxxljny3za9nz8dr4ad" xml:space="preserve">'''اونٽڙو''' بيل گاڏيءَ جي پول جي منڍ ۾ لڳل ڪاٺي کي چئبو آھي، جيڪا گاڏيءَ کي سنوت ۾ بيھاريندي آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%86%D9%BD%D9%90%DA%99%D9%88 اونٽِڙو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>89hgg7yov30ztxxljny3za9nz8dr4ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوندھ ۾ رکيل آئينو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23484</id>
    <revision>
      <id>374500</id>
      <parentid>273682</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="fbie9vwtcop9m76qitt1lzdhjh26ddi" xml:space="preserve">'''''اوندھ ۾ رکيل آئينو''''' ڪتاب ڪھاڻيڪار لياقت رضويءَ جي ڪھاڻين جو آهي. جنھن ۾ سندس 35 ڪھاڻيون شامل آهن، ڪتاب جو مھاڳ ليکڪ [[عبدالقادر جوڻيجو|عبدالقادر جوڻيجي]] لکيو آهي ۽ ڪتاب جي بيڪ ٽائيٽل تي ڪھاڻيڪار مظھرالسلام جا ويچار ڏنل آهن، پڪي جلد سان ڊيمي سائيز جي ڪتاب جو پھريون ڇاپو [[روشني پبليڪيشن|روشني پبليڪيشن ڪنڊياري]] سال 2009ع ۾ شايع ڪيو، ڪتاب جا 176 صفحا ۽ قيمت 180 روپيا آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%87%20%DB%BE%20%D8%B1%DA%A9%D9%8A%D9%84%20%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%88 اوندهه ۾ رکيل آئينو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:2009ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب]]</text>
      <sha1>fbie9vwtcop9m76qitt1lzdhjh26ddi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوندھ ۾ لاٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23492</id>
    <revision>
      <id>374501</id>
      <parentid>100585</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1017" sha1="d7hlagb70tywf41h2o0i73uca2atf8g" xml:space="preserve">هي ڪتاب شيخ عبدالحليم جوش جي شاعريءَ تي مشتمل آهي، جنهن ۾ حمد، نعت، غزل، نظم ۽ گيت، ٻارن لاءِ گيت ۽ چوسٽا شامل آهن، ڪتاب جو مهاڳ نامور شاعر [[امداد حسيني]] لکيو آهي، جڏهن ته پروفيسر ڊاڪٽر -اياز- حسين قادري، -تاج- -بلوچ- جا تاثر به شامل آهن، هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 2009ع ۾ شيخ عبدالحليم جوش پاڻ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ جي سهڪار سان شايع ڪيو، پڪي جلد سان 120 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 100 رپيا آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%87%20%DB%BE%20%D9%84%D8%A7%D9%BD اوندهه ۾ لاٽ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>d7hlagb70tywf41h2o0i73uca2atf8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اونڌو ٻانڌو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23493</id>
    <revision>
      <id>374505</id>
      <parentid>100589</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="kmmuarggl10z2anb26691g5xnvm60yi" xml:space="preserve">اونڌو ٻانڌو- -ٿر- ۾ کوهن جي کوٽائيءَ جو هڪ قسم آهي، جنهن جي شروعات ٿرپارڪر ضلعي ۾ [[ڇاڇرو تعلقو|تعلقي ڇاڇري]] جي هڪ ڳوٺ راوتسر جي رهاڪو مولوي عبدالحق چانڊيي (1939-1874ع)، نوَ تيرهي سِرن جي ايجاد سان ڪئي. هن -ٿر- جي رهواسين جي مشڪل آسان ڪئي. پراڻي زماني ۾ -ٿر- جا ماڻهو کوهه وڏي مشڪل سان گهڻي خرچ ۽ گهڻي مدت ۾ تيار ڪندا هئا، شروع ۾ تمام ڪشادا کوهه کوٽيندا هئا، ڪماڻين سان جهلي -پاڻي- تائين کوٽي ويندا هئا ۽ پوءِ -تري- کان سرن يا پٿرن سان مٿي ٻڌڻ شروع ڪندا هئا، جنهن ۾ وڏي تڪليف ۽ جان جو به جوکو هوندو هو. مولانا عبدالحق چانڊيي هڪ نئون طريقو ايجاد ڪيو، جنهن جو نالو ”-اونڌو ٻانڌو-“ رکيائين. -ان- جي سرن جو ڪارب مولانا عبدالحق 13x9 -انچ- تيار ڪرايو. هن سر جي ڊيگهه 13 -انچ- ۽ ويڪر 9 -انچ- هئي. اها جڏهن کوهن جي اندر گول دائري ۾ چونڊبي آهي ته هن جو 9 -انچ- وارو -پاسو- اندرين ۽ 13 -انچ- وارو -پاسو- ٻاهرين طرف ايندو آهي. جنهن ڪري کوهه مضبوط ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان اوساري توڙي مرمت ڪري سگهجي ٿي. مولانا عبدالحق پنهنجي هٿن سان اهڙو کوهه، مسجد راوت سر لڳ -اوڀر- پاسي ٺاهيو، جيڪو اڄ به موجود آهي. مولانا اهڙا -ٿر- ۾ ٻيا به ڪيترائي کوهه ٺهرايا، جيڪي ”اونڌي -ٻانڌي-“ کوهه جي نالي سان ياد ڪيا وڃن ٿا. هن قسم جو کوهه هڪ مهيني ۾ کوٽجي تيار ٿئي ٿو. اڳ ۾ ٽي سال کوهه جي کوٽائي ۾ لڳي ويندا هئا، هاڻي گهٽ خرچ، گهٽ وقت، گهٽ تڪليف ۽ گهٽ ماڻهن سان هن قسم جا کوهه ٺهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%86%DA%8C%D9%88%20%D9%BB%D8%A7%D9%86%DA%8C%D9%88 اونڌو ٻانڌو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>kmmuarggl10z2anb26691g5xnvm60yi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اونھارو ۽ صحت (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23494</id>
    <revision>
      <id>374506</id>
      <parentid>100590</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="649" sha1="3wu1v0h5jrfwkuip8gmnk37zqke62x2" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب هرنامداس جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 42 صفحا آهن ۽ قيمت 4 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، هاسومل، بلئوٽسڪي پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سال 1923ع ۾ ڇپايو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%20%DB%BD%20%D8%B5%D8%AD%D8%AA اونهارو ۽ صحت : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>3wu1v0h5jrfwkuip8gmnk37zqke62x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اونيھر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23495</id>
    <revision>
      <id>374503</id>
      <parentid>100587</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="671" sha1="6r50juf15qeejard3ok4ogngq8whs21" xml:space="preserve">هن نالي سان ضلعي ٿرپارڪر ۾ ديهه ۽ ڳوٺ -آباد- آهن، مثلاً [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي تعلقي ننگرپارڪر جي ديهه ”-اونيهر-“ ۾ ’-اونيهر-‘، ’ڏيڏرائي‘، ’ڏيڏرائي ڪولهي‘، ’ويڪاسر‘ ۽ ’ويڪسار ڪولهي‘ نالي ڳوٺ -آباد- آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%87%D8%B1 اونيهر : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>6r50juf15qeejard3ok4ogngq8whs21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23504</id>
    <revision>
      <id>374545</id>
      <parentid>100630</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T15:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="387" sha1="ps7vlwmymkew9fq0u0ueywd7pbewye6" xml:space="preserve">کير ڏيندڙ مادي جانور جي ٿڻن جو مٿيون حصو، جنهن ۾ [[کير]] گڏ ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%87%D9%87 اوهه : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ps7vlwmymkew9fq0u0ueywd7pbewye6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اويسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23515</id>
    <revision>
      <id>374507</id>
      <parentid>100591</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="456" sha1="pmcb0zr67ch1cothzn1dh57mkdus6ni" xml:space="preserve">”[[اويس قرني|اويس قرنيءَ]]“ جي طريقي تي هلندڙ سالڪ، جنهن ظاهري مرشد وٺڻ کانسواءِ راهه هدايت ورتي هجي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%B3%D9%8A اويسي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>pmcb0zr67ch1cothzn1dh57mkdus6ni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باپجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25888</id>
    <revision>
      <id>374595</id>
      <parentid>101178</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="937" sha1="61gow9z6d637vs9iwbvisfd92on5xje" xml:space="preserve">هڪ قسم جي -ٻوٽي-، جيڪا [[سنڌ]] ۾ گهڻي ٿئي. هن ٻوٽيءَ جا پَنَ دل جي نموني جا ۽ پاسا ڪَٽاءُ وارا ٿين ٿا ۽ اُن جو -ٻج- ڇُڳي جي صورت ۾ هوندو آهي، جنهن جو رنگ ڪارو ٿئي ٿو. هن ٻوٽيءَ جو -ٻج- دوا طور به ڪم اچي، حڪيمن جو چوڻ آهي ته خاص طور ڪوڙهه جي مرض لاءِ مفيد آهي. بابچي مارچ مهيني ۾ پوکبي آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=بابچِي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DA%86%D9%90%D9%8A |access-date=2016-06-20 |archive-date=2024-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111183953/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DA%86%D9%90%D9%8A |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>61gow9z6d637vs9iwbvisfd92on5xje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باپراڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27306</id>
    <revision>
      <id>374596</id>
      <parentid>267964</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="396" sha1="aml4gvsyoy3ijv77kvufbyrhwm8sz21" xml:space="preserve">'''باپراڻي''' مسلمانن جي هڪ [[ذات]] آھي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%BE%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A باپراڻي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو: سنڌ جون ذاتيون]]</text>
      <sha1>aml4gvsyoy3ijv77kvufbyrhwm8sz21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باپوء جا خط</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27307</id>
    <revision>
      <id>374597</id>
      <parentid>101180</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="835" sha1="1twv8b4krfv3016s92a41hnz7bac8pe" xml:space="preserve">[[مھاتما گانڌي|مهاتما گانڌيءَ]] جي لکيل خطن جو سنڌي ترجمو ڪتابي صورت ۾ 1945ع ۾ ڇپيو. هيءُ ڪتاب اصل ۾ گجراتي ٻوليءَ ۾ ”ٻاپو ناپترو“ جي نالي سان هو، جنهن کي ديپچندر ٻيلاڻيءَ ترجمو ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=باپوءَ جا خط : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D8%A7%20%D8%AE%D8%B7 |access-date=2016-06-20 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409175804/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D8%A7%20%D8%AE%D8%B7 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>1twv8b4krfv3016s92a41hnz7bac8pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باٺا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27312</id>
    <revision>
      <id>374588</id>
      <parentid>101176</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="576" sha1="fzpbta53jq54ggrhr3mnv0syuoao7sh" xml:space="preserve">چاچڙ قبيلي(چاچڙ قبيلو)جي هڪ پاڙي جو نالو آهي.-جن- جي اڪثريت ضلعي گهوٽڪي، [[سکر]] جي ٻهراڙين ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=باٺا : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%BA%D8%A7 |access-date=2016-06-20 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409081656/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%BA%D8%A7 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>fzpbta53jq54ggrhr3mnv0syuoao7sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باٽ کولڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27313</id>
    <revision>
      <id>374594</id>
      <parentid>101177</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1680" sha1="km0qn49nxcwm9jo7h6wlkqwdv6rpy80" xml:space="preserve">باٽ کولڻ: واٽ کولڻ. [[ٿر]] جي هندن ۽ مسلمان سماٽن ۾ شاديءَ جي هڪ رسم آهي ته جڏهن گهوٽ ساهراڻي گهران موڪلائي هلڻ جي ڪندو آهي، تڏهن ساليون چونديون ”واٽ ٻڌل آهي“. تڏهن گهوٽ واٽ کولڻ جا ڪجهه ٻول چوندو ۽ پوءِ اڳتي واٽ ملندي. واٽ ٻَڌڻ جا ٻول مختلف نمونن جا ٿيندا آهن. مثال طور: 
ٻٻر مٿي -ٻاٻيهو-، لئي مٿي لاٽ 
اُٺين متان ٻيهنوئي، ٻڌل پئي ايم باٽ. 

(-ٻٻر- مٿي -ٻاٻيهو- پکي ويٺو آهي. لئي تي لاٽ آهن. اي ڀيڻويا! اُٿين متان، جو واٽ ٻڌل آهي) 
ٻگلا گهيٽا، ٻگلا سينگ، 
جي تي چڙهيا ٻارهي ڍينگ، 
ٻارهي ڍينگين سوسو سريا، 
ٻڌان گوري را ڦريا، 
گوري جا يامن ٻولايا، 
گوري جا يامن ڇوڙايا، 
اونچي کڙڪي نيچي کاٽ، 
ڇٽي سهيليان مانري واٽ. 

(اڇا گهيٽا، اڇا سڱ، -جن- تي ٻارهن ڍينگ چڙهيا، ٻارهن ئي ڍينگن تي سؤ سؤ رسا، ٻڌان گوري جا ڦر، گوري جا ڄاول مون ٻولايا ۽ مون ڇڏايا، مٿي کڙڪي هيٺ کٽ، اي سهيليون منهنجي واٽ کلي).&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%BD%20%DA%A9%D9%88%D9%84%DA%BB باٽ کولڻ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>km0qn49nxcwm9jo7h6wlkqwdv6rpy80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باميان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28849</id>
    <revision>
      <id>374555</id>
      <parentid>313961</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10931" sha1="6hfe9f1tpzbw1hva7r4o2oa55el26x6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
| official_name   =  باميان
| native_name   = 
| native_name_lang       = fa
| other_name        = Bamiyan
| settlement_type    =  افغانستان جو شھر
| image_skyline           = {{Photomontage|size=300|position=center|spacing=3
|photo1a=Black Hawk flying over a valley in Bamyan.jpg{{!}}Black Hawk flying over a valley in Bamyan
|photo2a=View of the site of Buddahs in central Afghanistan.jpg{{!}}View of the town in which both statues are 
visible
|photo2b=Bamyan Valley in 2012.jpg{{!}}Bamyan Valley in 2012
|photo3a=ANP in Bamyan.jpg{{!}}Afghan National Police (ANP)
|photo3b=ANP-Bamyan.jpg{{!}}Afghan National Police (ANP) vehicle
|photo4a=Boys with bicycles in Bamyan-2012.jpg{{!}}Local boys with bicycles
|photo4b={{!}}Young students}}
| imagesize              = 
| image_caption        = 
| image_flag                = 
| flag_size             = 
| image_seal              = 
| seal_size                 = 
| image_shield         = 
| shield_size             = 
| image_blank_emblem    = 
| blank_emblem_type     = 
| blank_emblem_size      = 
| nickname             = 
| motto             = {{lang|fa|بامیان بام دنیا}}
| image_map          = 
| mapsize                = 
| map_caption         = 
| image_map1      = 
| mapsize1                 = 
| map_caption1           = 
| pushpin_map        = Afghanistan 
&lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
| pushpin_label_position          = bottom
| pushpin_mapsize                 = 300px
| pushpin_map_caption             = افغانستان ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|34|49|30|N|67|50|00|E|region:AF_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type      = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|Afghanistan}}
| subdivision_type1               = [[ افغانستان جا صوبا| صوبو]]
| subdivision_name1               = [[باميان صوبو]]
| established_title               =  قائم ٿيو
| established_date                = 2800&amp;nbsp;ق م
| established_title2              = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2               = 
| established_title3              = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3               = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| government_footnotes            = 
| government_type                 = 
| leader_title                    =  باميان ضلعي جو گورنر 
| leader_name                     = 
| leader_title1                   =  شھري ڪائونسل جو صدر
| leader_name1                    = [[محمد طاھر ظھير]]
| unit_pref                       = 
| area_footnotes                  = 
| area_magnitude                  = 
| area_total_km2                  = 35
| area_total_sq_mi                = 
| area_land_km2                   = 
| area_land_sq_mi                 = 
| area_water_km2                  = 
| area_water_sq_mi                = 
| area_water_percent              = 
| area_urban_km2                  = 
| area_urban_sq_mi                = 
| area_metro_km2                  = 
| area_metro_sq_mi                = 
| area_blank1_title               = 
| area_blank1_km2                 = 
| area_blank1_sq_mi               = 
| elevation_footnotes             = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m                     = 2550
| elevation_ft                    = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| population_total                = 100000
| population_as_of                = 2014
| population_footnotes            = 
| population_density_km2          = 
| population_density_sq_mi        = 
| population_urban                = 
| population_density_urban_km2    = 
| population_density_urban_sq_mi  = 
| population_metro                = 
| population_density_metro_km2    = 
| population_blank1_title         = Ethnicities
| population_blank1               = 
| population_density_blank1_km2   = 
| population_density_blank1_sq_mi = 
| population_blank2_title         = مذھب
| population_blank2               = 
| population_note                 = 
| postal_code_type                = 
| postal_code                     = 
| area_code                       = 
| website                         = 
| footnotes                       = 
| image_dot_map                   = 
| leader_title2                   = 
| leader_name2                    = 
| leader_title3                   = 
| leader_name3                    = 
| leader_title4                   = 
| leader_name4                    = 
| timezone                        = [[UTC+4:30]]
| utc_offset                      = 
| timezone_DST                    = 
| utc_offset_DST                  = 
| blank_name                      = 
| blank_info                      = 
| blank1_name                     = 
| blank1_info                     = 
}}

'''باميان''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Bamyan '''}} افغانستان جو ھڪ شھر آھي جيڪو صوبي [[باميان صوبو|باميان]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اھو وچ افغانستان جي ھزارہ جات خطي جو سڀ کان وڏو شھر آھي ۽ ڪابل کان اتر اولهه طرف 240 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. ھن شھر لڳ  ٻڌ جا وڏا بت پھاڙن کي ٽڪي ٺاھيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/02/photogalleries/Bamian-pictures/|title=Oldest Oil Paintings Found in Caves|publisher=|accessdate=26 April 2016}}&lt;/ref&gt; 2014 ۾ ھن شھر جي آبادي ھڪ لک جي لڳ ڀڳ ھئي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=http://unhabitat.org/books/soac2015/|title=The State of Afghan Cities report2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031111515/http://unhabitat.org/books/soac2015/|archivedate=2015-10-31|url-
status=dead|ref=UN-Habitat}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|title=The State of Afghan Cities report 2015|ref=UN-Habitat}}&lt;/ref&gt; شھر ۾ تقريبن 4435 گھر واقع آھن .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|title=The State of Afghan Cities report2015|ref=UN-Habitat}}&lt;/ref&gt; 

باميان (Bamyan ) [[افغانستان]] جي شهر ڪابل جي -اتر- الهندي طرف 80 ميلن جي فاصلي تي هندوڪش جبلن جي وچ ۾ برف سان ڍڪيل ”ڪوهه بابا“ جبل جي هنج ۾ واقع ”باميان وادي“ هڪ پهاڙي ماٿري آهي، جتي پٿر جي دور جا آثار ۽ انساني تهذيب، تمدن ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جا ماڳ مڪان ۽ گوتم ٻڌ جا عظيم الشان بت موجود آهن. ماضيءَ ۾ هيءَ ماٿري تاريخي شاهراهه ريشم کي وچ ايشيا سان ملائڻ جو واحد رستو رهي آهي. قديم دور کان هي تاريخي ماڳ پنهنجي فطري حسن ۽ تهذيب جو مرڪز آهي ۽ دنيا جي سياحن ۽ تحقيق ڪندڙن لاءِ وڏي ڇڪ رکي ٿو. باميان ماٿريءَ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ٻه ڪشادا لَڪَ ”درهَ فولادي“ ۽ درهء &quot;ڪڪرڪ“ استعمال ڪرڻا پون ٿا. جڏهن ته چوڌاري وڏا پهاڙ ۽ اوکا لڪ، ڦاٽ ۽ اونهيون کاهيون آهن. 

ڪتاب ’جنت السنڌ‘ جو ليکڪ رحيم داد خان مولائي شيدائي لکي ٿو: ”هندوڪش جي جبلن جي وچ ۾ ”باميان“ وڏو بتخانو هو، جتي غارن ۽ غفائن ۾ 12 هزار بت رکيل هئا، اتي موجود بُت خانن مان هڪڙي عمارت سون جي هئي, جنهن کي عرب محقق زڪريا قزويني ”بيت الذهب“ جي نالي سان لکيو آهي ۽ هر هڪ بُت جو احوال جدا جدا ڏنو آهي. حجاج بن يوسف جي ڏينهن ۾ باميان فتح ٿيڻ وقت عرب فاتحن کي هتان سوين مڻ سون هٿ آيو هو. مامون الرشيد جي ڏينهن ۾ بعض بُت تحقيق لاءِ بغداد جي بيت الحڪمت پهچايا ويا هئا.“ 

آثار قديمه جي مشهور پنج ماهرن جارج هاڪنز، آندري گوڊارڊ، مادام گوڊارڊ ۽ موسيو الفرڊ فوشا، جن 1922ع کان 1924ع دوران جدا جدا وقتن تي ”باميان ماٿريءَ“ ۾ موجود انساني وسندين ۽ اتي موجود گوتم ٻڌ جي وڏن شاهڪار مجسمن تي ڏينهن رات هڪ ڪري تحقيقي ڪم ڪيا, جن جي تحقيق مطابق قدبت جي لحاظ کان ننڍو مجسمو، جنهن کي اتي جي مقامي ماڻهن ”شمائيلا“ ٿي سڏيو، ان جي اوچائي 53 ميٽر هئي. اهو مجسمو پهرين صدي عيسويءَ ۾ گهڙيو ويو هو, جيئن ته هي سنگتراشيءَ جو شروعاتي دور هو، ان ڪري ان مجسمي جي جوڙجڪ ۾ بنيادي خاميون عيب پڌرا ٿي نظر آيا. انهن عيبن کي درست ڪرڻ لاءِ انهيءَ جابلو پٽيءَ ۾ شمائيلا مجسمي کان لڳ ڀڳ سؤ ميٽر مفاصلي تي هڪ ٻيو مجسمو تيار ڪيو ويو، جيڪو پهرئين مجسمي کان قدبت جي لحاظ کان 53 ميٽر وڏو هو. 

باميان ماٿريءَ جي عروج جو زمانو تقريباً 200 ق.م کان شروع ٿئي ٿو ۽ 200ع کان 500 ع تائين پنهنجي زوال کي رسي ٿو. جڏهن جديد افغانستان جي تاريخ جو مطالعو ڪجي ٿو. تڏهن معلوم ٿئي ٿو ته انهن ٻڌ آثارن کي سڀ کان پهريون شديد نقصان امير عبدالرحمان جي دور ۾ رسيو، جنهن 1880ع کان 1893ع (تيرهن سال) طويل جنگ کان پوءِ اتي جي هزار جات قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ هزاره آباديءَ جو قتل عام ڪيو. گڏوگڏ باميان ماٿريءَ ۾ موجود ڪيترن ئي تاريخي، تهذيبي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي شديد نقصان پهچايو. مارچ 2001ع ۾ طالبانن پاران توبن جي گولن سان مجسمن جي ڪمزور حصن، پيشاني ۽ هٿن کي اڏايو ويو. ان عمل کي سڄي دنيا ۾ ننديو ويو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A7%D9%86 باميان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;


== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:افغانستان]]
[[زمرو:افغانستان جا شھر]]
[[زمرو:افغانستان جا صوبا]]
[[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]]</text>
      <sha1>6hfe9f1tpzbw1hva7r4o2oa55el26x6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانبڙي جو دڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28850</id>
    <revision>
      <id>374556</id>
      <parentid>290054</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1549" sha1="k13nxvrwdixhciye30099y01hgh64za" xml:space="preserve">هي آثار تعلقي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]] ۾ ”رڪ“ ڳوٺ جي ويجهو آهن. ماڙيءَ شهر جي ڦٽڻ کانپوءِ -ان- جي ويجهوئي واڻين جي لڏي اچڻ ڪري هڪڙو نئون شهر ”بانبڙو“ -آباد- ٿيو. ”بانبڙو“ لڏي آيل واڻين جي چڱي مڙس جو نالو هو. انهيءَ وقت ۾ سنڌو درياهه جو وهڪرو ’بانبڙي‘ جي ڀرسان ئي هوندو هو. نيٺ هڪ ڏينهن اهو شهر به درياءُ جي پائڻ ڪري پنهنجو وجود وڃائي ويٺو ۽ اڄ ’-بانبڙي جو دڙو-‘ سڏجي ٿو. ’بانبڙو‘ لفظ ممڪن آهي ”باڀڙو“ جو ڦريل اُچار هجي، جيئن پهاڪو آهي ته ”هڪ ڍؤ جهلي مينهن، ٻيو باڀڙو“. هالا شهر ۾ ”باڀڙا“ -بازار- آهي، -جتي- رهندڙ ”باڀڙا“ جين ڌرم جا واسطيدار آهن. اتي اڄ اهڙا آثار موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%A8%DA%99%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%20%D8%AF%DA%99%D9%88 |access-date=2016-06-25 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409215745/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%A8%DA%99%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%20%D8%AF%DA%99%D9%88 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]</text>
      <sha1>k13nxvrwdixhciye30099y01hgh64za</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانٺ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28851</id>
    <revision>
      <id>374567</id>
      <parentid>337023</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1642" sha1="r3si90xviq5fi5ieuhehgcr8zvrafgk" xml:space="preserve">'''بانٺ''' وونئڻن مان ڦُٽين جي چونڊي ٿيڻ کان پوءِ وونئڻن جا ٻوٽا سُڪي ويندا آهن، پر اڃا زمين ۾ بيٺا هوندا آهن، انھن کي ’بانٺ‘ چوندا آهن. غريب ماڻھو اُها بانٺ وڍي، ڪجهہ ڏينھن سڪڻ لاءِ رکي، پوءِ اُن مان پَتروُن ٺاهي گهر (ڀونگي) اڏيندا آهن. پوءِ پترن جي سڄي اڏاوت کي مٿان ڇيڻي ۽ مٽيءَ جو راڳو ڏيئي ڇڏيندا آهن. ڳوٺاڻا بانٺ کي ”وونئڻاٺيون“ بہ چوندا آهن. لَيُنِ ۽ وونئڻن وغيره جون سنهيون ڪاٺيون، جيڪي لانڍيءَ وغيره ٺاهڻ ۾ ڪم اينديون آهن. کجيءَ جا ڦرها، جيڪي گهر ٺاهڻ لاءِ ڪم ايندا آهن. لُين يا ڄارين جي لاڪُڙ کي بہ ’بانٺ‘ چئبو آهي. لاباري کان پوءِ خاص ڪري [[ڪمند]]، نيرَ، تماڪ ۽ وونئڻن جي سُنڍن جي ٻيھر اوسر بہ ’بانٺ‘ سڏبي آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%BA بانٺ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250706195749/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%BA |date=2025-07-06 }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (ويبسائيٽ)، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:زراعت]]
[[زمرو:ضمني پيداوار]]</text>
      <sha1>r3si90xviq5fi5ieuhehgcr8zvrafgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانٺيري ديھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28853</id>
    <revision>
      <id>374568</id>
      <parentid>101164</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="994" sha1="n6kk3g4rrpkpbsi3z3hss0cam00zlsq" xml:space="preserve">ضلعي سانگهڙ جي [[کپرو تعلقو|تعلقي کپري]] ۾ هڪ ديهه جو نالو، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ شامل آهن. ’فقير محمد -ترڪ- (پنهون هڱورو)‘، ’محمد هاليپوٽو’، ’عدالت علي‘، ’محمد بخش ڪٻر‘، ’فيض محمد هڱورجو‘، ’ميرو ايسري‘، ’حُر لوڙهو‘، ’محمد ابراهيم هڱورجو‘، ’-الهڏنو خاصخيلي-‘، ’ساهڙ درس‘، ’لونگ راڄڙ‘، ’ايسر علي نوهڙي‘، ’لالو -ڀٽي-‘، ’-اوطاق- حاجي حمزه علي‘، ’حاجي حميدالله ڪٻر‘ ۽ ’مهراڻ سيٺار‘.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%BA%D9%8A%D8%B1%D9%8A بانٺيري : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>n6kk3g4rrpkpbsi3z3hss0cam00zlsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانداھو ڦاٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28854</id>
    <revision>
      <id>374557</id>
      <parentid>101153</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="852" sha1="njasyrenr2kfiqu7ve47krv7zzlvnwu" xml:space="preserve">مير حسين بخش خان -ٽالپر-، ويٺل ڪوٽ ميرمحمد خان، [[خيرپور ضلعو|ضلعي خيرپور]] جي راويت مطابق -بانداهو- خيرپور جي حدن ۾ درياءُ جو ننڍو ڦاٽ هوندو هو، جيڪو رازق ڏني اُڍي جي ڳوٺ وٽان نڪرندو هو ۽ ڄامڙن، ڀُنگن، سِکن، ڪنڀرن ۽ شينهن جي کوهه وٽان ٿيندو، وڏيري ايوب مڱڻيجي جي ڳوٺ وٽان درياءُ ۾ پوندو هو. اُن جي ڊيگهه ڏهه ميل هئي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%87%D9%88 بانداهو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>njasyrenr2kfiqu7ve47krv7zzlvnwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باندر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28855</id>
    <revision>
      <id>374558</id>
      <parentid>242782</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1319" sha1="jqxikvxzesx10blo65tyw9cgv14fgth" xml:space="preserve">'''باندر''' وڏو ڀولڙو. ڀولڙن جا ڪيترائي قسم آهن، جن مان باندر ”تمام ذهين“ قسم جو هوندو آهي. اسان وٽ [[سنڌ]] ۾ باندر جو نسل ڪونہ ٿئي، پر وڏي ڀولڙي کي عام طرح ”باندر“ چوندا آهن. اپکنڊ ۾ باندر يا وانر جا ٻہ خاص قسم آهن، هڪ سونھري وارن وارو Rhesus ڀولڙو جيڪو هماليہ جي ٻيلن جبلن ۾ عام آهي ۽ جيڪو اڪثر ڀولائي فقير بازارن ۾ نچائيندا آهن. ۽ ٻيو قسم لنگور سڏجي ٿو جنھن جو منھن ننڍڙو ۽ ڪارو ۽ پڇ ڊگهو هوندو آهي. هي باندر ڪافي مضبوط سنهڙو ۽ ڦڙت ٿئي ٿو. هندو لوڪ وانر (باندر) کي ’هنومان‘ سان نسبت ڏيندا آهن. هنومان کي رام جو ڀڳت هئڻ سبب ديوتائي حيثيت مليل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1 باندر – انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>jqxikvxzesx10blo65tyw9cgv14fgth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانسري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28918</id>
    <revision>
      <id>374560</id>
      <parentid>292643</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4938" sha1="nggzaq5ekps4yb6lixowy1kntqoazjd" xml:space="preserve">[[فائل:Shinobue and other flutes.jpg|right|thumb|upright=1.45|دنيا مان بانسريءَ جا چونڊ قسم]]


بانسري/ بانسلي/ بئنسري: بانسريءَ کي وينا، ۽ ونجلي به چون. هي [[بانس]]، -پتل- ۽ لوهه مان ٺاهي وڃي ٿي. -بانس- ۽ ڪنگوءَ مان ٺهيل بانسريءَ کي پنهنجو ميٺاج ٿئي ٿو. هي ساز هند توڙي [[سنڌ]] ۾ چڱو مقبول ساز آهي. ڦوڪ جو هي ساز ڪلاسيڪل توڙي نيم ڪلاسيڪل طرزن ڪڍڻ ۾ دل لڀائيندڙ آهي. سندس ڪوڪ دل ۾ چڀندڙ هجڻ ڪري لوڪ داستانن جو حصو آهي. پنجاب جو لوڪ داستان هير رانجهو سڄو بانسريءَ تي ٻڌل آهي. هندو کيس ڪرشن جي ايجاد چون ٿا. تصويرن ۾ به ڪرشن مهراج کي بانسري هٿ ۾ ڏيکاريل آهي. -ان- مان هن جي قدامت جو -پتو- پوي ٿو. اڄڪلهه طرزن ۾ مينڍ ڏيڻ مهل سندس اثر عجيب آهي. سنڌ ۾ کوڙ بانسري وڄائيندڙ موجود آهن. هن وقت غوث بخش -بروهي-، بانسري وڄائڻ جو شاهه ڪاريگر آهي. 
بانس يا ڪنگور جي ڏهن کان ٻارنهن -انچ- ڪاٺيءَ کي اندران پورو ڪري هڪ نلي ٺاهبي آهي. مٿان -انچ- سوا تي ڦوڪ جو سوراخ هوندو آهي، -ان- کي ’مک رنڌا‘ چون. سڄي نليءَ کي ڏانڊي چون. وڄاءَ جا ڇهه سوراخ ڪڍندا آهن. انهن ڇهن سوراخن واري حصي کي ”سوار رسُور رنڌا“ چون. مٿيون کليل حصو ڪنهن -ٻوچ- يا ڪاٺ سان -بند- ڪبو آهي، ڦوڪ واري سوراخ جي جاءِ تي ”-تري-“ هڻي سولي ڦوڪ سان وڄائين. جيئن الغوزن ۾ هوندو آهي. -ان- کي -بين- به چون. وڄائڻ واري سوراخ مان ڦوڪ ڏئي سوار رنڌا جي مٿين -ٽن- ۽ هيٺين هڪ سوراخ کي کولبو ته ساکرج جو آواز بيهندو. ٻه سوراخ هيٺين مان يعني ٻيو ۽ ٽيون سوراخ -بند- ڪبو. 
رنڌا سوار جي هيٺين هڪ سوراخ کي کولبو چوٿين جي اڌ ۽ پنجين ڇهين کي کليل رکبو ته ڪومل رکب. هيٺيان کان 3،2 چوٿون سوراخ -بند- ڪبو ته شڌ رکب. هيٺان کان 2،3،4 ۽ پنجن جو اڌ -بند- ڪبو ته ڪومل گنڌار، هيٺيان کن 2،3،4،5 ۽ ڇهين جو اڌ -بند- ڪبو ته شڌ مڌم ۽ اهڙي طرح تيور مڌم ڪڍڻ لاءِ هيٺان کان 2،3 چوٿون کليل 5 ۽ 6 -بند- رکبا. 
ڪي وڄائڻ وارا چون ٿا ته سڀ سر -بند- ڪبا ته کرج جو آواز نڪرندو. هيٺ ڇهين سوراخ جو اڌ کولبو رکب ڪومل ۽ سڄو سوراخ کولبو ته رکب تيور، پنجين سوراخ مان گنڌار ڪومل ۽ تيور، چوٿين سوراخ مان ٻئي مڌم، ٽئين سوراخ مان پنچم، ٻئي سوراخ مان ٻئي مڌم ۽ مٿئين 6 ڇهين سوراخ يا صفا پهرين سوراخ مان ٻئي نکاد ڪڍبا آهن. اها ترتيب عام بانسري وڄائڻ جي درست آهي. مگر ڊيگهه واري وڏي بانسري جنهن جو قطر مني -انچ- کان ڏيڍ -انچ- ٿئي ٿو -ان- مان سر نقشي ۾ ڏنل ترتيب سان نڪرندا. 
شروع ۾ هي ساز -بانس-، ني، نرسل (نڙ) مان ٺهيو هوندو ۽ اڄ به ٺهي ٿو. تنهنڪري نالو بانسري، ني ۽ نڙ اٿس. هن جا مختلف نالا مختلف علائقن جي ڪري آهن. پنجابيءَ ۾ -بانس- جي بانسري کي ”ونجهه با ونجلي“ به چون، ڇو ته -ٻيڙي- جو ونجهه به -بانس- مان ٺهندو آهي. ڪن فنڪارن بانسري جي ڊيگهه ۽ ساخت ڦيرائي -ان- کي ڪلارينٽ جي سامهون آڻي بيهاريو آهي. سنڌ ۾ نڙ، ڪافي، ۽ بينون انهيءَ ڪٽنب جا ساز آهن، پر اهي وڄت ۾ ٻيءَ طرح آهن. پنجاب ۾ سنهڙي ۽ افقي حالت ۾ وڄائي ويندڙ ڦوڪ واري ساز کي بانسري ۽ ويڪري ۽ عمودي يا -اڀو- جهلي وڄائڻ واري هن ساز کي پنجاب ۾ ’ونجهلي‘ ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندوستان]] ۾ بانسري کي وينا چون.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%B1%D9%8A/%20%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%84%D9%8A/%20%D8%A8%D8%A6%D9%86%D8%B3%D8%B1%D9%8A{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:موسيقي جا اوزار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي جا اوزار]]</text>
      <sha1>nggzaq5ekps4yb6lixowy1kntqoazjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانسو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28919</id>
    <revision>
      <id>374561</id>
      <parentid>101156</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="427" sha1="nedm39yj6fl4o0hjkbq4jmzrkljbz31" xml:space="preserve">ٻوٽيءَ جو هڪ قسم، جنهن جا پن ساوا [[گل]] اڇو ۽ سواد ڦِڪو ٿيندو آهي. دوا طور ڪم ايندي آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88 بانسو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>nedm39yj6fl4o0hjkbq4jmzrkljbz31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28920</id>
    <revision>
      <id>374569</id>
      <parentid>101166</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="584" sha1="ob5e36w6y0x0tjrqzn8f4u4415gz8ty" xml:space="preserve">واڍڪي يا [[لوھار|لوهارڪي]] ڪم جو هڪ -اوزار- ، جيڪو روات هڻڻ مهل ڪنهن شيءِ کي سوگهو جهلي . پانو . چاٻي ، ونگڙو . -بيل- گاڏيءَ جي ٺانٺي جي مٿئين حصي ۾ لڳل ڪاٺيءَ کي به ’-بانڪ- ‘ چئبو آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%AA بانڪ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ob5e36w6y0x0tjrqzn8f4u4415gz8ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانڪا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28921</id>
    <revision>
      <id>374570</id>
      <parentid>276931</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1761" sha1="rzqmkkww4frgn2w416srqvphtebortc" xml:space="preserve">لکنؤ ۾ جڏهن زوال آيو ۽ حاڪم طبقن مان سچ پچ زنده رهڻ ۽ وڙهڻ جي پهچ نڪري وئي، هو سماجي طرح سُڃا ٿي پيا ۽ ڪنهن به حقيقي سورهيائيءَ واري ڪارنامي جي لائق نه رهيا، تڏهن منجهن بانڪن جو رواج پيو. انهن بانڪن جو مکيه مقصد هو بي مقصد “نواڻ” پيدا ڪرڻ. ان “نواڻ” جي پٺيان انهن مان ڪي اڌ مٿي کي پاڪي هڻايو ۽ اڌ مٿي تي ڪلهن تائين ڊگها وار رکايو گهمندا هئا. ڪي مُڇ جو هڪڙو پاسو چَٽ ۽ ٻيو سڄو سارو رکيو پيا هلندا هئا. ڪي فقط ململيون پايو، تهه سيارن ۾، شهر گهمندا هئا ۽ اونهاري ۾ اُن جا گڊلا پايو، نٽهڻ اُس ۾ جهنگ ۾ شڪار ڪرڻ نڪرندا هئا.  مطلب ته پنهنجي ذاتي ۽ سماجي ڏيوالي کي لڪائڻ لاءِ، ڪئين رنگ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ڪتاب: سندي ذات هنجن |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=281 |accessdate=2016-08-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912100411/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=281 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

بانڪا، [[سنڌ]] ۾ وسندڙ ھڪ ذات جو نالو پڻ آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%A7 بانڪا : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سماج]]
[[زمرو:ثقافت]]
[[زمرو:هندوستان]]</text>
      <sha1>rzqmkkww4frgn2w416srqvphtebortc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانڪڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28922</id>
    <revision>
      <id>374573</id>
      <parentid>235153</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="839" sha1="s4iqruiofww4w52b19j40a7e751pqwi" xml:space="preserve">'''بانڪڙو''' [[ڪاٺ]] جي پٽين يا ڏَڪن مان ٺھيل [[بينچ]]، جنھن کي ٽيڪ ڏيڻ لاءِ پُٺ بہ ٿئي. هن قسم جون بينچون عام طرح ٻهراڙين ۾ دڪانن ۽ هوٽلن تي گراهڪن جي ويھڻ لاءِ رکيل هونديون آهن. ’بانڪڙي‘ مان ئي ”ٻاڪڙا هوٽل“ جو اصطلاح ٺھيو آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%AA%DA%99%D9%88 بانڪڙو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (ويبسائيٽ)، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>s4iqruiofww4w52b19j40a7e751pqwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانڪو بھرام (قصو)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28923</id>
    <revision>
      <id>374571</id>
      <parentid>101168</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="2ap9dnjginjxzorb06cx5i482tdiqkt" xml:space="preserve">مشهور قصو، جيڪو شاعر ڇتي کٽيءَ، 12 صدي هجريءَ جي وچ ڌاري ڊگهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] بيتن ۾ چيو ۽ پوءِ 13 صديءَ جي شروع ڌاري لس ٻيلي جي شاعر شيخ ابراهيم ’قصو شاهه -بهرام گور- ۽ حسن بانوءَ‘ جي عنوان سان سنڌي بيتن ۾ جوڙيو. هن قصي تي جدا جدا شاعرن جا بيتن ۾ ٺاهيل قصا، وقت بوقت پئي ڇپيا آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%AA%D9%88%20%D8%A8%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85 بانڪو بهرام : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>2ap9dnjginjxzorb06cx5i482tdiqkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانڪو شاھ بھرام ڪتاب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28924</id>
    <revision>
      <id>374572</id>
      <parentid>101169</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="695" sha1="ib2n41wvhaulq4h091awvgfzqm2erdw" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب ڄيٺانند هيمنداس سکر واري جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 138 صفحا آهن ۽ قيمت سوا رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، هيمراج پرنٽنگ پريس، [[سکر]] مان سال 1947ع ۾ ڇپيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%AA%D9%88%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%A8%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85 بانڪو شاهه بهرام : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ib2n41wvhaulq4h091awvgfzqm2erdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانگي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28925</id>
    <revision>
      <id>374574</id>
      <parentid>270926</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="661" sha1="2ny3awq3rosebjnrmpd7pl58y6piu8l" xml:space="preserve">'''بانگي''' [[سون]] وغيره جي جنس، نمونو، ورن، سونارو ڳَھ ٺاهڻ وقت، مليل ڳھ مان سون ذري ڪڍي پاڻ وٽ رکندو آهي يا ڌڻيءَ کي ڏيندو آهي. بعد ۾ ڳھ جو مالڪ اُن سون سان پنھنجو ڳھ ڪسوٽيءَ تي هڻي خاطري ڪندو آهي تہ سون ساڳيو آهي يا نہ.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%8A بانگي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>2ny3awq3rosebjnrmpd7pl58y6piu8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28926</id>
    <revision>
      <id>374562</id>
      <parentid>101157</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="696" sha1="k55khjy7uy8gtm3xyg5nscr2op8ctu2" xml:space="preserve">مزاري بلوچن جو هڪ قبيلو، رستماڻين جي شاخ. ساڳئي نالي سان هڪ ڪتاب عبدالرحيم ابڙي جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 164 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، سنياسي پبليڪيشن [[هالا]]، سال 1963ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 بانو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>k55khjy7uy8gtm3xyg5nscr2op8ctu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانو ديرو ديھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28927</id>
    <revision>
      <id>374563</id>
      <parentid>101158</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="932" sha1="hdfz7mo1skk74sk76h2cg3zwwu9ewlf" xml:space="preserve">هن نالي سان ضلعي ۽ [[مٽياري تعلقو|تعلقي مٽياريءَ]] ۾ هڪ ديهه موجود 
آهي. هن ديهه ۾ ’باهو ديرو‘، ’-بقادار شاهه- جي وسي‘، ’شهمير جي وسي‘، 
’عبدل پنهور’، ’پريو پنهور‘، ’احمد ميمڻ‘، ’ڪرم شاهه‘ ۽ ’دادو مير -بحر-‘ جي 
نالي سان ڳوٺ شامل آهن. ڳوٺ باهو ديري جي آبادي هزارن ۾ آهي. هتي پرائمري اسڪول به موجود آهن. گڏوگڏ نيشنل هاءِ وي تي ڳوٺ ۽ -بس- اسٽاپ به آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%20%D8%AF%D9%8A%D8%B1%D9%88 بانو ديرو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>hdfz7mo1skk74sk76h2cg3zwwu9ewlf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانو محبوب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28928</id>
    <revision>
      <id>374565</id>
      <parentid>140147</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1505" sha1="6n6amqab8c0ddkbbkz1nwwnlfs58yuh" xml:space="preserve">شاعره ۽ ليکڪا بانو '''محبوب جوکيو'''، 25 سيپٽمبر 1969ع تي محراب پور، [[نوشهرو فيروز ضلعو|ضلعي نوشهري فيروز]] ۾ ڄائي. سندس اصل نالو '''غلام بتول''' آهي. هن 1987ع ۾ ميٽرڪ محرابپور هاءِ اسڪول مان ڪئي. 1994ع ۾ ايم. اي سنڌي ۽ M.Sc اسٽيٽسٽڪس ۾ 1995ع ۾ [[شاھ عبداللطيف يونيورسٽي|شاه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور]] مان ڪيائين. سنڌ جي مشهور استاد ۽ اديب محبوب علي جوکيي جي نياڻي آهي. ادبي دنيا ۾ پاڻ کي شاعره ۽ افسانه نگار طور متعارف ڪرايائين. سندس ڪلام سگهڙين سٿ ۽ ’سرتيون‘ رسالي کانسواءِ مختلف اخبارن ۾ به ڇپجندو رهيو آهي. گورنمينٽ ڪاليج خيرپور ۾ اسٽيٽسٽڪس ۾ ليڪچرار آهي. سنڌي ڪهاڻيءَ تي نسيم کرل ايوارڊ به کڻي چڪي آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%20%D9%85%D8%AD%D8%A8%D9%88%D8%A8 بانو محبوب]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين)، جلد پھريون، ڇپيندڙ [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>6n6amqab8c0ddkbbkz1nwwnlfs58yuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28929</id>
    <revision>
      <id>374566</id>
      <parentid>101161</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1202" sha1="ru514jo7g3g5wdeb8nk3gs1yupwsvi4" xml:space="preserve">ننڍي [[باز]] کي شڪار تي هيرائڻ لاءِ کنڀن کُٿل پکي کارائڻ کي ’-بانولي-‘ چئبو آهي. ننڍي -باز- کي فطري طرح شڪار ڪرڻ -ان- جا ماءُ يا پيءُ سيکاريندا آهن، اُن کي شڪار ڪيل پکي، جيت يا جانور کارائي هيرائيندا آهن، پر جيڪڏهن -باز- جو ٻچو ڌاريل هوندو آهي، -ان- کي خفتي شڪاري، هٿ سان پکي ڪُهي، کنڀ کوهي ڏيندا ته جيئن جيئرو پکي سمجهي ۽ حرصجي شڪار ڪرڻ تي هِري. اهڙو پکي، جيڪو -باز- کي سيکارڻ لاءِ کارائجي، -ان- کي شڪاري اصطلاح ۾ ”بانوُلي“ چوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Citation |title=بانولي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%84%D9%8A |access-date=2016-06-26 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409190356/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%84%D9%8A |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ru514jo7g3g5wdeb8nk3gs1yupwsvi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28932</id>
    <revision>
      <id>374575</id>
      <parentid>101173</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1403" sha1="1yqrk7fcgegn84wmzab7bkon9758dm7" xml:space="preserve">هڪ قسم جو کُوهه، جنهن ۾ هيٺ لهڻ لاءِ ڏاڪڻ ٺهيل هجي. [[سنڌ]] ۾ ڪن هنڌن تي باوليون ٺهيل هيون، جيڪي هن وقت سم جي ڪري تباهه ٿي ويون آهن. موجوده وقت ۾ نموني طور هڪڙي -باوِلي- اڃا تائين قائم آهي. ٿي سگهي ٿو ته ٻين هنڌن تي به صحيح سلامت هجن، پر ننگر -ٺٽي- ۾ مڪلي ٽڪريءَ تي سيد ابراهيم شاهه سجاوليءَ جي ٺهرايل -باوِلي- ۽ -بنگلو- اڃا سلامت آهن. باوِليءَ ۾ ويڪري مُنهن وارو کوهه يا واٽ به ٿئي. کوهه جي -تري- تائين وڃڻ لاءِ پاسي کان گولائيءَ ۾ ڏاڪڻ ٺهيل هوندي آهي، جنهن -تان- لهي پاڻيءَ تائين پهچبو آهي. باوِليءَ مان ڀُوڻ ذريعي يا رسي سان -پاڻي- ڪونه ڀربو، پر هيٺ لهي وڃي -پاڻي- ڀربو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%88%D9%90%D9%84%D9%8A |access-date=2016-06-26 |archive-date=2025-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610191924/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%88%D9%90%D9%84%D9%8A |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>1yqrk7fcgegn84wmzab7bkon9758dm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بايزيد بسطامي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28933</id>
    <revision>
      <id>374579</id>
      <parentid>285382</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10506" sha1="a82cl3y3isfiyor9nnwp8g5ir1uu77y" xml:space="preserve">{{Infobox philosopher
 &lt;!-- Scroll down to edit this page --&gt;
 &lt;!-- Philosopher Category --&gt;
|region = [[اولھ ايشيا]]
|color = #B0C4DE
&lt;!-- Information --&gt;
|name        = بايزيد بسطامي
|image       = Bayazid Mosque2.JPG
|caption= بايزيد مسجد
|birth_date  = 804
|birth_place=[[بسطام]], [[قمس]] خطو  
[[عباسي خلافت]] (موجوده [[ايران]])
|death_date  = 874&lt;ref name=bpedia&gt;{{cite book |last=Karim |first=Abdul |year=2012 |chapter=Bayejid Bostami |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bayejid_Bostami |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}&lt;/ref&gt;
|school_tradition = [[سني]] [[نقشبندي]]
|main_interests = [[تصوف|صوفي ازم]], [[اسراريت]], [[فلسفو]]
|influences = [[ذوالنون المصري]], [[امام جعفر صادق]]
|influenced = [[ابوالحسن الخاراقاني ]], [[منصور ھلاج]], [[علامہ اقبال]]
|notable_ideas = [[سڪر]]
}}

'''ابو يزيد البسطامي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abu Yazid Bastami}} جيڪو ايراني دنيا ۾ عام طور تي بايزيد بسطامي (فارسي: بايزيد بسطامي) جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو اتر-مرڪزي ايران جو هڪ فارسي صوفي هو. مستقبل جي صوفين ۾ &quot;سلطان العارفين&quot; جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، بسطامي کي فنا جي رياست (خدا سان صوفياتي اتحاد ۾ فنا جو تصور) جي ظاهر ڪندڙن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بسطامي ”تصوف ۾ تصوف جي مڪمل جذبي جي اظهار جي جرئت“ لاءِ مشهور هو.

بسطامي سان ڪيتريون ئي خوشگوار ڳالهيون منسوب ڪيون ويون آهن، جن جي ڪري کيس اسلامي تصوف جي ”خوشحالي“ (عربي:سُكْر) اسڪول جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي ڳالھ کي دليل ڏئي سگهجي ٿو ته، بسطامي صوفياتي اتحاد سان مري ويو ۽ خدا پنهنجي زبان سان ڳالهائي رهيو آهي. بسطامي پنهنجي خواب ۾ ستن آسمانن تي چڙهڻ جي دعويٰ پڻ ڪئي هئي. سندس سفر، جيڪو بسطامي جي معراج جي نالي سان مشهور آهي، واضح طور تي نبي ڪريم ﷺ جي معراج تي ٺهيل آهي. بسطامي کي ٽن مختلف طريقن سان نمايان ڪيو وڃي ٿو: هڪ آزاد سوچ رکندڙ، هڪ پرهيزگار صوفي جيڪو شريعت جي پيروي ڪرڻ ۽ ”فرض کان وڌيڪ عقيدت“ ۾ مشغول هجڻ سان تمام گهڻي دلچسپي رکي ٿو ۽ هڪ متقي شخص. بسطامي جو معراج ائين ٿو لڳي ڄڻ بسطامي پاڻ سفر ڪري رهيو آهي. جيئن ته هو هر آسمان مان چڙهندو آهي، بسطامي علم حاصل ڪري رهيو آهي ته هو ملائڪن سان ڪيئن ڳالهائيندو آهي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 107, &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot; /&gt;

==زندگي متعلق احوال==
سندس تعلق زرتشتي خاندان سان ھيو جيڪو ان وقت فارس ۾ [[ڪيسپئن سمنڊ]] جي ڏکڻ ۾، موجوده ايران ۾، البرز {{ٻيا نالا|انگريزي= El Brusz}} جبل واري علائقي ۾ رھندڙ ھيو.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt; سندس قوميت [[فارسي ماڻھو|فارسي]] ھئي.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Irwin |editor-first1=Robert |date=2010 |title=The new Cambridge history of Islam, Volume 4. |edition=1. publ. |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=72 |isbn=978-0-521-83824-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;وال برج&quot;&gt;Walbridge, John.  &quot;Suhrawardi and Illumination&quot; in &quot;The Cambridge Companion to Arabic Philosophy&quot; edited by  Peter Adamson, Richard C. Taylor, Cambridge University Press, 2005.  pg 206.&lt;/ref&gt;. سندس ڏاڏي جو نالو سرشان ھيو جيڪو زرتشتي مذھب سان تعلق رکندڙ ھيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Böwering|first1=Gerhard|title=BESṬĀMĪ, BĀYAZĪD|url=http://www.iranicaonline.org/articles/bestami-bastami-bayazid-abu-yazid-tayfur-b|website=iranicaonline.org|publisher=Encyclopaedia Iranica|accessdate=2 April 2017}}&lt;/ref&gt; جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=al-Qushayri&gt;{{cite book|last=al-Qushayri|first=Abu 'l-Qasim|title=Al-Qushayri's Epistle on Sufism : Al-Risala al-qushayriyya fi 'ilm al-tasawwuf|date=2007|publisher=Garnet Pub.|location=Reading, UK|isbn=978-1859641866|page=32|edition=1st |others=Alexander D. Knysh (trans.) |editor=Alexander D. Knysh; Muhammad Eissa}}&lt;/ref&gt; کيس ٽي پٽ؛ آدم، طيفور ۽ علي ھيا. هو [[بسطام]] شهر جو رهاڪو هو. سندس اصل نالو ’ابو زيد طيفور‘ هو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot; /&gt; جيڪي سڀ عارف ھيا ۽ انھن ۾ طيفور کي بايزيد جي نالي سان پٽ ڄائو. هن ابوعلي سنڌيءَ کان معرفت ۽ حقيقت جو علم حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot; /&gt; چون ٿا ته اوائل ۾ شريعت جي خلاف ڳالهائڻ تي بسطام جي شهرين کيس شهر کان ڪڍي ڇڏيو هو، پر ڪجهه عرصو جهنگ ۾ رهڻ کان پوءِ شهر ۾ موٽي آيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot; /&gt; فارس جي منگول حاڪم چوڏھين صديءَ جي شروعات ۾ سندس مزار ٺھرائي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt; ھن پاڻ ڪو به ڪتاب نہ لکيو. ھن جي باري ۾ جيڪو رڪارڊ آھي ان مطابق ھن گھمندي ڦرندي زندگي گذاري پر ان سان گڏوگڏ ھي مرشد پڻ رھيو.&lt;ref&gt;Abū Nuʿaym ʿAlī b. Sahl Iṣfahānī, Ḥilyat al-awliyāʾ, 10 vols., Cairo 1932–8, 10:33&lt;/ref&gt; ھن جي لاء خيال آهي تہ وفات بعد بسطام ۾ دفنايو ويو ھوندو، پر ان جي نالي سان مزار ترڪي ۾ ڪرخان شھر ۾ آهي. ان جي نالي سان ھڪ مزار بنگلاديش جي شھر چٽاگانگ ۾ پڻ آھي پر سندس بنگال طرف سفر جي تاريخ ۾ ڪابہ شاھدي ڪانہ ٿي ملي.

[[File:Baizid Bostami's Mazar 002.JPG|280px|thumb|چٽاگانگ ۾ بايزيد بسطامي جو مزار]]
[[File:Bayzid Mosque2.JPG|280px|thumb|ترڪي ۾ بايزيد بسطامي جو مزار]]

==بحيثت صوفي==
وڏو صوفي ۽ اهل الله هو. وجد ۾ اچي چوندو هو ته؛
 ”سبحاني ما اعظم شاني“ (پاڪائي آهي مون کي، ڪيڏو نه وڏو منهنجو شان آهي“)!&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot; /&gt;

ايئن لڳندو ھو ڄڻ تہ خدا ان منجھ ڳالھائي رھيو ھجي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt; سندس ان عمل تي ملن ۾ ڪاوڙ وڌائي ڇڏي ۽ انھن ھن تي ڪفر جي فتوا ڏئي ڇڏي.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt; صوفي خيال وارن ھن جو دفاع ڪيو. ھن جون چوڻيون فارس کان عراق، وچ ايشيا ۽ ترڪي تائين ڦھلجي ويون ۽ ڏھين صديءَ کان لکجڻ پڻ شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt; 
”سفينة الاولياءَ“ جي بيان مطابق شيخ بايزيد هڪ سؤ تيرهن طريقن جي رهنمائن کان فيض حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot; /&gt; ھن دنيا ترڪ ڪري رياضت ۾ زندگي گذاري.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt; 

سيد الطائفه شيخ جنيد بغداديءَ جو قول آهي ته؛ 

”شيخ بايزيد جي حيثيت انسانن ۾ اهائي آهي، جيڪا فرشتن ۾ جبرائيل امين جي آهي&quot;&lt;ref name =&quot; سنڌيانا&quot; &gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%B2%D9%8A%D8%AF%20%D8%A8%D8%B3%D8%B7%D8%A7%D9%85%D9%8A بايزيد بسطامي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}-&lt;/ref&gt;
کيس وفات کان پوء سلطان العارفين جو لقب ڏنو ويو. ھن لاء خيال ھيو تہ ھي خدا سان وصال ۾ فنا جي درجي تي پھچي چڪو ھو.&lt;ref name=&quot;ھرمينسن مارسيا &quot;&gt;Hermansen, Marcia K. &quot;Early Islamic Mysticism: Sufi, Quran, Miraj, Poetic, and Theological Writings by Sells Michael.(The Classics of Western Spirituality Series) 398 pages, appendix, notes, bibliography, index. Mahwah, NJ: Paulist Press, 1996. $24.95 (Paper) {{ISBN|0-8091-3619-8}}.&quot; Review of Middle East Studies 31.2 (1997): 172-173. (p.212)&lt;/ref&gt; ھن کي وجداني ڪيفيت جي  درجن ۾ مدھوش يا سڪر پڻ چوندا ھيا. ھن جي ڪلام &quot;سبحان ما اعظم شاني&quot; جي لاءِ سندس عقيدتمندن جو خيال ھيو تہ خدا سان وصال م ھي پاڻ فنا ٿي ويو سندس زبان مان ھي پاڻ نہ پر خدا پاڻ ڳالھائي پيو.&lt;ref name=&quot;ھرمينسن مارسيا&quot; /&gt;
ھن ستن آسمانن سميت عرش تائين معراج ۽ خدا سان ملاقات جي پڻ دعوا ڪئي ھئي.&lt;ref name=&quot;ھرمينسن مارسيا &quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt; الله جو ذڪر ڪرڻ کان اڳ گرڙي ڪري زبان صاف ڪندو ھيو.&lt;ref&gt;Al-Iṣfahānī, 10:35&lt;/ref&gt; ھي فقيھن جي محنت جو پڻ معترف ھيو.&lt;ref&gt;Al-Iṣfahānī, 10: 36&lt;/ref&gt; ھن کي نقشبندي سلسلي جي صوفين جي لڙھ سان منصوب ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Mojaddedi, “al-Bisṭāmī, Abū Yazīd (Bāyazīd)”, ''Encyclopaedia of Islam, THREE''&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]</text>
      <sha1>a82cl3y3isfiyor9nnwp8g5ir1uu77y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بايو گئس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28934</id>
    <revision>
      <id>374581</id>
      <parentid>270701</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1448" sha1="by1vu9573g2nlt30lx284nbq8cl32gt" xml:space="preserve">[[File:Biogas_System.jpg | thumb | 220x124px | right | بايوگيس ٺھڻ جو نظام]]توانائي حاصل ڪرڻ جو آسان ذريعو. چؤپائي مال جي ڇيڻي ۾ [[پاڻي]] ملائي، هوا -بند- کَڏَ ۾ ڍڪڻ سان -ان- ۾ گئس پيدا ٿيندي آهي، جنهن کي ”-بايو گئس-“ (Bio-gas) چئبو آهي. گرمين ۾ -پاڻي- ۽ ڇيڻي جو مقدار 1: 2 جي تناسب سان رکبو آهي ۽ سياري ۾ 1: 1 جي تناسب سان. صحيح گئس ٺهڻ جو مدو 1 کان 15 ڏينهن هوندو آهي. هن گئس ۾ بوءِ ڪانه ٿيندي آهي. ٻرڻ سان -ان- مان نيري رنگ جو شعلو نڪرندو آهي. -بايو گئس- جي -ترڪيب- [[سنڌ]] ۾ ٽنڊي ڄام جي زرعي ڪاليج ايجاد ڪئي. حڪومت ٻيلن جي -ٻارڻ- بچائڻ، سئي گئس ۽ گاسليٽ جي کاپي گهٽائڻ لاءِ -بايو گئس- جي -ترڪيب- جي همت افزائي ڪئي ۽ انهيءَ سلسلي ۾ قرض جي اسڪيم به منظور ڪئي، پر عام ماڻهن -ان- طرف جوڳو ڌيان نه ڏنو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D9%88%20%DA%AF%D8%A6%D8%B3 بايو گئس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>by1vu9573g2nlt30lx284nbq8cl32gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:SUBJECTSPACE formatted</title>
    <ns>10</ns>
    <id>29162</id>
    <revision>
      <id>374667</id>
      <parentid>74088</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="909fswjuz42qtf106e1th7blvrwd9eb" xml:space="preserve">{{#switch: {{SUBJECTSPACE}}
| {{ns:0}}  = مضمون
| {{ns:4}}  = وڪيپيڊيا صفحو
| {{ns:2}}
| {{ns:12}} = {{lc:{{SUBJECTSPACE}}}} صفحو
| #default  = {{lc:{{SUBJECTSPACE}}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{دستاويز}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>909fswjuz42qtf106e1th7blvrwd9eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھولي، پنجاب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29356</id>
    <revision>
      <id>374760</id>
      <parentid>357771</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15855" sha1="6ktmcf1r5c469tovy61mmqd6c8o9gw6" xml:space="preserve">[[عڪس:Prahladpuri_Temple_View.jpg|کاٻو|thumb| پرھلادپوري مندر جا کنر]]
[[عڪس:India_-_Color_Powder_stalls_-_7242.jpg|thumb|ڀارت ۾ ھولي ڏڻ جا رنگ]]
[[پنجاب جو خطو|پنجاب جي خطي]] ۾ ھولي جي شروعات ملتان شھر کان ٻڌائي وڃي ٿي۔&lt;ref&gt;A White Trail: A Journey into the heart of Pakistan's Religious Minorities by HAROON KHALID [https://books.google.co.uk/books?id=iQIBAQAAQBAJ&amp;pg=PT17&amp;lpg=PT17&amp;dq=prahlada+multan+holi&amp;source=bl&amp;ots=ccS09dwyiB&amp;sig=epwaQJlZ6NZTVvV7B3LJ3edXLPM&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=CfysVO6kM8iG7QbvuIHQAQ&amp;ved=0CCUQ6AEwATgK#v=onepage&amp;q=holi&amp;f=false]&lt;/ref&gt; روايت آھي تہ ھي پرھلادپوري ھولي مندر کان شروع ٿي آھي۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Citation |title=Sohaib Arshad The Friday Times 31 12 2010 |url=http://www.thefridaytimes.com/31122010/page24.shtml |accessdate=2016-07-17 |archive-date=2018-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116092730/https://www.thefridaytimes.com/31122010/page24.shtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; پرھلادپوري جي اصل مندر جي باري ۾ سمجھيو وڃي ٿو تہ ان جي پرھلاد اڏاوت ڪئي ھئي جيڪو ھرنيڪاشيپو جو پٽ ھو جيڪو ملتان (ڪشياپاپوره) جو راجا ھو۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The early history of Multan|author=Syad Muhammad Latif|year=1963|page=3,54|quote=Kasyapa, is believed, according to the Sanscrit texts, to have founded Kashyapa-pura (otherwise known as Multan}}&lt;/ref&gt; ھي نرسمھا جي اعزاز ۾ ٺاھيو ويو آھي جيڪو ھندو عقيدن جي حساب سان ڀگوان وشنو جو اوتار ھو ۽ جيڪو ھڪ ٺل مان نمودار ٿي ڪري پرھلاد جي/جو حفاظت ڪئي ھئي/ڪيل ھو۔&lt;ref name=&quot;x&quot;&gt;{{Cite book|title=Gazetteer of the Multan District, 1923-24 Sir Edward Maclagan, Punjab (Pakistan)|year=1926|pages=276–77|url=http://books.google.co.in/books?ei=ThCET-SAF9DRrQf8jM3fBg&amp;id=LBBDAAAAYAAJ&amp;dq=multan+prahlad&amp;q=+prahlad#search_anchor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;I&quot;&gt;{{Cite book|title=Imperial rule in Punjab: the conquest and administration of Multan, 1818-1881 by J. Royal Roseberry|pages=243, 263|url=http://books.google.co.in/books?ei=pwWET5_hHs6qrAf2183eBg&amp;id=swwNAAAAIAAJ&amp;dq=MULTAN+PRAHLAD&amp;q=TEMPLE#search_anchor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;y&quot;&gt;{{Cite book|title=All the year round , Volume 51|year=1883|publisher=Charles Dickens|url=http://books.google.co.in/books?id=AtURAAAAYAAJ&amp;q=MULTAN+PRAHLADPURI+RIOT&amp;dq=MULTAN+PRAHLADPURI+RIOT&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=VQaET9Aag66sB9q04a0G&amp;ved=0CE4Q6AEwBA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt;[http://multan.reemakhan.info/monument/index/TEMPLE_OF_PRAHLADPURI.html Temple of Prahladpuri-Multan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704125605/http://multan.reemakhan.info/monument/index/TEMPLE_OF_PRAHLADPURI.html |date=2012-07-04 }} Survey &amp; Studies for Conservation of Historical Monuments of Multan.&lt;/ref&gt; ھولي بھار موسم جي اچڻ جي به خوشخبري آھ۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Citation |title=Haroon Khalid The Friday Times 15 04 2011 |url=http://www.thefridaytimes.com/15042011/page16.shtml |accessdate=2016-07-17 |archive-date=2013-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211101834/http://www.thefridaytimes.com/15042011/page16.shtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Temple of Prahladpuri Department of Archaeology &amp; Museums Ministry of Culture, Government of Pakistan [http://multan.uniconconsulting.com/monument/index/TEMPLE_OF_PRAHLADPURI.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107231623/http://multan.uniconconsulting.com/monument/index/TEMPLE_OF_PRAHLADPURI.html |date=2015-01-07 }}&lt;/ref&gt;

ھولي جون تقريبون ٻن ڏينھن ۾ ڪيون وينديون آھن۔ ھولي جو ڏينھن ڦڳڻ پورنيما يا پورن ماسي (ماھِ ڪامل)، ۽ ھولي خود چيٽ جي پھرين ڏينھن منائی ملھائي ويندي آھي&lt;ref&gt;Fuller, Christopher  John. (2004) The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India. &lt;/ref&gt;  [[پنجابي ڪيلنڊر|پنجابي تقويم]] جي حساب س۔

== لفظ ==
لفظ &quot;ھولي&quot; 'ھولا' مان نڪتل آھي، جنهن جي معنا خدا جي عبادت ۽ سٺي فصل جو شڪرانو آھي&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Citation |title=About Hinduism by Gyan Rajhans |url=http://hinduism.about.com/od/holifestivalofcolors/a/celebrateholi.htm |accessdate=2016-07-17 |archive-date=2017-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111050112/http://hinduism.about.com/od/holifestivalofcolors/a/celebrateholi.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھولي جي باري ۾ ھڪ تصور ھي به آھي تہ ھي سنسڪرت ٻولي جي لفظ 'ھولڪا' من اخذ ٿيل آھي جنھن جو مطلب اڌ پڪل سنگ آھي۔&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=k_cDAAAAMAAJ&amp;q=holi+holka+wheat+burning&amp;dq=holi+holka+wheat+burning&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=UMD8VMasHZHuaOuxgbgJ&amp;ved=0CCIQ6AEwAA Bhavan's Journal, Volume 14, Issues 14-26 Bharatiya Vidya Bhavan 1968]&lt;/ref&gt; خطي پنجاب ۾ گيھون(؟) جي پوکائي ويیساک ۾ ڪئي ويندي آھي جيڪو ھولي جي ٻن مھينن بعد ايندو آھي۔ ان ڪري ھولي مستقبل جي فصل جي لاءِ شڪر جو پھلو رکي ۔

ھولي لفظ ھوليڪا مان به اخذ آھي جيڪا پنھنجي ڀائٽي پرھلاد کي پنھنجي گودي ۾ ساڙڻ جي ڪوشش ۾ پاڻ باھ جي حوا ٿي وئي۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;

== پرھلادپوري مندر ۽ ھوليڪا ==
[[عڪس:Narasimha_oil_colour.jpg|کاٻو|thumb|نرسمھاھرنيڪاشيپو جو قتل ڪندي جڏھن ته پرھلاد ڏسي رھيو ]]
[[عڪس:Narasimha_Disemboweling_Hiranyakashipu,_Folio_from_a_Bhagavata_Purana_(Ancient_Stories_of_the_Lord)_LACMA_M.82.42.8_(1_of_5).jpg|کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون|نرسمھا ھرنيڪاشيپو جو قتل ڪري رھيو آھي، جڏھن ته پرھلاد ۽ ان جي ماءُ سجدي لاءِ جھڪي رھيا آھن۔]]
ھرنيڪاشيپو پرلاد کي زھر ڏئي چڏيندو آھي، ان کي طاقتور ھاٿين جي پيرن ھيٺ چيڀاٽڻ جي ڪوشش ڪندو آھي ۽ ان کي نانگن سان گڏ قيد ۾ رکندو آھي۔ تنھن حوندي به پرھلاد بچي ويندو آھي۔ وري ھو انکي ھوليڪا جي جھول خوفناڪ باھ جي وچ ۾ زبردستي ويھاريندو آھي۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; ھوليڪا ھرنيڪاشيپو جي ڀيڻ ھئي۔ ان وٽ ھڪ جادوئي شال ھئي جيڪا ان کي باھ ۾ سڙڻ کان بچائيندي ھئي۔ ھن پيش ڪش ڪئي تہ ھوءَ پرھلاد کي پنھنجي جھول ۾ وٺي ڪري باھ ۾ داخل ٿيندي۔ اھڙي طرح ھي سوچ ھئي تہ پرھلاد سڙي ويندو جڏھن ته ھولیڪا پنھنجي شال جي سھاري بچي ۔

ھي داستان زبان زد عام آھي تہ جڏھن باھ ۾ داخل ٿي ھڪ زوردار ھوا گھلڻ لڳي اھا حفاظتي شال ھولي پرھلاد ويڙھجي وئي۔ پنجاب میں ھولي ھوليڪا جي علامتي مجسمن کي نذر آتش ڪرڻ سان شروع ٿيندي آھي۔&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt; ان ڪري ھولي کان پھريان جي رات کي ھوليڪا دھن چيو ويندو آھي۔

چيو ويندو اھي تہ جڏھن باھ ھوليڪا تي حاوي ٿي چڪي ھئي، وشنو نرسمھا (نيم مرد، نيم ببر جڪ اوتار) جي شڪل میں ظاھر ٿيو ۽ ھرنيڪاشيپو کي جھپڙي ورتو ۽ ان جا ٽڪرا ٽڪرا ڪري ڇڏيا۔ ھولي جو ھي ڏڻ ان واقعي جو جشن ملھائيندو آھي، ۽ ملتان جو سوريہ مندر ھن جي يادگار عبادت گاھ آھي &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; ڇو تہ ھي مندر واقعي واري جڳھ تي تعمير ڪيو ويو آھي۔

ھولا پوجن جي لاءِ، ھوليڪا دھن کان اٺ ڏينھن پھريان، ھن علائقي کي مقدس پاڻي سان صاف ڪيو ويندو آھي۔ ھن جڳھ تي ٻہ ڪاٺيون رکيون وينديون آھن، ھڪ پرھلاد جي لاءِ ۽ ھڪ ھوليڪا جي لاءِ۔ سڪل ڇيڻي جا ٽڪرا، سڪل ڪاٺيون ۽ گاھ تي ھي  ھي ٻہ ڪاٺيون رکيون وينديون آھن۔

== ھولاش ==
[[عڪس:Holika_dahan.jpg|thumb|ھوليڪا دن]]
[[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] ۾ ھولي ھولاشٽڪ جي طور تي نون ڏينھن تائين ملھائي ويندي آھي۔ ھولاشٽڪ ھولا ۽ اشٽڪ مان ٺھندو آھي، جنھن مان مراد ھولي کان اڳ اٺ ڏينھن آھن، ۽ انئي مان ھي لفظ ٺھي ٿو۔&lt;ref&gt;[http://www.tribuneindia.com/2012/20120225/dun.htm#4] The Tribune  25 February 2012&lt;/ref&gt; ھي ڏڻ ھولي جي ڏينھن رنگن ۽ گُلال سان اختتام پذير ٿيندو آھي۔ انئي ڏينھن ھوليڪا دھن جي تياري شروع ٿيندي آھي، انئي مان ھولي جون جملي تقريبون مڪمل ٿينديون  ۔&lt;ref&gt;[http://www.divyahimachal.com/himachal-news-2/kullu-celebrates-brij-ki-holi/]{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Himachal News Kullu Celebrates Brij Ki Holi Dr Dev Kanya Thakur 8 January 2015&lt;/ref&gt;

ھولاش کان ھوليڪا دھن جي ڏينھن تائين ھر ڏينھن ننڍيون ڪاٺيون يا ڪاٺي جا پرزا ڳنڍيا ويندا آھن۔ اھڙي طرح سان ھوليڪا دھن تائين ھي مجموعو ڪاٺين جي انبار ۾ تبديل ٿيندو آھي جنھن کي ان ڏينھن ساڙيو ويندو آھي۔ ھولي جي رنگ جي ھڪ ننڍي مقدار وکري ويندي آھي۔&lt;ref&gt;http://www.astrobix.com/festivals_of_india/holi/holi_holaastak.aspx&lt;/ref&gt; سڄو ھفتو ھولي تقريبون مھاراجہ رنجيت سنگھ جي طرفان ملھايون ويون ھون ۽ ھي لاھور ۾ ھولي ملھائڻ جي تھذيب جو حصو ۔&lt;ref&gt;[http://www.tribuneindia.com/2011/20110313/spectrum/main2.htm] The Sunday Tribune Holi on Canvas Kanwarjit Singh Kang  13 March 2011&lt;/ref&gt;

== ھولي تقريب جا ڪجهه ٻيا پلو ==

=== مٽڪو يا گھڙو ===
ھول جا ڏينھن مغربي پنجاب&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; ۽ مشرقي پنجاب&lt;ref&gt;[http://festivals.iloveindia.com/holi/holi-celebrtions.html Holi Celebrations, Holi Celebrations in India, Holi Playing In India&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ۾ ھڪ رواج آھي ته ھڪ مٽڪي کي ڦوڙيو  ڦوڙيو ويندو آھي جيڪو مٿاھين جڳھ تي رکيو ويندو آھي۔ ويجھو ڇھ ماڻھو پنھنجا ھٿ ھڪ ٻي جي ڪنڌ تي رکندا آھن، اڳتي جھڪندا آھن ۽ مٿن کي ملائيندا آھن ۽ پنھنجي کاٻي پير ملائي ڪري وچ ۾ ھڪ مخروطي شڪل ٺاھيندا آھن۔ ان تي ئي ٻيا چڙھي ڪري مٽڪي کي ڦوڙيندا آھن۔ جيڪي ماڻھو ان ڪم ۾ حصيدار نه ھوندا آھن، ھن گروھي شڪلبندي تي پاڻي ۽ رنگ اڇلائيبندا آھن۔ روايتي طور تي مٽڪي ۾ مکڻ ۽ کير رکيو ويندو آھي جيڪو گھٽ عمر [[ڪرشن]] جي مکڻ چورائڻ جي عڪاسي مڃيو ويندو آھي۔&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;

=== رنگ ===
ماڻھو ھڪ ٻئي تي رنگين سفوف اڇلائي ڪري ھولي ملھائيندا ۔ 

=== چون پورنا ===
دسھره، ڪروا چوٿ، ھولي ۽ ڏياري جي موقعي تي [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] م مٽي جي ڀتين ۽ کليل اڱڻن ۾ (جتي ڪپڙن تي فنڪاري ڪئي ويندي آھي) جي ڏيھي گھرن ۾ لڪشمي تصويرون لاھيون وينديون آھن تہ جيئن ھندو عقيدي جي حساب سان دولت جي ان ديوي کان برڪتون حاصل ۔

ھن فن کي پنجاب ۾ چونڪ پورنا چيو ويندو آھي جاتا ۽ ان شڪلبندي رياست جي عورتن جي طرفان ڏني ويندي آھي۔ مخصوص وڻ جي بنيادي خيال يا تصور، گل، بي گل ٻوٽا، بيل دار ٻوٽا، عام ٻوٽا، مور، پالڪي، اقليدسي شڪلون جن ۾ بيٺل، ليٽيل ۽ ترڇيون لڪيرون ملي ڪري سادگي، پيچيدگي ۽ تصور جو امتزاج پيش ڪنديون آھن جن مان ڏيھي زندگي م فنڪاري جي نفاست عيان ھوندي ۔&lt;ref&gt;[http://www.deccanherald.com/content/362722/drawing-designs-walls.html Drawing Designs on Walls], Trisha Bhattacharya (Oct 13, 2013), Deccan Herald; Accessed on 7 January 2015&lt;/ref&gt;

=== ھولي ۽ موسم بار ===
ھولي پنجاب ۾ سياري جي موسم جي اختتام پتي ايندي آھي&lt;ref&gt;[http://www.wsj.com/articles/a-different-springtime-rite-on-radhe-radhe-rites-of-the-holi-1418773253 A Different Springtime Rite Wall Street Journal]&lt;/ref&gt; جتي ٿڌي موسم ٻن ذيلي موسمن ۾ ورھايل آھي: ھيمنت جيڪو پنجابي مھينن مگھر ۽ پوھ (نومبر–جنوري) ۽ شِشِر جيڪو پنجابي مینوں ماگھ ۽ ڦڳڻ(جنوري–مارچ)۔ ھوليڪا دھن شِشِر جي اختتام تي ايندو آھي ۽ ھولي کان بسنت جي موسم شروع ٿيندي آھي.

== ھولي ۽ سک مت جا توار ==
گرو گرنٿ صاحب جي ھدايت آھي تہ ھولي خدا جي خدمت ڪندي ملھائي وڃي. ھولي جا رنگ خداوند جي محبت جومظھر آھن۔ ھن جشن جون تفصيلون ھيئن بيان ٿيون آھن.
{{Cquote|ایک خالق رب! سچے گرو کی برکت سے؛ میں گرو کی خدمت کرتا ہوں، اور عاجزی سے اس آگے جھکتا ہوں۔ آج میں انتہائی سکون میں ہوں۔ میری جستجو مندمل ہو گئی، اور میں رب جہاں سے مل چکا ہوں۔ آج، میرے گھرانے میں بہار کا سماں ہے۔ میں آپ کی بڑائی کے مناجات گاتا ہوں، اے لامحدود خدا۔ آج میں پھالگن کا تہوار منارہا ہوں۔ خدا کے مصاحبوں میں شامل ہوکر، میں عبادت شروع کر چکا ہوں۔ میں ہولی کا جشن بزرگوں (رب) کی خدمت کر کے مناتا ہوں۔ میں رب کی مقدس محبت کے قرمزی رنگ سے متلون ہؤا ہوں۔ میرا من اور جسم بے یکتا، بے جوڑ اور اتھاہ خوبصورتی سے سرشار ہے۔ یہ دھوپ یا چھاؤں میں خشک نہیں ہوتے؛ یہ ہرموسم میں پھلتے پھولتے ہیں۔ وہ ہر وقت موسم بہار ہے، جب میں اپنے مقدس گرو سے ملتا ہوں۔ خواہشات کو پورا کرنے والا کام دھَین درخت اگ چکا ہے۔ وہ پھول اور پھل فراہم کرتا ہے، ہر طرح کے زیور لاتا ہے۔ میں مطمئن اور سیرچشم ہوں، خدا کے بلندتر مناجات گاکر۔خدمت گزار نانک خدا پر دھیان لگاتا ہے، ہر، ہر، ہر (خدا)۔ }}&lt;ref&gt;[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1180&amp;english=t&amp;id=50840#l50840 Sri Guru Granth Sahib Ji]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>6ktmcf1r5c469tovy61mmqd6c8o9gw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Talk header</title>
    <ns>10</ns>
    <id>29434</id>
    <revision>
      <id>374589</id>
      <parentid>221847</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1133" sha1="29xpo3cb09f1sffd6oixy37ij4vqqd4" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;
&lt;div style=&quot;
background-color: {{{bgcolor|#F8EABA}}};
border: 1px solid {{{border-color|#C8B560}}};
padding: {{{padding|12px}}};
margin: {{{margin|10px 0}}};
width: {{{width|100%}}};
text-align: {{{text-align|left}}};
border-radius: 6px;
font-size: 95%;
&quot;&gt;

'''هي ڳالهه ٻولهه صفحو آهي''' — هتي بحث ڪيو وڃي ٿو.

&lt;hr style=&quot;margin:8px 0;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; gap:15px; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;

&lt;!-- LEFT BOX --&gt;
&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:250px; background:#F5F5F5; padding:10px; border:1px solid #ccc;&quot;&gt;

* پراڻي متن هيٺ نئون متن شامل ڪريو۔
* [[{{{link|Special:MyTalk}}}|{{{message|نئون موضوع شروع ڪرڻ لاءِ هتي ڪلڪ ڪريو}}}]]
* نوان آهيو؟ ڀليڪار!
* ترميم سکڻ لاءِ مدد حاصل ڪريو۔

&lt;/div&gt;

&lt;!-- RIGHT BOX --&gt;
&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:250px;&quot;&gt;

* سٺي نيت فرض ڪريو
* شائستگي اختيار ڪريو
* ذاتي حملا نه ڪريو
* اختلاف هجي ته حل ڳوليو

&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>29xpo3cb09f1sffd6oixy37ij4vqqd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374590</id>
      <parentid>374589</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1750" sha1="heiftaxg84utdpe113nuyv54wiibqvq" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}

&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي بلڪل هيٺ شامل ڪريو --&gt;

== استعمال ==

&lt;pre&gt;
{{{{BASEPAGENAME}}
| email        = yes
| bgcolor      = پسمنظر جو رنگ
| border-color = بارڊر جو رنگ
| color        = متن جو رنگ
| linkcolor    = لنڪ جو رنگ، يعني &quot;نئون پيغام&quot; يا {{{message}}} واري لنڪ لاءِ
| message      = لنڪ جو متن
| link         = اصل لنڪ، جيڪڏهن اهو [[Special:MyTalk|توهان جو واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه صفحو]] نه هجي؛ مڪمل لنڪ لکو
| extra-style  = اضافي انداز، جهڙوڪ border-radius وغيره
| width        = خاني جي ويڪر
| margin       = مارجن جا ماپ
| padding      = پيڊنگ جا ماپ
| text-align   = متن جي سڌائي، جهڙوڪ left، right، center
}}
&lt;/pre&gt;

سڀئي پيرا ميٽر اختياري آهن، ۽ ڊيفالٽ طور مٿي ڏيکاريل صورت اختيار ڪن ٿا.

رڳو &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي يا واپرائيندڙ صفحي جي مٿان لڳايو. اهو مٿي ڏيکاريل ”مهرباني ڪري نئون پيغام ڇڏيو“ واري لنڪ ٺاهي ڏيندو. توهان &lt;code&gt;subst:&lt;/code&gt; به استعمال ڪري سگهو ٿا، پر پوءِ توهان کي هن سانچي جي ايندڙ تازه ڪارين جو فائدو نه ملندو.

{{Userspace Disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||

&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو، مهرباني --&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه هيڊر سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>heiftaxg84utdpe113nuyv54wiibqvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374591</id>
      <parentid>374590</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5906" sha1="9c9nxg3pmsjxu5fk2ot8xsxz8jmfx4g" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}

&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي بلڪل هيٺ شامل ڪريو --&gt;

{{#ifeq:{{{bottom}}}|yes
| {{ tmbox
| small = {{{small|}}}
| image = none
| style = text-align: center
| text  = '''مهرباني ڪري نوان بحث هن ڳالهه ٻولهه صفحي جي هيٺان شامل ڪريو.'''
}}
}}{{#ifexpr:{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User talk|1|0}}*{{#ifeq:{{{disclaimer|}}}|yes|1|0}}|
{{usertalkpage}}
}}
&lt;table role=&quot;presentation&quot; {{#ifexpr:{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User talk|1|0}}*{{#ifeq:{{{disclaimer|}}}|yes|1|0}}
 |style=&quot;border: 1px solid #c0c090; border-spacing:3px; background-color: #F8EABA; margin-bottom: 0px; width: 100%; text-align: center;&quot;
 |class=&quot;tmbox tmbox-notice plainlinks&quot; id=&quot;talkheader&quot; style=&quot;width: 80%; border-collapse: separate; text-align: center;&quot;
}} &gt;&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=4 style=&quot;border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold;&quot;&gt;
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User talk
|هي [[{{SUBJECTPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] جو [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحي جون هدايتون|ڳالهه ٻولهه صفحو]] آهي، جتي توهان {{PAGENAME}} لاءِ پيغام ۽ رايا ڏئي سگهو ٿا۔
|هي [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحي جون هدايتون|ڳالهه ٻولهه صفحو]] آهي، جنهن تي {{#if:{{{wp|}}}|[[:{{SUBJECTPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] ۽ ان سان لاڳاپيل معاملن تي بحث ڪيو ويندو آهي|[[:{{SUBJECTPAGENAME}}|{{#if:{{{display_title|}}}|{{{display_title}}}|{{PAGENAME}}}}]] {{pagetype}} ۾ بهتري بابت بحث ڪيو ويندو آهي}}.&lt;br/&gt;
{{#if:{{SUBJECTSPACE}}||هي [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ڇا نه آهي#فورم|عام بحث لاءِ فورم ناهي]].}}
}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;

&lt;tr style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;

&lt;td style=&quot;background-color: white; border: 1px solid #c0c090&quot;&gt;
* نئون متن پراڻي متن جي هيٺان لکو۔ &lt;b class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:{{TALKPAGENAMEE}}|action=edit&amp;section=new}} هتي ڪلڪ ڪريو نئون موضوع شروع ڪرڻ لاءِ]&lt;/b&gt;.
* [[وڪيپيڊيا:دستخط|مهرباني ڪري پنهنجا پيغام سائن ۽ تاريخ سان گڏ ڏيو]] چار ٽِلڊس ( &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/kbd&gt; ) لکي۔
* وڪيپيڊيا تي نوان آهيو؟ ڀليڪار! [[وڪيپيڊيا:سوال|سوال پڇو، جواب حاصل ڪريو]].
&lt;/td&gt;

&lt;td&gt;
* [[وڪيپيڊيا:شائستگي|شائستگي اختيار ڪريو]] ۽ نون واپرائيندڙن کي ڀليڪار چئو
* [[وڪيپيڊيا:سٺي نيت فرض ڪريو|سٺي نيت فرض ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:ذاتي حملا نه ڪريو|ذاتي حملن کان پاسو ڪريو]]
&lt;/td&gt;

{{#switch:yes|{{{arpol|}}}|{{#if:{{SUBJECTSPACE}}|no|yes}}=
&lt;td style=&quot;border-left: 1px solid #c0c090&quot;&gt;
{{Center|'''مضمون جون پاليسيون'''}}
* [[وڪيپيڊيا:اصل تحقيق نه|اصل تحقيق نه ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:غير جانبدار نقطه نظر|غير جانبدار نقطه نظر]]
* [[وڪيپيڊيا:تصديق پذيري|تصديق پذيري]]
&lt;/td&gt;
}}

{{#if:{{{1|}}}{{{shortcut|}}}{{{shortcut1|}}}{{{sc|}}}{{{sc1|}}}|
&lt;td&gt;{{shortcut|{{{1|{{{shortcut|{{{shortcut1|{{{sc|{{{sc1|}}}}}}}}}}}}}}}|{{{2|{{{shortcut2|{{{sc2|}}}}}}}}}|{{{3|{{{shortcut3|{{{sc3|}}}}}}}}}|{{{4|{{{shortcut4|{{{sc4|}}}}}}}}}|{{{5|{{{shortcut5|{{{sc5|}}}}}}}}} }}&lt;/td&gt;
}}

&lt;/tr&gt;

{{#if:{{{noarchive|{{{noarchives|}}}}}}||
{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Archive 1|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=4 style=&quot;border-top: 1px solid #c0c090; padding: 1px 3px&quot;&gt;
'''آرڪائيوز:'''
{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Archive index|[[{{FULLPAGENAME}}/Archive index|Index]],&amp;#32;}}
{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Archive A|{{Archive list alpha|nobr=yes|root={{FULLPAGENAME}}}},&amp;#32;|}}
{{Archive list|nobr=yes|root={{FULLPAGENAME}}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}
}}

{{#if:{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Archive 1|y}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Archive A|y}}{{{search|}}}|
{{#ifeq:{{{search|}}}|no||
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=4 style=&quot;border-top: 1px solid #c0c090; padding: 0&quot;&gt;
{{search box|root={{FULLPAGENAME}}|search-break=no|search-width=auto|search-button-label=آرڪائيو ڳوليو}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}
}}

&lt;/table&gt;

&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;

== استعمال ==

&lt;pre&gt;
{{{{BASEPAGENAME}}
| email        = yes
| bgcolor      = پسمنظر جو رنگ
| border-color = بارڊر جو رنگ
| color        = متن جو رنگ
| linkcolor    = لنڪ جو رنگ، يعني &quot;نئون پيغام&quot; يا {{{message}}} واري لنڪ لاءِ
| message      = لنڪ جو متن
| link         = اصل لنڪ، جيڪڏهن اهو [[Special:MyTalk|توهان جو واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه صفحو]] نه هجي؛ مڪمل لنڪ لکو
| extra-style  = اضافي انداز، جهڙوڪ border-radius وغيره
| width        = خاني جي ويڪر
| margin       = مارجن جا ماپ
| padding      = پيڊنگ جا ماپ
| text-align   = متن جي سڌائي، جهڙوڪ left، right، center
}}
&lt;/pre&gt;

سڀئي پيرا ميٽر اختياري آهن، ۽ ڊيفالٽ طور مٿي ڏيکاريل صورت اختيار ڪن ٿا.

رڳو &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي يا واپرائيندڙ صفحي جي مٿان لڳايو. اهو مٿي ڏيکاريل ”مهرباني ڪري نئون پيغام ڇڏيو“ واري لنڪ ٺاهي ڏيندو. توهان &lt;code&gt;subst:&lt;/code&gt; به استعمال ڪري سگهو ٿا، پر پوءِ توهان کي هن سانچي جي ايندڙ تازه ڪارين جو فائدو نه ملندو.

{{Userspace Disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||

&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو، مهرباني --&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه هيڊر سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>9c9nxg3pmsjxu5fk2ot8xsxz8jmfx4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374592</id>
      <parentid>374591</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4603" sha1="k3hr06ch3pbyd7a5ka4rqzudgg86tig" xml:space="preserve">{| class=&quot;messagebox standard-talk&quot; id=&quot;talkheader&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #FFFFFF;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA; text-align:center;&quot; |
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User talk|
هي [[{{SUBJECTPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] جو [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحي جون هدايتون|ڳالهه ٻولهه صفحو]] آهي۔ هتي توهان {{PAGENAME}} لاءِ پيغام ڇڏي سگهو ٿا۔
|
هي [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحي جون هدايتون|ڳالهه ٻولهه صفحو]] آهي، جنهن تي [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] ۾ بهتري بابت بحث ڪيو ويندو آهي۔
}}
|-
| style=&quot;background-color: #FFFFFF;&quot; |
* '''[[وڪيپيڊيا:دستخط|مهرباني ڪري پنهنجا پيغام چار ٽِلڊس (&lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;) لکي سائن ڪريو۔]]'''
* '''نئون متن پراڻي متن جي هيٺان شامل ڪريو۔''' &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[http://new.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&amp;action=edit&amp;section=new هتي ڪلڪ ڪريو نئون موضوع شروع ڪرڻ لاءِ]&lt;/span&gt;.
* '''وڪيپيڊيا تي نوان آهيو؟''' [[وڪيپيڊيا:مدد|ڀليڪار!]] [[وڪيپيڊيا:سوال|سوال پڇو ۽ جواب حاصل ڪريو]]۔
{{#if: {{SUBJECTSPACE}}||*'''هي هن موضوع بابت عام بحث لاءِ فورم ناهي۔ ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ڇا نه آهي#فورم]].'''}}
| style=&quot;margin: 0px; background-color: #F8EABA; border: 1px solid #C0C090;&quot; |
* [[وڪيپيڊيا:شائستگي|شائستگي اختيار ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:سٺي نيت فرض ڪريو|سٺي نيت فرض ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:ذاتي حملا نه ڪريو|ذاتي حملن کان پاسو ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:نوان واپرائيندڙن سان سختي نه ڪريو|نوان واپرائيندڙن سان سختي نه ڪريو]]

{{#ifeq:{{{arpol|{{#if:{{SUBJECTSPACE}}|no|yes}}}}}|yes|&lt;br /&gt;
{{!}} style=&quot;margin: 0px; background-color: #F8EABA; border: 1px solid #C0C090;&quot; {{!}}&lt;center&gt;'''مضمون جون پاليسيون'''&lt;/center&gt;
* [[وڪيپيڊيا:اصل تحقيق نه|اصل تحقيق نه ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:غير جانبدار نقطه نظر|غير جانبدار نقطه نظر]]
* [[وڪيپيڊيا:تصديق پذيري|تصديق پذيري]]
}}

{{#ifeq:{{{noarchive|}}}|&lt;!-- nothing --&gt;|
{{#ifexist: {{FULLPAGENAME}}/Archive 1|&lt;br /&gt;
{{!}}-
{{!}}colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border: 1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA; text-align:center; padding:1px 3px 1px 3px;&quot;{{!}}'''[[مدد:ڳالهه ٻولهه صفحو آرڪائيو ڪرڻ|آرڪائيوز]]:'''
{{#ifexist: {{FULLPAGENAME}}/Archive index|[[{{FULLPAGENAME}}/Archive index|انڊيڪس]],&amp;nbsp;|}}
{{Archive list|nobr=yes|root={{FULLPAGENAME}}}}
|}}
}}
|}

&lt;noinclude&gt;
{{سانچو دستاويز}}
&lt;/noinclude&gt;

== استعمال ==

&lt;pre&gt;
{{{{BASEPAGENAME}}
| email        = yes
| bgcolor      = پسمنظر جو رنگ
| border-color = بارڊر جو رنگ
| color        = متن جو رنگ
| linkcolor    = لنڪ جو رنگ، يعني &quot;نئون پيغام&quot; يا {{{message}}} واري لنڪ لاءِ
| message      = لنڪ جو متن
| link         = اصل لنڪ، جيڪڏهن اهو [[Special:MyTalk|توهان جو واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه صفحو]] نه هجي؛ مڪمل لنڪ لکو
| extra-style  = اضافي انداز، جهڙوڪ border-radius وغيره
| width        = خاني جي ويڪر
| margin       = مارجن جا ماپ
| padding      = پيڊنگ جا ماپ
| text-align   = متن جي سڌائي، جهڙوڪ left، right، center
}}
&lt;/pre&gt;

سڀئي پيرا ميٽر اختياري آهن، ۽ ڊيفالٽ طور مٿي ڏيکاريل صورت اختيار ڪن ٿا.

رڳو &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي يا واپرائيندڙ صفحي جي مٿان لڳايو. اهو مٿي ڏيکاريل ”مهرباني ڪري نئون پيغام ڇڏيو“ واري لنڪ ٺاهي ڏيندو. توهان &lt;code&gt;subst:&lt;/code&gt; به استعمال ڪري سگهو ٿا، پر پوءِ توهان کي هن سانچي جي ايندڙ تازه ڪارين جو فائدو نه ملندو.

{{Userspace Disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||

&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو، مهرباني --&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه هيڊر سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>k3hr06ch3pbyd7a5ka4rqzudgg86tig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374593</id>
      <parentid>374592</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4591" sha1="af5sl3922a67czycfy6ar7pr145zmfa" xml:space="preserve">{| class=&quot;messagebox standard-talk&quot; id=&quot;talkheader&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #FFFFFF;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA; text-align:center;&quot; |
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User talk|
هي [[{{SUBJECTPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] جو [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحي جون هدايتون|ڳالهه ٻولهه صفحو]] آهي۔ هتي توهان {{PAGENAME}} لاءِ پيغام ڇڏي سگهو ٿا۔
|
هي [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحي جون هدايتون|ڳالهه ٻولهه صفحو]] آهي، جنهن تي [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] ۾ بهتري بابت بحث ڪيو ويندو آهي۔
}}
|-
| style=&quot;background-color: #FFFFFF;&quot; |
* '''[[وڪيپيڊيا:دستخط|مهرباني ڪري پنهنجا پيغام چار ٽِلڊس (&lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;) لکي سائن ڪريو۔]]'''
* '''نئون متن پراڻي متن جي هيٺان شامل ڪريو۔''' &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[http://new.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&amp;action=edit&amp;section=new هتي ڪلڪ ڪريو نئون موضوع شروع ڪرڻ لاءِ]&lt;/span&gt;.
* '''وڪيپيڊيا تي نوان آهيو؟''' [[وڪيپيڊيا:مدد|ڀليڪار!]] [[وڪيپيڊيا:سوال|سوال پڇو ۽ جواب حاصل ڪريو]]۔
{{#if: {{SUBJECTSPACE}}||*'''هي هن موضوع بابت عام بحث لاءِ فورم ناهي۔ ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ڇا نه آهي#فورم]].'''}}
| style=&quot;margin: 0px; background-color: #F8EABA; border: 1px solid #C0C090;&quot; |
* [[وڪيپيڊيا:شائستگي|شائستگي اختيار ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:سٺي نيت فرض ڪريو|سٺي نيت فرض ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:ذاتي حملا نه ڪريو|ذاتي حملن کان پاسو ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:نوان واپرائيندڙن سان سختي نه ڪريو|نوان واپرائيندڙن سان سختي نه ڪريو]]

{{#ifeq:{{{arpol|{{#if:{{SUBJECTSPACE}}|no|yes}}}}}|yes|&lt;br /&gt;
{{!}} style=&quot;margin: 0px; background-color: #F8EABA; border: 1px solid #C0C090;&quot; {{!}}&lt;center&gt;'''مضمون جون پاليسيون'''&lt;/center&gt;
* [[وڪيپيڊيا:اصل تحقيق نه|اصل تحقيق نه ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:غير جانبدار نقطه نظر|غير جانبدار نقطه نظر]]
* [[وڪيپيڊيا:تصديق پذيري|تصديق پذيري]]
}}

{{#ifeq:{{{noarchive|}}}|&lt;!-- nothing --&gt;|
{{#ifexist: {{FULLPAGENAME}}/Archive 1|&lt;br /&gt;
{{!}}-
{{!}}colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border: 1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA; text-align:center; padding:1px 3px 1px 3px;&quot;{{!}}'''[[مدد:ڳالهه ٻولهه صفحو آرڪائيو ڪرڻ|آرڪائيوز]]:'''
{{#ifexist: {{FULLPAGENAME}}/Archive index|[[{{FULLPAGENAME}}/Archive index|انڊيڪس]],&amp;nbsp;|}}
{{Archive list|nobr=yes|root={{FULLPAGENAME}}}}
|}}
}}
|}

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;

== استعمال ==

&lt;pre&gt;
{{{{BASEPAGENAME}}
| email        = yes
| bgcolor      = پسمنظر جو رنگ
| border-color = بارڊر جو رنگ
| color        = متن جو رنگ
| linkcolor    = لنڪ جو رنگ، يعني &quot;نئون پيغام&quot; يا {{{message}}} واري لنڪ لاءِ
| message      = لنڪ جو متن
| link         = اصل لنڪ، جيڪڏهن اهو [[Special:MyTalk|توهان جو واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه صفحو]] نه هجي؛ مڪمل لنڪ لکو
| extra-style  = اضافي انداز، جهڙوڪ border-radius وغيره
| width        = خاني جي ويڪر
| margin       = مارجن جا ماپ
| padding      = پيڊنگ جا ماپ
| text-align   = متن جي سڌائي، جهڙوڪ left، right، center
}}
&lt;/pre&gt;

سڀئي پيرا ميٽر اختياري آهن، ۽ ڊيفالٽ طور مٿي ڏيکاريل صورت اختيار ڪن ٿا.

رڳو &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي يا واپرائيندڙ صفحي جي مٿان لڳايو. اهو مٿي ڏيکاريل ”مهرباني ڪري نئون پيغام ڇڏيو“ واري لنڪ ٺاهي ڏيندو. توهان &lt;code&gt;subst:&lt;/code&gt; به استعمال ڪري سگهو ٿا، پر پوءِ توهان کي هن سانچي جي ايندڙ تازه ڪارين جو فائدو نه ملندو.

{{Userspace Disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||

&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو، مهرباني --&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه هيڊر سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>af5sl3922a67czycfy6ar7pr145zmfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374599</id>
      <parentid>374593</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4621" sha1="2yjsqy5fodvjqt0wozs1ubhcqr5219u" xml:space="preserve">{| class=&quot;messagebox standard-talk&quot; id=&quot;talkheader&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #FFFFFF;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA; text-align:center;&quot; |
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User talk|
هي [[{{SUBJECTPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] جو [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحي جون هدايتون|ڳالهه ٻولهه صفحو]] آهي۔ هتي توهان {{PAGENAME}} لاءِ پيغام ڇڏي سگهو ٿا۔
|
هي [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحي جون هدايتون|ڳالهه ٻولهه صفحو]] آهي، جنهن تي  [[سانچو:Talk header|ٽاڪ ھيڊر سانچي]] ۾ بهتري بابت بحث ڪيو ويندو آهي۔
}}
|-
| style=&quot;background-color: #FFFFFF;&quot; |
* '''[[وڪيپيڊيا:دستخط|مهرباني ڪري پنهنجا پيغام چار ٽِلڊس (&lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;) لکي سائن ڪريو۔]]'''
* '''نئون متن پراڻي متن جي هيٺان شامل ڪريو۔''' &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[http://new.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&amp;action=edit&amp;section=new هتي ڪلڪ ڪريو نئون موضوع شروع ڪرڻ لاءِ]&lt;/span&gt;.
* '''وڪيپيڊيا تي نوان آهيو؟''' [[وڪيپيڊيا:مدد|ڀليڪار!]] [[وڪيپيڊيا:سوال|سوال پڇو ۽ جواب حاصل ڪريو]]۔
{{#if: {{SUBJECTSPACE}}||*'''هي هن موضوع بابت عام بحث لاءِ فورم ناهي۔ ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ڇا نه آهي#فورم]].'''}}
| style=&quot;margin: 0px; background-color: #F8EABA; border: 1px solid #C0C090;&quot; |
* [[وڪيپيڊيا:شائستگي|شائستگي اختيار ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:سٺي نيت فرض ڪريو|سٺي نيت فرض ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:ذاتي حملا نه ڪريو|ذاتي حملن کان پاسو ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:نوان واپرائيندڙن سان سختي نه ڪريو|نوان واپرائيندڙن سان سختي نه ڪريو]]

{{#ifeq:{{{arpol|{{#if:{{SUBJECTSPACE}}|no|yes}}}}}|yes|&lt;br /&gt;
{{!}} style=&quot;margin: 0px; background-color: #F8EABA; border: 1px solid #C0C090;&quot; {{!}}&lt;center&gt;'''مضمون جون پاليسيون'''&lt;/center&gt;
* [[وڪيپيڊيا:اصل تحقيق نه|اصل تحقيق نه ڪريو]]
* [[وڪيپيڊيا:غير جانبدار نقطه نظر|غير جانبدار نقطه نظر]]
* [[وڪيپيڊيا:تصديق پذيري|تصديق پذيري]]
}}

{{#ifeq:{{{noarchive|}}}|&lt;!-- nothing --&gt;|
{{#ifexist: {{FULLPAGENAME}}/Archive 1|&lt;br /&gt;
{{!}}-
{{!}}colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border: 1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA; text-align:center; padding:1px 3px 1px 3px;&quot;{{!}}'''[[مدد:ڳالهه ٻولهه صفحو آرڪائيو ڪرڻ|آرڪائيوز]]:'''
{{#ifexist: {{FULLPAGENAME}}/Archive index|[[{{FULLPAGENAME}}/Archive index|انڊيڪس]],&amp;nbsp;|}}
{{Archive list|nobr=yes|root={{FULLPAGENAME}}}}
|}}
}}
|}

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;

== استعمال ==

&lt;pre&gt;
{{{{BASEPAGENAME}}
| email        = yes
| bgcolor      = پسمنظر جو رنگ
| border-color = بارڊر جو رنگ
| color        = متن جو رنگ
| linkcolor    = لنڪ جو رنگ، يعني &quot;نئون پيغام&quot; يا {{{message}}} واري لنڪ لاءِ
| message      = لنڪ جو متن
| link         = اصل لنڪ، جيڪڏهن اهو [[Special:MyTalk|توهان جو واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه صفحو]] نه هجي؛ مڪمل لنڪ لکو
| extra-style  = اضافي انداز، جهڙوڪ border-radius وغيره
| width        = خاني جي ويڪر
| margin       = مارجن جا ماپ
| padding      = پيڊنگ جا ماپ
| text-align   = متن جي سڌائي، جهڙوڪ left، right، center
}}
&lt;/pre&gt;

سڀئي پيرا ميٽر اختياري آهن، ۽ ڊيفالٽ طور مٿي ڏيکاريل صورت اختيار ڪن ٿا.

رڳو &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي يا واپرائيندڙ صفحي جي مٿان لڳايو. اهو مٿي ڏيکاريل ”مهرباني ڪري نئون پيغام ڇڏيو“ واري لنڪ ٺاهي ڏيندو. توهان &lt;code&gt;subst:&lt;/code&gt; به استعمال ڪري سگهو ٿا، پر پوءِ توهان کي هن سانچي جي ايندڙ تازه ڪارين جو فائدو نه ملندو.

{{Userspace Disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||

&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو، مهرباني --&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه هيڊر سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>2yjsqy5fodvjqt0wozs1ubhcqr5219u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صلاح مصلحت جي لاءِ رسمي گڏجاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35405</id>
    <revision>
      <id>374576</id>
      <parentid>324272</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>374576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1893" sha1="pnzo2wxsactj3fmwnmiot0q5n27ph9p" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
'''صلاح مصلحت جي لاءِ رسمي گڏجاڻي''' يا ڪانفرنس (Conference) ڪنهن به خاص معاملي تي رياستن يا سندن نمائندن جو سڏايل ميڙ، جنهن ۾ لاڳاپيل معاملي تي خيالن جي تفصيلي ڏي وٺ ڪرڻ کان پوءِ ڪنهن نتيجي تي پهچي سگهجي. عام طور تي ڪانفرنس ۾ ڪنهن به ڌر يا رياست جو موقف پيش ڪري، ان تي ٽيڪا ٽپڻيءَ کان پوءِ گڏيل پڌرنامو جاري ڪيو ويندو آهي. جنهن کي اڳتي هلي معاهدن جي صورت ۾ پڪو ڪبو آهي، يا ڪانفرنس ۾ ٿيل فيصلن کي بين الاقوامي ضمانتون ڏيئي سگهارو ڪيو ويندو آهي، ان سلسلي ۾ فيبروري 1945ع ۾ اتحادي قوتن وچ ۾ ٿيل ”يالٽا ڪانفرنس“ کي مثال طور پيش ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ ٻي عالمي جنگ جو خاتمو عمل ۾ آيو. ”ڪانفرنس“ سدائين هڪ نتيجو ڏيندڙ گڏجاڻي هوندي آهي، جنهن جا هاڪاري يا ناڪاري نتيجا ٿي سگهن ٿا، ان سلسلي ۾ جيڪا گڏجاڻي امڪاني نتيجا نه ڏئي سگهي ته ان کي ”ناڪام يا بي نتيجا“ ” ڪانفرنس سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Conference.php Conference | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏجاڻي]]
[[زمرو:منظم گڏجاڻيون]]
[[زمرو:سماجي گڏجاڻيون]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>pnzo2wxsactj3fmwnmiot0q5n27ph9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان اسٽيل ملز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35568</id>
    <revision>
      <id>374730</id>
      <parentid>295352</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T00:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5084" sha1="hk825evfmtam17xjn0gnjwqycflmsxy" xml:space="preserve">{{short description|Steel production company based in Pakistan}}
{{Infobox company
| name = Pakistan Steel Mills Corporation Pvt. Ltd.
| logo = Pakistan Steel Mills.png
| logo_size = 150px
| logo_alt = Pakistan Steel Mills logo
| logo_caption = 
| image = 
| image_size = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| native_name = {{Nastaliq|پاکستان سٹیل ملز}}
| native_name_lang = ur
| type = [[State-owned enterprise]]
| industry = [[Steelmaking|Steel]]
| founded = {{Start date and age|df=yes|p=y|1973|12|30
}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.paksteel.com.pk/organ_our_history.html|title=::PAKISTAN STEEL ::Largest Industrial Complex of Pakistan ::|website=www.paksteel.com.pk}}&lt;/ref&gt;
| hq_location_city = [[Karachi]]-75000
| hq_location_country = [[Pakistan]]
| predecessor = Karachi Steel Projects
| area_served = [[Pakistan]]
| key_people = 
| services = 
| revenue = 
| revenue_year = 
| profit = 
| profit_year = 
| owner = [[Government of Pakistan]]
| num_employees = 9,350 (2020)
| num_employees_year = 
| parent = 
| divisions = 
| subsid = 
| homepage = {{URL|www.paksteel.com.pk}}
| footnotes = 
}}
'''پاڪستان اسٽيل ملز ڪارپوريشن'''،&lt;ref&gt;{{cite web |title=PAKISTAN STEEL MILLS CORPORATION (PVT.) LIMITED |url=https://opencorporates.com/companies/pk/0016355 |website=[[OpenCorporates]] |access-date=14 سيپٽمبر 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakistan Steel Mills Corporation (PVT) LTD.: Private Company Information |url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=12964002 |website=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |access-date=14 سيپٽمبر 2018}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان]] جو قومي فولادي ڪارخانو آهي، جيڪو ’[[ڪراچي]] اسٽيل پراجيڪٽ‘ جي نالي سان آگسٽ 1968ع ۾ پبلڪ سيڪٽر تحت شروع ڪيو ويو ۽ پوءِ ان کي ڪمپنيز ائڪٽ تحت رجسٽرڊ ڪيو ويو. هنجي پيڙهه جو پٿر 30 ڊسمبر 1973ع تي ان وقت جي وزيراعظم (شهيد) ذوالفقار علي ڀُٽي رکيو.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد ٽيون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-40-6) سال: 2011&lt;/ref&gt;

1969ع ۾ [[پاڪستان]] اسٽيل ملز جي اڏاوت لاءِ فزيبلٽي رپورٽ تي ڪم شروع ڪيو ويو. 1971ع ۾ پاڪستان ۽ USSR وچ ۾ پاڪستان اسٽيل مل جي اڏاوت دوران فني ۽ مالي تعاون بابت معاهدو ٿيو.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

ان کان اڳ هيڏي وڏي پراجيڪٽ تي ڪم نه ٿيو هو، تنهن ڪري اعليٰ ماهرن کان مدد ورتي وئي.
هي ڪارخانو [[ڪراچي]]ءَ جي اوڀر طرف 40 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي پپريءَ (بن قاسم) وٽ  18600 ايڪڙن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ پلانٽ جي پکيڙ 10،390 ايڪڙ آهي. هن وقت پاڪستان اسٽيل مل پاڪستان جي مڙني صنعتي ڪمپنين کان وڌيڪ اپت ڏيندڙ ڪارخانو آهي، جيڪو ساليانو 3 ملين ٽن اسٽيل پراڊڪٽ ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Karachi Stock Exchange2&quot;&gt;{{cite news|url=http://stockexchangepakistan.info/pakistan-steel-mill-production-capacity-to-enhance-up-to-5m-tons/|title=Pakistan Steel Mill production capacity to enhance up to 5M Tons|last=Karachi Stock Exchange.|date=29 April 2009|newspaper=Karachi Stock Exchange|access-date=4 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927225458/http://stockexchangepakistan.info/pakistan-steel-mill-production-capacity-to-enhance-up-to-5m-tons/|archive-date=27 سيپٽمبر 2013|url-status=dead|accessdate=3 March 2024|archivedate=27 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927225458/http://stockexchangepakistan.info/pakistan-steel-mill-production-capacity-to-enhance-up-to-5m-tons/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.paksteel.com.pk/services.pdf|title=Pakistan Steel|last=Khan|first=A.A.|work=Pakistan Stee Mills|publisher=Pakistan Stee Mill Directorate for Public Relations and Human Resources|access-date=4 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kiani, Khaleeq. [http://www.dawn.com/2011/09/19/pakistan-steel-in-dire-straits-liability-rs110bn.html &quot;Pakistan Steel in dire straits; liability Rs110bn.&quot;] ''DAWN Media Group'', 19 سيپٽمبر 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NewsInternationalApril2012&quot;&gt;{{cite news|last=Khan|first=Israr|title=Pakistan Steel Mills denied Rs9bn bailout package|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-3-102456-Pakistan-Steel-Mills-denied-Rs9bn-bailout-package|access-date=4 June 2012|newspaper=The News international|date=12 April 2012|accessdate=3 March 2024|archivedate=21 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120521060231/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-3-102456-Pakistan-Steel-Mills-denied-Rs9bn-bailout-package}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>hk825evfmtam17xjn0gnjwqycflmsxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بودلو بهار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35901</id>
    <revision>
      <id>374602</id>
      <parentid>302677</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="p2z6xtv6ax3cxwsgjsvv8wegyzdyg2v" xml:space="preserve">{{infobox religious biography 
| background = #CD9575
|name = مخدوم سڪندر بودلو بهار
| image =
| caption =  مخدوم سڪندر المعروف بودلو بهار جي مزار [[سيوهڻ]]
| religion = [[اسلام]]
| alias  = بودلو بهار، سڪندر بودلو 
| location =  [[سيوھڻ شريف]]
| title = بودلو بهار
| parents =
| predecessor = [[لال شهباز قلندر]]
| denomination = [[اهل سنت]] 
| native name = {{lang-ur|بودلہ بہار}}
| period = ٻارهين / تيرهون صديء
| order = قلندري سلسلو{{سخ}} [[قادري سلسلو]]
| birth_date =  [[602ھ]]  ([[1238ع]])
| birth_place ={{سخ}} [[اچ|اچ شریف]]
| teacher = [[لال شهباز قلندر]]
| death_date = [[694ھ]]  ([[1298ع]])
| death_place ={{سخ}} [[سيوھڻ شريف]]
| resting_place = [[سيوھڻ شريف]]، [[سنڌ]]،  [[پاڪستان]]
| resting_place_coordinates = 
| }}
'''بودلو بهار''' ([[انگريزي]]Bodlo Bahar) (پيبائش: [[1238ع]]- وفات: [[1298ع]])  عالم هو. پاڻ هڪ درويش ۽ [[لال شهباز قلندر]] جي خاص خدمتگارن منجهان هو.&lt;ref name =&quot;انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پهريون&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;ميمڻ عبدالغفور سنڌي&quot;/&gt;

== زندگي جو احوال==
بودلي بهارجو اصل نالو مخدوم سڪندر ولد ديندار خان چنيهو هو.  سندس تعلق ملتان سان هو. هيءُ بزرگ 602ھ مطابق [[1238ع]] ۾ [[اُچ شريف]] شريف ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ ۾ کيس صوفي بزرگن جي صحبت نصيب ٿي. جواني ۾ [[ملتان]] کان سيوهڻ شريف آيو. صوفياڻي ۽ روحاني رمز ۾ مبتلا ٿيو ته روحاني رهبر جي تلاش ۾  شهر ۾ اگهاڙو گهمندو ڦرندو هو. جڏهن کيس قلندر لال شهباز جي قربت نصيب ٿي ته سندس شمار قلندر جي پيارن طالبن ۾ ٿيڻ لڳو. بودلو بهار سڄي عمر ڪنوارو ۽ مجرد رهيو. روايتن موجب کيس هنود ڪاسائي ڪُٺو هو.  بودلي بهار جي درگاھ  سيوهڻ جي قديم قلعي جي ويجهو،  قلندر جي مزار جي اتر ۾ واقع آهي. [[سيوهڻ]] ۾ بودلي بهار جي نالي سان ڪافي پڻ آهي. بودلو بهار اڪثر ڳاڙهو لباس اوڍيندو هو جنهنڪري سندس متولي توڙي فقير ڳاڙهو لباس پائيندا آهن.&lt;ref name =&quot;انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پهريون&quot;&gt;[http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%84%D9%88%20%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پهريون، ٽائيٽل ؛ بودلو بهار، شاخ : شخصيت]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;ميمڻ عبدالغفور سنڌي&quot;&gt;{{Citation |title=ميمن عبدالغفور سنڌي،”عظيم سنڌي انسان“(سنڌي ڪتاب)، عنوان: بـــــودلـــــو بــهــــار رح (1238ع – 1298ع)، ڇپيندڙ؛ موڊرن بوڪ اسٽور لاڙڪاڻه |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book44/Book_page3.html |accessdate=2017-04-11 |archive-date=2020-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024193719/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book44/Book_page3.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== وفات==
بودلو بهار 694ھ بمطابق [[1298ع]] ۾ وفات ڪري ويو. سندس مزار ٿي فقير روزانو گنگهرو پائي ڌمال هڻندا ۽ رقص ڪندا آهن.&lt;ref name =&quot;انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پهريون&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;ميمڻ عبدالغفور سنڌي&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]]
[[زمرو:ھاشمي شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:1238ع جو پيدائشون]]
[[زمرو:1298ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>p2z6xtv6ax3cxwsgjsvv8wegyzdyg2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوادار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36124</id>
    <revision>
      <id>374754</id>
      <parentid>367256</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27109" sha1="mrkdp1bawddcm4ryt4xzu9nnomuzn66" xml:space="preserve">{{short description|Port city in Balochistan, Pakistan}}
{{About|the city in southwest Pakistan|the nearby town in southeast Iran|Bandar Gavater}}
{{Infobox settlement
| name = 
| official_name = گوادر&lt;br&gt;Gwadar
| native_name = {{Nastaliq|گوادر}}
| settlement_type = [[بندرگاھ|بندرگاهه شهر]]
| image_skyline = {{multiple image
| border                 = infobox
| total_width            = 270
| image_style            = border:1;
| perrow                 = 1/2/2
| image1                 = Gwadar city, the doors of Air.jpg
| image2                 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg
| image3                 = Gwadar Fishing Basin.jpg
| image4                 =
| image5                 = Gwadar, Balochistan.jpg
| image6                 =
}}
| image_alt = 
| image_caption = ''From top, left to right:&lt;br /&gt;'' Gwadar coastline, Blue Lagoon at Gwadar, Gwadar Fishing Basin, Gwadar Sangar Flagpole, [[Gwadar Port]], Gwadar Bay
| image_map = 
| map_alt = 
| map_caption = 
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}}
| subdivision_type2 = [[ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[تعلقو]]
| subdivision_name3 = [[گوادر]]
| leader_title = ميئر
| leader_name = محمد شريف مياداد
| elevation_m = 
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 70,852
| population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_est = 
| pop_est_as_of = 
| population_metro = 147,673 (Gwadar tehsil)
| population_metro_footnotes = 
| population_density_km2 = auto
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = +5
| postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]]
| postal_code = 91200
| area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]
| area_code = +92
| blank1_name_sec1 = Number of towns
| blank1_info_sec1 = 1
| blank2_name_sec1 = Number of [[Union councils of Pakistan|Union councils]]
| blank2_info_sec1 = 5
| website = {{URL|www.gda.gov.pk}}
| footnotes = 
| leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name1 = حمود  الرحمان ([[Pakistan Administrative Service|BPS-18 PAS]])
| leader_title2 = District Police Officer
| leader_name2 = Zuhaib Mohsin ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])
| government_type = ميونسپل ڪارپوريشن
| governing_body = گوادر ڊيولپمينٽ اٿارٽي
| module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |frame-height=300 | stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}}
}}
'''گوادار''' (Gwadar) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه ساحل تي هڪ [[بندرگاھ|بندرگاهه شهر]]  آهي. شهر [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[اومان]] جي سامهون آهي ۽ هن جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ آهي. هي شهر عمان جي سامهون عربي سمنڊ جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 2017 جي مردم شماري جي مطابق، 90,000 کان مٿي جي آبادي آهي. اهو 1783ع کان 1958ع تائين اومان جو غير ملڪي قبضو هو. اهو تربت کان اٽڪل 120 ڪلوميٽر (75 ميل) ڏکڻ اولهه طرف آهي. ايران جي سيستان ۽ بلوچستان صوبي ۾ چابهار جو سسٽر بندرگاهه شهر گوادر کان 170 ڪلوميٽر (110 ميل) اولهه ۾ آهي. 2 اپريل 2021 تي، ان کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو. 

مکيه صنعت هڪ مڇي پروسيسنگ ڪارخانو آهي. گوادر 1797ع ۾ مسقط ۽ عمان جي سلطنت جو حصو بڻجي ويو ۽ 1958ع تائين اهو شهر ۽ ڀرپاسي وارو علائقو عمان کان پاڪستان ۾ تبديل ٿي ويو.

گوادر ڪارگل جنگ کان پوءِ ڌيان ۾ آيو جڏهن پاڪستان کي فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ٿي ۽ ڪراچي-گوادر روڊ (ڪوسٽل هاءِ وي) دفاعي مقصدن لاءِ ٺاهيو ويو. ان جي اڪثر تاريخ ۾، گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي آبادي هئي، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري هنرمند مڇي مارڻ تي ٻڌل هئي. ان جي جڳهه جي اسٽريٽجڪ قدر کي پهريون ڀيرو 1954 ۾ تسليم ڪيو ويو جڏهن ان کي پاڪستان جي درخواست تي گڏيل قومن جي جيولوجيڪل سروي پاران هڪ گہرے پاڻي واري بندرگاهه لاءِ مناسب ماڳ طور سڃاتو ويو جڏهن ته علائقو اڃا تائين عماني راڄ هيٺ هو. 2001 تائين، علائقي جي هڪ وڏي گہرے پاڻي واري بندرگاهه هجڻ جي صلاحيت مسلسل پاڪستاني حڪومتن جي دور ۾ استعمال نه ڪئي وئي، جڏهن گوادر پورٽ جي پهرين مرحلي تي 2007 ۾ تعمير شروع ڪئي وئي. پهرين مرحلي تي 248 ملين ڊالر خرچ آيو. بندرگاهه شروعاتي طور تي مختلف سببن جي ڪري تعمير کان پوءِ استعمال نه ڪيو ويو، جن ۾ سيڙپڪاري جي کوٽ، سيڪيورٽي خدشن، ۽ پاڪستان جي حڪومت طرفان زمين جي منتقلي ۾ ناڪامي شامل آهن جيئن بندرگاهه آپريٽر، پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي کي واعدو ڪيو ويو هو. 

اپريل 2015 ۾، پاڪستان ۽ چين 46 بلين ڊالرن جي چين-پاڪستان اقتصادي راهداري (سي پي اي سي) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو، جيڪو بدلي ۾ چين جي امڪاني ون بيلٽ ون روڊ جو حصو بڻجي ٿو. گوادر کي CPEC ۾ وڏي اهميت ڏني وئي آهي، ۽ ان کي ون بيلٽ، ون روڊ ۽ ميري ٽائيم سلڪ روڊ منصوبي جي وچ ۾ ڳنڍيل هجڻ جو پڻ تصور ڪيو ويو آهي. CPEC جي حصي طور شهر ۾ 1.153 بلين ڊالر جي انفراسٽرڪچر منصوبن تي سيڙپڪاري ڪئي ويندي، جنهن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي گہرے پاڻي واري بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي. شهر پڻ هڪ سچل مائع قدرتي گئس جي سهولت جو ماڳ هوندو جيڪو 2.5 بلين ڊالر جي وڏي گوادر-نوابشاهه حصي جي حصي طور تعمير ڪيو ويندو ايران-پاڪستان گئس پائيپ لائين منصوبي جي. ايران تي آمريڪا جي پابندين تي خدشن جي باوجود، پاڪستان 2024 تائين ايراني سرحد کان گوادر تائين هڪ پائيپ لائين وڇائي رهيو آهي. اهو جزوي طور تي معاهدي جي ڏنڊن کان بچڻ لاءِ ۽ جزوي طور تي گوادر ڪول پاور پلانٽ تي وڌيڪ انحصار کان بچڻ لاءِ آهي جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلي جي ضرورت آهي. گوادر شهر ۾ CPEC جي تحت سڌي طرح سيڙپڪاري کان علاوه، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016 ۾ 2 بلين ڊالرن جي گوادر اسپيشل اڪنامڪ زون جي تعمير شروع ڪئي، جنهن کي چين جي اسپيشل اڪنامڪ زونز جي طرز تي ٺاهيو پيو وڃي. سيپٽمبر 2016 ۾، گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي پراڻي ٽائون گوادر جي قبضي ۽ آبادڪاري جي تياري لاءِ ٽينڊرز جي درخواست شايع ڪئي. سيپٽمبر 2016 ۾، گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي پراڻي ٽائون گوادر جي قبضي ۽ آبادڪاري جي تياري لاءِ ٽينڊرز جي درخواست شايع ڪئي. 

==نالو==
گوادر جي لفظي معنا آھي گوا يعني ھوا + در يعني دروازو. گوادر معني ھوا جو در يا ھوا جو شھر.

==تاريخ==
تاريخي طور گوادر گچڪيء ۽ بليدي قبيلن جو پَرڳڻو رھيو آھي. گوادر تي ڪڏھن بليدين تہ ڪڏھن گچڪين جي صاحبي رھي آھي.

سن 1749ع ۾ جڏھن نوري نصير خان قلات جو مُهندار ٿيو ته ھن گوادر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئى. ان وقت گوادر تي گچڪين جي صاحبي هلندي ھئی. گچڪين خان آف قلات جي خلاف ڇتي ويڙهاند ۽ مزاحمت ڪئی. نوري نصير خان جڏھن ڏٺو تہ اھو گچڪي قبيلي جي سهڪار کان سواءِ گوادر تي پنھنجو قبضو برقرار رکي نٿو سگھي تہ ھن قبيلي جي مکيه سردار سان معاھدو ڪيو. ان معاھدي تحت گوادر جو انتظامي ڪنٽرول گچڪي قبيلي جي حوالي ڪيو ويو ۽ گوادر مان ٿيندڙ آمدنيء تي بہ اُتان جي ماڻهن جو حق تسليم ڪيو ويو رڳو گوادر مان ٿيندڙ آمدنيء جو 50 سيڪڙو خان آف قلات کي ٽيڪس طور ڏيڻو ڪيو ويو. اھڙي ريت گوادار قلات رياست سان لاڳاپجي ويو.

اقتصادي طور تي گوادر ڪڏهن اھم هنڌ نہ رھيو آھي بس رڳو مهاڻن جو ڳوٺڙو هئو، جيڪي مهاڻا گوادر جي سامونڊي ڪناري تي مڇيء جو شڪار ڪري پنهنجو گذران ڪندا ھيا. گوادر جي بطور بندر گاھ اهميت ان وقت سامهون آئي، جڏهن پورچوگيزن گوادر بندر تي هلان ۽ ڪاھ ڪئي. 15 صدي عيسوي م پورچوگيز ٻيڙا ڪاهي بحر هند ۾ آيا هيا. انهن بحري ٻيڙن جو سرواڻي واسڪو ڊي گاما ڪري رهيو هو. واسڪو ڊي گاما هندستان جي سامونڊي پٽيء تي موجود جتي ٻين بندرن تي ڪاهون ڪيون، اتي گوادر بندر تي به ڪاھ ڪئي هئي. 

گوادر جا قبيلا ڏاڍي بي جگريء سان پورچوگيزن سان وڙهيا هيا. ان جنگ ۾ پورچوگيزن کي هارَ آئي. پنهن جي شڪست جو بدلو وٺڻ لاء پورچوگيزن ويندي ويندي گوادر شهر ۾ لٽ مار ڪئي ۽ گوادر بندر کي باھ ڏئي ڇڏي. 

پورچوگيزن گوادر ۾ ته هارَ کاڌي پر بحر هند مان نه ويا. هنن هندستان جي سامونڊي پٽيء تي قبضو ڪري، هندستان ۾ حڪومت قائم ڪئي. واسڪو ڊي گاما پورچوگيزن جو پهريون نمائندو هو، جنهن کي هندستان جو وائسراء مقرر ڪيو ويو۔

هندستان کان پوءِ پورچوگيزن وچ اوڀر جي عرب ملڪن ۽ آفريڪا جو رخ ڪيو. اومان کان وٺي اوڀر آفريڪا تائين پوري ساحلي پٽيء تي قبضو ڪري پورچوگيزن پنهن جون بيٺڪون قائم ڪيون. هنن اومان جو ايترو گهيرو تنگ ڪيو جو مجبورن اومان جي سلطانن کي پنهن جي بحري فوج ٺاهڻي پئي. اڳتي هلي اومان جي بحري فوج ايتري مظبوط ٿي وئي جو هنن اومان کان وٺي اوڀر آفريڪا تائين پوري ساحلي پٽيء مان پورچوگيزن کي ڊوڙائي ڪڍيو. پورچوگيزن کي ڊوڙائي ڪڍڻ کانپوءِ اومان وچ اوڀر جي وڏي فوجي طاقت ٿي اُڀرو. نه رڳو فوجي طاقت ٿي ويو پر اوڀر آفريڪا جا اهي علائقا جيڪي پورچوگيزن جي صاحبي هيٺ اچي ويا هيا. پورچوگيزن جي وڃڻ کان پوءِ اهي علائقا اومان جي حاڪميت هيٺ اچي ويا ۽ اومان هڪ عام سلطنت مان وڏي شهنشاهيت ۾ تبديل ٿي ويو. 

آفريڪا ۾ صوماليا، موزمبيق، تنزانيا ۽ ڪينيا سلطنت اومان جون اهم بيٺڪيتون هيون. انهن بيٺڪيتن مان سون، عاج ۽ آفريڪي غلام حاصل ڪيا ويندا هيا. آفريڪي غلامن جو واپار اومان جي معيشيت جو اهم ٿنڀ هئي. انڪري سن 1775ع ڌاري اومان جي سلطان احمد بن سعد، قلات جي خان نوري نصير خان کان گوادر جو بندر ٺيڪي تي گهريو هو. 

جڏهن اومان جي سلطان گوادر جو بندر ٺيڪي تي گهريو، ان وقت اومان فوجي لحاظ کان وچ اوڀر جي مکيه سگھ هيو. ظاهر آ ته قلات جي ننڍڙي رياست جي حا ڪم نصير خان جي اها مجال نه هئي جو هو وچ اوڀر جي هڪ سگھاري طاقت کي انڪار ڪري سگهي. انڪري گوادر جو بندر ٺيڪي تي اومان جي حوالي ڪيو ويو.

سن 1775 ۾ گوادر جو بندر اومان جي حوالي ٿيڻ کان پوء هي بندر آفريڪي غلامن جي تجارت جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻجي ويو هو. اومان جي سلطانن بلوچن کي به اوماني فوج ۾ ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو. اڳتي هلي بلوچ اوماني فوج ۾ هڪ مکيه قوت بڻجي ويا.

ان لحاظ کان جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته آفريڪي غلامن جي ڪاروبار ۾ بلوچ به حصيدار هيا. پر گوادر بندر تان رڳو آفريڪي غلامن جو ڪاروبار نه ٿيندو هو، پر غلامن سان گڏ اوني ڪپڙي، عاج جي سامان ۽ مصالحن جو ڪاروبار به ٿيندو هو. 

واسڪو ڊي گاما سامونڊي ڌاڙيل هو، پورچوگيز سپاهين جا ٻيڙا ڀري ننڍي کنڊ ۾ ڦرلٽ ڪرڻ ۽ بندر گاهن تي قبضا ڪرڻ آيو هو. پر واسڪو ڊي گاما جي اچڻ يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ واپار جا سامونڊي رستا کولي ڇڏيا. اومان جي سلطانن جڏهن گوادر جو بندر ٺيڪي تي ورتو ته گوادر بندر وچ اوڀر کان يورپ ۽ سينٽرل ايشيا تائين واپار جو مرڪز ٿي ويو.  &lt;ref&gt;گوادر ۽ سيپيڪ، مرتب؛ لقمان نواز&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Political economy of Balochistan - Page 87، Siddiq Baluch&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Oriental influences in Swahili: a study in language and culture contacts، Abdulaziz Lodhi&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Slaving Zones: Cultural Identities, Ideologies, and Institutions، page 220&lt;/ref&gt;
[[https://en.wikipedia.org/wiki/Gwadar]]

گوادار (Gwadar) کي ڪلاچ وادي ۽ دشت وادي به چيو ۽ سڏيو ويندو آهي. گوادر مڪران جي تاريخ ۾ ڏاڍو اهم رهيو آهي. اهو علائقو صدين تائين ايران (Iran) جو حصو پڻ رهيو آهي. خان آف قلات،  '''مير نصير خان''' 1783ع ۾ گوادر کي عماني (مسقطي) شهزاديَ '''شيخ سعيد''' کي تحفي ۾ ڏئي ڇڏيو هو. 1955ع ۾ مڪران کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو هو. 1858ع ۾، پاڪستان جي وفاقي حڪومت 10 ملين ڊالرن ۾ عمان حڪومت کان گوادار خريد ڪيو هئو. 1971ع ۾، جڏهن '''وٽ يونٽ''' (One Unit) کي ٽوڙيو ويو ته قلات، گوادر ۽ '''لسٻيلو''' جيڪو پهريائين [[سنڌ]] جي [[ڪراچي]] ڊويزن جو حصو هو، ان کي ڪراچي ڊويزن کان الڳ ڪري بلوچستان صوبو ٺاهيو ويو هو. ان کان پهرين گوادر وفاقي حڪومت جي ملڪيت هو ۽ لسٻيلو سنڌ جو حصو هئو. &lt;ref&gt;{{Citation |title=گوادار {{!}} Indus Asia Online Blog&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=https://iaob.wordpress.com/2017/05/14/gwadar/ |accessdate=2017-05-14 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126171108/https://iaob.wordpress.com/2017/05/14/gwadar/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
==آباديات==
==انتظاميه==
==ثقافت==
==اسٽريٽجڪ اهميت== 
==معيشت==
==ٻڀينر شهر== 
==تعليم==
==پڻ ڏسو==
'''Gwadar''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|gəʋɑːd̪əɾ}}) is a [[Port|port city]] on the southwestern coast of the [[Administrative units of Pakistan|Pakistani province]] of [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]]. The city is located on the shores of the [[Arabian Sea]], opposite [[Oman]] and has a population of over 90,000, according to the [[2017 Pakistani Census|2017 census]]. It was an overseas possession of [[Oman]] from 1783 to [[Gwadar Purchase|1958]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}&lt;/ref&gt; It is about {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} southwest of [[Turbat]]. The sister port city of [[Chabahar]] in Iran's [[Sistan and Baluchestan province|Sistan and Baluchestan]] province is about {{convert|170|km|mi|abbr=on}} to the west of Gwadar. On 2 April 2021, it was declared the winter capital of Balochistan.&lt;ref name=&quot;pakistantoday.com.pk&quot;&gt;{{Cite web |date=2 April 2021 |title=Gwadar becomes capital of South Balochistan |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2021/04/02/gwadar-becomes-capital-of-south-balochistan/ |access-date=12 September 2021 |website=[[Pakistan Today]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

The main industrial concern is a fish-processing factory. Gwadar became part of the sultanate of [[Muscat and Oman]] in 1797, and it was not until 1958 that the town and adjoining hinterland were exchanged from [[Oman]] to [[Pakistan]].

Gwadar came in the focus of attention after the [[Kargil War]] when Pakistan felt the need of having a military naval port and the Karachi-Gwadar Road (Coastal Highway) was built for defence purposes.&lt;ref name=&quot;TNS17&quot;&gt;{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali |accessdate=5 March 2025 |archivedate=29 April 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250429232502/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game }}&lt;/ref&gt; For most of its history, Gwadar was a small to medium-sized settlement with an economy largely based on artisanal fishing. The strategic value of its location was first recognized in 1954 when it was identified as a suitable site for a deep-water port by the United States Geological Survey at the request of Pakistan while the territory was still under [[Omani Empire|Omani]] rule.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=http://beta.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Until 2001, the area's potential to be a major deep-water port remained untapped under successive Pakistani governments, when construction on the first phase of [[Gwadar Port]] was initiated in 2007.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}&lt;/ref&gt; The first phase cost $248&amp;nbsp;million.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}&lt;/ref&gt; The port initially remained underutilized after construction for a variety of reasons, including lack of investment, security concerns, and the Government of Pakistan's failure to transfer land as promised to the port operator, [[PSA International|Port of Singapore Authority]].&lt;ref name=&quot;atimes.com&quot;&gt;{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[Asia Times]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012 |accessdate=5 March 2025 |archivedate=6 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806004020/http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html }}&lt;/ref&gt;

In April 2015, Pakistan and China announced their intention to develop the $46&amp;nbsp;billion [[China–Pakistan Economic Corridor]] (CPEC),&lt;ref&gt;{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&amp;nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[The Hindu]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}&lt;/ref&gt; which in turn forms part of China's ambitious [[Belt and Road Initiative|One Belt, One Road]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[McClatchy News]] |date=19 April 2015 |location=Islamabad|publisher=mcclatchydc}}&lt;/ref&gt; Gwadar features heavily in CPEC, and is also envisaged to be the link between the [[Belt and Road Initiative|One Belt, One Road]] and [[Maritime Silk Road]] project.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=The Wire (India)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}&lt;/ref&gt; $1.153&amp;nbsp;billion worth of infrastructure projects will be invested into the city as part of CPEC,&lt;ref&gt;[[Gwadar Port#Chinese financial commitments in Gwadar|See list of projects]]: List of projects $230million for Gwadar Airport, $114m desalination plant, $35m for special economic zone infrastructure, $360m for coal plant, $140m for Eastbay Expressway, $100m for hospital, $130m for breakwaters, $27m for dredging. Sum of figures = $1.153&amp;nbsp;billion&lt;/ref&gt; with the aim of linking northern Pakistan and western China to the deep-water seaport.&lt;ref name=&quot;The Express Tribune&quot;&gt;{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}&lt;/ref&gt; The city will also be the site of a floating liquefied natural gas facility that will be built as part of the larger $2.5&amp;nbsp;billion Gwadar–Nawabshah segment of the [[Iran–Pakistan–India gas pipeline|Iran–Pakistan gas pipeline]] project.&lt;ref name=&quot;Deccan Chronicle&quot;&gt;{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[Deccan Chronicle]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}&lt;/ref&gt; Despite concerns over the United States sanctions on Iran, Pakistan is going ahead constructing a pipeline from the Iranian border to Gwadar as of 2024. This is partly to avoid contractual penalties and partly to avoid over-reliance on the [[Gwadar Coal–Power Plant]] which requires imported coal.&lt;ref&gt;[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ The Diplomat:2023/06:Pakistan and Iran seal energy deal to power Gwadar]&lt;/ref&gt; In addition to investments directly under the aegis of CPEC in the Gwadar city, the China Overseas Port Holding Company in June 2016 began construction on the $2&amp;nbsp;billion [[Gwadar Port|Gwadar Special Economic Zone]],&lt;ref name=&quot;tribune.com.pk&quot;&gt;{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[The Express Tribune]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote=&quot;Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion.&quot;}}&lt;/ref&gt; which is being modelled on the lines of the [[special economic zones of China]].&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}&lt;/ref&gt; In September 2016, the [[Gwadar Development Authority]] published a [[Invitation to tender|request for tenders]] for the preparation of expropriation and resettlement of Old Town Gwadar.&lt;ref name=&quot;Gwadar Development Authority&quot;&gt;{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.gda.gov.pk/ Official website]

{{commons category|Gwadar City}}{{Authority control}}

[[Category:Gwadar| ]]
[[Category:Gwadar District|*]]
[[Category:Coastal cities and towns in Pakistan]]
[[Category:Former exclaves]]
[[Category:Peninsulas of Pakistan]]
[[Category:Port cities and towns in Pakistan]]
[[Category:Planned communities in Pakistan]]
[[Category:Proposed special economic zones]]
[[Category:Purchased territories]]
[[Category:Oman–Pakistan relations]]
[[Category:Gwadar East Bay]]
[[Category:Gwadar West Bay]]
[[Category:Tehsils of Gwadar District]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گوادر ضلعو]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]</text>
      <sha1>mrkdp1bawddcm4ryt4xzu9nnomuzn66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37717</id>
    <revision>
      <id>374744</id>
      <parentid>370692</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96027" sha1="87ijun9sl3vqvt61vmwz67m5cjpieh7" xml:space="preserve">{{short description|موٽر ذريعي هلندڙ مسافر گاڏي}}
{{Infobox machine
| name = ڪار (Car)
| image = 1925 Ford Model T touring.jpg
| image_upright = 1.15
| caption = [[فورڊ ماڊل ٽي]] (Ford Model T)، جيڪا 1908 کان 1927 تائين تيار ڪئي وئي هئي. هن کي دنيا جي پهرين سستي ۽ وڏي پيماني تي تيار ٿيندڙ ڪار قرار ڏنو وڃي ٿو، ۽ اها اڃا تائين [[سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ ڪارن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ ڪارن]] مان هڪ آهي.
| classification = [[گاڏي]] (Vehicle)
| industry = مختلف
| application = [[ٽرانسپورٽ|نقل و حمل]]
| fuel_source = {{unbulleted list
  | [[پيٽرول]]
  | [[ڊيزل]]
  | [[قدرتي گئس]]
  | [[هائيڊروجن]]
  | [[بايو ڊيزل]]
  | [[بيٽري]]
  | [[فيول سيل]]
  | [[شمسي توانائي]]
  | مٿين جو [[هائبرڊ ڪار|هائبرڊ]]
  }}
| powered = ها
| self-propelled = ها
| wheels = 3–6، اڪثر 4
| axles = 2، ڪڏهن ڪڏهن 3
| invented = {{start date and age|1886|df=y|p=y}}
| inventor = [[ڪارل بينز]] (Carl Benz)
}}
[[فائل:A car on a lawn.jpg|thumb|ڪار]]

'''ڪار''' اچ وڃ لاءِ استعمال ڪئي ويندڙ ننڍي گاڏي. ڪار کي عام طور تي چار [[ڦيٿو|ڦيٿا]] ھوندا آھن.

'''ڪار''' (Car) يا '''آٽوموبائل'''، هڪ اهڙي [[موٽر گاڏي]] آهي جنهن کي ڦيٿا لڳل هوندا آهن. ڪار جي اڪثر تعريفن مطابق، اها بنيادي طور تي [[روڊ|روڊن]] تي هلي ٿي، ان ۾ 1 کان 8 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش ([[ڪار سيٽ|سيٽ]]) هوندي آهي، ان کي چار ڦيٿا هوندا آهن ۽ اها [[مال برداري]] بجاءِ بنيادي طور تي [[خانگي ٽرانسپورٽ|ماڻهن]] جي آمد و رفت لاءِ استعمال ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Pocket Oxford Dictionary|url=https://archive.org/details/australianpocket00john|url-access=registration|year=1976|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-861113-4|editor-last=Fowler|editor-first=H.W.|editor-last2=Fowler|editor-first2=F.G.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OEDmotrcar&quot;/&gt; سال 2025 تائين سڄي دنيا ۾ 1.6 ارب کان وڌيڪ ڪارون استعمال ۾ آهن.

فرانسيسي موجد [[نيڪولس-جوزف ڪگنوٽ]] 1769 ۾ پهرين ٻاپھ (Steam) سان هلندڙ روڊ گاڏي ٺاهي هئي، جڏهن ته سوئس موجد [[فرانسوا اسحاق ڊي رواز]] 1808 ۾ پهرين داخلي احتراق (internal combustion) انجڻ واري آٽوموبائل ڊيزائن ڪئي ۽ تيار ڪئي. جديد ڪار — يعني روزمره جي استعمال لاءِ هڪ عملي ۽ تجارتي آٽوموبائل — 1886 ۾ ايجاد ٿي، جڏهن جرمن موجد [[ڪارل بينز]] پنهنجي [[بينز پيٽنٽ-موٽرويگن]] پيٽنٽ ڪرائي. 20 صدي دوران تجارتي ڪارون وڏي پيماني تي دستياب ٿيون. 1901 جي [[اولڊسموبيل ڪروڊ ڊيش]] ۽ 1908 جي [[فورڊ ماڊل ٽي]]، ٻئي آمريڪي ڪارون، بالترتيب پهرين وڏي پيماني تي پيداوار ٿيندڙ (mass-produced)&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1986-01-26 |title=Some milestones of the auto age |url=https://www.nytimes.com/1986/01/26/automobiles/some-milestones-of-the-auto-age.html |access-date=2023-06-01 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Birch |first=Ryan |date=2024-06-14 |title=Best American cars of all time - Oldsmobile Curved Dash |url=https://www.autoexpress.co.uk/best-cars/96471/oldsmobile-curved-dash |access-date=2024-08-10 |website=[[Auto Express]] |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ سستي (mass-affordable)&lt;ref&gt;{{Cite news |title=1926 Ford Model T Sports Touring Car |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/2002/09/01/1926-ford-model-t-sports-touring-car/810e313f-4370-44b7-bb76-3282f9de945e/ |access-date=2023-06-01 |newspaper=[[Washington Post]] |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-13 |title=Model T ‑ Ford, Car &amp; Invented |url=https://www.history.com/topics/inventions/model-t |access-date=2024-08-10 |website=[[History.com|History]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hoekstra |first=Kyle |date=2022-04-25 |title=Ford Model T: The Invention of the World's First Affordable Car |url=https://www.historyhit.com/ford-model-t-the-invention-of-the-worlds-first-affordable-car/ |access-date=2024-08-10 |website=History Hit |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ڪارون سمجهيون وڃن ٿيون. آمريڪا ۾ ڪارن کي تيزي سان اپنايو ويو، جتي انهن [[گهوڙا گاڏي|گهوڙا گاڏين]] جي جڳهه ورتي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Motor Vehicle, 1917|url=https://www.scientificamerican.com/article/the-motor-vehicle-1917-slide-show/|website=[[Scientific American]]|date=January 2017 |access-date=16 January 2023|archive-date=26 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026010646/https://www.scientificamerican.com/article/the-motor-vehicle-1917-slide-show/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يورپ ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾، [[ٻي مهاڀاري جنگ جا نتيجا|ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ]] تائين آٽوموبائل جي گهرج ۾ اضافو نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;history.com&quot;&gt;{{Cite web|title=Automobile History|url=https://www.history.com/.amp/topics/inventions/automobiles|url-status=live|access-date=29 August 2021|website=[[history.com|www.history.com]]|date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127171255/https://www.history.com/.amp/topics/inventions/automobiles|archive-date=27 November 2018}}&lt;/ref&gt; 21 هين صدي ۾، ڪارن جو استعمال اڃا به تيزي سان وڌي رهيو آهي، خاص ڪري چين، هندستان ۽ ٻين [[نو صنعتي ملڪ|نو صنعتي ملڪن]] ۾.&lt;ref name=&quot;plunkettresearch.com22&quot;&gt;{{cite web |title=Automobile Industry Introduction |url=http://www.plunkettresearch.com/Industries/AutomobilesTrucks/AutomobileTrends/tabid/89/Default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722031051/http://www.plunkettresearch.com/automobiles%20trucks%20market%20research/industry%20overview |archive-date=22 July 2011 |publisher=Plunkett Research}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smith |first=Matthew Nitch |date=2016-04-22 |title=The number of cars worldwide is set to double by 2040 |url=https://www.weforum.org/agenda/2016/04/the-number-of-cars-worldwide-is-set-to-double-by-2040/ |publisher=[[World Economic Forum]]}}&lt;/ref&gt;

ڪارن ۾ [[ڊرائيونگ]]، [[پارڪنگ]]، مسافرن جي آرام، ۽ مختلف قسمن جي [[برقي چراغ|روشنين]] لاءِ ڪنٽرول هوندا آهن. گذريل ڏهاڪن دوران، گاڏين ۾ اضافي خاصيتون ۽ ڪنٽرول شامل ڪيا ويا آهن، جن کين وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي. انهن ۾ [[رِيئر ويو ڪيمرا]] (rear-view cameras)، [[ايئر ڪنڊيشننگ]]، [[نيويگيشن سسٽم]]، ۽ [[ان-ڪار انٽرٽينمينٽ]] شامل آهن. 2020 جي شروعات تائين استعمال ٿيندڙ اڪثر ڪارون [[داخلي احتراق انجڻ]] (internal combustion engine) سان هلنديون آهن، جيڪي [[فوسل فيول]] جي ٻرڻ سان هلن ٿيون. [[برقي ڪار|برقي ڪارون]] (Electric cars)، جيڪي ڪار جي تاريخ جي شروعات ۾ ايجاد ٿيون هيون، 2000 جي ڏهاڪي ۾ تجارتي طور تي دستياب ٿيون ۽ 2020 جي ڏهاڪي ۾ عام ٿي ويون. فوسل فيول تي هلندڙ ڪارن کان برقي ڪارن ڏانهن منتقلي [[آبهوا جي تبديلي کي گهٽائڻ جا منظرناما|آبهوا جي تبديلي کي گهٽائڻ واري حڪمت عملين]] جو هڪ مرڪزي حصو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 May 2019|title=Factcheck: How electric vehicles help to tackle climate change|url=https://www.carbonbrief.org/factcheck-how-electric-vehicles-help-to-tackle-climate-change|access-date=28 July 2020|website=Carbon Brief|language=en|archive-date=25 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825135817/https://www.carbonbrief.org/factcheck-how-electric-vehicles-help-to-tackle-climate-change|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪار جي استعمال جا [[ڪار جي استعمال جي معاشيات|فائدا ۽ نقصان]] ٻئي آهن. انفرادي خرچن ۾ گاڏي خريد ڪرڻ، وياج جي ادائيگي (جيڪڏهن ڪار قسطن تي هجي)، مرمت ۽ [[ڏيک سنڀال]] (maintenance)، ٻارڻ، قيمت ۾ گهٽتائي ([[ڊيپريشيشن]])، ڊرائيونگ جو وقت، پارڪنگ جي فيس، ٽيڪس، ۽ [[گاڏي جو انشورنس|انشورنس]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;racv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.racv.com.au/wps/wcm/connect/racv/Internet/Primary/my+car/advice+_+information/vehicle+operating+costs/|title=Car Operating Costs|publisher=RACV|access-date=22 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007121101/http://www.racv.com.au/wps/wcm/connect/racv/Internet/Primary/my%2Bcar/advice%2B_%2Binformation/vehicle%2Boperating%2Bcosts/|archive-date=7 October 2009}}&lt;/ref&gt; سماجي نقصانن ۾ ڪارن ۽ ٻارڻ جي پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ وسيلا، روڊن جي سار سنڀال، [[زمين جو استعمال]]، [[ٽرافڪ جام]]، [[فضائي گدلاڻ]]، [[آوازي گدلاڻ]]، [[عوامي صحت]]، ۽ [[گاڏي جي ري سائيڪلنگ|گاڏي جي ناڪاري ٿيڻ بعد ان جو نيڪال]] شامل آهن. [[ٽرافڪ حادثا]] سڄي دنيا ۾ زخمن جي ڪري ٿيندڙ موت جو سڀ کان وڏو سبب آهن.&lt;ref name=&quot;who_stats&quot;&gt;{{cite book|url=http://who.int/violence_injury_prevention/publications/road_traffic/world_report/en/|access-date=24 June 2008|editor1-last=Peden|editor1-first=Margie|editor2-last=Scurfield|editor2-first=Richard|editor3-last=Sleet|editor3-first=David|editor4-last=Mohan|editor4-first=Dinesh|editor5-last=Hyder|editor5-first=Adnan A.|editor6-last=Jarawan|editor6-first=Eva|editor7-last=Mathers|editor7-first=Colin|title=World report on road traffic injury prevention|year=2004|publisher=World Health Organization|isbn=92-4-156260-9|archive-date=4 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504041955/http://www.who.int/violence_injury_prevention/publications/road_traffic/world_report/en/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ذاتي فائدن ۾ گهرج مطابق آمد و رفت، نقل و حرڪت، آزادي ۽ سهولت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;setright&quot;/&gt;{{pn|date=October 2025}} سماجي فائدن ۾ معاشي فائدا شامل آهن، جهڙوڪ [[آٽوموٽو انڊسٽري]] مان نوڪرين ۽ دولت جي پيداوار، آمد و رفت جي فراهمي، ۽ تفريح ۽ سفر جي موقعن مان سماجي بهتري. ماڻهن جي هڪ جڳهه کان ٻي جڳهه لچڪدار طريقي سان منتقل ٿيڻ جي صلاحيت جا [[ڪارن جا سماجي اثر|سماج تي گهرا اثر]] آهن.&lt;ref name=&quot;parking&quot;&gt;{{cite book|title=Lots of Parking: Land Use in a Car Culture|first1=John A.|last1=Jakle|first2=Keith A.|last2=Sculle|year=2004|isbn=0-8139-2266-6|publisher=University of Virginia Press}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ معنيٰ (Etymology) ==
انگريزي لفظ ''Car'' جي باري ۾ خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو [[لاطيني]] لفظ ''carrus'' يا ''carrum'' (ڦيٿن واري گاڏي) مان نڪتو آهي، يا (پراڻي نارمن فرانسيسي ذريعي) [[وچين انگريزي]] جي لفظ ''carre'' (ٻن ڦيٿن واري گاڏي) مان ورتل آهي، جيڪي ٻئي وري [[گولش]] (Gaulish) ٻولي جي لفظ ''karros'' ([[رٿ]]) مان نڪتل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Car|work=(etymology)|publisher=Online Etymology Dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=car|access-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306042326/http://www.etymonline.com/index.php?term=car|archive-date=6 March 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carrus&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lib.wayne.edu/resources/special_collections/local/cfai/index.php|title=Wayne State University and The Detroit Public Library Present &quot;Changing Face of the Auto Industry&quot;|publisher=Wayne State University|date=28 June 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030628171058/http://www.lib.wayne.edu/resources/special_collections/local/cfai/index.php|archive-date=28 June 2003}}&lt;/ref&gt; شروعات ۾ هي لفظ ڪنهن به ڦيٿن واري [[گهوڙا گاڏي]]، جهڙوڪ [[ڇڪو]] يا [[رٿ]] لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;OEDcar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/27674?rskey=Bp4Ib4&amp;result=1&amp;isAdvanced=false#eid|title=car, n.1|publisher=Oxford University Press|work=OED Online|date=September 2014|access-date=29 September 2014|archive-date=8 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208001003/http://www.oed.com/view/Entry/27674?rskey=Bp4Ib4&amp;result=1&amp;isAdvanced=false#eid|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي لفظ ٻين ڪيلٽڪ ٻولين ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wales.ac.uk/geiriadur/pdf/GPC0018-02.pdf|title=A dictionary of the Welsh language|publisher=University of Wales|access-date=15 June 2016|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006071719/http://www.wales.ac.uk/geiriadur/pdf/GPC0018-02.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&quot;موٽر ڪار&quot; (Motor car) جو اصطلاح 1895 کان ملي ٿو ۽ هي [[برطانوي انگريزي]] ۾ هڪ رسمي اصطلاح آهي.&lt;ref name=&quot;OEDmotrcar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/122742#eid35698343|title=motor car, n.|publisher=Oxford University Press|work=OED Online|date=September 2014|access-date=29 September 2014|archive-date=8 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208000946/http://www.oed.com/view/Entry/122742#eid35698343|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;آٽوڪار&quot; (Autocar) پڻ 1895 کان ملي ٿو جنهن جي لفظي معنيٰ آهي &quot;پاڻمرادي هلندڙ ڪار&quot;، پر هاڻي هي لفظ قديمي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;OEDautocar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/13368?redirectedFrom=autocar#eid32737946|title=auto-, comb. form2|publisher=Oxford University Press|work=OED Online|date=September 2014|access-date=29 September 2014|archive-date=8 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208000942/http://www.oed.com/view/Entry/13368?redirectedFrom=autocar#eid32737946|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;[[بي گهوڙي گاڏي]]&quot; (Horseless carriage) جو اصطلاح پڻ 1895 کان استعمال ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Definition of horseless carriage|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/horseless+carriage|access-date=23 November 2015|publisher=Merriam-Webster|archive-date=13 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613031330/http://www.merriam-webster.com/dictionary/horseless+carriage|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&quot;آٽوموبائل&quot; (Automobile) هڪ قديم مرڪب لفظ آهي جيڪو [[قديم يوناني]] لفظ ''autós'' (پاڻ) ۽ لاطيني لفظ ''mobilis'' (چرپر ڪندڙ) مان نڪتو آهي. هي لفظ فرانسيسي ذريعي انگريزي ۾ داخل ٿيو ۽ پهريون ڀيرو 1897 ۾ [[رائل آٽوموبائل ڪلب]] پاران اختيار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Prospective Arrangements|periodical=The Times|date=4 December 1897|page=13}}&lt;/ref&gt; برطانيه ۾ هي لفظ گهٽ استعمال ٿئي ٿو، پر [[آمريڪي انگريزي|شمالي آمريڪا]] ۾ اڃا به عام آهي.&lt;ref name=&quot;OEDautomob&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/13480?rskey=9jBC3i&amp;result=1&amp;isAdvanced=false#eid|title=automobile, adj. and n.|publisher=Oxford University Press|work=OED Online|date=September 2014|access-date=29 September 2014|archive-date=8 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208001009/http://www.oed.com/view/Entry/13480?rskey=9jBC3i&amp;result=1&amp;isAdvanced=false#eid|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|ڪار جي تاريخ}}
[[File:SteamMachineOfVerbiestIn1678.jpg|thumb|وربيسٽ جي ٻاپھ واري مشين، 1678 ([[فرڊيننڊ وربيسٽ]])]]
[[File:FardierdeCugnot20050111.jpg|thumb|ڪگنوٽ جي 1771 واري ٻاپھ واري گاڏي، جيڪا پئرس ۾ محفوظ آهي.]]
[[File:Carl-Benz coloriert.jpg|150px|thumb|[[ڪارل بينز]]، جديد ڪار جو موجد]]
[[File:1885Benz.jpg|thumb|اصل [[بينز پيٽنٽ-موٽرويگن]]، پهرين جديد ڪار، جيڪا 1885 ۾ تيار ٿي.]]
[[File:Berthabenzportrait.jpg|thumb|upright|[[برٿا بينز]]، پهرين ڊگهي فاصلي واري ڊرائيور]]

1649 ۾، [[نورمبرگ]] جي [[هانس هاٽش]] هڪ ڪلاڪ ورڪ (clockwork) سان هلندڙ گاڏي تيار ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barker |first=Theo |author-link=Theo Barker |title=The Economic and Social Effects of the Spread of Motor Vehicles: An International Centenary Tribute |publisher=Palgrave Macmillan |year=1987 |isbn=978-1-349-08626-9 |edition=1st |page=55}}&lt;/ref&gt; پهرين ٻاپھ سان هلندڙ گاڏي [[فرڊيننڊ وربيسٽ]] 1672 جي ڀرسان چين ۾ تيار ڪئي هئي. اها هڪ رانديڪي نما گاڏي هئي جيڪا ڪنهن ماڻهو کي کڻڻ جي لائق نه هئي.&lt;ref name=&quot;setright&quot;&gt;{{cite book|last=Setright |first=L. J. K. |year=2004 |title=Drive On!: A Social History of the Motor Car |publisher=Granta Books |isbn=1-86207-698-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CuriousExp&quot;/&gt;

[[نيڪولس-جوزف ڪگنوٽ]] کي 1769 ۾ پهرين مڪمل پيماني واري، پاڻمرادي هلندڙ گاڏي تيار ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو. هن ٻاپھ سان هلندڙ ٽي ڦيٿن واري گاڏي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica&quot;/&gt; 1801 ۾، [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پنهنجي &quot;پفنگ ڊيول&quot; (Puffing Devil) نالي روڊ لوڪوموٽو جي نمائش ڪئي، جيڪا ڪيترن ئي ماڻهن جي خيال ۾ پهرين عملي ٻاپھ واري گاڏي هئي.

1807ع ۾، [[نيسيفور نيپس]] ۽ سندس ڀاءُ ڪلاڊ شايد دنيا جو پهريون [[اندروني احتراقي انجڻ]] ٺاهيو (جنهن کي هنن [[پائريولوفور]] جو نالو ڏنو)، پر ان کي فرانس ۾ [[ساؤن]] نديءَ تي هڪ ٻيڙيءَ ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;NieMus&quot;&gt;{{cite web|author=speos.fr|url=http://niepce.house.museum/pagus/pagus-other.html|title=Niepce Museum, Other Inventions|publisher=Niepce.house.museum|access-date=26 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20051220092838/http://niepce.house.museum/pagus/pagus-other.html|archive-date=20 December 2005}}&lt;/ref&gt; اتفاق سان، 1807ع ۾ ئي سوئس موجد [[فرانسوا آئيساڪ ڊي رواز]] پنهنجو &quot;[[ڊي رواز اندروني احتراقي انجڻ]]&quot; تيار ڪيو، ۽ ان کي دنيا جي پهرين گاڏي هلائڻ لاءِ استعمال ڪيو. نيپس ڀائرن جو پائريولوفور [[لائيڪوپوڊيم پائوڊر]] (لائيڪوپوڊيم ٻوٽي جي خشڪ ٻج)، ڪوئلي جي سنهي پائوڊر ۽ رال جي ملاوٽ سان هلندو هو، جڏهن ته ڊي رواز [[هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جو آميزش استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;NieMus&quot;/&gt; ٻنهي مان ڪو به ڊيزائن ڪامياب نه ٿيو، جيئن ته [[سيميوئل برائون]]، [[سيميوئل موري]]، ۽ [[ايٽين لينوئير]] جي ڪوششن جو به اهو ئي حال ٿيو،&lt;ref name=&quot;Ford-Lenoir&quot;&gt;{{cite web|url=https://digitalcollections.detroitpubliclibrary.org/islandora/object/islandora%3A248374/|title=Henry Ford posing in Ford-Lenoir automobile|last=Lazarnick|first=Nick|publisher=detroit public library|date=30 July 1907|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220131139/https://digitalcollections.detroitpubliclibrary.org/islandora/object/islandora:248374/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن مان هر هڪ اندروني احتراقي انجڻ سان هلندڙ گاڏيون (گهڻو ڪري تبديل ٿيل گاڏا) تيار ڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;stein&quot;&gt;{{cite book|title=The Automobile Book|publisher=Paul Hamlyn|year=1967|first=Ralph|last=Stein}}&lt;/ref&gt;

نومبر 1881ع ۾، فرانسيسي موجد [[گستاو ترووي]] بجليءَ سان هلندڙ ٽن ڦيٿن واري ڪار کي [[بجلي جي عالمي نمائش]] ۾ پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wakefield|first=Ernest H.|title=History of the Electric Automobile|publisher=Society of Automotive Engineers|year=1994|isbn=1-56091-299-5|pages=2–3}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ڪجهه ٻيا جرمن انجنيئر (جن ۾ [[گوٽليب ڊيملر]]، [[ولھم مائي بيڪ]]، ۽ [[سيگفرائيڊ مارڪس]] شامل هئا) به ان وقت ڪارن تي ڪم ڪري رهيا هئا، پر 1886ع کي جديد ڪار جي پيدائش جو سال سمجهيو ويندو آهي—هڪ عملي ۽ مارڪيٽ جي لائق آٽوموبائل—جڏهن جرمن [[ڪارل بينز]] پنھنجي [[بينز پيٽنٽ موٽر ويگن]] کي پيٽنٽ ڪرايو؛ کيس عام طور تي ڪار جو موجد تسليم ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;stein&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Daimler8586&quot;&gt;{{Cite web|title=1885–1886. The first automobile|work=Daimler |url=https://www.daimler.com/company/tradition/company-history/1885-1886.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021003344/https://www.daimler.com/company/tradition/company-history/1885-1886.html|archive-date=21 October 2018|access-date=30 July 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GarrisonEG&quot;&gt;{{Cite book|last=Garrison|first=Ervan G.|title=History of Engineering and Technology: Artful Methods|publisher=Routledge|year=2018|isbn=978-1-351-44048-6|page=272}}&lt;/ref&gt;

1879ع ۾، بينز کي سندس پهرين انجڻ لاءِ پيٽنٽ ڏنو ويو، جيڪا 1878ع ۾ تيار ڪئي وئي هئي. هن جي ٻين ڪيترن ئي ايجادن اندروني احتراقي انجڻ کي گاڏيءَ لاءِ موزون بڻايو. هن جي پهرين موٽر ويگن 1885ع ۾ جرمني جي شهر [[مانهائيم]] ۾ تيار ڪئي وئي. هن 29 جنوري 1886ع تي پنهنجي ايجاد لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو (پنهنجي ڪمپني [[بينز اينڊ سي]] جي نگراني هيٺ). بينز 3 جولاءِ 1886ع تي گاڏي جي تشهير شروع ڪئي، ۽ اٽڪل 25 بينز گاڏيون 1888ع کان 1893ع جي وچ ۾ وڪرو ڪيون ويون. آگسٽ 1888ع ۾، [[برٿا بينز]]، جيڪا ڪارل بينز جي گهر واري ۽ ڪاروباري شريڪ هئي، پنهنجي مڙس جي ايجاد جي روڊ تي قابليت ثابت ڪرڻ لاءِ ڪار تي پهريون [[روڊ سفر]] ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bertha Benz Hits the Road, 125 Years Ago – History in the Headlines |url=http://www.history.com/news/bertha-benz-hits-the-road-125-years-ago |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041731/http://www.history.com/news/bertha-benz-hits-the-road-125-years-ago |archive-date=24 September 2015 |access-date=13 October 2015 |website=History.com}}&lt;/ref&gt;

1896ع ۾، بينز پهرين اندروني احتراقي [[فليٽ انجڻ]] جو ڊيزائن تيار ڪيو ۽ پيٽنٽ ڪرايو، جنهن کي 'boxermotor' چيو ويندو آهي. 19هين صديءَ جي آخري سالن ۾، بينز دنيا جي سڀ کان وڏي ڪار ڪمپني هئي. سينٽرل يورپ جي پهرين موٽر ڪار ۽ دنيا جي پهرين فيڪٽري ۾ تيار ڪيل ڪارن مان هڪ چيڪ ڪمپني Nesselsdorfer Wagenbau (جيڪا بعد ۾ [[ٽاترا]] بڻجي وئي) پاران 1897ع ۾ تيار ڪئي وئي، جنهن جو نالو [[Präsident]] آٽوموبائيل هو.

ڊيملر ۽ مائي بيڪ 1890ع ۾ [[ڪانسٽيٽ]] ۾ [ڊيملر موٽرن گيشيلشافٽ]] (DMG) جو بنياد وڌو، ۽ 1892ع ۾ 'Daimler' برانڊ نالي هيٺ پنهنجي پهرين ڪار وڪرو ڪئي. ڊيملر جو موت 1900ع ۾ ٿيو، ۽ ان کان پوءِ مائي بيڪ هڪ انجڻ تيار ڪئي جنهن جو نالو 'ڊيملر-مرسڊيز' (Daimler-Mercedes) رکيو ويو، جيڪا [[ايمل جيلينيڪ]] جي فرمائش تي تيار ڪيل ماڊل ۾ لڳائي وئي هئي. ٻن سالن کان پوءِ، 1902ع ۾، DMG جي هڪ نئين ماڊل ڪار تيار ڪئي وئي جنهن جو نالو مائي بيڪ انجڻ جي نالي پويان [[مرسڊيز]] رکيو ويو.

1890ع ۾، [[ايمل ليواسور]] ۽ [[ارمنڊ پيوجو]] ڊيملر انجڻين سان گاڏيون تيار ڪرڻ شروع ڪيون، ۽ اهڙي طرح [[Automotive industry in France#1900 to 1950|فرانس ۾ آٽوميٽو صنعت]] جو بنياد پيو. آمريڪا ۾ پهرين پيٽرول سان هلندڙ ڪار جو ڊيزائن 1877ع ۾ [[جارج سيلڊن]] تيار ڪيو هو، پر گاڏي ڪڏهن به نه ٺهي سگهي هئي. 1893ع ۾، [[Duryea brothers|ڊوريا ڀائرن]] پاران آمريڪا جي پهرين هلندڙ پيٽرول ڪار تيار ڪئي وئي ۽ ان جو روڊ ٽيسٽ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ausbcomp.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ausbcomp.com/~bbott/cars/carhist.htm|title=The First Car – A History of the Automobile|publisher=Ausbcomp.com|access-date=17 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716152705/http://www.ausbcomp.com/~bbott/cars/carhist.htm|archive-date=16 July 2011}}&lt;/ref&gt;

===وڏي پيماني تي پيداوار (Mass production)===
{{See also|Automotive industry}}
سستي ڪارن جي وڏي پيماني تي [[پيداواري لائن]] تي تيار ڪرڻ جو آغاز [[رينسم اولڊز]] پاران 1901ع ۾ پنهنجي [[اولڊسموبائل]] فيڪٽري ۾ ڪيو ويو. هن تصور کي اڳتي هلي [[هينري فورڊ]] وڌايو، جنهن 1913ع ۾ دنيا جي پهرين متحرڪ [[اسمبلي لائن]] جو آغاز ڪيو.

ان جي نتيجي ۾، فورڊ جون ڪارون هر 15 منٽن جي وقفي سان تيار ٿيڻ لڳيون، جنهن سان پيداوار ۾ اٺ ڊيڻا اضافو ٿيو. هي ايترو ڪامياب رهيو جو 1914ع ۾ هڪ اسمبلي لائن ورڪر صرف چار ماهوار پگهارن سان 'ماڊل ٽي' (Model T) ڪار خريد ڪري سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;Georgano&quot;&gt;{{cite book|last=Georgano|first=G. N.|title=Vintage Cars 1886 to 1930|year=2000|publisher=AB Nordbok|location=Sweden|isbn=1-85501-926-4}}&lt;/ref&gt; اعليٰ پگهارن ۽ وڌيڪ ڪارڪردگي جي هن ميلاپ کي &quot;[[Fordism|فورڊزم]]&quot; چيو وڃي ٿو.

يورپ ۾ پڻ ساڳي صورتحال پيدا ٿي. [[موريس موٽرز]] 1924ع ۾ پنهنجي پيداواري لائن قائم ڪئي، جڏهن ته جرمني جي پهرين ماس-پروڊيوسڊ ڪار [[اوپل لابفروش]] هئي، جيڪا 1924ع ۾ تيار ٿي. جاپان ۾، ٻي عالمي جنگ کان اڳ ڪارن جي پيداوار تمام گهٽ هئي. [[ٽويوٽا]]، [[نيسان]]، [[سوزوڪي]]، [[مازدا]]، ۽ [[هونڊا]] جهڙين ڪمپنين جنگ کان پوءِ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪارن جي پيداوار شروع ڪئي. ڪيچيرو تويوڊا جو فيصلو [[تويوڊا لوم ورڪس]] کي آٽوموبائل پيداوار ۾ آڻڻ، آخرڪار [[ٽويوٽا موٽر ڪارپوريشن]] جي قيام جو سبب بڻيو.

== حصا ۽ بناوت ==

=== نوڪ ۽ ٻارڻ ===
{{See also|متبادل ٻارڻ واريون گاڏيون}}
[[File:2011 Nissan Leaf SL -- 10-28-2011.jpg|thumb|2011 [[نيسان ليف]] [[برقي ڪار]]]]
[[File:Electric car diagram.svg|thumb|right|بيٽريءَ جو گهٽ وزن ڪار کي مستحڪم رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Are Electric Vehicles Safe? |url=https://www.recurrentauto.com/research/are-electric-vehicles-safe |access-date=22 January 2024 |website=www.recurrentauto.com |quote=EVs are mostly all built like a skateboard, with the battery pack on the bottom of the car. This gives them amazing cornering and handling, and makes them very hard to flip.}}&lt;/ref&gt; هي هڪ [[dual-motor, four-wheel-drive layout]] آهي، پر ڪيترين ئي ڪارن ۾ صرف هڪ موٽر هوندي آهي.]]

==== فوسل فيول (قديم ٻارڻ) ====
2020 جي وچ ڌاري استعمال ٿيندڙ اڪثر ڪارون [[پيٽرول]] تي هلن ٿيون جيڪي [[اندروني ٻارڻ وارو انجن]] (ICE) استعمال ڪن ٿيون. ڪجھ شهر پراڻين ۽ وڌيڪ گدلاڻ پکيڙيندڙ پيٽرول ڪارن تي پابندي لڳائين ٿا، ۽ ڪجھ ملڪ مستقبل ۾ انهن جي وڪري تي پابندي لڳائڻ جو ارادو رکن ٿا. تنهن هوندي، ڪجهه ماحولياتي گروهه چون ٿا ته آبهوا جي تبديلي کي روڪڻ لاءِ [[فوسل فيول گاڏين جو خاتمو]] جلد ڪيو وڃي. پيٽرول تي هلندڙ ڪارن جي پيداوار 2017 ۾ پنهنجي عروج تي هئي.&lt;ref name=&quot;IEA2019&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/october/growing-preference-for-suvs-challenges-emissions-reductions-in-passenger-car-mark.html|title=October: Growing preference for SUVs challenges emissions reductions in passenger car mark|website=IEA|access-date=18 October 2019|archive-date=18 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018134053/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/october/growing-preference-for-suvs-challenges-emissions-reductions-in-passenger-car-mark.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bloomberg NEF Electric Vehicle Outlook 2019|url=https://about.bnef.com/electric-vehicle-outlook//|agency=Bloomberg NEF|date=15 May 2019|access-date=3 June 2019|archive-date=3 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603211619/https://about.bnef.com/electric-vehicle-outlook//|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻيا هائيڊرو ڪاربن فوسل فيول جيڪي ICE ڪارن ۾ استعمال ٿين ٿا تن ۾ [[ڊيزل]]، [[آٽو گيس]]، ۽ [[دٻيل قدرتي گئس|CNG]] شامل آهن. [[ٻارڻ تي سبسڊي]] جو خاتمو،&lt;ref&gt;{{cite news|title=Govt to completely lift fuel subsidies in 2020: minister|url=https://www.egyptindependent.com/govt-to-completely-lift-fuel-subsidies-in-2020-minister/|work=Egypt Independent|date=8 January 2019|access-date=17 March 2019|archive-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202215550/https://ww.egyptindependent.com/govt-to-completely-lift-fuel-subsidies-in-2020-minister/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Why the Rouhani administration must eliminate energy subsidies|publisher=Al-Monitor|date=9 December 2018}}&lt;/ref&gt; تيل تي انحصار بابت خدشا، سخت [[ماحولياتي قانون]] ۽ [[گرين هائوس گيسن جي اخراج]] تي پابنديون ڪارن لاءِ متبادل پاور سسٽم تي ڪم کي تيز ڪري رهيون آهن. ان ۾ [[هائبرڊ گاڏيون]]، [[پلگ ان اليڪٽرڪ گاڏيون]]، ۽ [[هائيڊروجن گاڏيون]] شامل آهن. 2025 تائين وڪرو ٿيندڙ هر چار ڪارن مان هڪ برقي آهي، پر تيزيءَ سان واڌ جي باوجود، 2024 جي آخر تائين دنيا جي رستن تي هلندڙ ڪارن مان ويهن مان هڪ کان به گهٽ ڪارون [[بيٽري برقي گاڏي|مڪمل برقي]] يا [[پلگ ان هائبرڊ]] هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Share of cars currently in use that are electric |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-car-stocks-electric |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427192525/https://ourworldindata.org/grapher/share-car-stocks-electric |archive-date=2025-04-27 |access-date=2025-05-25 |website=Our World in Data |language=en}}&lt;/ref&gt; ريسنگ يا رفتار جي رڪارڊ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪارن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[جيٽ ڪار]] يا [[راڪيٽ ڪار]] انجڻ استعمال ڪيا ويا آهن، پر اهي عام استعمال لاءِ غير عملي آهن. 20 هين ۽ 21 هين صديءَ ۾ تيل جي استعمال ۾ تيزيءَ سان اضافو ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته ڪارن جو تعداد وڌي ويو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}}

==== بيٽريون ====
{{Main|برقي گاڏي جي بيٽري}}
{{See also|برقي ڪار#بيٽريون|گاڏي جي بيٽري}}
تقريبن تمام هائبرڊ ۽ خالص برقي ڪارن ۾، [[Regenerative braking|ريجينريٽو بريڪنگ]] توانائي کي ٻيهر حاصل ڪري بيٽري ۾ واپس موڪلي ٿي، جيڪا ٻي صورت ۾ رگڙ واري بريڪ جي گرم ٿيڻ سبب ضايع ٿي وڃي ها.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Cline|first=Amanda|date=25 December 2021|title=What Is a Mild Hybrid Vehicle?|url=https://www.motorbiscuit.com/what-mild-hybrid-vehicle/|access-date=16 January 2023|website=MotorBiscuit|language=en-US|archive-date=16 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116082921/https://www.motorbiscuit.com/what-mild-hybrid-vehicle/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ تمام ڪارن ۾ ايمرجنسي اسٽاپ لاءِ رگڙ واريون بريڪون (اڳيان [[disc brake|ڊسڪ بريڪون]] ۽ پوئتان ڊسڪ يا [[Drum brake|ڊرم بريڪون]]) هجڻ ضروري آهن، پر ريجينريٽو بريڪنگ ڪارڪردگي کي بهتر بڻائي ٿي، خاص طور تي شهر ۾ ڊرائيونگ دوران.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=31 May 2022|title=Regenerative Braking: Benefits and Limitations|url=https://thebrakereport.com/regenerative-braking-benefits-and-limitations/|access-date=16 January 2023|website=The Brake Report|language=en-US|archive-date=16 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116085744/https://thebrakereport.com/regenerative-braking-benefits-and-limitations/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== يوزر انٽرفيس (استعمال ڪندڙ جو واسطو) ===
{{Main|ڪار جا ڪنٽرول}}
[[File:1923 Ford Model T UPS interior.jpg|thumb|[[فورڊ ماڊل ٽي]] ۾ کاٻي پاسي وارو هٿ وارو ليور پوئين سائيڪلن جي پارڪنگ بريڪ سيٽ ڪري ٿو ۽ ٽرانسميشن کي نيوٽرل ۾ رکي ٿو. ساڄي پاسي وارو ليور ٿروٽل (اسپيڊ) کي ڪنٽرول ڪري ٿو. اسٽيئرنگ جي کاٻي پاسي وارو ننڍو ليور اگنيشن ٽائمنگ لاءِ آهي. کاٻي پير وارو پيڊل گيئر تبديل ڪري ٿو جڏهن ته وچ وارو پيڊل ريورس کي ڪنٽرول ڪري ٿو. ساڄي پيڊل بريڪ آهي.]]

ڪارون ڊرائيونگ، مسافرن جي سهولت، ۽ حفاظتي ڪنٽرولز سان ليس هونديون آهن، جيڪي عام طور تي پيرن ۽ هٿن جي ميلاپ سان، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 21 هين صدي جي ڪارن ۾ آواز ذريعي هلايا ويندا آهن. انهن ڪنٽرولز ۾ [[اسٽيئرنگ ويل]]، بريڪ لڳائڻ ۽ رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ پيڊل (۽ مينوئل ڪار ۾ ڪلچ پيڊل)، گيئر بدلائڻ لاءِ گيئر اسٽڪ، ۽ روشنيون، وينٽيليشن ۽ ٻين ڪمن لاءِ مختلف بٽڻ ۽ ڊائل شامل آهن. جديد ڪارن جا ڪنٽرول هاڻي معياري آهن، جهڙوڪ ايسلريٽر ۽ بريڪ جي جڳهه، پر هميشه ائين نه هو. ڪنٽرول نئين ٽيڪنالاجي جي جواب ۾ تبديل ٿي رهيا آهن، مثال طور، برقي ڪار ۽ موبائيل ڪميونيڪيشن جو انضمام.

ڪجهه پراڻا ڪنٽرول هاڻي گهربل نه آهن. مثال طور، ڪنهن زماني ۾ تمام ڪارن ۾ چوڪ والو، ڪلچ، [[اگنيشن ٽائمنگ]]، ۽ برقي اسٽارٽر جي بجاءِ هٿ سان گهمائڻ وارو ڪرينڪ هوندو هو. پر گاڏين ۾ نوان ڪنٽرول پڻ شامل ڪيا ويا آهن، جيڪي انهن کي وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا. انهن ۾ [[ايئر ڪنڊيشننگ]]، [[نيويگيشن سسٽم]]، ۽ [[ان-ڪار انٽرٽينمينٽ]] شامل آهن. هڪ ٻيو رجحان جسماني نوبس ۽ سوئچز جي جڳهه ٽچ اسڪرين ڪنٽرولز جو استعمال آهي، جهڙوڪ [[BMW]] جو ''[[iDrive]]'' ۽ [[فورڊ]] جو ''[[MyFord Touch]]''.

=== اليڪٽرانڪس ۽ اندروني حصو ===
[[File:Blade fuses on Citroen Jumper.JPG|thumb| فيوز ۽ سرڪٽ بريڪرن لاءِ [[Fuse (automotive)#Mount|پينل]]]]

ڪارون عام طور تي اندروني روشنيءَ سان ليس هونديون آهن، جنهن کي هٿ سان يا دروازن جي کلڻ تي پاڻمرادو روشن ٿيڻ لاءِ سيٽ ڪري سگهجي ٿو. ان ۾ هڪ تفريحي سسٽم (انٽرٽينمينٽ سسٽم) هوندو آهي جيڪو [[ڪار ريڊيو]] تان شروع ٿيو، پاسي واريون کڙڪيون جيڪي بجليءَ سان مٿي يا هيٺ ڪري سگهجن ٿيون، ۽ موبائيل فون چارجر جهڙن اوزارن لاءِ بجلي جي فراهمي جا ساڪٽ هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=VW Golf: Innenleuchten|url=https://www.cautos.org/innenleuchten-915.html|access-date=26 October 2021|language=de|archive-date=25 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025210416/https://www.cautos.org/innenleuchten-915.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=[…] Kühlboxen im Test […]|url=https://www.auto-motor-und-sport.de/verkehr/kuehlboxen/|website=auto motor und sport|access-date=26 October 2021|language=de|date=24 May 2017|archive-date=26 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026192622/https://www.auto-motor-und-sport.de/verkehr/kuehlboxen/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مهانگيون ۽ [[لگزري ڪارون]] وڌيڪ فيچرز جهڙوڪ مساج سيٽون ۽ [[ٽڪراءُ کان بچاءُ وارو سسٽم]] سان ليس هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alle Infos von der neuen Mercedes S-Klasse 2013 (W222)|url=https://auto.oe24.at/neuvorstellung/alle-infos-von-der-neuen-mercedes-s-klasse-2013-w222/104195226|website=auto.oe24.at|access-date=26 October 2021|language=de|date=16 May 2013|archive-date=26 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026192620/https://auto.oe24.at/neuvorstellung/alle-infos-von-der-neuen-mercedes-s-klasse-2013-w222/104195226|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

خاص گاڏين جا [[فيوز]] ۽ سرڪٽ بريڪر بجلي جي لوڊ وڌڻ جي صورت ۾ نقصان کان بچائيندا آهن.

=== روشني ===
{{Main|گاڏين جي روشني}}
[[File:LED DaytimeRunningLights.jpg|thumb|[[آڊي A4]] جون ڏينهن واريون روشنيون (Daytime running lights)]]

ڪارن ۾ ڪيترن ئي قسمن جون روشنيون لڳل هونديون آهن. انهن ۾ [[هيڊ لائيٽون]] شامل آهن، جيڪي رات جو رستو روشن ڪرڻ ۽ ڪار کي ٻين لاءِ نمايان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون؛ ڪجهه ملڪن ۾ ڏينهن جي وقت هلندڙ روشنيون (daytime running lights)؛ بريڪ لڳائڻ جي اشاري لاءِ ڳاڙهيون بريڪ لائيٽون؛ موڙ ڪاٽڻ جي اشاري لاءِ پيليون لائيٽون؛ ۽ ريورس ڪرڻ لاءِ اڇيون لائيٽون شامل آهن.

=== وزن ۽ جسامت ===
[[File:07-08 Chevrolet Suburban LT.jpg|thumb|هڪ [[Chevrolet Suburban]] SUV جو وزن تقريبن {{convert|7200|lb|kg|order=flip}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edmunds.com/chevrolet/suburban/2008/features-specs/|title=Used 2008 Chevrolet Suburban Features &amp; Specs|work=Edmunds|access-date=25 November 2015|archive-date=25 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125172157/http://www.edmunds.com/chevrolet/suburban/2008/features-specs/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

20 هين صدي جي آخر ۽ 21 هين صدي جي شروعات دوران، بيٽرين، جديد حفاظتي پنجرن، ايئربيگز ۽ وڌيڪ طاقتور انجڻن جي ڪري ڪارن جي وزن ۾ اضافو ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://evarchive.com/how-much-do-electric-cars-weigh/|title=How much do electric cars weigh?|website=EV Archive|language=en-US|access-date=1 December 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716013628/https://evarchive.com/how-much-do-electric-cars-weigh/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عام طور تي هڪ ڪار جو وزن 1 کان 3 ٽن جي وچ ۾ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mechanicbase.com/cars/car-weight/|title=How much does a Car Weigh? – [Weight List by Car Model &amp; Type]|last=Sellén|first=Magnus|date=2 August 2019|website=Mechanic Base|language=en-US|access-date=1 December 2019|archive-date=22 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222211237/https://mechanicbase.com/cars/car-weight/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڳريون ڪارون ڊرائيور لاءِ حادثي جي صورت ۾ وڌيڪ محفوظ هونديون آهن پر ٻين روڊ استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ خطرناڪ هونديون آهن. وزن جي ڪري تيل جو واپرائڻ به وڌي وڃي ٿو. هڪ ننڍي شهر ۾ هلندڙ ڪار جيئن [[Wuling Hongguang Mini EV]] جو وزن اٽڪل 700 ڪلو گرام هوندو آهي.

=== ويهڻ جي جڳهه ۽ باڊي اسٽائل ===
{{See also|ڪار جي باڊي جو اسٽائل|ڪارن جي درجي بندي}}

اڪثر ڪارون ڪيترن ئي ماڻهن کي کڻڻ لاءِ ٺاهيون وينديون آهن، جن ۾ اڪثر چار يا پنج سيٽون هونديون آهن. پنجن سيٽن واري ڪار ۾ عام طور تي ٻه مسافر اڳيان ۽ ٽي پٺيان ويهندا آهن. وڏيون ڪارون ۽ وڏيون SUV گاڏيون ڇهه، ست يا ان کان وڌيڪ مسافر کڻي سگهن ٿيون. ٻئي طرف، [[اسپورٽس ڪارون]] اڪثر صرف ٻن سيٽن سان ٺهيل هونديون آهن. ضرورتن جي بنياد تي ڪارن جا مختلف اسٽائل دستياب آهن جن ۾ [[سيڊان]]، [[هئچ بيڪ]]، [[اسٽيشن ويگن]]، ۽ [[مني وين]] شامل آهن.

== حفاظت ==
{{Main|ڪار جي حفاظت|ٽريفڪ حادثو|گهٽ رفتار واري گاڏي}}
[[File:Car crash 2.jpg|thumb|هڪ شديد ڪار حادثي جو نتيجو]]

ٽريفڪ حادثا سڄي دنيا ۾ زخمن جي ڪري ٿيندڙ موتن جو سڀ کان وڏو سبب آهن.&lt;ref name=&quot;who_stats&quot;/&gt; [[Mary Ward (scientist)|ميري وارڊ]] 1869ع ۾ آئرلينڊ جي شهر پارسنس ٽائون ۾ ڪار حادثي ۾ فوت ٿيندڙ پهرين مستند فرد بڻجي وئي،&lt;ref name=&quot;ward&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.universityscience.ie/pages/scientists/sci_mary_ward.php|title=Mary Ward 1827–1869|publisher=Universityscience.ie|access-date=27 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080311122721/http://www.universityscience.ie/pages/scientists/sci_mary_ward.php|archive-date=11 March 2008}}&lt;/ref&gt; ۽ [[Henry Bliss (road accident victim)|هينري بليس]] 1899ع ۾ نيويارڪ شهر ۾ آمريڪا جي پهرين پيادل هلندڙ گاڏي جي حادثي جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;bliss&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.citystreets.org/plaque.html|website=CityStreets|title=Bliss plaque|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826231629/http://citystreets.org/plaque.html|archive-date=26 August 2006}}&lt;/ref&gt; هاڻي نين ڪارن ۾ حفاظت لاءِ معياري ٽيسٽون موجود آهن، جهڙوڪ [[Euro NCAP|يورو]] ۽ [[US NCAP|يو ايس]] NCAP ٽيسٽون،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nhtsa.dot.gov/cars/testing/ncap/|title=SaferCar.gov|publisher=NHTSA|archive-url=https://web.archive.org/web/20040727074610/http://www.nhtsa.dot.gov/cars/testing/ncap/|archive-date=27 July 2004}}&lt;/ref&gt; ۽ انشورنس انڊسٽري پاران ڪيل [[Insurance Institute for Highway Safety]] (IIHS) جون ٽيسٽون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iihs.org/|title=IIHS-HLDI|website=IIHS-HLDI crash testing and highway safety|access-date=1 December 2022|archive-date=23 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123104825/https://www.iihs.org/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، اهي سڀئي ٽيسٽون ڪار کان ٻاهر موجود ماڻهن جي حفاظت جو خيال نه ٿيون رکن، جهڙوڪ ٻين ڪارن جا ڊرائيور، پيادل هلندڙ ۽ سائيڪل سوار.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Americans' love affair with big cars is killing them |url=https://www.economist.com/interactive/united-states/2024/08/31/americans-love-affair-with-big-cars-is-killing-them |access-date=2024-09-21 |newspaper=The Economist  |issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪ نين ڪارن لاءِ حفاظتي ضابطن کي سخت ڪري رهيا آهن، مثال طور [[Accident data recorder|ڊيٽا رڪارڊرز]] ۽ خودڪار بريڪنگ سسٽم کي لازمي قرار ڏيڻ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=New rules to improve road safety and enable fully driverless vehicles in the EU |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_4312 |access-date=2025-06-21 |website=European Commission - European Commission}}&lt;/ref&gt;

== خرچ ۽ فائدا ==
{{Main|Economics of car usage|ڪار جا خرچ|سماجن تي ڪار جا اثر}}
[[File:Chang'an avenue in Beijing.jpg|thumb|[[روڊن تي رش]] ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ هڪ مسئلو آهي (تصوير ۾ [[بيجنگ]] جو [[چانگان اويينيو]] ڏيکاريل آهي).&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite book|author=Fran Tonkiss|title=Space, the city and social theory: social relations and urban forms|publisher=Polity|year=2005}}&lt;/ref&gt;]]

ڪار جي استعمال جي خرچن ۾ شامل ٿي سگهن ٿا: گاڏي خريد ڪرڻ جو خرچ، مرمت ۽ [[گاڏي جي سار سنڀال]]، ٻارڻ (تيل)، [[قدر ۾ گهٽتائي]] (depreciation)، ڊرائيونگ جو وقت، [[پارڪنگ فيس]]، ٽيڪس، ۽ انشورنس،&lt;ref name=&quot;racv&quot;/&gt; جن جو مقابلو متبادل ذريعن جي خرچن، ۽ گاڏي جي استعمال مان حاصل ٿيندڙ فائدن—چاهي اهي محسوس ڪيل هجن يا حقيقي—جي قيمت سان ڪيو ويندو آهي. فائدن ۾ ضرورت وقت آمد و رفت (on-demand transportation)، چرپر (mobility)، آزادي، ۽ سهولت شامل ٿي سگهن ٿا،&lt;ref name=&quot;setright&quot;/&gt;{{pn|date=October 2025}} ۽ [[هنگامي پاور سسٽم]] (emergency power).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ford's Affordable EV Charger Will Let an F-150 Power Your Home|url=https://www.reviewgeek.com/111145/fords-affordable-ev-charger-will-let-an-f-150-power-your-home/|access-date=7 March 2022|website=Review Geek|date=March 2022|language=en-US|archive-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307141336/https://www.reviewgeek.com/111145/fords-affordable-ev-charger-will-let-an-f-150-power-your-home/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي دوران، ڪارن جو هڪ ٻيو فائدو هي هو ته: &quot;جوڙن کي نيٺ بغير ڪنهن نگرانيءَ جي تاريخن (dates) تي وڃڻ جو رستو ملي ويو، گڏوگڏ رات جي پڄاڻيءَ تي کين ويجهو اچڻ لاءِ هڪ خانگي جڳهه پڻ ميسر هئي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/howaboutwe/dating-in-the-1920s_b_3239978.html|title=Dating in the 1920s: Lipstick, Booze and the Origins of Slut-Shaming &amp;#124; HowAboutWe|first=Ariana|last=Anthony|work=[[The Huffington Post]]|date=9 May 2013|access-date=23 November 2015|archive-date=20 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120002829/http://www.huffingtonpost.com/howaboutwe/dating-in-the-1920s_b_3239978.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهڙي طرح سماج تي ڪار جي استعمال جي خرچن ۾ شامل ٿي سگهن ٿا: [[روڊن جي سار سنڀال]]، [[زمين جو استعمال]]، [[فضائي گدلاڻ]]، [[شور جي گدلاڻ]] (noise pollution)، [[روڊن تي رش]]، [[عوامي صحت]]، صحت جي سار سنڀال، ۽ گاڏي جي مدي ختم ٿيڻ کانپوءِ ان کي ضايع ڪرڻ؛ انهن خرچن کي ڪار جي استعمال مان سماج کي حاصل ٿيندڙ فائدن سان توري سگهجي ٿو. سماجي فائدن ۾ معاشي فائدا شامل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪارن جي تياري ۽ سار سنڀال مان روزگار ۽ دولت جي پيداوار، آمد و رفت جي فراهمي، تفريح ۽ سفر جي موقعن مان حاصل ٿيندڙ سماجي خوشحالي، ۽ [[زمرو:گاڏين جا ٽيڪس|ٽيڪس]] جي موقعن مان آمدني جي پيداوار. انسانن جي هڪ جڳهه کان ٻي جڳهه تائين لچڪدار طريقي سان چرپر ڪرڻ جي صلاحيت سماجن جي نوعيت تي گهرا اثر رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;parking&quot;/&gt;

== ماحولياتي اثر ==
{{See also|Exhaust gas|Waste tyres|Environmental effects of transport|Externalities of automobiles|Noise pollution|Environmental aspects of the electric car|Vehicle recycling|}}
[[File:1975- US vehicle production share, by vehicle type.svg|thumb|1975 کان وٺي آمريڪا ۾ تيار ٿيندڙ گاڏين ۾ ٽرڪن جو حصو ٽي گنا وڌي ويو آهي. جيتوڻيڪ هر ڪيٽيگري ۾ گاڏين جي ٻارڻ جي ڪارڪردگي (efficiency) وڌي آهي، پر گهٽ ڪارڪردگي رکندڙ گاڏين جي وڌندڙ رجحان سبب ٻارڻ جي بچت ۽ گدلاڻ ۾ گهٽتائي جا ڪجهه فائدا ضايع ٿي ويا آهن.&lt;ref name=&quot;EPA_AutomotiveTrends_202212&quot;&gt;{{cite web|title=Highlights of the Automotive Trends Report|url=https://www.epa.gov/automotive-trends/highlights-automotive-trends-report|website=EPA.gov|publisher=U.S. Environmental Protection Agency (EPA)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902145941/https://www.epa.gov/automotive-trends/highlights-automotive-trends-report|archive-date=2 September 2023|date=12 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن SUVs ڏانهن رجحان نه وڌي ها، ته 2010 کان 2022 تائين توانائي جو استعمال 30 سيڪڙو وڌيڪ گهٽجي سگهي ها.&lt;ref name=&quot;GlobalFuelEfficInit_202311&quot;&gt;{{cite web|last1=Cazzola|first1=Pierpaolo|last2=Paoli|first2=Leonardo|last3=Teter|first3=Jacob|title=Trends in the Global Vehicle Fleet 2023 / Managing the SUV Shift and the EV Transition|url=https://www.globalfueleconomy.org/media/792523/gfei-trends-in-the-global-vehicle-fleet-2023-spreads.pdf|publisher=Global Fuel Economy Initiative (GFEI)|archive-url=https://web.archive.org/web/20231126092826/https://www.globalfueleconomy.org/media/792523/gfei-trends-in-the-global-vehicle-fleet-2023-spreads.pdf|archive-date=26 November 2023|page=3|doi=10.7922/G2HM56SV|date=November 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Automobile exhaust gas.jpg|thumb|ڪار مان نڪرندڙ دونهون گدلاڻ جو هڪ قسم آهي|alt=close-up of 2 exhaust pipes with whitish smoke]]

ڪارن جي تياري ۽ استعمال جا ماحول تي وڏا اثر پون ٿا: هي مقامي سطح تي [[فضائي گدلاڻ]]، [[پلاسٽڪ جي گدلاڻ]] جو سبب بڻجن ٿا ۽ [[گرين هائوس گئسن]] جي خارج ٿيڻ ۽ [[موسمياتي تبديلي]] ۾ حصو وٺن ٿا.&lt;ref name=&quot;Miner-2024&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Miner |first1=Patrick |last2=Smith |first2=Barbara M. |last3=Jani |first3=Anant |last4=McNeill |first4=Geraldine |last5=Gathorne-Hardy |first5=Alfred |date=2024-02-01 |title=Car harm: A global review of automobility's harm to people and the environment |journal=Journal of Transport Geography |volume=115 |article-number=103817 |doi=10.1016/j.jtrangeo.2024.103817 |bibcode=2024JTGeo.11503817M |issn=0966-6923|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; 2022 ۾ توانائي سان واسطو رکندڙ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي اخراج ۾ ڪارن ۽ وينن جو حصو 10 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cars and Vans – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/cars-and-vans |access-date=3 December 2024 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; {{As of|2023}} جي انگن اکرن موجب، [[اليڪٽرڪ ڪار|اليڪٽرڪ ڪارون]] پنهنجي سڄي عمر دوران ڊيزل ۽ پيٽرول ڪارن جي مقابلي ۾ اڌ جيتري گدلاڻ خارج ڪن ٿيون. ان ۾ وڌيڪ بهتري تڏهن ايندي جڏهن ملڪ پنهنجي بجلي وڌيڪ [[گهٽ ڪاربان واري بجلي|گهٽ ڪاربان وارن ذريعن]] مان پيدا ڪندا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Outlook for emissions reductions – Global EV Outlook 2024 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2024/outlook-for-emissions-reductions |access-date=2024-12-03 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 2019 تائين ڪارون دنيا جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;IEA2019&quot; /&gt; اهي شهر جيڪي ڪارن جي بنياد تي پلان ڪيا ويندا آهن، اتي گهر ويجها نه هوندا آهن، جنهن سان وڌيڪ اخراج ٿئي ٿو، ڇو ته اهي شهر [[پيدل هلڻ]] جي لائق نه هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Miner-2024&quot; /&gt; وڏين SUVs جي وڌندڙ گهرج سبب ڪارن مان ٿيندڙ گدلاڻ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-28 |title=SUVs are setting new sales records each year – and so are their emissions – Analysis |url=https://www.iea.org/commentaries/suvs-are-setting-new-sales-records-each-year-and-so-are-their-emissions |access-date=2024-12-03 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

ڪارون [[فضائي گدلاڻ]] جو هڪ وڏو سبب آهن،&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2019/11/14/climate/car-ban-air-pollution.html|title=Cities Worldwide Are Reimagining Their Relationship With Cars|last1=Sengupta|first1=Somini|date=14 November 2019|work=The New York Times|access-date=1 December 2019|last2=Popovich|first2=Nadja|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=4 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204155827/https://www.nytimes.com/interactive/2019/11/14/climate/car-ban-air-pollution.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪا ڊيزل ۽ پيٽرول ڪارن جي [[دونهون|اخراج واري گئس]] ۽ بريڪن، ٽائرن ۽ روڊ جي رگڙ مان پيدا ٿيندڙ [[غير اخراجي گدلاڻ|دز]] مان پيدا ٿئي ٿي. وڏيون ڪارون وڌيڪ گدلاڻ پيدا ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Electric vehicles also cause air pollution |url=https://www.economist.com/science-and-technology/2025/04/11/electric-vehicles-also-cause-air-pollution |access-date=2025-05-25 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt; [[ڳريون ڌاتون]] ۽ [[مائڪرو پلاسٽڪ]] (ٽائرن مان) پڻ ماحول ۾ خارج ٿين ٿا، چاهي اهي تياري دوران هجن، استعمال دوران يا گاڏي جي ختم ٿيڻ وقت. ڪارن جي تياري سان لاڳاپيل مائننگ (کاڻيون) ۽ تيل جو وهڪرو ٻئي [[پاڻي جي گدلاڻ]] جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Miner-2024&quot; /&gt;

جانور ۽ ٻوٽا اڪثر ڪارن جي ڪري متاثر ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته روڊن جي نيٽ ورڪ جي ڪري انهن جي [[رهائشگاهن جي تباهي]] ٿئي ٿي. ان کان علاوه، هر سال وڏي تعداد ۾ جانور روڊن تي ڪارن جي هيٺان اچي مري وڃن ٿا، جنهن کي [[روڊڪِل]] (roadkill) چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Miner-2024&quot; /&gt; روڊن جي جديد تعميرات ۾ هاڻي ماحولياتي تحفظ جا قدم شامل ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ گرين برجز (جيڪي [[جهنگلي جيوت جي گذرگاهن]] لاءِ ٺاهيا ويا آهن) ۽ جهنگلي جيوت لاءِ لنگهه ٺاهڻ.

حڪومتون مالي پاليسيون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ [[روڊ ٽيڪس]]، ته جيئن وڌيڪ گدلاڻ ڪندڙ ڪارن جي خريداري ۽ استعمال کي گهٽائي سگهجي؛&lt;ref&gt;{{cite web|title=A Review and Comparative Analysis of Fiscal Policies Associated with New Passenger Vehicle CO2 Emissions|url=http://www.theicct.org/sites/default/files/publications/ICCT_fiscalpolicies_feb2011.pdf|work=International Council on Clean Transportation|access-date=15 October 2013|date=February 2011|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308122512/https://theicct.org/sites/default/files/publications/ICCT_fiscalpolicies_feb2011.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[گاڏين جي اخراج جا معيار]] وڌيڪ گدلاڻ ڪندڙ نئين ڪارن جي وڪري تي پابندي لڳائين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 October 2022 |title=Tough Euro 7 pollution rules planned for adoption this month |url=https://europe.autonews.com/environmentemissions/tough-euro-7-pollution-rules-planned-adoption-month |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024162130/https://europe.autonews.com/environmentemissions/tough-euro-7-pollution-rules-planned-adoption-month |archive-date=24 October 2022 |access-date=24 October 2022 |website=Automotive News Europe |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي ملڪ 2025 ۽ 2050 جي وچ ۾ [[فوسل فيول گاڏين جو خاتمو|فوسل فيول وارين ڪارن جو وڪرو مڪمل طور تي بند ڪرڻ]] جو ارادو رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carroll |first=Sean Goulding |date=5 July 2022 |title=A seismic shift: Support for ICE melts as Europe warms to EVs |url=https://www.euractiv.com/section/transport/news/a-seismic-shift-support-for-ice-melts-as-europe-warm-to-evs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707101129/https://www.euractiv.com/section/transport/news/a-seismic-shift-support-for-ice-melts-as-europe-warm-to-evs/ |archive-date=7 July 2022 |access-date=7 July 2022 |website=www.euractiv.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ڪيترن ئي شهرن ۾ [[گهٽ اخراج وارا علائقا]] (low-emission zones) قائم ڪيا ويا آهن، جتي پراڻي فوسل فيول وارين گاڏين تي پابندي آهي ۽ [[ايمنسٽرڊيم]] فوسل فيول وارين ڪارن تي مڪمل پابندي لڳائڻ جي پلاننگ ڪري رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Sherwood&quot;&gt;{{Cite news |last=Sherwood |first=Harriet |date=26 January 2020 |title=Brighton, Bristol, York ... city centres signal the end of the road for cars |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2020/jan/26/city-entres-end-of-road-for-cars-brighton-bristol-york |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126173710/https://www.theguardian.com/uk-news/2020/jan/26/city-entres-end-of-road-for-cars-brighton-bristol-york |archive-date=26 January 2020 |access-date=26 January 2020 |work=The Observer |language=en-GB |issn=0029-7712}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boffey |first=Daniel |date=3 May 2019 |title=Amsterdam to ban petrol and diesel cars and motorbikes by 2030 |url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/03/amsterdam-ban-petrol-diesel-cars-bikes-2030 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907130427/https://www.theguardian.com/world/2019/may/03/amsterdam-ban-petrol-diesel-cars-bikes-2030 |archive-date=7 September 2020 |access-date=18 May 2019 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; ڪجهه شهر ماڻهن لاءِ آمد و رفت جا ٻيا ذريعا، جهڙوڪ [[سائيڪل هلائڻ]]، آسان بڻائي رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Sherwood&quot; /&gt; ڪيترائي چيني شهر فوسل فيول وارين ڪارن جي لائسنسنگ کي محدود ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lambert |first=Fred |date=6 June 2019 |title=China boosts electric car sales by removing license plate quotas |url=https://electrek.co/2019/06/06/china-boost-ev-sales-license-plate-quotas/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108135117/https://electrek.co/2019/06/06/china-boost-ev-sales-license-plate-quotas/ |archive-date=8 November 2019 |access-date=11 June 2019 |website=Electrek |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== سماجي مسئلا ==
آمريڪا ۽ ٻين وسيع علائقن رکندڙ ترقي يافته ملڪن، جهڙوڪ آسٽريليا، ارجنٽائن ۽ فرانس ۾ ذاتي گاڏين جي وڏي پيماني تي پيداوار، فردن ۽ گروهن جي چرپر (mobility) ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ شهري، مضافاتي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ معاشي ترقي کي وڌايو.{{citation needed|date=December 2022|reason=The next paragraph has US references, but you need references for other developed countries. Note that other countries do not necessarily rely on cars as much as the US does. Eg, I was quite content without a car while living in Hong Kong.}} ڪارن جي مقبوليت ۽ [[روزاني سفر]] (commuting) جي واڌ ويجهه سبب [[ٽريفڪ جي رش]] پيدا ٿي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Planning and the Complicated Causes and Effects of Congestion |url=https://www.planetizen.com/features/116834-planning-and-complicated-causes-and-effects-congestion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024175721/https://www.planetizen.com/features/116834-planning-and-complicated-causes-and-effects-congestion |archive-date=24 October 2022 |access-date=24 October 2022 |website=www.planetizen.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا اينالائيٽڪس ڪمپني INRIX جي مطابق، 2018 ۾ [[ماسڪو]]، [[استنبول]]، [[بوگوٽا]]، [[ميڪسيڪو سٽي]] ۽ [[سائو پائولو]] دنيا جا سڀ کان وڌيڪ رش وارا شهر هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Newman |first=Katelyn |date=12 February 2019 |title=Cities With the World's Worst Traffic Congestion |url=https://www.usnews.com/news/cities/articles/2019-02-12/these-cities-have-the-worlds-worst-traffic-congestion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190318212120/https://www.usnews.com/news/cities/articles/2019-02-12/these-cities-have-the-worlds-worst-traffic-congestion |archive-date=18 March 2019 |access-date=16 March 2019 |work=US News}}&lt;/ref&gt;

=== ڪارن تائين پهچ ===
آمريڪا ۾، [[ٽرانسپورٽ جي ورڇ]] ۽ [[ڪار تي انحصار]]—جيڪو ڪارن تي ٻڌل ٽرانسپورٽ سسٽم جي غلبي سبب پيدا ٿيو آهي—گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ روزگار حاصل ڪرڻ ۾ رڪاوٽون پيدا ڪري ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=6 August 2018|title=Tackling transport-related barriers to employment in low-income neighbourhoods|url=https://www.jrf.org.uk/report/tackling-transport-related-barriers-employment-low-income-neighbourhoods|access-date=13 April 2021|website=JRF|language=en|archive-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413162600/https://www.jrf.org.uk/report/tackling-transport-related-barriers-employment-low-income-neighbourhoods|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي ڪيترائي گهٽ آمدني وارا فرد ۽ خاندان پنهنجي آمدني برقرار رکڻ لاءِ اهڙيون ڪارون هلائڻ تي مجبور آهن جن جا خرچ اهي برداشت نٿا ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Mattioli|first1=Giulio|title='Forced Car Ownership' in the UK and Germany: Socio-Spatial Patterns and Potential Economic Stress Impacts|journal=Social Inclusion|date=28 December 2017|volume=5|issue=4|pages=147–160|doi=10.17645/si.v5i4.1081|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[آفريقي آمريڪي|آفريقي آمريڪين]] جو ڪارن تي انحصار کين &quot;[[driving while black]]&quot; (ڪاري نسل هجڻ ڪري گاڏي هلائڻ دوران روڪجڻ) جي خطرن ۽ ڪارن جي خريداري، فنانسنگ ۽ انشورنس سان لاڳاپيل ٻين قسمن جي [[نسلي امتياز]] (racial discrimination) جو شڪار بڻائي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NYT121522&quot;&gt;{{cite news|author1=Andrew Ross|author2=Julie Livingston|title=Once You See the Truth About Cars, You Can't Unsee It|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/12/15/opinion/car-ownership-inequality.html|access-date=16 December 2022|issue=New York Times|date=15 December 2022|quote=Andrew Ross and Julie Livingston are New York University professors, members of NYU's Prison Education Program Research Lab and authors of the book &quot;Cars and Jails: Freedom Dreams, Debt, and Carcerality.&quot;|archive-date=15 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215234155/https://www.nytimes.com/2022/12/15/opinion/car-ownership-inequality.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== صحت تي اثر ===
{{Further|Motor vehicle pollution and pregnancy}}
ڪارن مان نڪرندڙ فضائي گدلاڻ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن جي ڪينسر]] ۽ [[دل جون بيماريون|دل جي بيمارين]] جو خطرو وڌائي ٿي. هي حمل تي به ناڪاري اثر وجهي سگهي ٿي: وڌيڪ ٻار [[وقت کان اڳ پيدائش|وقت کان اڳ پيدا ٿين ٿا]] يا گهٽ وزن سان پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Miner-2024&quot; /&gt; ٻار فضائي گدلاڻ جي حوالي سان وڌيڪ حساس هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جا جسم اڃا واڌ ويجهه جي مرحلي ۾ هوندا آهن. ٻارن ۾ فضائي گدلاڻ جو تعلق [[ساهه جي تڪليف]] (asthma)، [[ٻارن جو ڪينسر]]، ۽ اعصابي مسئلن جهڙوڪ [[آٽزم]] (autism) سان آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brumberg |first1=Heather L. |last2=Karr |first2=Catherine J. |last3=Bole |first3=Aparna |last4=Ahdoot |first4=Samantha |last5=Balk |first5=Sophie J. |last6=Bernstein |first6=Aaron S. |last7=Byron |first7=Lori G. |last8=Landrigan |first8=Philip J. |last9=Marcus |first9=Steven M. |last10=Nerlinger |first10=Abby L. |last11=Pacheco |first11=Susan E. |last12=Woolf |first12=Alan D. |last13=Zajac |first13=Lauren |last14=Baum |first14=Carl R. |last15=Campbell |first15=Carla C. |last16=Sample |first16=Jennifer A. |last17=Spanier |first17=Adam J. |last18=Trasande |first18=Leonardo |title=Ambient Air Pollution: Health Hazards to Children |journal=Pediatrics |date=June 2021 |volume=147 |issue=6 |article-number=e2021051484 |doi=10.1542/peds.2021-051484 |pmid=34001642 |bibcode=2021Pedia.14751484B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Miner-2024&quot; /&gt; ڪار جي مقبوليت شهرن ۾ [[شهري پکيڙ]] (urban sprawl) جو سبب بڻي، جنهن ڪار ذريعي سفر کي وڌيڪ هٿي ڏني، نتيجي ۾ جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي ۽ [[موٽاپو]] (obesity) پيدا ٿيو، جيڪو وري مختلف بيمارين جو سبب بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Ailing Communities |url=http://www.metropolismag.com/cda/story.php?artid=2353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208203942/http://www.metropolismag.com/cda/story.php?artid=2353 |archive-date=8 February 2007 |work=Metropolis Magazine}}&lt;/ref&gt; جڏهن جايون ڪارن جي حساب سان ڊيزائن ڪيون وينديون آهن، ته ٻارن کي پاڻمرادو ٻاهر وڃڻ جا گهٽ موقعا ملندا آهن ۽ اهي آزاد (independent) ٿيڻ جا موقعا وڃائي ويهندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Weir |first=Holly |date=2023-01-01 |title=Children's autonomous mobility and their well-being |journal=Wellbeing, Space and Society |volume=4 |article-number=100134 |doi=10.1016/j.wss.2023.100134 |issn=2666-5581|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Miner-2024&quot; /&gt;

== ڪارن جي اڀرندڙ ٽيڪنالاجي ==
روايتي [[بيٽري اليڪٽرڪ گاڏي|بيٽري اليڪٽرڪ گاڏين]] جي سخت ترقي 2020ع واري ڏهاڪي ۾ به جاري آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://airqualitynews.com/2019/09/05/ev-battery-research-projects-get-55m-funding-boost/|title=EV battery research projects get £55m funding boost|date=5 September 2019|website=Air Quality News|access-date=5 September 2019|archive-date=5 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905182327/https://airqualitynews.com/2019/09/05/ev-battery-research-projects-get-55m-funding-boost/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مثال طور [[ليٿيم آئرن فاسفيٽ بيٽريون]] وڌيڪ محفوظ ۽ سستيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2025-02-19 |title=New EV batteries are making electric cars cheaper and safer |url=https://www.washingtonpost.com/climate-solutions/2025/02/19/ev-batteries-lfp-safety/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407041433/https://www.washingtonpost.com/climate-solutions/2025/02/19/ev-batteries-lfp-safety/ |archive-date=2025-04-07 |access-date=2025-06-21 |newspaper=The Washington Post |language=en}}&lt;/ref&gt; سينسرز جهڙوڪ [[لائيڊار]] (lidar) جو استعمال وڌي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redondo |first=Mónica |date=2022-02-11 |title=LiDar sensors: how their use in the automotive industry is growing |url=https://www.drivingeco.com/en/lidar-sensors/ |access-date=2025-06-21 |website=Driving ECO |language=en}}&lt;/ref&gt; ترقي هيٺ ٻين ٽيڪنالاجين ۾ [[انڊڪٽو چارجنگ|وائرليس چارجنگ]] شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-48913028|title=Wireless electric car charging gets cash boost|date=9 July 2019|access-date=3 January 2020|language=en-GB|archive-date=9 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209032356/https://www.bbc.com/news/business-48913028|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سافٽ ويئر جو استعمال وڌي رهيو آهي جنهن جا ڪيترائي نوان استعمال ٿي سگهن ٿا، مثال طور خودڪار طريقي سان پيدل هلندڙن کي ٽڪر کان بچائڻ.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Driving the future: 10 automotive industry trends and predictions |url=https://www.autodesk.com/design-make/articles/automotive-industry-trends |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123051732/https://www.autodesk.com/design-make/articles/automotive-industry-trends |archive-date=2025-01-23 |access-date=2025-06-21 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

نيون شيون جيڪي اسٽيل جي باڊي جي جڳهه وٺي سگهن ٿيون تن ۾ ايلومينيم،&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 August 2020|title=Survey reveals aluminum remains fastest growing automotive material|url=https://www.automotiveworld.com/news-releases/survey-reveals-aluminum-remains-fastest-growing-automotive-material/|access-date=15 October 2021|website=Automotive World|language=en-GB|archive-date=21 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021053144/https://www.automotiveworld.com/news-releases/survey-reveals-aluminum-remains-fastest-growing-automotive-material/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فائبر گلاس]]، [[ڪاربان فائبر]]، [[بايو ڪمپوزٽس]]، ۽ [[ڪاربان نينو ٽيوبز]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|title=This New Material Can Transform the Car Manufacturing Industry|url=https://interestingengineering.com/this-new-material-can-transform-the-car-manufacturing-industry|first=Kashyap|last=Vyas|work=Interesting Engineering|location=Turkey|date=3 October 2018|access-date=16 March 2019|archive-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916083121/https://interestingengineering.com/this-new-material-can-transform-the-car-manufacturing-industry|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ٽيلي ميٽيڪس]] ٽيڪنالاجي ذريعي هاڻي وڌ کان وڌ ماڻهو &quot;پي ايس يو گو&quot; (pay-as-you-go) جي بنياد تي، [[ڪار شيئر]] ۽ [[ڪار پول]] اسڪيمن ذريعي ڪارون گڏجي استعمال ڪري سگهن ٿا. [[ڪنيڪٽڊ ڪار]] سسٽم جي ڪري رابطي جو نظام پڻ تبديل ٿي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.greenmotor.co.uk/2017/06/uniti-ev-lewis-horne-interview.html|title=Inside Uniti's plan to build the iPhone of EVs|website=GreenMotor.co.uk|access-date=26 June 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703013456/http://www.greenmotor.co.uk/2017/06/uniti-ev-lewis-horne-interview.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[اوپن سورس ڪار|اوپن سورس ڪارون]] اڃا عام نه آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://video.google.com/videoplay?docid=-6306814203245314335|title=Geek My Ride presentation at linux.conf.au 2009|access-date=11 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411075600/http://video.google.com/videoplay?docid=-6306814203245314335|archive-date=11 April 2011}}&lt;/ref&gt; [[مائڪرو ويو هٿيار]] جيڪي ڪارن کي بيڪار ڪري سگهن ٿا، تن جي آزمائش ڪئي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=This giant microwave may change the future of war |url=https://www.technologyreview.com/2025/05/29/1117502/epirus-drone-zapping-microwave-us-military-defense/ |access-date=2025-06-21 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== خودڪار هلندڙ ڪار ===
{{Main|خودڪار هلندڙ ڪار}}
[[File:Hands-free Driving.jpg|thumb|[[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] ۾ ڏيکاريل هڪ روبوٽڪ [[ووڪس ويگن پاسٽ]] جيڪا هڪ [[بغير ڊرائيور جي ڪار]] آهي.]]

مڪمل طور تي خودڪار هلندڙ گاڏيون، جن کي &quot;آٽونومس ڪارون&quot; پڻ چيو وڃي ٿو، ڪجهه هنڌن تي [[روبو ٽيڪسي|روبو ٽيڪسين]] جي صورت ۾ اڳ ۾ ئي موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 October 2022|title=China's Xpeng passes autonomous driving test in race to launch robotaxis|url=https://www.scmp.com/business/china-business/article/3197095/chinese-ev-maker-xpeng-passes-autonomous-driving-test-it-races-rivals-launch-robotaxi-services|access-date=24 October 2022|website=South China Morning Post|language=en|archive-date=24 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024172642/https://www.scmp.com/business/china-business/article/3197095/chinese-ev-maker-xpeng-passes-autonomous-driving-test-it-races-rivals-launch-robotaxi-services|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=8 Ways Waymo's Autonomous Taxi Surprised Us on a Ride|url=https://www.consumerreports.org/cars/autonomous-driving/ways-a-waymo-autonomous-taxi-surprised-us-on-a-ride-a1160706497/|access-date=24 October 2022|website=Consumer Reports|date=4 October 2022|language=en-US|archive-date=24 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024172927/https://www.consumerreports.org/cars/autonomous-driving/ways-a-waymo-autonomous-taxi-surprised-us-on-a-ride-a1160706497/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن کي وڏي پيماني تي استعمال ڪرڻ کان اڳ [[خودڪار ڪارن جي ضابطن]] لاءِ قانونن کي جديد بڻائڻ جي ضرورت پوندي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sever |first1=Tina |last2=Contissa |first2=Giuseppe |title=Automated driving regulations – where are we now? |journal=Transportation Research Interdisciplinary Perspectives |date=March 2024 |volume=24 |article-number=101033 |doi=10.1016/j.trip.2024.101033 |bibcode=2024TrRIP..2401033S |hdl=1814/92950 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mims|first=Christopher|date=5 June 2021|title=Self-Driving Cars Could Be Decades Away, No Matter What Elon Musk Said|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/self-driving-cars-could-be-decades-away-no-matter-what-elon-musk-said-11622865615|access-date=2 September 2021|issn=0099-9660|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902182155/https://www.wsj.com/articles/self-driving-cars-could-be-decades-away-no-matter-what-elon-musk-said-11622865615|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ڪار جي شراڪت (Car sharing) ===
[[ڪار شيئرنگ|ڪار شيئر]] جا انتظام ۽ [[ڪار پول]]نگ پڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Manufacturing/gx-global-automotive-consumer-study-europe-final.pdf|title=Global Automotive Consumer Study – exploring consumer preferences and mobility choices in Europe|publisher=Deloitte|date=2014|access-date=23 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704135550/http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Manufacturing/gx-global-automotive-consumer-study-europe-final.pdf|archive-date=4 July 2015}}&lt;/ref&gt; ڪار شيئرنگ جهڙيون خدمتون رهاڪن کي اڳ ئي رش وارن علائقن ۾ ڪار خريد ڪرڻ جي بدران گاڏي &quot;شريڪ&quot; ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.greencarcongress.com/2007/04/flexcar_expands.html|title=Flexcar Expands to Philadelphia|date=2 April 2007|publisher=Green Car Congress|access-date=12 April 2007|archive-date=9 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070709062259/http://www.greencarcongress.com/2007/04/flexcar_expands.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== صنعت ==
{{Main|گاڏين جي صنعت}}

[[File:Geely assembly line in Beilun, Ningbo.JPG|thumb|هڪ فيڪٽري ۾ ڪار تيار ڪئي پئي وڃي]]

گاڏين جي صنعت دنيا جي [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي ڊيزائن، ترقي، پيداوار، مارڪيٽنگ ۽ وڪري جو ڪم ڪري ٿي، جن مان ٽن چوٿائي کان وڌيڪ ڪارون آهن. 2020 ۾، سڄي دنيا ۾ 56 ملين ڪارون تيار ڪيون ويون،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2020 Statistics|url=https://www.oica.net/category/production-statistics/2020-statistics/|access-date=2 September 2021|website=OICA|archive-date=2 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402034602/https://www.oica.net/category/production-statistics/2020-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪي گذريل سال جي 67 ملين جي مقابلي ۾ گهٽ هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2019 Statistics|url=https://www.oica.net/category/production-statistics/2019-statistics/|access-date=2 September 2021|website=OICA|archive-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120211457/https://www.oica.net/category/production-statistics/2019-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[چين ۾ گاڏين جي صنعت]] سڀ کان وڌيڪ پيداوار (2020 ۾ 20 ملين) ڪري ٿي، جنهن کانپوءِ جاپان (ست ملين)، پوءِ جرمني، ڏکڻ ڪوريا ۽ هندستان جو نمبر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;OICA2018&quot;&gt;{{cite web|title=2018 Statistics|url=https://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/|publisher=OICA|access-date=24 September 2021|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919201934/https://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڏي مارڪيٽ چين آهي، جنهن کانپوءِ آمريڪا آهي.

جنوري 2025 تائين سڄي دنيا ۾ تقريبن 1.644 ارب ڪارون استعمال ۾ آهن؛&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2021-06-24 |title=How Many Cars Are There In The World [2025]? |url=https://hedgescompany.com/blog/2021/06/how-many-cars-are-there-in-the-world/ |access-date=2025-09-13 |website=Hedges &amp; Company. |language=en}}&lt;/ref&gt; اهي ساليانو هڪ ٽرلين ليٽر کان وڌيڪ پيٽرول ۽ ڊيزل ٻارڻ ساڙين ٿيون، جنهن ۾ تقريبن {{Convert|50|EJ|TWh|lk=on}} توانائي خرچ ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global Transportation Energy Consumption: Examination of Scenarios to 2040 using ITEDD|url=https://www.eia.gov/analysis/studies/transportation/scenarios/pdf/globaltransportation.pdf |date=September 2017 |publisher=[[Energy Information Administration]]|access-date=16 March 2019|archive-date=11 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511181735/https://www.eia.gov/analysis/studies/transportation/scenarios/pdf/globaltransportation.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; چين ۽ هندستان ۾ ڪارن جي تعداد ۾ تيزيءَ سان اضافو ٿي رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;plunkettresearch.com&quot;&gt;{{cite web|publisher=Plunkett Research|url=http://www.plunkettresearch.com/Industries/AutomobilesTrucks/AutomobileTrends/tabid/89/Default.aspx|title=Automobile Industry Introduction|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722031051/http://www.plunkettresearch.com/automobiles%20trucks%20market%20research/industry%20overview|archive-date=22 July 2011}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ماهرن جي راءِ ۾، ڪار تي ٻڌل شهري آمد و رفت جو نظام ناقابل برداشت ثابت ٿيو آهي، جيڪو حد کان وڌيڪ توانائي استعمال ڪري ٿو، عوام جي صحت کي متاثر ڪري ٿو، ۽ وڌندڙ سيڙپڪاري جي باوجود سروس جي معيار ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. انهن مان ڪيترائي منفي اثر خاص طور تي انهن سماجي گروهن تي پون ٿا جيڪي ڪارون رکڻ يا هلائڻ جي گهٽ صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;health&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/environment-and-health/Transport-and-health|title=Transport and health |access-date=29 August 2008|website= World Health Organisation, Europe |archive-date=29 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110529223158/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/environment-and-health/Transport-and-health}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FIA2018&quot;&gt;{{cite web|title=Global Action for Healthy Streets: Annual Report 2018|url=https://www.fiafoundation.org/media/597506/fiaf-annual-report-2018.pdf|publisher=FiA Foundation|access-date=16 March 2019}}{{Dead link|date=November 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; [[پائيدار ٽرانسپورٽ]] جي تحريڪ انهن مسئلن جي حل تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪار انڊسٽري کي عوامي ٽرانسپورٽ جي شعبي مان به وڌندڙ مقابلي جو سامڻو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ماڻهو پنهنجي ذاتي گاڏين جي استعمال تي ٻيهر غور ڪري رهيا آهن. جولاء 2021 ۾، [[يورپي ڪميشن]] &quot;[[Fit for 55]]&quot; قانون سازي جو پيڪيج متعارف ڪرايو، جنهن ۾ گاڏين جي شعبي جي مستقبل لاءِ اهم هدايتون ڏنيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-11 |title=EU ban on the sale of new petrol and diesel cars from 2035 explained |url=https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20221019STO44572/eu-ban-on-sale-of-new-petrol-and-diesel-cars-from-2035-explained |access-date=2024-12-17 |website=Topics {{!}} European Parliament |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=European Green Deal: Commission proposes transformation of EU economy and society to meet climate ambitions |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_3541 |access-date=2024-12-17 |website=European Commission - European Commission}}&lt;/ref&gt; هن پيڪيج موجب، 2035 تائين يورپي مارڪيٽ ۾ وڪرو ٿيندڙ تمام نيون ڪارون [[زيرو ايميشن گاڏي|زيرو ايميشن گاڏيون]] هجڻ گهرجن.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-28 |title=New cars sold in EU must be zero-emission from 2035 |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65105129#:~:text=The%20new%20EU%20law%20will,anger%20among%20some%20EU%20diplomats. |access-date=2024-12-17 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Thảm lót sàn ô tô |url=https://carsen.vn/tham-lot-san-o-to |access-date=2024-12-17 |language=vi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=philcurry |date=2021-07-14 |title=Fit for 55: EU introduces ban on petrol and diesel cars by 2035 |url=https://autovista24.autovistagroup.com/news/fit-for-55-european-union-to-end-sale-of-petrol-and-diesel-models-by-2035/ |access-date=2024-12-17 |website=Autovista24 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== متبادل ==
{{Main|Alternatives to car use}}

[[File:Place de la République (Paris), réaménagement, 2012-04-05 39.jpg|thumb|[[فرانس]] جي شهر [[پيرس]] ۾ [[Vélib']] سسٽم، چين کان ٻاهر سڀ کان وڏو بائيڪ شيئرنگ سسٽم آهي.]]

ڪار جي استعمال جي ڪجهه پهلوئن لاءِ قائم ڪيل متبادلن ۾ [[عوامي ٽرانسپورٽ]] شامل آهي، جهڙوڪ بسون، [[ٽرالي بس]]ون، ٽرينون، [[ريپڊ ٽرانزٽ|سب وي]]، [[ٽرام سسٽم|ٽرام ويز]]، [[لائيٽ ريل]]، سائيڪل هلائڻ ۽ [[پيدل هلڻ]]. چين ۽ ڪيترن ئي يورپي شهرن بشمول [[ڪوپن هيگن]] ۽ [[ايمنسٽرڊيم]] ۾ [[سائيڪل شيئرنگ سسٽم]] قائم ڪيا ويا آهن. اهڙي طرح جا پروگرام آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ پڻ شروع ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Bike Share Programs |url=http://web.mit.edu/dzshen/www/about.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220235050/http://web.mit.edu/dzshen/www/about.shtml |archive-date=20 December 2007 |access-date=17 August 2019 |publisher=Tech Bikes MIT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Cambell |first1=Charlie |date=2 April 2018 |title=The Trouble with Sharing: China's Bike Fever Has Reached Saturation Point |url=https://time.com/5218323/china-bicycles-sharing-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607090315/http://time.com/5218323/china-bicycles-sharing-economy/ |archive-date=7 June 2019 |access-date=18 August 2019 |magazine=Time}}&lt;/ref&gt; انفرادي آمد و رفت جا اضافي طريقا، جهڙوڪ [[پرسنل ريپڊ ٽرانزٽ]]، ڪارن جي متبادل طور ڪم ڪري سگهن ٿا جيڪڏهن اهي سماجي طور تي قبول ڪيا وڃن.&lt;ref name=&quot;asphalt&quot;&gt;{{cite book |last=Kay |first=Jane Holtz |author-link=Jane Holtz Kay |url=https://archive.org/details/asphaltnationhow00kayj_0 |title=Asphalt Nation: how the automobile took over America, and how we can take it back |publisher=University of California Press |year=1998 |isbn=0-520-21620-2}}&lt;/ref&gt; هڪ مطالعو جنهن ۾ [[لنڊن]] ۾ [[گهٽ ٽريفڪ وارا پاڙا]] (Low Traffic Neighbourhood) متعارف ڪرائڻ جي خرچن ۽ فائدن جو جائزو ورتو ويو، ان مان معلوم ٿيو ته پهرين 20 سالن ۾ فائدا خرچن کان تقريبن 100 گنا وڌيڪ آهن ۽ وقت گذرڻ سان گڏ اهو فرق وڌي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Walker |first1=Peter |date=8 March 2024 |title=Health gains of low-traffic schemes up to 100 times greater than costs, study finds |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2024/mar/08/health-gains-of-low-traffic-schemes-up-to-100-times-greater-than-costs-study-finds |access-date=10 March 2024 |agency=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

== ڪار موٽرسپورٽ ==
{{Main|موٽرسپورٽ}}
{{Expand section|date=April 2026}}
موٽرسپورٽ هڪ اهڙي راند آهي جنهن ۾ تيز رفتاريءَ سان [[ريسنگ]] ۽ [[ڊرفٽنگ (موٽرسپورٽ)|ڊرفٽنگ]] شامل آهي. ان ۾ مختلف ريسنگ سيريز شامل آهن جهڙوڪ [[فارمولا ون]]، [[انڊي ڪار سيريز]]، [[نيسڪار]] (NASCAR)، [[ورلڊ ريلي چيمپئن شپ]] ۽ [[موٽو جي پي]] (MotoGP).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Everything you need to know about F1 |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/drivers-teams-cars-circuits-and-more-everything-you-need-to-know-about.7iQfL3Rivf1comzdqV5jwc |access-date=2025-09-21 |website=www.formula1.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the Wheel: Understanding NASCAR Racing for New Fans |url=https://www.sonomaraceway.com/media/news/behind-wheel-understanding-nascar-racing-for-new-fans.html |access-date=2025-09-21 |website=www.sonomaraceway.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Drifting |url=https://www.motorsportuk.org/get-started-types-of-motor-sport-drifting/ |access-date=2025-09-21 |website=Motorsport UK |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Insurance |first=Quote Sports |title=Types of Motorsport Explained - Quote Sports Insurance |url=https://www.quotesportsinsurance.co.uk/blog/types-of-motorsport-explained |access-date=2025-09-21 |website=www.quotesportsinsurance.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-02-04 |title=Motorsport Explained: MotoGP |url=https://parcfemme.co.uk/2025/02/04/motorsport-explained-motogp/ |access-date=2025-09-21 |website=parc femme |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسندا ==
{{portal|Cars}}
{{Main|Outline of automobiles}}

{{col-begin}}

{{col-break}}
'''عام:'''
* [[گاڏين جي حفاظت]] (Automotive safety)
* [[ڪارن جي درجي بندي]] (Car classification)
* [[ڪار جا خرچ]] (Car costs)
* [[ماحول دوست گاڏي]] (Green vehicle)
* [[جي واڪنگ]] (Jaywalking)
* [[ماڊل گاڏي]] (Model vehicle)
* [[آمريڪا ۾ ساليانو گاڏين جي حادثن ۾ فوتگين جي شرح]]
* [[موٽر گاڏين جي چوري]] (Motor vehicle theft)
* [[پيڪ ڪار]] (Peak car)
* [[اسٽيئرنگ]] (Steering)
* [[ٽريفڪ حادثو]] (Traffic collision)

{{col-break}}
'''اثرات:'''
* [[ڪار تي انحصار]] (Car dependency)
* [[سماجن تي ڪار جا اثر]]
* [[ڪارن جي توانائي جو استعمال]]
* [[ٽرانسپورٽ جا ماحولياتي اثر]]
* [[گاڏين جا خارجي اثر]] (Externalities of automobiles)
* [[فينس لائن ڪميونٽي]] (Fenceline community)
* [[موبائيل ذريعن مان فضائي گدلاڻ]]
* [[شور جي گدلاڻ]] (Noise pollution)
* [[روڊن جو شور]] (Roadway noise)
* [[ٽريفڪ جي رش]] (Traffic congestion)
* [[شهري پکيڙ]] (Urban sprawl)

{{col-break}}
'''گھٽتائي جا اپاءُ:'''
* [[ڪار کان پاڪ تحريڪ]] (Car-free movement)
* [[ڪار کان پاڪ شهر]] (Carfree city)
* [[رش جي قيمت]] (Congestion pricing)
* [[هائي وي ريولٽ]] (Highway revolt)
* [[جديد شهريت]] (New Urbanism)
* [[سمارٽ گروٿ]] (Smart growth)
* [[ٽرانزٽ اورينٽڊ ڊولپمينٽ]]

{{col-end}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book |last=Berger |first=Michael L. |title=The automobile in American history and culture: a reference guide |publisher=Bloomsbury Publishing |location=US |year=2001 |isbn=978-0-313-01606-6}}
* {{cite book |last=Brinkley |first=Douglas |title=Wheels for the world: Henry Ford, his company, and a century of progress, 1903-2003 |publisher=Viking |year=2003 |isbn=978-0-670-03181-8}}
* {{cite book |first1=John|last1=Cole|first2=Francis|last2=Cole|url={{google books|id=xREfAgAAQBAJ|page=110|plain-url=yes}}|title=A Geography of the European Union|page=110|year=213|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-1-317-83558-5}} – 1973 ۽ 1992 ۾ مختلف يورپي ملڪن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪارن جو تعداد (ملين ۾)
* {{cite book |author-link=David Halberstam|last=Halberstam|first=David|title=The Reckoning|url=https://archive.org/details/reckoning00halbrich|url-access=registration|location=New York|publisher=Morrow|year=1986|isbn=0-688-04838-2}}
* {{cite book |last=Kay|first=Jane Holtz|title=Asphalt nation: how the automobile took over America, and how we can take it back|location=New York|publisher=Crown|year=1997|isbn=0-517-58702-5|url=https://archive.org/details/asphaltnationhow00kayj}}
* {{Cite journal|last=Margolius|first=Ivan|date=2020|title=What is an automobile?|url=http://www.theautomobile.co.uk|journal=The Automobile|volume=37|issue=11|pages=48–52|issn=0955-1328}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250824000104/https://www.theautomobile.co.uk/ |date=2025-08-24 }}
* {{cite book |author-link=Wolfgang Sachs|last=Sachs|first=Wolfgang|title=For love of the automobile: looking back into the history of our desires|location=Berkeley|publisher=University of California Press|year=1992|isbn=0-520-06878-5}}
* {{cite book |last1=Wilkins |first1=Mira |last2=Hill |first2=Frank Ernest |title=American Business Abroad: Ford on Six Continents |year=1964}}
* {{cite book |author-link=Heathcote Williams|last=Williams|first=Heathcote|title=Autogeddon|location=New York|publisher=Arcade|year=1991|isbn=1-55970-176-5}}
* {{cite book |url={{google books|id=8TZkG1HhfG0C|page=11|plain-url=yes}}|page=11|year=1972|title=Latin America: Economic Growth Trends|publisher=Agency for International Development, Office of Statistics and Reports|location=US}} – 1970 ۾ لاطيني آمريڪا ۾ رجسٽرڊ ٿيل موٽر گاڏين جو تعداد
* {{cite book |url={{google books|id=evpBB9EPDtQC|page=3|plain-url=yes}}|title=World Motor Vehicle Production and Registration|page=3|publisher=Business and Defense Services Administration, Transportation Equipment Division|location=US}} – 1959-60 ۽ 1969-70 ۾ مختلف ملڪن ۾ رجسٽرڊ ٿيل مسافر ڪارن جو تعداد

== خارجي لنڪس ==
{{Wikiquote}}
{{Wikisource|California AB 1493}}
{{Wiktionary}}
* {{Commons category-inline|Automobiles}}
* [http://www.fia.com/ فيڊريشن انٽرنيشنل ڊي ايل آٽوموبائل (FIA)]
* [https://web.archive.org/web/20010217132832/http://www.autoandsociety.com/ آٽوموبائل ۽ سوسائٽي لاءِ فورم]
* [https://rosap.ntl.bts.gov/view/dot/5460 ٽرانسپورٽ جي انگن اکرن جي سالياني رپورٽ 1996: ٽرانسپورٽ ۽ ماحول] پاران فليچر، وينڊل؛ سيڊور، جوآن؛ صفحو 219 (جنهن ۾ 1970 ۽ 1992 ۾ مختلف ملڪن ۾ گاڏين جي رجسٽريشن بابت انگ اکر شامل آهن).

{{Car-interior}}
{{Automobile configuration}}
{{CarDesign nav}}
{{Internal combustion engine}}
{{Powertrain}}
{{Chassis control systems}}
{{Automotive industry}}
{{Private transport}}

{{Authority control}}

[[Category:ڪارون]]
[[Category:ذاتي آمد و رفت]]
[[Category:قسم موجب گاڏيون]]
[[Category:ڦيٿن واريون گاڏيون]]
[[Category:جرمن ايجادون]]
[[Category:19 هين صدي جون ايجادون]]
[[Category:موٽر گاڏيون]]
[[زمرو:اچ وڃ جا وسيلا]]</text>
      <sha1>87ijun9sl3vqvt61vmwz67m5cjpieh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناصر الملڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41848</id>
    <revision>
      <id>374701</id>
      <parentid>295321</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:57:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14157" sha1="ehjpc7zp3mq6uhgdeq2ybqn0t8i4vrl" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = 
| name = ناصر الملڪ&lt;br&gt;Nasirul Mulk
| honorific-suffix = 
| image =
| alt = 
| office = [[پاڪستان جو وزيراعظم]]&lt;br&gt;{{small|([[پاڪستان جو نگران وزيراعظم|نگران]])}}
| president = [[ممنون حسين]]
| term_start = 1 جون 2018
| term_end = 17 آگسٽ 2018
|successor = [[عمران خان]] &lt;small&gt;(19هين وزير اعظم طور)&lt;/small&gt;
| predecessor = [[شاهد خاقان عباسي]]
| office1 = [[پاڪستان جو چيف جسٽس|سپريم ڪورٽ جو ٻاويهون چيف جسٽس]]
| term_start1 = 6 جولاءِ 2014
| term_end1 = 16 آگسٽ 2015
| appointer1 = [[ممنون حسين]]
| predecessor1 = [[تصدق حسين جيلاني]]
| successor1 = [[جواد ايس. خواجه]]
| birth_date = 17 آگسٽ 1950
| birth_place = [[سوات ضلعو]], [[خيبر پختونخواه]], [[پاڪستان]]
| citizenship = [[پاڪستان]]
| nationality = {{PAK}}
| relations = [[شجاع الملڪ]] (ڀاءُ)
| parents = [[ڪامران خان (سياستدان)|ڪامران خان]] (والد)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1410626|title=Profile: Justice Nasirul Mulk — a ‘democrat’ judge|first=Nasir|last=Iqbal|date=29 May 2018|website=dawn.com|accessdate=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
| residence = [[اسلام آباد]], پاڪستان
| alma_mater = [[يونيورسٽي آف پشاور|پشاور يونيورسٽي]]
|caption=ناصر الملڪ}}
'''ناصر الملڪ''' ([[انگريزي]]: Nasirul  Mulk پيدا ٿيو 17 آگسٽ 1950) [[پاڪستاني]] [[قانوندان]] آهي، جيڪو هن وقت [[پاڪستان جو نگران وزيراعظم]] پڻ آهي. هن [[سپريم ڪورٽ آف پاڪستان|پاڪستان جي سپريم ڪورٽ]] جي 22 هين چيف جسٽس طور خدمتون پڻ سرانجام ڏنيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.geo.tv/latest/197121-who-is-caretaker-prime-minister-justice-retd-nasirul-mulk|title=Profile: Justice (retd) Nasirul Mulk|author=|date=|website=geo.tv|accessdate=31 May 2018}}&lt;/ref&gt; هن کي 6 جولاءِ 2014ع تي اڳوڻي وزير اعظم [[نواز شريف]] چيف جسٽس مقرر ڪيو هو ۽ [[پاڪستان جو صدر|صدر پاڪستان]] [[ممنون حسين]] تائيد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn_CJP&quot;&gt;{{cite web|title=Justice Nasir-ul-Mulk takes oath as new chief justice of Pakistan|url=http://www.dawn.com/news/1117443/justice-nasir-ul-mulk-takes-oath-as-new-chief-justice-of-pakistan|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|publisher=[[The Herald (Pakistan)|The Herald]]|date=6 July 2014|accessdate=6 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ET_CJP&quot;&gt;{{cite web|title=Justice Nasirul Mulk takes oath as 22nd Chief Justice of Pakistan|url=http://tribune.com.pk/story/731900/justice-nasirul-mulk-takes-oath-as-22nd-chief-justice-of-pakistan/|work=[[The Express Tribune]]|date=6 July 2014|accessdate=6 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;news.biharprabha.com&quot;&gt;{{cite web|title=Nasirul Mulk to take oath as new Pakistan chief justice on Sunday|url=http://news.biharprabha.com/2014/07/nasirul-mulk-to-take-oath-as-new-pakistan-chief-justice-on-sunday/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=5 July 2014}}&lt;/ref&gt; 2013ع کان 2014ع تائين هي [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو چيئرمن پڻ رهيو. &lt;ref name=&quot;Directorate of Press of the Election Commission of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|last=Staff writer|title=Chief Election Commission of Pakistan|url=http://ecp.gov.pk/Management/HonableCEC.aspx|work=Govt. Pakistan|publisher=Directorate of Press of the Election Commission of Pakistan|accessdate=29 December 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140208041045/http://ecp.gov.pk/Management/HonableCEC.aspx|archivedate=8 February 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ناصر الملڪ 2004ع ۾ [[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]] جو چيف جسٽس پڻ مقرر ٿيو. [[سپريم ڪورٽ آف پاڪستان|سپريم ڪورٽ]] ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ناصر الملڪ جو ڌيان [[انساني حق|انساني حقن]] واري ڪيسن ڏانهن وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;Daily Times, Pakistan&quot;&gt;{{cite news|last=Taqi|first=Mohammad|title=NROs: yours, mine and ours|url=http://archives.dailytimes.com.pk/editorial/19-Jan-2012/comment-nros-yours-mine-and-ours-dr-mohammad-taqi|accessdate=29 December 2013|newspaper=Daily Times, Pakistan|date=19 January 2012|archive-date=29 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329232713/http://archives.dailytimes.com.pk/editorial/19-Jan-2012/comment-nros-yours-mine-and-ours-dr-mohammad-taqi|dead-url=yes|archivedate=29 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200329232713/http://archives.dailytimes.com.pk/editorial/19-Jan-2012/comment-nros-yours-mine-and-ours-dr-mohammad-taqi}}&lt;/ref&gt; 

28 مئي 2018ع تي [[پاڪستاني عام چونڊون، 2018| ايندڙ چونڊن]] کان اڳ هن کي [[پاڪستان جو نگران وزيراعظم|نگران وزير اعظم]] طور مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1410523/former-cjp-nasirul-mulk-to-be-caretaker-pm|title=Former CJP Nasirul Mulk to be caretaker PM|date=2018-05-28|work=Dawn|access-date=2018-05-28|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== آتم ڪٿا ==

=== تعليم ۽ پسمنظر ===
ناصر الملڪ [[خيبر پختونخواه]] جي علائقي[[سوات ضلعو| سوات]] ۾ 17 آگسٽ 1950ع ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Express Tribune, F. Khaliq&quot;&gt;{{cite news|last1=Khaliq|first1=Fazal|title=Justice Nasirul Mulk: New CJ’s Swat connection spurs hope, excitement|url=http://tribune.com.pk/story/731357/justice-nasirul-mulk-new-cjs-swat-connection-spurs-hope-excitement/|accessdate=17 April 2015|agency=Express Tribune|publisher=Express Tribune, F. Khaliq|date=5 July 2014}}&lt;/ref&gt; هن جو تعلق هڪ سياسي گھراڻي سان هو، هن جو والد[[ڪامران خان (سياستدان)| ڪامران خان]] پڻ سياستدان هو، جيڪو 1973ع کان 1977 تائين پاڪستان جي [[ايوان بالا پاڪستان|ايوان بالا]] (سينٽ) جو رڪن رهيو. &lt;ref name=&quot;Express Tribune, F. Khaliq&quot;/&gt;هن جو ننڍو ڀاءُ [[سراج الملڪ]] پڻ 2003ع کان 2009ع تائين ايوان بالا جو رڪن رهيو. هن جو چاچو، چاچا ڪريم بخش (بخش) هڪ مشهور [[سماجي ڪارڪن]] هو. هن جو هڪ رشتيدار رفيع الملڪ [[سوات ضلعو|سوات]] جو [[ميئر]] پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;Express Tribune, F. Khaliq&quot;/&gt;

هن ڏهين ڪلاس جو امتحان [[هاءِ اسڪول]] [[سوات ضلعو|سوات]] مان پاس ڪيو ۽ [[بي اي]] جي سند [[فنون لطيفا]] ۾ [[جهانزيب ڪاليج]] مان 1970ع ۾ حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;News International, 2014&quot;&gt;{{cite news|last1=Our correspondent|title=Family, friends hope Justice Nasirul Mulk will uphold rule of law|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-7-260313-Family-friends-hope-Justice-Nasirul-Mulk-will-uphold-rule-of-law.#sthash.PVPmNZ5q.dpuf|accessdate=16 April 2015|agency=News International|publisher=News International, 2014|date=7 July  2014|archivedate=16 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416134116/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-7-260313-Family-friends-hope-Justice-Nasirul-Mulk-will-uphold-rule-of-law.#sthash.PVPmNZ5q.dpuf}}&lt;/ref&gt; هن ساڳي سال [[پشاور يونيورسٽي]] ۾ قانون جي تعليم لاءِ داخلا ورتي. ان دور ۾ يونيورسٽي جي استادن هن کي ”''محنت ڪندڙ ۽ هوشيار نوجوان''“ ڪوٺيو.&lt;ref name=&quot;News International, 2014&quot;/&gt;

1972ع ۾ هن قانون ۾ [[ايل ايل بي]] جي سند [[پشاور يونيورسٽي]] مان حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;News International, 2014&quot;/&gt; وڌيڪ تعليم لاءِ هي[[انگلينڊ]] جي [[انر ٽيمپل]] ويو جتي[[ايل ايل ايم]] جو امتحان 1976ع ۾ پاس ڪيو.&lt;ref name=&quot;Newsweek Pakistan, Iqbal&quot;&gt;{{cite news|last1=Iqbal|first1=Aamir|title=Nasir-ul-Mulk Takes Oath as Chief Justice of Pakistan|url=http://newsweekpakistan.com/nasir-ul-mulk-takes-oath-as-chief-justice-of-pakistan/|accessdate=17 April 2015|agency=Newsweek Pakistan|publisher=Newsweek Pakistan, Iqbal|date=7 July 2014}}&lt;/ref&gt;

== تعليمدان ۽ پيشيور سفر ==
پاڪستان واپس اچڻ بعد، [[پشاور هاءِ ڪورٽ]] ۾ هن قانون جي مشق شروع ڪئي. هن پشاور يونيورسٽي ۾ [[قانون جو پروفيسر|قانون جي پروفيسر]] طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;News International, 2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn_CJP&quot;/&gt; هي [[پاڪستان انتظامي عملي ڪاليج]] ([[انگريزي]]: Pakistan Administrative Staff College) ۾ پڻ ليڪچر ڏيندو رهيو. هي پشاور يونيورسٽي ۾ قانون جي پروفيسر طور نالي واري شخصيت هو. 

هي 17 سالن تائين [[پشاور هاءِ ڪورٽ]] ۾ قانوندان طور خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Newsweek Pakistan, Iqbal&quot;/&gt; 1981ع ۾ هي پشاور هاءِ ڪورٽ بار جو جنرل سيڪريٽري چونديو ويو.&lt;ref name=&quot;News International, 2014&quot;/&gt; 1990 ۽ 93ع ۾ هي ٻه دفعا پشاور هاءِ ڪورٽ بار جو صدر پڻ چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;Newsweek Pakistan, Iqbal&quot;/&gt; 1993 کان 1994ع تائين هي[[خيبرپختون خواهه جي حڪومت]] جو[[ايڊووڪيٽ جنرل]] پڻ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn_CJP&quot;/&gt;

== قانوندان طور خدمتون (1994 کان 2014) ==
6 جون 1994ع تي هي پشاور هاءِ ڪورٽ جو [[جج]] مقرر ٿيو. جتي هي 2004ع تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;News International, 2014&quot;/&gt; 31 جولاءِ 2004ع تي [[گورنر خيبرپختون خواهه]] جي تجويز تي هن کي پشاور هاءِ ڪورٽ جو [[چيف جسٽس]] مقرر ڪيو ويو. 2005ع ۾ هي [[سپريم ڪورٽ آف پاڪستان|سپريم ڪورٽ]] ويو.&lt;ref name=&quot;Newsweek Pakistan, Iqbal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Newsweek Pakistan, Bajwa&quot;&gt;{{cite news|last1=Bajwa|first1=Nadeem|title=Justice Nasirul Mulk becomes new CJ of Supreme Court of Pakistan|url=http://www.newspakistan.pk/2014/07/06/justice-nasirul-mulk-cj-supreme-court-pakistan/|access-date=17 April 2015|agency=Newsweek Pakistan|publisher=Newsweek Pakistan, Bajwa|date=6 July 2014|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902021912/http://www.newspakistan.pk/2014/07/06/justice-nasirul-mulk-cj-supreme-court-pakistan/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== وزير اعظم پاڪستان (نگران) ==
[[شاهد خاقان عباسي]]، آگسٽ 2007ع تي [[نواز شريف]] جي نااهلي بعد[[پاڪستان جو وزير اعظم]] مقرر ٿيو، ان پنهنجو مدو 31 مئي 2018ع تي پورو ڪيو. 28 مئي، حڪومت جي پنج سال پورا ٿيڻ کان ٽي ڏينهن اڳ، مخالف ڌر جي اڳواڻ، [[سيد خورشيد شاهه]] ۽ [[شاهد خاقان عباسي]] ناصر الملڪ کي نگران وزيراعظم بنائڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1410523|title=Former CJP Nasirul Mulk named as caretaker PM
|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 May 2018|accessdate=1 June 2018t}}&lt;/ref&gt; [[ايوانِ صدر|صدارتي محل]] ۾ ناصر الملڪ پاڪستان جي[[پاڪستان جو نگران وزيراعظم| ستين نگران وزيراعظم]] طور قسم کنيو کنيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.geo.tv/latest/197592-justice-retd-nasirul-mulk-to-take-oath-as-caretaker-prime-minister-today|title=Justice (retd) Nasir-ul-Mulk takes oath as caretaker PM|work=[[Geo News]]|date=1 June 2018|accessdate=1 June 2018}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] پاران [[پاڪستاني عام چونڊون، 2018|چونڊن ۾ ڪاميابي]] کان پوءِ [[عمران خان]] کي [[پاڪستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]] نامزد ڪيو ويو، جنهن 17 آگسٽ 2018ع تي [[پاڪستان جي وزيراعظمن جي فهرست|19هين وزير اعظم]] جي عهدي جو قسم کنيون.
=== ڪابينا ===
5 جون 2018ع تي ناصر الملڪ هيٺ ڏيکاريل قائم مقام وزير مقرر ڪيا:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.geo.tv/amp/198053|title=Six-member caretaker federal cabinet sworn in|author=|date=|website=www.geo.tv|accessdate=8 June 2018}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable floatcenter&quot; style=&quot;font-size:100%; text-align:right; margin:0 0 1.5em 1.5em;&quot;
|+ '''ملڪ ڪابينا'''
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |[[شمشاد اختر]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |وزارت ماليات ۽ مصوبابندي
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |[[حسين هارون]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; |[[وزير دفاع پاڪستان|وزير دفاع]]، دفاع ۽ بجاءِ واري ڊويزن
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |محمد اعظم خان
|style=&quot;text-align:center;&quot; |گھرو وزارت
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |بريسٽر علي ظفر
|style=&quot;text-align:center;&quot; |وزير قانون، انصاف
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |روشن خورشيد
|style=&quot;text-align:center;&quot; |وزارت انساني حق ۽ سرحدي علائقا
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |محمد يوسف شيخ
|style=&quot;text-align:center;&quot; |وزارت تعليم و صحت
|}
{{clear}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{cite web|last=سپريم ڪورٽ آف پاڪستان|title=عزت ماب چيف جسٽس ناصر الملڪ|url=http://www.supremecourt.gov.pk/web/page.asp?id=219|work=حڪومت پاڪستان|publisher=رجسٽرار، سپريم ڪورٽ پاڪستان|accessdate=29 December 2013}}
[[زمرو:1950ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>ehjpc7zp3mq6uhgdeq2ybqn0t8i4vrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ناول</title>
    <ns>14</ns>
    <id>42062</id>
    <revision>
      <id>374780</id>
      <parentid>115381</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="12j6172nl4c128yt4g6m4eq160xfrw8" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>12j6172nl4c128yt4g6m4eq160xfrw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374781</id>
      <parentid>374780</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="1b1nvnoi8o9spwsmpygo7l9shi65dtk" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>1b1nvnoi8o9spwsmpygo7l9shi65dtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374782</id>
      <parentid>374781</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="ia14coc96nm9esa1hgbpr9vbjibhzy3" xml:space="preserve">[[زمرو:ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>ia14coc96nm9esa1hgbpr9vbjibhzy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374783</id>
      <parentid>374782</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="tw15j4w7ogiy5mw8xyx9zfvdiyzsdnu" xml:space="preserve">[[زمرو:ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]</text>
      <sha1>tw15j4w7ogiy5mw8xyx9zfvdiyzsdnu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374784</id>
      <parentid>374783</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="nn35jzh1lpx4dnjgmuaag55exgklyog" xml:space="preserve">[[زمرو:ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتابون]]</text>
      <sha1>nn35jzh1lpx4dnjgmuaag55exgklyog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:بٽڻ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42084</id>
    <revision>
      <id>374722</id>
      <parentid>115564</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="532" sha1="hh1w8f0qh9xnghibzdw13lz38dyfait" xml:space="preserve">&lt;kbd class=&quot;nowrap button&quot; title=&quot;This is not a clickable button; it illustrates the button one should find.&quot; style=&quot;padding:{{{padTB|.2em}}} {{{padLR|.6em}}}; border:1px solid; border-color:#AAA #555 #555 #AAA; {{border-radius|3px}} background-color: {{{bgcolor|#F2F2F2}}}; color: {{{fgcolor|#000}}}; {{linear-gradient|top|{{{bgcolor1|#FCFCFC}}}, {{{bgcolor2|#E0E0E0}}}}} {{#ifeq:{{{format|}}}|bold|font-weight: bold;}} font-family:sans-serif; {{{style|}}}&quot;&gt;{{{text|{{{1|بٽڻ}}}}}}&lt;/kbd&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hh1w8f0qh9xnghibzdw13lz38dyfait</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374723</id>
      <parentid>374722</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="539" sha1="ivo63s5c11y4xvvfin7sxfp93y3zwry" xml:space="preserve">&lt;kbd class=&quot;nowrap button&quot; title=&quot;This is not a clickable button; it illustrates the button one should find.&quot; style=&quot;padding:{{{padTB|.2em}}} {{{padLR|.6em}}}; border:1px solid; border-color:#AAA #555 #555 #AAA; {{border-radius|3px}} background-color: {{{bgcolor|#F2F2F2}}}; color: {{{fgcolor|#000}}}; {{linear-gradient|top|{{{bgcolor1|#FCFCFC}}}, {{{bgcolor2|#E0E0E0}}}}} {{#ifeq:{{{format|}}}|bold|font-weight: bold;}} font-family:sans-serif; {{{style|}}}&quot;&gt;{{{text|{{{1|بٽڻ متن}}}}}}&lt;/kbd&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ivo63s5c11y4xvvfin7sxfp93y3zwry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:PAGENAME</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42276</id>
    <revision>
      <id>374672</id>
      <parentid>371426</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246" sha1="odxp6gdogzvmiqdzcpoahl3txk93peg" xml:space="preserve">{{#if:{{{1|}}}|{{PAGENAME:{{{1|}}}}}|{{PAGENAME}}}}&lt;includeonly&gt;[[زمرو:اهي صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا|PN00{{PAGENAME}}]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>odxp6gdogzvmiqdzcpoahl3txk93peg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44019</id>
    <revision>
      <id>374580</id>
      <parentid>124097</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="335" sha1="sjfqqmlvtldt26tmieqp7xq2to4vwvv" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
{{category ambiguous|organized events, e.g. festivals and sport events|Organized events|things that happened in the past|History}}

[[زمرو:تاريخ]]
[[زمرو:ثقافت]]
[[زمرو:لقاءُ]]
[[زمرو:قدرتي آفتون]]
[[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]]</text>
      <sha1>sjfqqmlvtldt26tmieqp7xq2to4vwvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374583</id>
      <parentid>374580</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="935" sha1="hoh8pnitqmivwpwp8uda99k9ktpsiw5" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
هي زمرو استعمال ۾ نه آهي ڇاڪاڻ ته ان جو عنوان مبهم آهي. منظم واقعن لاءِ، مثال طور [[:زمرو:تهوارون]] ۽ [[:زمرو:راندين جا مقابلا]]، ڏسو [[:زمرو:منظم گڏجاڻيون]]. [[ماضي]] ۾ ٿيندڙ شين لاءِ، ڏسو [[:زمرو:تاريخ]] 

نوٽ: هي زمرو صفحو خالي هجڻ گهرجي. سڀني داخلائن کي مٿي ڏنل زمرن مان هڪ يا هڪ مناسب ذيلي زمري هيٺ ٻيهر درجه بندي ڪيو وڃي. هن زمري ۾ ڪو به صفحو يا فائلون نه آهن. هي فهرست تازين تبديلين کي ظاهر نه ڪري سگهي ٿي (وڌيڪ سکو).


[[زمرو:تاريخ]]
[[زمرو:ثقافت]]
[[زمرو:لقاءُ]]
[[زمرو:قدرتي آفتون]]
[[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]]</text>
      <sha1>hoh8pnitqmivwpwp8uda99k9ktpsiw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374584</id>
      <parentid>374583</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="931" sha1="0jli717akbdlmv0958aqzyirzeu7nzb" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
هي زمرو استعمال ۾ نه آهي ڇاڪاڻ ته ان جو عنوان مبهم آهي. منظم واقعن لاءِ، مثال طور [[:زمرو:تهوارون]] ۽ [[:زمرو:راندين جا مقابلا]]، ڏسو [[:زمرو:منظم گڏجاڻيون]]. [[ماضي]] ۾ ٿيندڙ شين لاءِ، ڏسو [[:زمرو:تاريخ]] 

نوٽ: هي زمرو صفحو خالي هجڻ گهرجي. سڀني داخلائن کي مٿي ڏنل زمرن مان هڪ يا هڪ مناسب ذيلي زمري هيٺ ٻيهر درجه بندي ڪيو وڃي. هن زمري ۾ ڪو به صفحو يا فائلون نه آهن. هي فهرست تازين تبديلين کي ظاهر نه ڪري سگهي ٿي (وڌيڪ سکو).


[[زمرو:ڏوھ]]
[[زمرو:ثقافت]]
[[زمرو:لقاءُ]]
[[زمرو:قدرتي آفتون]]
[[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]]</text>
      <sha1>0jli717akbdlmv0958aqzyirzeu7nzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374585</id>
      <parentid>374584</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="j0ctkctut7kd3zqw4vezmb00txqqh87" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
هي زمرو استعمال ۾ نه آهي ڇاڪاڻ ته ان جو عنوان مبهم آهي. منظم واقعن لاءِ، مثال طور [[:زمرو:تهوارون]] ۽ [[:زمرو:راندين جا مقابلا]]، ڏسو [[:زمرو:منظم گڏجاڻيون]]. [[ماضي]] ۾ ٿيندڙ شين لاءِ، ڏسو [[:زمرو:تاريخ]] 

نوٽ: هي زمرو صفحو خالي هجڻ گهرجي. سڀني داخلائن کي مٿي ڏنل زمرن مان هڪ يا هڪ مناسب ذيلي زمري هيٺ ٻيهر درجه بندي ڪيو وڃي. هن زمري ۾ ڪو به صفحو يا فائلون نه آهن. هي فهرست تازين تبديلين کي ظاهر نه ڪري سگهي ٿي (وڌيڪ سکو).


[[زمرو:ڏوھ]]
[[زمرو:حادثا]]
[[زمرو:انساني آفتون]]
[[زمرو:قدرتي آفتون]]
[[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]]</text>
      <sha1>j0ctkctut7kd3zqw4vezmb00txqqh87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374586</id>
      <parentid>374585</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:حادثا]]; added [[Category:آفتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>374586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="cn452qsziuehxilghcoggpjvnwi8rzf" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
هي زمرو استعمال ۾ نه آهي ڇاڪاڻ ته ان جو عنوان مبهم آهي. منظم واقعن لاءِ، مثال طور [[:زمرو:تهوارون]] ۽ [[:زمرو:راندين جا مقابلا]]، ڏسو [[:زمرو:منظم گڏجاڻيون]]. [[ماضي]] ۾ ٿيندڙ شين لاءِ، ڏسو [[:زمرو:تاريخ]] 

نوٽ: هي زمرو صفحو خالي هجڻ گهرجي. سڀني داخلائن کي مٿي ڏنل زمرن مان هڪ يا هڪ مناسب ذيلي زمري هيٺ ٻيهر درجه بندي ڪيو وڃي. هن زمري ۾ ڪو به صفحو يا فائلون نه آهن. هي فهرست تازين تبديلين کي ظاهر نه ڪري سگهي ٿي (وڌيڪ سکو).


[[زمرو:ڏوھ]]
[[زمرو:آفتون]]
[[زمرو:انساني آفتون]]
[[زمرو:قدرتي آفتون]]
[[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]]</text>
      <sha1>cn452qsziuehxilghcoggpjvnwi8rzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تهوارون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44600</id>
    <revision>
      <id>374582</id>
      <parentid>374134</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="sa6b4t7kiy09z05qscyinu7evz5umpl" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:تفريحي تقريبون]]
[[زمرو:گڏجاڻي]]
[[زمرو:منظم گڏجاڻيون]]</text>
      <sha1>sa6b4t7kiy09z05qscyinu7evz5umpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڀاشا ڊيم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45082</id>
    <revision>
      <id>374739</id>
      <parentid>295368</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T00:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8103" sha1="oikv7cddayi2w6gzh78xyf7f8apighd" xml:space="preserve">{{بهترين مضمون}}
[[فائل:Indus river.svg|thumb|Indus river and tributaries, data based on The Times Atlas of the world]]
{{Infobox dam
| name = ديامير ڀاشا ڊيم
| name_official = 
| image = 
| image_size = 
| image_caption = 
| image_alt = 
| location_map = Pakistan
| location_map_size = 
| location_map_caption = 
| coordinates = {{coord|35|31|10.2|N|73|44|21.1|E|type:landmark|display=inline,title}}
| coordinates_ref = 
| country = [[پاڪستان]]
| location = [[گلگت بلتستان]]
| status = ابتدائي تعميري مرحلو
| construction_began = 18 آڪٽوبر 2011
| opening = 2028&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1038665/dasu-power-project-gets-precedence-over-bhasha|title=Dasu power project gets precedence over Bhasha|first=Khaleeq|last=Kiani|date=27 August 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt; (اندازن.)
| demolished = 
| cost = 14 ارب آمريڪي ڊالر (2013ع جو ڪاٿو)&lt;ref name=kuna/&gt;
| owner = [[واپڊا]]
| dam_type = ڪشش ثقل، [[آر سي سي]]
| dam_height = {{Convert|272|m|ft|0|abbr=on}}
| dam_height_thalweg = 
| dam_height_foundation = 
| dam_length = 
| dam_width_crest = 
| dam_width_base = 
| dam_volume = 
| dam_elevation_crest = 
| dam_crosses = [[سنڌو درياهه]]
| spillway_count = 
| spillway_type = 
| spillway_capacity = 
| res_name = 
| res_capacity_total = {{Convert|10000000000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
| res_capacity_active = {{Convert|7900000000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
| res_capacity_inactive = 
| res_catchment = 
| res_surface = 
| res_elevation = 
| res_max_depth = 
| res_max_length = 
| res_max_width = 
| res_tidal_range = 
| plant_operator = 
| plant_commission = 
| plant_decommission = 
| plant_type = 
| plant_turbines = 12 x 375 [[ميگاواٽ|ايم ڊبليو]]
| plant_capacity = 4,500 ايم ڊبليو
| plant_annual_gen = 19.028 [[TWh]] (لڳ ڀڳ)
| extra = 
}}
'''ڀاشا ديامير ڊيم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Diamer-Bhasha Dam}}، ڪنڪريٽ يا پٿرن سان جڙيل [[ڪشش ثقل ڊيم]] آهي، جيڪو هن وقت تعمير جي شروعاتي مرحلن ۾ آهي، هي ڊيم [[سنڌو درياهه]] مٿان [[گلگت بلتستان]] واري علائقي ۾ جوڙيو پيو وڃي. هن ڊيم جو افتتاح [[پاڪستان]] جي اڳواڻي [[پاڪستان جو وزيراعظم|وزير اعظم]] [[يوسف رضا گيلاني]] 18 آڪٽوبر 2011ع تي ڪئي. تعمير کان پوءِ ديامير ڀاشا ڊيم ڪنڪريٽ سان جوڙيل دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيم هوندو.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite news|title=PM lays Foundation Stone of Bhasha Dam|url=http://www.thenews.com.pk/article-24888-PM-lays-Foundation-Stone-of-Bhasha-Dam|accessdate=28 August 2013|newspaper=[[دي نيوز انٽرنيشنل]]|date=18 October 2011}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; هن ڊيم جو نالو [[ديامر ضلعو|ديامير ضلعي]] جي [[ڀاشا]] علائقي ۾ واقع هجڻ ڪري پيو.

مڪمل ٿيڻ کان پوءِ هن ڊيم مان ماحول دوست هائڊرو پاور ذريعي 4500 [[ميگا واٽ]] بجلي پيدا ٿيندي؛ (ب) 8،500،00 ايڪڙ فوٽ پاڻي محفوظ ٿيندو جيڪو ذرعي آبادي جي لاءِ ڪتب آندو ويندو؛ (ٻ) هن ڊيم جي تعمير کان پوءِ [[تربيلا ڊيم]] جي عمر 25 سال وڌيڪ وڌي سگھي ٿي؛ ۽ (ت) مها ٻوڏ جي دوران هن ڊيم جي مدد سان صورتحال کي قابو ۾ ڪري سگھجي ٿو.

ڀاشا ڊيم کي [[ڪالاباغ ڊيم]] سان ڀيٽيندي انجنيئر انور خورشيد جو چوڻ آهي ته ''”ڀاشا ڊيم ڪالاباغ ڊيم جو متبادل نٿو ٿي سگھي، جيتوڻڪ هي ڊيم وڌيڪ اوچائي تي آهي، پر هن پٿريلي زمين سبب ڀاشا مان ڪو ڪينال ڪڍڻ ممڪن ناهي. [[سنڌو درياهه]] ۾ جوڙيل ڊيمن مان ڪالاباغ واحد ڊيم آهي جنهن مان ڪينال ڪڍي سگھجن ٿا“''.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jul-2012/cci-approves-kalabagh-dam?show=744|title=CCI approves Kalabagh Dam|date=2012-06-30|work=The Nation|access-date=2018-08-04|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

هن ڊيم جو سلپ وي 272 ميٽر اوچو هوندو، جنهن ۾ 14 در لڳل هوندا، هر در جي ويڪرائي 11.5 ميٽر ۽ اوچائي 16.24 ميٽر هوندي. هن ڊيم ۾ 81،00،000 ايڪڙ فوٽ پاڻي محفوظ ڪري سگھجي ٿو جڏهن ته وهندڙ پاڻي 6،400،000 ايڪڙ فوٽ محفوظ ڪري سگھجي ٿو. هن ڊيم لاءِ ٻه زير زمين بجلي گھر پڻ تجويز ڪيل آهن، جيڪي ڊيم جي ٻنهي پاسن کان هوندا ۽ جن ۾ 6 چرخيون (ٽربائين) لڳل هوندا جنهن جي مدد سان 4500 [[ميگا واٽ]] بجلي پيدا ٿيندي.

ڊيم ٺهڻ واري جڳهه کي ڊيم لاءِ ناموزن قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{cite news |title=Safety of Bhasha Dam may be at high risk |url=https://nation.com.pk/10-Nov-2008/safety-of-bhasha-dam-may-be-at-high-risk |accessdate=22 September 2018 |publisher=The nation}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[سنڌ]] هن ڊيم تي اعتراض واريا آهن.
&lt;ref name=&quot;ڊان&quot;&gt;{{cite news |title=Sindh CM raises questions over Bhasha dam |url=https://www.dawn.com/news/1432385 |accessdate=22 September 2018 |publisher=[[ڊان (اخبار)]]}}&lt;/ref&gt;

==پسمنظر==
2006ع جي جنوري ۾ [[پرويز مشرف]] جي حڪمراني هيٺ [[حڪومت پاڪستان]] 5 گھڻ رخا ڊيم 10 کان 12 سالن ۾ ٺاهڻ جو اعلان ڪيو. اعلان مطابق ديامير ڀاشا ڊيم پهرين مرحلي ۾ جوڙڻو هو.&lt;ref name=&quot;AboutDB&quot;&gt;{{cite web|title=About Bhasha Dam|url=http://www.diamerbhasha.com/aboutbhasha.html|accessdate=28 August 2013|work=diamerbhasha.com}}&lt;/ref&gt; 2008ع جي نومبر ۾، [[قومي اقتصادي ڪائونسل پاڪستان|قومي اقتصادي ڪائونسل]] جي ايگزيڪيوٽو ڪاميٽي ڊيم واري منصوبي کي منظور ڪيو. [[پاڪستان]] جي آئيني باڊي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] پڻ هن ڊيم جي تعيمر لاءِ راضپو ڏيکاريو. هن ڊيم جي بنياد جو پٿر [[پاڪستان جو وزيراعظم|پاڪستان جي وزير اعظم]] 18 آڪٽوبر 2011ع تي رکيو.&lt;ref name=foundation/&gt;

==تعمير ۽ خرچ==
نومبر 2008ع تي ھن ڊيم تي ايندڙ خرچ اندازن 12.6 ارب ڊالر ھو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=$12.6 billion Diamer-Bhasha Dam approved|url=http://paktribune.com/news/126-billion-Diamer-Bhasha-Dam-approved-207795.html|accessdate=23 July 2013|newspaper=[[PakTribune]]|date=12 November 2008|archive-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120759/http://paktribune.com/news/126-billion-Diamer-Bhasha-Dam-approved-207795.html|dead-url=yes|archivedate=26 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826120759/http://paktribune.com/news/126-billion-Diamer-Bhasha-Dam-approved-207795.html}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ 81  ايڪڙ فوٽ پاڻي جمع ڪرڻ جي گنجائش ھئي. ھن ڊيم مان 4500 ميگا واٽ بجلي پڻ پيدا ٿيندا.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Diamer-Bhasha Dam financing still on the table: ADB|url=http://www.brecorder.com/agriculture-a-allied/183/1233695|accessdate=23 July 2013|newspaper=[[Business Recorder]]|date=4 September 2012|archive-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161126/http://www.brecorder.com/agriculture-a-allied/183/1233695|dead-url=yes|archivedate=26 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826161126/http://www.brecorder.com/agriculture-a-allied/183/1233695}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڊيم ۽ آبي ذخيرا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڊيم ۽ آبي ذخيرا]]</text>
      <sha1>oikv7cddayi2w6gzh78xyf7f8apighd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گستاخي جو ڏينهن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45186</id>
    <revision>
      <id>374587</id>
      <parentid>337381</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>374587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2050" sha1="2znwkisktuvcjyvcsu3a3hwx9iirely" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
|holiday_name = گستاخي جو ڏينهن
|observedby   = ڪيترائي ملڪ، اڪثر يورپي ۽ اتر آمريڪا جا ملڪ - غير سرڪاري
|duration     = 1 ڏينهن
|frequency    = ساليانو
|scheduling   = هر سال ساڳيو ڏينهن
|date  = 30 سيپٽمبر
|celebrations = ماڻهن کي اظهار راءِ جي آزادي متعلق تعليم ڏيڻ، توڙي جو اها راءِ مذهبي يا ڪٽر ماڻهن جي خلاف هجي
|type  = ثقافتي
|significance =  [[توهين مذهب]] متعلق ڏينهن ملهائڻ
}}
'''گستاخي جو عالمي ڏينهن''' (International Blasphemy Day) ماڻهن کي [[توهين مذهب جا قانون|توهين مذهب جي قانون]] ۽ [[اظهار راءِ جي آزادي]] متعلق ڄاڻ ڏيڻ جو ڏينهن آهي. هن ڏينهن تي ماڻهن کي [[مذهب تي تنقيد|مذهب تي کليل تنقيد]] ڪرڻ جي حق کان واقفت ڪرائي ويندي آهي، جنهن تي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ڳالهائڻ ڏوهه آهي. هي ڏينهن پهريون دفعو 2009ع ۾ [[تحقيق لاءِ مرڪز|سينٽر فار انڪوائري]] طرفان ملهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.secularhumanism.org/index.php/articles/7732 |title=CFI’s Campaign for Free Expression and International Blasphemy Rights Day : An Origin Story |publisher=Center for Inquiry |date=2015-09-10 |accessdate=2018-09-11}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڏڻ]]
[[زمرو:سماج]]
[[زمرو:دهريت]]
[[زمرو:سيڪولرازم]]
[[زمرو:گستاخي]]
[[زمرو:لامذهبيت]]
[[زمرو:مذھب ۽ سماج]]
[[زمرو:مذهبي آزادي]]
[[زمرو:منظم گڏجاڻيون]]
[[زمرو:مذهبي تڪرارون]]
[[زمرو:اظهار جي آزادي]]
[[زمرو:آمريڪا جا عوامي ڏڻ]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عام موڪلون]]
[[زمرو:2009ع کان شروع ٿيل عوامي ڏڻ]]</text>
      <sha1>2znwkisktuvcjyvcsu3a3hwx9iirely</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اونهارو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45485</id>
    <revision>
      <id>374502</id>
      <parentid>330933</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T13:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3159" sha1="6q4z5gmfvzbdbriali8ylt63sfq8ju7" xml:space="preserve">[[فائل:Field Hamois Belgium Luc Viatour.jpg|left|thumb|200px|''[[بيلجيم]] ۾ اونھاري دوران ٻنين جو نظارو'']]
[[فائل:Field Hamois Belgium Luc Viatour.jpg|کاٻو|thumb|200px|[[بيلجيئم]] ۾ اونھاري جي موسم ۾ زمين جو ڦوٽو]]

'''اونھارو'''{{lang-en|Summer}} هڪ موسم جو نالو آهي.هن موسم ۾ ڏينهن وڏا ٿيندا آهن ۽  راتيون ننڍيون۔ گرمي پد وڌيڪ هوندو آهي۔ سال جو سڀ کان وڏو ڏينهن 21 [[جون]]  هن موسم ۾ ٿيندو آهي.شمسي سال جي حساب سان اپريل جو اڌ، مئي، جون، جولاءِ ۽ آگسٽ جو اڌ، اونهاري جا مهينا ليکيا ويندا آهن.''&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.'']{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt; سال جي چئن [[ٽيمپريٽ]] مندن منجهاران ھڪ مند جو نالو جيڪا سڀ کان وڌيڪَ گرم ھوندي آھي ۽ [[بھار]] کانپوءِ شروع ٿيندي آهي  ۽ جنهن کانپوءِ [[سرء]] جي مند شروع ٿيندي آهي. اونهاري ۾ ڏينھن وڏا ۽ راتيون ننڍيون ٿينديون آهن. تاريخ 21 جون ھن مند جو وچ ھوندو آھي
.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cecil Adams |url=http://www.straightdope.com/columns/read/161/is-it-true-summer-in-ireland-starts-may-1 |title=Is it true summer in Ireland starts May 1? |publisher=The Straight Dope |date=1983-03-11 |accessdate=2011-09-27 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110830161742/http://www.straightdope.com/columns/read/161/is-it-true-summer-in-ireland-starts-may-1 |archivedate=30 August 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;موسمياتي ڄاڻ پٽاندڙ ھيءَ مند [[خط استوا]] جي اتر واري اڌ گول ۾ جون، جولائي ۽ آگسٽ ۾ ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ واري ڌرتي جي اڌ گول ۾ ڊسمبر، جنوري ۽ فبروري ۾ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;Meteorological Glossary&quot;&gt;{{cite book |publisher= HMSO|location= London |isbn= 0-11-400363-7|page= 260|title=Meteorological Glossary}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rgs.org/OurWork/Schools/School+Members+Area/Ask+the+experts/Meteorological+forecasting.htm &quot;Professor Paul Hardaker answers questions on meteorological forecasting&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202023116/http://www.rgs.org/OurWork/Schools/School+Members+Area/Ask+the+experts/Meteorological+forecasting.htm |date=2 February 2017 }}. [[Royal Geographical Society]].&lt;/ref&gt; موسمياتي علمن پٽاندڙ سموريون مندون ڪيلينڊر جي مھيني جي پھرين تاريخ تي شروع ٿينديون آهن ۽ آخري تاريخ تي ختم ٿينديون آهن. &lt;ref name=&quot;Meteorological Glossary&quot;/&gt;


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اونهارو]]
[[زمرو:موسم]]
[[زمرو:مُندون]]</text>
      <sha1>6q4z5gmfvzbdbriali8ylt63sfq8ju7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستان جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>46593</id>
    <revision>
      <id>374809</id>
      <parentid>348375</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="0km14myp89jjsbwl4au9ree1czsqcgw" xml:space="preserve">[[زمرو:پاڪستان]]
[[زمرو:ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:هندوستان جي تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>0km14myp89jjsbwl4au9ree1czsqcgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Namespace and pagename-detecting templates</title>
    <ns>10</ns>
    <id>46628</id>
    <revision>
      <id>374682</id>
      <parentid>177255</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2798" sha1="8bomkemgafy75qv3j1kvkyhgelz0mej" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = Namespace and pagename-detecting templates
| state = {{{state|{{{1|&lt;noinclude&gt;expanded&lt;/noinclude&gt;}}}}}}
| bodyclass=hlist
| title = نيم-جڳهه ۽ صفحي جي نالي سڃاڻيندڙ سانچا

| group1 = [[وڪيپيڊيا:نيم-جڳهه (Namespace)|نيم-جڳهه]]
| list1 =
 {{Navbox |child
  |groupstyle=font-weight:normal;

  | group1 = خاص
  | list1 =
* {{tlbare|Main other}}
* {{tlbare|Talk other}}
* {{tlbare|Book other}}
* {{tlbare|Category other}}
* {{tlbare|Draft other}}
* {{tlbare|File other}}
** {{tlbare|Is Commons}}
* {{tlbare|Help other}}
* {{tlbare|Module other}}
* {{tlbare|Portal other}}
* {{tlbare|Template other}}
* {{tlbare|User other}}
* {{tlbare|Wikipedia other}}
* {{tlbare|Single namespace}}
* {{tlbare|If talkspace of}}
* {{tlbare|If usertalk of}}
  | group2 = وڌيڪ عام
  | list2 =
* {{tlbare|Namespace detect}}
* {{tlbare|Namespace detect showall}}
* {{tlbare|Main talk other}}
** {{tlbare|Main talk other flex}}
* {{tlbare|Talkspace detect}}
 }}

| group2 = [[وڪيپيڊيا:صفحي جو نالو|صفحي جو نالو]]
| list2 = {{navbox|subgroup
  | groupstyle = line-height:1.2em; font-weight:normal; background:transparent;
  | liststyle = line-height:1.2em
   | group1 = {{tlbare|When on basepage}}
   | list1 = اهو سڃاڻي ٿو ته صفحو بنيادي صفحو آهي، ذيلي صفحو آهي يا ان کان وڌيڪ سطح تي آهي، ۽ ان مطابق عمل ڪري ٿو۔
   | group2 = {{tlbare|When pagename is}}
   | list2 = صفحي جي نالي جي نمونن مطابق سڃاڻپ لاءِ۔
   | group3 = {{tlbare|pgn}}              
   | list3 = صفحي جي نالن کي مختلف طريقن سان جدا ڪري ۽ ٻيهر جوڙي سگهي ٿو۔
   | group4 = {{tlbare|IP-talk}}          
   | list4 = IP واپرائيندڙ ٽاڪ صفحو، رجسٽرڊ واپرائيندڙ ٽاڪ صفحو يا غير واپرائيندڙ ٽاڪ صفحو موٽائي ٿو۔
   | group5 = {{tlbare|IP-user other}}    
   | list5 = IP واپرائيندڙ صفحن جي سڃاڻپ لاءِ۔

   | group6 = {{tlbare|Basepage subpage}}
   | list6 = مٿيون صفحو جيڪو (../..) ذيلي صفحو نه هجي۔
   | group7 = {{tlbare|Subpage other}}
   | list7 = صفحي جي نالي ۾ سليش کان پوءِ وارو حصو موجود هجي (مکيه جڳهه کان سواءِ)۔
   | group8 = {{tlbare|Sandbox other}}
   | list8 = صفحو /sandbox ذيلي صفحو هجي (سانچي واري جڳهه ۾)۔
 }}

| below =
* [[وڪيپيڊيا:نالو فضا (نيم اسپيس)]]
* [[وڪيپيڊيا:صفحي جو نالو]]
* [[mw:Help:Magic words|جادوئي لفظ]]
* [[mw:Help:Extension:ParserFunctions|ParserFunctions]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{دستاويز}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8bomkemgafy75qv3j1kvkyhgelz0mej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فتاویٰ عالمگيري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48917</id>
    <revision>
      <id>374785</id>
      <parentid>368961</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28096" sha1="4vmnm4lfpu9mumpcg7cxcbrkwqz5ehi" xml:space="preserve">{{Infobox book
| italic title      = yes
| name              = Fatawa 'Alamgiri
| image             = Manuscript copy of al-Fatawa al-'Alamgiriyyah.jpg
| caption           = فتاوىٰ عالمگيري جو قلمي نسخو
| author            = تقريباً ۵۰۰ اسلامي فقهاءِ حنفي
| country           = [[مغل سلطنت]]
| language          = [[عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| subject           = فقہ حنفي، شريعت، رياستي قانون
| genre             = [[اسلامي قانون]] (فقه حنفي)
| publisher         = مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]]
| pub_date          = 1672
| media_type        = مخطوطو (قلمي)، بعد ۾ ڇپيل جلد
| pages             = متعدد جلد (عام طور تي 6 جلد)
| native_wikisource = ar:الفتاوى الهندية
}}


[[File:Aurangzeb_moguln.jpg|thumb|مغل شهنشاهه اورنگزيب عالمگير قرآن شريف جي تلاوت ڪندي]]

'''فتاوىٰ عالمگيري'''، جنهن کي '''الفتاوىٰ الهندية''' ({{lang|ar|الفتاوى الهندية}}؛ معنيٰ: ''هند جون فتوائون'') پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ جيڪا '''فتاوىٰ هنديه'''، '''فتاوىٰ عالمگيري''' يا '''الفتاوىٰ العالمگيرية''' ({{lang|ar|الفتاوى العالمكيرية}}؛ معنيٰ: *عالمگير جون فتوائون*) جي نالن سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي،&lt;ref&gt;{{cite book|quote=Aurangzeb 'Alamgir got the legal document Fatāwā al-Hindiyyah, popularly called Fatāwā-e-'Alamgiri, composed during his rule.|author=Tariq Rahman|url=https://books.google.com/books?id=oLL8DwAAQBAJ|title=Interpretations of Jihad in South Asia: An Intellectual History|date=7 September 2020|publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG|isbn=978-3-11-071700-6}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جو هڪ جامع [[شريعت]]-بنياد فقهي مجموعو آهي.
هي ڪتاب مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير|محمد محيي الدين اورنگزيب عالمگير]] جي دورِ حڪومت ۾ ترتيب ڏنو ويو، ۽ ان ۾ رياست جي انتظام، اخلاقي قدرن، فوجي حڪمتِ عملي، معاشي پاليسي، عدل و انصاف ۽ سزائن بابت فقهي هدايتون شامل آهن. هي مجموعو [[مغل سلطنت]] دوران سرڪاري قانون ۽ بنيادي ضابطه اخلاق طور استعمال ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;jm&quot;&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, ISBN 978-9004168596، ص. 194–197&lt;/ref&gt;
بعد ۾، هي ڪتاب اٺارهين صديءَ کان وٺي ويهين صديءَ جي شروعاتي دور تائين، برطانوي نوآبادي دور ۾ به ڏکڻ ايشيا ۾ شريعت جي نفاذ لاءِ هڪ بنيادي قانوني حوالو بڻيو رهيو.&lt;ref name=&quot;da1&quot;&gt;David Arnold and Peter Robb, ''Institutions and Ideologies: A SOAS South Asia Reader'', Psychology Press، ص. 171–176&lt;/ref&gt;

ڪيترن مؤرخن ۽ قانوني ماهرن فتاوىٰ عالمگيري کي “مغل هندستان جي دور ۾ مسلمان قانون جو سڀ کان وڏو ۽ جامع فقهي مجموعو” قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;The Cambridge History of India, Volume 5, Page 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The End of Muslim Rule in India, Volume 1, ص. 192–198&lt;/ref&gt; فتاوا عالمگيري مغل بادشاهه اورنگزيب (1658-1707ع) جي حڪم سان، فقہ جو هڪ مستند ۽ جامع ڪتاب عربي زبان ۾ تيار ڪيو ويو. هي ڪتاب پوءِ فتاوي عالمگيري جي نالي سان مشهور ٿيو. هن علمي ڪم جي پورائي لاءِ شيخ نظام الدين. برهانپوريءَ جي سربراهيءَ ۾ عالمن جي هڪ ڪميٽي جوڙي وئي. ساڻس گڏ چار وڏا عالم: قاضي محمد حسين جونپوري، سيد علي اڪبر سعدالله خاني، ملا حامد جونپوري ۽ محمد اڪرم لاهوري شريڪ ڪار رهيا. هرهڪ عالم سان گڏ ڏهه معاون عالم مقرر ٿيا، جن ۾ سيد نظام الدين ٺٽوي ۽ قاضي ابوالخير ٺٽوي به شامل رهيا. فقہ جو هي جامع ڪتاب اٺن سالن ۾ تيار ٿيو ۽ ان تي عالمگيري سڪي جا ٻه لک رپيا خرچ ٿيا
&lt;ref name =&quot; راشدي &quot; &gt;  ڪتاب جو  نالو ؛ 
ڳالهيون منهنجي سنڌ جون :مصنف؛سيد حسام الدين راشدي: مرتب؛ غلام محمد لاکو: ايڊيشن؛ پهريون 1992ع، ٻيو 2007ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو  &lt;/ref&gt;. ڏکڻ ايشيا لاءِ حنفي مسلڪ جي  ھن اسلامي ڪوڊ جي تياري ۾ اورنگزيب 500 جي لڳ ڀڳ ديني عالمن جون خدمتون حاصل ڪيون جن ۾ 300 کن ڏکڻ ايشيا جا ، 100 کن عراق جا ۽ 100 کن [[حجاز]]  (سعودي عرب ) جا عالم دين شامل ھيا. ھن ڪتابن جي مجموعي ۾ خاندان، غلامن، جنگ، ملڪيت، مذھبن جي تعلقن جا، ڏيتي ليتي، محصولن، معاشي ۽ ٻين معاملن جي مسئلن مذھبي فتوائن جو ذڪر ڪيل آهي. انھن فتوائن جو مجموعو (Code) 30 جلدن تي مشتمل ھيو پر ھاڻي ڪيترين ئي ٻولين ۾ نئين ڇاپن ۾ سمورو 6 جلدن ۾ ڇپيل آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. Fatawa Hindiyyah. 1st ed. Vol. 1. 6 vols. Damascus, Beirut, Kuwait: Dar an-Nawadir, 2013.&lt;/ref&gt; برطانيا جي راڄ جي شروعات ۾ ئي سيڪيولر قانوني نظام قائم ڪرڻ جي بدران مقامي تيار ڪيل ادارن ۽ قانونن کي قائم رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو اھڙي طرح فتوا عالمگيري جو ڪوڊ قانوني نظام جو بنيادي حصو رھيو.

==خاڪو==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' دنيا جي مختلف علائقن مان آيل ڪيترن ئي نامور اسلامي عالمن جو گڏيل علمي ڪم هو، جن ۾ [[حجاز]] جا عالم به شامل هئا، ۽ اهي گهڻو ڪري [[حنفي]] فقهي مذهب سان تعلق رکندا هئا. فتاوىٰ عالمگيري جي ترتيب لاءِ مغل شهنشاهه اورنگزيب اسلامي فقھ جا 500 ماهر گڏ ڪيا، جن مان 300 [[ڏکڻ ايشيا]] مان، 100 [[عراق]] مان، ۽ 100 [[حجاز]] مان هئا. [[لاهور]] جي مشهور فقيه شيخ نظام کي هن ڪميشن جو چيئرمين مقرر ڪيو ويو، جنهن فتاوىٰ عالمگيري جي تدوين جي نگراني ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ahmad |first=Muhammad Basheer |url=https://books.google.com/books?id=8yw9AQAAIAAJ |title=The Administration of Justice in Medieval India |date=1951 |publisher=Manager of Publications |pages=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهن عالمن جي ڪيترن سالن جي محنت جي نتيجي ۾، ديرين [[مغل دور]] ۾ ڏکڻ ايشيا لاءِ اسلامي قانون جو هڪ جامع ضابطو تيار ٿيو. هن مجموعي ۾ ذاتي، خانداني، غلامي، جنگ، ملڪيت، بين المذهبي لاڳاپن، واپار، محصول، معيشت ۽ ٻين ڪيترن ئي حالتن بابت قانوني ضابطا ۽ ان وقت جي [[فقیه]]ن جون اجتهادي فيصلا شامل آهن.{{citation needed|date=March 2022}}
هي مجموعو [[قرآن]] جي آيتن تي ٻڌل آهي، جن کي [[حديث]]ي روايتن سان تقويت ڏني وئي آهي، جن ۾ [[صحيح البخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابو دائود]] ۽ [[جامع ترمذي]] جون روايتون شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/administrationof029109mbp/administrationof029109mbp_djvu.txt The Administration of Justice in Medieval India], MB Ahmad, Aligarh University (1941)&lt;/ref&gt;

فتاوىٰ عالمگيري ڪيترن سببن ڪري نمايان حيثيت رکي ٿي:
* هي مجموعو شروعات ۾ مختلف ٻولين ۾ 30 جلدن تي مشتمل هو، جڏهن⁠ته جديد ڇاپن ۾ عام طور 6 جلدن ۾ شايع ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. ''Fatawa Hindiyyah''. 2013.&lt;/ref&gt;
* هن مجموعي [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص طور [[بنگال صوبه]]، جي معيشت ۾ سڌو ۽ نمايان ڪردار ادا ڪيو، ۽ [[ابتدائي صنعتڪاري]] (proto-industrialization) کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Hussein2002&quot;&gt;{{cite book |last=Hussein |first=S M |title=Structure of Politics Under Aurangzeb 1658–1707 |date=2002 |page=158}}&lt;/ref&gt;
* هي مغل سلطنت جي سڄي علائقي ۾ عدالتي قانون جو بنياد بڻيو.
* هن اهڙو قانوني نظام قائم ڪيو، جنهن ۾ ماڻهن سان سندن مذهب جي بنياد تي مختلف سلوڪ ڪيو ويندو هو.

ٻين [[حنفي]] فقهي متنن سان گهڻي مشابهت رکندي،&lt;ref&gt;Alan Guenther (2006)&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري هيٺين معاملن بابت قانوني احڪام بيان ڪري ٿي:

===فوجداري ۽ ذاتي قانون===
* 18هين صديءَ ۾ ڏکڻ ايشيا جي مسلمانن لاءِ ذاتي قانون ۽ وراثت جا حق.&lt;ref&gt;Neil Baillie, ''Digest of Muhammadan Law''&lt;/ref&gt;
* تحفن بابت ذاتي قانون.
* [[اسلام ۾ ارتداد|مرتد]] شخص کي سزا بعد نه وراثت جو حق حاصل هوندو آهي ۽ نه ئي هو وراثت ڇڏي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Fatawa-i Alamgiri, Vol 6&lt;/ref&gt;
* مسلمان ڇوڪري جي ولي کي سندس رضامندي سان نڪاح ڪرائڻ جو اختيار حاصل آهي.
* بالغ مسلمان ڇوڪري کي نڪاح لاءِ ولي جي اجازت ضروري آهي.
* صحيح يا غير صحيح شادين مان پيدا ٿيندڙ ٻارن جي نسب بابت قانون.
* چار زالن وارو مسلمان مڙس سڀني سان انصاف، برابري ۽ ازدواجي حقن جي ادائيگي جو پابند آهي.
* [[حدود]] قانون تحت [[زنا]] جي سزا: شادي شده شخص لاءِ [[رجم]] (سنگسار)، ۽ غير شادي شده لاءِ ڪوڙا، سزا جو دارومدار ملزم جي حيثيت تي هوندو آهي.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;

===لوٽ مار ۽ غلامي===
* جيڪڏهن ٻه يا وڌيڪ مسلمان، يا مسلمانن جي تابع ماڻهو، امام جي اجازت کان سواءِ غير مسلم علائقي ۾ داخل ٿي مالِ غنيمت حاصل ڪن ۽ اهو مال مسلمان علائقي ۾ آڻين، ته اهو مال قانوني طور سندن ملڪيت بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;
* رهائشي علائقن جي لوٽ مار اسلام ۾ منع ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Rights in Islam}}&lt;/ref&gt;
* مسلمانن کي غلام خريد ڪرڻ ۽ رکڻ جو حق حاصل آهي.
* مسلمان مرد کي پنهنجي قبضي ۾ موجود غلام عورت سان جنسي تعلق جو حق آهي.
* غلامن کي وراثت جو ڪو حق حاصل ناهي.
* غلامن جي شاهدي عدالت ۾ قبول نه ٿيندي.
* غلام کي شادي لاءِ پنهنجي مالڪ جي اجازت ضروري آهي.
* غلامن جي جزوي يا مڪمل آزاديءَ بابت قانوني شرطون مقرر ڪيل آهن.

===احتساب (محتسب) جو ادارو===
فتاوىٰ عالمگيري ''محتسب'' جي اداري کي قانوني صورت ۾ منظم ڪيو، جيڪو اڳ به مغل حڪمرانن جي دور ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;Mughal Administration, J Sircar&lt;/ref&gt; ڪنهن به اشاعت يا ڄاڻ کي بدعت قرار ڏئي ان جي اشاعت کي جرم بڻائي سگهجي ٿي. ''ڪوتوال'' جهڙا عملدار مقرر ڪيا ويا، جيڪي [[حسبه]] جي اصولن کي نافذ ڪندا هئا. هن انتظامي ڍانچي جو مقصد ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانون جي نفاذ ۽ اسلامائيت هو.&lt;ref name=jm/&gt;

==ترتيب ۽ ارتقا==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' (جنهن کي '''فتاوىٰ العالمگيرية''' پڻ لکيو وڃي ٿو) سنه 1672ع جي آخر ڌاري ترتيب ڏني وئي. هي مجموعو 500 مسلمان عالمن تي ٻڌل هو، جيڪي [[مدينه]]، [[بغداد]] ۽ ڀارتي برصغير مان آيل هئا، ۽ هن ڪم جي تدوين [[دهلي]] (ڀارت) ۽ [[لاهور]] (پاڪستان) ۾ ٿي. هن علمي منصوبي جي اڳواڻي شيخ نظام برهانپوري ڪئي.&lt;ref name=mrp1&gt;M. Reza Pirbhai (2009), Reconsidering Islam in a South Asian Context, Brill Academic, {{ISBN|978-9004177581}}, pp. 131–154&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://library.villanova.edu/Find/Record/433376/TOC |title=Feminism and Islam: legal and literary perspectives |date=1996 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-9680-1 |editor-last=Yamani |editor-first=Mai |location=New York |editor-last2=Allen |editor-first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;
هي ڪم [[حنفي]] فقھ جي دائري اندر اسلامي قانون جو هڪ تخليقي اطلاق هو.&lt;ref name=jm/&gt; ان سان گڏ، هن مجموعي مسلمان عدليه ۽ اسلامي فقيهن جي صوابديدي [[فتويٰ]] جاري ڪرڻ جي اختيارن کي محدود ڪيو.&lt;ref name=mrp1/&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), Islam in South Asia: A Short History, Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, pp. 192–199&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري لڳ ڀڳ اٺن سالن (1664ع کان 1672ع) ۾ مڪمل ٿي. ترڪي جي [[اتاترڪ يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل محقق احمد اوزيل پنهنجي ڪم ''TDV İslâm Ansiklopedisi، el-alemgiriyye'' ۾ ڄاڻايو آهي ته اورنگزيب جي دور ۾ هي مجموعو مسافرن، عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي ذريعي تيزي سان [[اناطوليه]] تائين پکڙيو.&lt;ref name=&quot;Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols); Alamgiri&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Sardella |editor1-first=Ferdinando |editor2-last=Jacobsen |editor2-first=Knut A. |title=Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols) |date=2020 |publisher=Brill |isbn=9789004432284 |pages=1507 |url=https://books.google.com/books?id=rAT1DwAAQBAJ |access-date=25 April 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڀارت ۾ اقتدار مسلمان حڪمرانن کان [[برطانوي راج]] ڏانهن منتقل ٿيو، تڏهن نوآبادي حڪمرانن مقامي ادارن ۽ روايتي قانونن کي برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ يورپي سيڪيولر [[ڪامن لا]] لاڳو ڪرڻ بدران اڳ-نوآبادي دور جي قانونن تي عمل جاري رکيو.&lt;ref name=da1/&gt; فتاوىٰ عالمگيري، هڪ مرتب اسلامي قانوني متن جي حيثيت سان، اورنگزيب ۽ پوءِ وارن مسلمان حڪمرانن جي دور ۾ ڀارت جي قانوني نظام جو بنياد بڻيو.
انگريزي ڳالهائيندڙ ججن کي، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري (الھنديه) عربي زبان ۾ هئي، مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو. ان عمل سان اسلامي اشرافيه (legal gentry) جو هڪ سماجي طبقو وجود ۾ آيو، جيڪو پنهنجي علمي مهارت، قانوني اختيار ۽ خودمختياري کي سختي سان محفوظ رکندو هو. ساڳئي وقت، ساڳين نوعيت جي ڪيسن ۾ تشريح تي ٻڌل مختلف ۽ متضاد فيصلا ٿيڻ لڳا، جيڪو معاملو برطانوي نوآبادي عملدارن لاءِ پريشاني جو سبب بڻيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;K. Ewing (1988), Sharia and Ambiguity in South Asian Islam, University of California Press, {{ISBN|978-0520055759}}&lt;/ref&gt;
نوآبادي حڪومت جو خيال هو ته فتاوىٰ عالمگيري مان اخذ ڪيل روايتي شريعت تي ٻڌل قانون کي [[ڪامن لا]] طرز جي ادارن ذريعي منصفاڻي نموني لاڳو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt; پر اوڻيهين صدي جي ٻئي اڌ ۾ هي خيال ڪمزور ٿي پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري اندروني تضادن ۽ اختلافن سان ڀريل هئي، ۽ ان کان علاوه هي متن حنفي سني شريعت تي ٻڌل هو. ڏکڻ ايشيا ۾ شيعه مسلمانن جا سني مسلمانن سان اختلاف هئا، ۽ ٻين اقليتي اسلامي فرقن پڻ فتاوىٰ عالمگيري جي لاڳو ٿيڻ تي سوال کنيا.&lt;ref name=da1/&gt; ان کان علاوه، هندو آبادي به حنفي شريعت تي ٻڌل هن قانوني ضابطي کي قبول نه ڪيو.
ٽيون اهم مسئلو اهو هو ته نوآبادي حڪومت جو &quot;قانوني نظير&quot; (legal precedent) تي يقين، انگلو-محمدن قانوني نظام ۾ نظير کي نظرانداز ڪرڻ واري روايت سان ٽڪراءُ ۾ آيو، جنهن سبب برطانوي عملدارن کي مولوين (اسلامي عالمن) تي بي اعتمادي ٿي.&lt;ref name=da1/&gt; ان جي نتيجي ۾ نوآبادي انتظاميا هڪ اهڙي بيوروڪريسي جوڙڻ لڳي، جنهن مسلمان فرقن لاءِ الڳ مذهبي قانون ۽ غير مسلمانن (هندو، ٻڌ، جين، سِک) لاءِ عام قانون تيار ڪيا.&lt;ref name=da1/&gt; هن بيوروڪريسي فتاوىٰ عالمگيري کي بنياد بڻائي مسلمانن لاءِ جدا مذهبي قانون ٺاهيا، جڏهن⁠ته غير مسلمانن لاءِ جدا قانون لاڳو ڪيا ويا، جن مان گهڻا 1947ع کان پوءِ آزاد [[ڀارت]] ۾ پڻ اختيار ڪيا ويا.&lt;ref name=jdd&gt;J. Duncan Derrett (1999), Religion, Law and State in India, Oxford University Press, {{ISBN|978-0195647938}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ترجما پڻ ڪرايا ويا. اوڻيهين صدي جي آخر ۾، برطانوي اصرار تي [[الهدايه|الھدايه]] کي عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو ويو. چارلس هيملٽن&lt;ref&gt;Charles Hamilton, {{Google books|tc4DAAAAQAAJ|Guide: A Commentary on the Mussulman Laws}}, Allen &amp; Co, London&lt;/ref&gt; ۽ وليم جونز شريعت سان لاڳاپيل ٻين متنن سان گڏ فتاوىٰ عالمگيري جا حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. انهن ترجمن نوآبادي ڀارت ۾ [[قاضي]]ن جي طاقت ۽ ڪردار ۾ گهٽتائي آندي.&lt;ref&gt;U. Yaduvansh (1969), The decline of the role of the qadis in India: 1793–1876, Studies in Islam, Vol. 6, pp. 155–171&lt;/ref&gt;in
1865ع ۾ نيل بيلي فتاوىٰ عالمگيري سميت ٻين اسلامي متنن جي بنياد تي ''A Digest of Muhammadan Law'' شايع ڪيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;{{Google books|NB4YAAAAYAAJ|A Digest of Moohummudan Law}}, Smith Elder, London&lt;/ref&gt; 1873ع ۾ سرڪار هڪ ٻيو انگريزي مجموعو ''The Muhammadan Law'' شايع ڪيو، جنهن ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ڪيترائي حصا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}}, SC Sircar, Calcutta, 1873&lt;/ref&gt; اهي سڀئي متن اوڻيهين صدي جي آخر ۽ ويهين صدي جي شروعات ۾ نوآبادي ڀارت جي قانوني نظام ۽ عدليه کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم حوالا بڻيا، ۽ انهن مان ڪيترائي قانون آزاد [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt;

==همعصر تبصرا==

[[برٽن اسٽين]] موجب، '''فتاوىٰ عالمگيري''' مغلي دور ۾ مسلمان ''[[عالِم|علما]]'' جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جي علامت هئي، جيڪا اڳ ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ مسلمان اشرافيه ۽ عوام کان گهڻي حد تائين وڃائجي چڪي هئي. هن مجموعي قانوني اصولن کي نئين سر ترتيب ڏنو ۽ اسلام ۽ مسلمان سماج جي دائري کي وڌائڻ لاءِ اسلامي قانون جو هڪ نئون ۽ وسيع ضابطو ترتيب ڏنو.&lt;ref name=burton1&gt;Burton Stein (2010), ''A History of India'', John Wiley &amp; Sons, {{ISBN|978-1405195096}}, pp. 177–178&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد مؤرخن&lt;ref&gt;Scott Kugle (2001), [https://dx.doi.org/10.1017/S0026749X01002013 Framed, Blamed and Renamed: The Recasting of Islamic Jurisprudence in Colonial South Asia], ''Modern Asian Studies'', Volume 35, Issue 02, pp. 257–313&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mona Siddiqui (1996), ''Law and the Desire for Social Control: An Insight into the Hanafi Concept of Kafa'a with Reference to the Fatawa 'Alamgiri'', In Mai Yamani (ed.), ''Feminism in Islam: Legal and Literary Perspectives'', {{ISBN|978-0814796818}}, New York University Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Daniel Collins (1987), ''Islamization of Pakistani Law: A Historical Perspective'', ''Stanford Journal of International Law'', Vol. 24, pp. 511–532&lt;/ref&gt; لکيو آهي ته برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جهڙن متنن مان شريعت کي ترجمو ڪرڻ ۽ لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون نوآبادي دور ۽ آزادي کان پوءِ به (پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ۾) ڊگهي مدي واري قانوني وراثت ڇڏي ويون.

جمال ملڪ جي خيال ۾، هن دستاويز مسلمان سماج اندر سماجي درجا بندي کي وڌيڪ سخت ڪيو ۽ حنفي فقھ جي اڳئين اتفاق (اجماع) کان ڪٿي ڪٿي انحراف پڻ ڪيو.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; سندس دليل آهي ته ڪجهه سزائن ذريعي اڳ ۾ قائم سماجي درجا قانوني صورت اختيار ڪري ويا: مسلمان اشرافيه، جهڙوڪ ''سيد''، جسماني سزائن کان مستثنىٰ قرار ڏنا ويا، جڏهن⁠ته گورنرن ۽ زميندارن کي ذليل ته ڪري سگهجي ٿو، پر نه گرفتار ڪري سگهجي ٿو ۽ نه جسماني سزا ڏئي سگهجي ٿي؛ وچولي طبقي کي ذليل ڪري قيد ڪري سگهجي ٿو، پر جسماني سزا نٿي ڏئي سگهجي؛ جڏهن⁠ته هيٺين طبقي جي عام ماڻهن کي ذلت، جسماني سزا ۽ قيد—ٽئي سزائون ڏئي سگهجن ٿيون.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; ان سان گڏ، شهنشاهه کي اهو اختيار پڻ حاصل هو ته هو ''فرمان'' (قانوني حڪم) جاري ڪري، جيڪي اسلامي فقيهن جي فتوائن تي بالادست حيثيت رکندا هئا.&lt;ref name=mrp1/&gt;

[[مونا صديقي]] نشاندهي ڪري ٿي ته جيتوڻيڪ هن متن کي ''فتاوىٰ'' سڏيو وڃي ٿو، پر حقيقت ۾ اهو نه ڪو هڪ فتوو آهي ۽ نه ئي اورنگزيب جي دور جون فتوائون گڏ ڪيل آهن.&lt;ref name=msid/&gt; هي دراصل ''مبسوط'' طرز جو، ''فروع الفقه'' صنف جو اسلامي قانوني متن آهي، جنهن ۾ ڪيترن بيانن کي گڏ ڪري اڳين [[حنفي]] شريعت متنن ڏانهن حوالا ڏنا ويا آهن. هن متن موجب، معاهدو لازمي طور لکيل دستاويز نه هوندو آهي، پر گهڻين حالتن ۾ اهو زباني اتفاق به ٿي سگهي ٿو، جيئن نڪاح، جيڪو شاهدن جي موجودگيءَ ۾ طئي ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=msid&gt;Mona Siddiqui (2012), ''The Good Muslim: Reflections on Classical Islamic Law and Theology'', Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521518642}}, pp. 12–16&lt;/ref&gt;

==برطانوي دور==
برطانوي حڪمراني دوران مقامي قانوني ادارا برقرار رکيا ويا، ۽ فتاوىٰ عالمگيري اسلامي قانون جو بنياد بڻجي ويو. انگريز ججن کي عربي متن سبب مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو، جنهن سبب تشريحي اختلاف وڌيا.&lt;ref name=da1/&gt;
بعد ۾ الڳ مذهبي قانون ترتيب ڏنا ويا، جيڪي 1947ع کان پوءِ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=jdd/&gt;
برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا انگريزي ترجما ڪرايا ويا، جن مان نيل بيلي، چارلس هيملٽن ۽ سرڪار جا ترجما نمايان آهن. اهي متن نوآبادي دور جي قانون سازيءَ جو بنياد بڻيا.&lt;ref name=da1/&gt;

==ترجما==
۱۸۹۲ع ۾، بنگالي عالم [[محمد نعيم الدين]]، [[واجد علي خان پني]] جي مدد سان ۽ حافظ محمود علي خان پني جي سرپرستي هيٺ—جيڪو [[بنگال جا زميندار|زميندار]] [[ڪراتيا زمينداري|ڪراتيا]] جو هو—''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[بنگالي ٻولي]] ۾ چار جلدن تي مشتمل ترجمو شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|last=Islam Khan|first=Nurul|script-title=bn:বাংলাদেশ জেলা গেজেটীয়ার টাংগাইল|publisher=Establishment Ministry|year=1990|language=bn|pages=277}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rcv&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Panni, Wazed Ali Khan|author=Mir Shamsur Rahman}}&lt;/ref&gt;  

[[ڪفيل الرحمن نشاط عثماني]]، جيڪو ديوبندي فقهي عالم هو، ''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[اردو ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Qasmi |first1=Amanat Ali |title=نستعلیق صفت انسان مفتی کفیل الرحمن نشاط عثمانی |trans-title=سٺي سيرت وارو انسان: مفتي ڪفيل الرحمن نشاط عثماني |url=https://www.jahan-e-urdu.com/mufti-kafeelur-rahaman-nishat-usmani/ |access-date=12 January 2021 |work=Jahan-e-Urdu |date=28 February 2018 |language=Urdu}}&lt;/ref&gt;

==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ==
* {{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}} – فتاوىٰ عالمگيري جي ڪيترن ئي حصن جو انگريزي ترجمو (مترجم: ايس. سي. سرڪار، ٽيگور پروفيسر آف لا، ڪلڪتو، ۱۸۷۳ع)
* شيخ نظام، ''الفتاوىٰ الهندية''، ۶ جلد، بيروت: دار احياء التراث العربي، ٽيون ايڊيشن، ۱۹۸۰ع

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Fatawa-E-Alamgiri}}
[[Category:اسلامي فقھ بابت ڪتاب]]
[[Category:حنفي فقھ جو ادب]]
[[Category:ڀارت ۾ شريعت]]
[[Category:مغليه دور جا شاهي ڪتاب]]
[[Category:ڀارت جي قانوني تاريخ]]
[[Category:پاڪستان جي قانوني تاريخ]]
[[Category:قانوني ضابطا]]
[[Category:۱۷هين صدي جا ڀارتي ڪتاب]]
[[Category:سني ادب]]
[[Category:اسلامي ادب]]
[[Category:ڀارتي غير افسانوي ڪتاب]]
[[Category:ڀارتي مذهبي متن]]
[[Category:ڀارت جي تاريخ نويسي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فارسي ادب]]
[[زمرو:مشهور ڪتابون]]
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]</text>
      <sha1>4vmnm4lfpu9mumpcg7cxcbrkwqz5ehi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374786</id>
      <parentid>374785</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>374786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27989" sha1="pvdr1g7lqxktipoz362p4sc3epe384z" xml:space="preserve">{{Infobox book
| italic title      = yes
| name              = Fatawa 'Alamgiri
| image             = Manuscript copy of al-Fatawa al-'Alamgiriyyah.jpg
| caption           = فتاوىٰ عالمگيري جو قلمي نسخو
| author            = تقريباً ۵۰۰ اسلامي فقهاءِ حنفي
| country           = [[مغل سلطنت]]
| language          = [[عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| subject           = فقہ حنفي، شريعت، رياستي قانون
| genre             = [[اسلامي قانون]] (فقه حنفي)
| publisher         = مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]]
| pub_date          = 1672
| media_type        = مخطوطو (قلمي)، بعد ۾ ڇپيل جلد
| pages             = متعدد جلد (عام طور تي 6 جلد)
| native_wikisource = ar:الفتاوى الهندية
}}


[[File:Aurangzeb_moguln.jpg|thumb|مغل شهنشاهه اورنگزيب عالمگير قرآن شريف جي تلاوت ڪندي]]

'''فتاوىٰ عالمگيري'''، جنهن کي '''الفتاوىٰ الهندية''' ({{lang|ar|الفتاوى الهندية}}؛ معنيٰ: ''هند جون فتوائون'') پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ جيڪا '''فتاوىٰ هنديه'''، '''فتاوىٰ عالمگيري''' يا '''الفتاوىٰ العالمگيرية''' ({{lang|ar|الفتاوى العالمكيرية}}؛ معنيٰ: *عالمگير جون فتوائون*) جي نالن سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي،&lt;ref&gt;{{cite book|quote=Aurangzeb 'Alamgir got the legal document Fatāwā al-Hindiyyah, popularly called Fatāwā-e-'Alamgiri, composed during his rule.|author=Tariq Rahman|url=https://books.google.com/books?id=oLL8DwAAQBAJ|title=Interpretations of Jihad in South Asia: An Intellectual History|date=7 September 2020|publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG|isbn=978-3-11-071700-6}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جو هڪ جامع [[شريعت]]-بنياد فقهي مجموعو آهي.
هي ڪتاب مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير|محمد محيي الدين اورنگزيب عالمگير]] جي دورِ حڪومت ۾ ترتيب ڏنو ويو، ۽ ان ۾ رياست جي انتظام، اخلاقي قدرن، فوجي حڪمتِ عملي، معاشي پاليسي، عدل و انصاف ۽ سزائن بابت فقهي هدايتون شامل آهن. هي مجموعو [[مغل سلطنت]] دوران سرڪاري قانون ۽ بنيادي ضابطه اخلاق طور استعمال ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;jm&quot;&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, ISBN 978-9004168596، ص. 194–197&lt;/ref&gt;
بعد ۾، هي ڪتاب اٺارهين صديءَ کان وٺي ويهين صديءَ جي شروعاتي دور تائين، برطانوي نوآبادي دور ۾ به ڏکڻ ايشيا ۾ شريعت جي نفاذ لاءِ هڪ بنيادي قانوني حوالو بڻيو رهيو.&lt;ref name=&quot;da1&quot;&gt;David Arnold and Peter Robb, ''Institutions and Ideologies: A SOAS South Asia Reader'', Psychology Press، ص. 171–176&lt;/ref&gt;

ڪيترن مؤرخن ۽ قانوني ماهرن فتاوىٰ عالمگيري کي “مغل هندستان جي دور ۾ مسلمان قانون جو سڀ کان وڏو ۽ جامع فقهي مجموعو” قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;The Cambridge History of India, Volume 5, Page 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The End of Muslim Rule in India, Volume 1, ص. 192–198&lt;/ref&gt; فتاوا عالمگيري مغل بادشاهه اورنگزيب (1658-1707ع) جي حڪم سان، فقہ جو هڪ مستند ۽ جامع ڪتاب عربي زبان ۾ تيار ڪيو ويو. هي ڪتاب پوءِ فتاوي عالمگيري جي نالي سان مشهور ٿيو. هن علمي ڪم جي پورائي لاءِ شيخ نظام الدين. برهانپوريءَ جي سربراهيءَ ۾ عالمن جي هڪ ڪميٽي جوڙي وئي. ساڻس گڏ چار وڏا عالم: قاضي محمد حسين جونپوري، سيد علي اڪبر سعدالله خاني، ملا حامد جونپوري ۽ محمد اڪرم لاهوري شريڪ ڪار رهيا. هرهڪ عالم سان گڏ ڏهه معاون عالم مقرر ٿيا، جن ۾ سيد نظام الدين ٺٽوي ۽ قاضي ابوالخير ٺٽوي به شامل رهيا. فقہ جو هي جامع ڪتاب اٺن سالن ۾ تيار ٿيو ۽ ان تي عالمگيري سڪي جا ٻه لک رپيا خرچ ٿيا
&lt;ref name =&quot; راشدي &quot; &gt;  ڪتاب جو  نالو ؛ 
ڳالهيون منهنجي سنڌ جون :مصنف؛سيد حسام الدين راشدي: مرتب؛ غلام محمد لاکو: ايڊيشن؛ پهريون 1992ع، ٻيو 2007ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو  &lt;/ref&gt;. ڏکڻ ايشيا لاءِ حنفي مسلڪ جي  ھن اسلامي ڪوڊ جي تياري ۾ اورنگزيب 500 جي لڳ ڀڳ ديني عالمن جون خدمتون حاصل ڪيون جن ۾ 300 کن ڏکڻ ايشيا جا ، 100 کن عراق جا ۽ 100 کن [[حجاز]]  (سعودي عرب ) جا عالم دين شامل ھيا. ھن ڪتابن جي مجموعي ۾ خاندان، غلامن، جنگ، ملڪيت، مذھبن جي تعلقن جا، ڏيتي ليتي، محصولن، معاشي ۽ ٻين معاملن جي مسئلن مذھبي فتوائن جو ذڪر ڪيل آهي. انھن فتوائن جو مجموعو (Code) 30 جلدن تي مشتمل ھيو پر ھاڻي ڪيترين ئي ٻولين ۾ نئين ڇاپن ۾ سمورو 6 جلدن ۾ ڇپيل آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. Fatawa Hindiyyah. 1st ed. Vol. 1. 6 vols. Damascus, Beirut, Kuwait: Dar an-Nawadir, 2013.&lt;/ref&gt; برطانيا جي راڄ جي شروعات ۾ ئي سيڪيولر قانوني نظام قائم ڪرڻ جي بدران مقامي تيار ڪيل ادارن ۽ قانونن کي قائم رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو اھڙي طرح فتوا عالمگيري جو ڪوڊ قانوني نظام جو بنيادي حصو رھيو.

==خاڪو==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' دنيا جي مختلف علائقن مان آيل ڪيترن ئي نامور اسلامي عالمن جو گڏيل علمي ڪم هو، جن ۾ [[حجاز]] جا عالم به شامل هئا، ۽ اهي گهڻو ڪري [[حنفي]] فقهي مذهب سان تعلق رکندا هئا. فتاوىٰ عالمگيري جي ترتيب لاءِ مغل شهنشاهه اورنگزيب اسلامي فقھ جا 500 ماهر گڏ ڪيا، جن مان 300 [[ڏکڻ ايشيا]] مان، 100 [[عراق]] مان، ۽ 100 [[حجاز]] مان هئا. [[لاهور]] جي مشهور فقيه شيخ نظام کي هن ڪميشن جو چيئرمين مقرر ڪيو ويو، جنهن فتاوىٰ عالمگيري جي تدوين جي نگراني ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ahmad |first=Muhammad Basheer |url=https://books.google.com/books?id=8yw9AQAAIAAJ |title=The Administration of Justice in Medieval India |date=1951 |publisher=Manager of Publications |pages=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهن عالمن جي ڪيترن سالن جي محنت جي نتيجي ۾، ديرين [[مغل دور]] ۾ ڏکڻ ايشيا لاءِ اسلامي قانون جو هڪ جامع ضابطو تيار ٿيو. هن مجموعي ۾ ذاتي، خانداني، غلامي، جنگ، ملڪيت، بين المذهبي لاڳاپن، واپار، محصول، معيشت ۽ ٻين ڪيترن ئي حالتن بابت قانوني ضابطا ۽ ان وقت جي [[فقیه]]ن جون اجتهادي فيصلا شامل آهن.{{citation needed|date=March 2022}}
هي مجموعو [[قرآن]] جي آيتن تي ٻڌل آهي، جن کي [[حديث]]ي روايتن سان تقويت ڏني وئي آهي، جن ۾ [[صحيح البخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابو دائود]] ۽ [[جامع ترمذي]] جون روايتون شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/administrationof029109mbp/administrationof029109mbp_djvu.txt The Administration of Justice in Medieval India], MB Ahmad, Aligarh University (1941)&lt;/ref&gt;

فتاوىٰ عالمگيري ڪيترن سببن ڪري نمايان حيثيت رکي ٿي:
* هي مجموعو شروعات ۾ مختلف ٻولين ۾ 30 جلدن تي مشتمل هو، جڏهن⁠ته جديد ڇاپن ۾ عام طور 6 جلدن ۾ شايع ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. ''Fatawa Hindiyyah''. 2013.&lt;/ref&gt;
* هن مجموعي [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص طور [[بنگال صوبه]]، جي معيشت ۾ سڌو ۽ نمايان ڪردار ادا ڪيو، ۽ [[ابتدائي صنعتڪاري]] (proto-industrialization) کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Hussein2002&quot;&gt;{{cite book |last=Hussein |first=S M |title=Structure of Politics Under Aurangzeb 1658–1707 |date=2002 |page=158}}&lt;/ref&gt;
* هي مغل سلطنت جي سڄي علائقي ۾ عدالتي قانون جو بنياد بڻيو.
* هن اهڙو قانوني نظام قائم ڪيو، جنهن ۾ ماڻهن سان سندن مذهب جي بنياد تي مختلف سلوڪ ڪيو ويندو هو.

ٻين [[حنفي]] فقهي متنن سان گهڻي مشابهت رکندي،&lt;ref&gt;Alan Guenther (2006)&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري هيٺين معاملن بابت قانوني احڪام بيان ڪري ٿي:

===فوجداري ۽ ذاتي قانون===
* 18هين صديءَ ۾ ڏکڻ ايشيا جي مسلمانن لاءِ ذاتي قانون ۽ وراثت جا حق.&lt;ref&gt;Neil Baillie, ''Digest of Muhammadan Law''&lt;/ref&gt;
* تحفن بابت ذاتي قانون.
* [[اسلام ۾ ارتداد|مرتد]] شخص کي سزا بعد نه وراثت جو حق حاصل هوندو آهي ۽ نه ئي هو وراثت ڇڏي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Fatawa-i Alamgiri, Vol 6&lt;/ref&gt;
* مسلمان ڇوڪري جي ولي کي سندس رضامندي سان نڪاح ڪرائڻ جو اختيار حاصل آهي.
* بالغ مسلمان ڇوڪري کي نڪاح لاءِ ولي جي اجازت ضروري آهي.
* صحيح يا غير صحيح شادين مان پيدا ٿيندڙ ٻارن جي نسب بابت قانون.
* چار زالن وارو مسلمان مڙس سڀني سان انصاف، برابري ۽ ازدواجي حقن جي ادائيگي جو پابند آهي.
* [[حدود]] قانون تحت [[زنا]] جي سزا: شادي شده شخص لاءِ [[رجم]] (سنگسار)، ۽ غير شادي شده لاءِ ڪوڙا، سزا جو دارومدار ملزم جي حيثيت تي هوندو آهي.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;

===لوٽ مار ۽ غلامي===
* جيڪڏهن ٻه يا وڌيڪ مسلمان، يا مسلمانن جي تابع ماڻهو، امام جي اجازت کان سواءِ غير مسلم علائقي ۾ داخل ٿي مالِ غنيمت حاصل ڪن ۽ اهو مال مسلمان علائقي ۾ آڻين، ته اهو مال قانوني طور سندن ملڪيت بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;
* رهائشي علائقن جي لوٽ مار اسلام ۾ منع ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Rights in Islam}}&lt;/ref&gt;
* مسلمانن کي غلام خريد ڪرڻ ۽ رکڻ جو حق حاصل آهي.
* مسلمان مرد کي پنهنجي قبضي ۾ موجود غلام عورت سان جنسي تعلق جو حق آهي.
* غلامن کي وراثت جو ڪو حق حاصل ناهي.
* غلامن جي شاهدي عدالت ۾ قبول نه ٿيندي.
* غلام کي شادي لاءِ پنهنجي مالڪ جي اجازت ضروري آهي.
* غلامن جي جزوي يا مڪمل آزاديءَ بابت قانوني شرطون مقرر ڪيل آهن.

===احتساب (محتسب) جو ادارو===
فتاوىٰ عالمگيري ''محتسب'' جي اداري کي قانوني صورت ۾ منظم ڪيو، جيڪو اڳ به مغل حڪمرانن جي دور ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;Mughal Administration, J Sircar&lt;/ref&gt; ڪنهن به اشاعت يا ڄاڻ کي بدعت قرار ڏئي ان جي اشاعت کي جرم بڻائي سگهجي ٿي. ''ڪوتوال'' جهڙا عملدار مقرر ڪيا ويا، جيڪي [[حسبه]] جي اصولن کي نافذ ڪندا هئا. هن انتظامي ڍانچي جو مقصد ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانون جي نفاذ ۽ اسلامائيت هو.&lt;ref name=jm/&gt;

==ترتيب ۽ ارتقا==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' (جنهن کي '''فتاوىٰ العالمگيرية''' پڻ لکيو وڃي ٿو) سنه 1672ع جي آخر ڌاري ترتيب ڏني وئي. هي مجموعو 500 مسلمان عالمن تي ٻڌل هو، جيڪي [[مدينه]]، [[بغداد]] ۽ ڀارتي برصغير مان آيل هئا، ۽ هن ڪم جي تدوين [[دهلي]] (ڀارت) ۽ [[لاهور]] (پاڪستان) ۾ ٿي. هن علمي منصوبي جي اڳواڻي شيخ نظام برهانپوري ڪئي.&lt;ref name=mrp1&gt;M. Reza Pirbhai (2009), Reconsidering Islam in a South Asian Context, Brill Academic, {{ISBN|978-9004177581}}, pp. 131–154&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://library.villanova.edu/Find/Record/433376/TOC |title=Feminism and Islam: legal and literary perspectives |date=1996 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-9680-1 |editor-last=Yamani |editor-first=Mai |location=New York |editor-last2=Allen |editor-first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;
هي ڪم [[حنفي]] فقھ جي دائري اندر اسلامي قانون جو هڪ تخليقي اطلاق هو.&lt;ref name=jm/&gt; ان سان گڏ، هن مجموعي مسلمان عدليه ۽ اسلامي فقيهن جي صوابديدي [[فتويٰ]] جاري ڪرڻ جي اختيارن کي محدود ڪيو.&lt;ref name=mrp1/&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), Islam in South Asia: A Short History, Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, pp. 192–199&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري لڳ ڀڳ اٺن سالن (1664ع کان 1672ع) ۾ مڪمل ٿي. ترڪي جي [[اتاترڪ يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل محقق احمد اوزيل پنهنجي ڪم ''TDV İslâm Ansiklopedisi، el-alemgiriyye'' ۾ ڄاڻايو آهي ته اورنگزيب جي دور ۾ هي مجموعو مسافرن، عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي ذريعي تيزي سان [[اناطوليه]] تائين پکڙيو.&lt;ref name=&quot;Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols); Alamgiri&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Sardella |editor1-first=Ferdinando |editor2-last=Jacobsen |editor2-first=Knut A. |title=Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols) |date=2020 |publisher=Brill |isbn=9789004432284 |pages=1507 |url=https://books.google.com/books?id=rAT1DwAAQBAJ |access-date=25 April 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڀارت ۾ اقتدار مسلمان حڪمرانن کان [[برطانوي راج]] ڏانهن منتقل ٿيو، تڏهن نوآبادي حڪمرانن مقامي ادارن ۽ روايتي قانونن کي برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ يورپي سيڪيولر [[ڪامن لا]] لاڳو ڪرڻ بدران اڳ-نوآبادي دور جي قانونن تي عمل جاري رکيو.&lt;ref name=da1/&gt; فتاوىٰ عالمگيري، هڪ مرتب اسلامي قانوني متن جي حيثيت سان، اورنگزيب ۽ پوءِ وارن مسلمان حڪمرانن جي دور ۾ ڀارت جي قانوني نظام جو بنياد بڻيو.
انگريزي ڳالهائيندڙ ججن کي، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري (الھنديه) عربي زبان ۾ هئي، مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو. ان عمل سان اسلامي اشرافيه (legal gentry) جو هڪ سماجي طبقو وجود ۾ آيو، جيڪو پنهنجي علمي مهارت، قانوني اختيار ۽ خودمختياري کي سختي سان محفوظ رکندو هو. ساڳئي وقت، ساڳين نوعيت جي ڪيسن ۾ تشريح تي ٻڌل مختلف ۽ متضاد فيصلا ٿيڻ لڳا، جيڪو معاملو برطانوي نوآبادي عملدارن لاءِ پريشاني جو سبب بڻيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;K. Ewing (1988), Sharia and Ambiguity in South Asian Islam, University of California Press, {{ISBN|978-0520055759}}&lt;/ref&gt;
نوآبادي حڪومت جو خيال هو ته فتاوىٰ عالمگيري مان اخذ ڪيل روايتي شريعت تي ٻڌل قانون کي [[ڪامن لا]] طرز جي ادارن ذريعي منصفاڻي نموني لاڳو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt; پر اوڻيهين صدي جي ٻئي اڌ ۾ هي خيال ڪمزور ٿي پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري اندروني تضادن ۽ اختلافن سان ڀريل هئي، ۽ ان کان علاوه هي متن حنفي سني شريعت تي ٻڌل هو. ڏکڻ ايشيا ۾ شيعه مسلمانن جا سني مسلمانن سان اختلاف هئا، ۽ ٻين اقليتي اسلامي فرقن پڻ فتاوىٰ عالمگيري جي لاڳو ٿيڻ تي سوال کنيا.&lt;ref name=da1/&gt; ان کان علاوه، هندو آبادي به حنفي شريعت تي ٻڌل هن قانوني ضابطي کي قبول نه ڪيو.
ٽيون اهم مسئلو اهو هو ته نوآبادي حڪومت جو &quot;قانوني نظير&quot; (legal precedent) تي يقين، انگلو-محمدن قانوني نظام ۾ نظير کي نظرانداز ڪرڻ واري روايت سان ٽڪراءُ ۾ آيو، جنهن سبب برطانوي عملدارن کي مولوين (اسلامي عالمن) تي بي اعتمادي ٿي.&lt;ref name=da1/&gt; ان جي نتيجي ۾ نوآبادي انتظاميا هڪ اهڙي بيوروڪريسي جوڙڻ لڳي، جنهن مسلمان فرقن لاءِ الڳ مذهبي قانون ۽ غير مسلمانن (هندو، ٻڌ، جين، سِک) لاءِ عام قانون تيار ڪيا.&lt;ref name=da1/&gt; هن بيوروڪريسي فتاوىٰ عالمگيري کي بنياد بڻائي مسلمانن لاءِ جدا مذهبي قانون ٺاهيا، جڏهن⁠ته غير مسلمانن لاءِ جدا قانون لاڳو ڪيا ويا، جن مان گهڻا 1947ع کان پوءِ آزاد [[ڀارت]] ۾ پڻ اختيار ڪيا ويا.&lt;ref name=jdd&gt;J. Duncan Derrett (1999), Religion, Law and State in India, Oxford University Press, {{ISBN|978-0195647938}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ترجما پڻ ڪرايا ويا. اوڻيهين صدي جي آخر ۾، برطانوي اصرار تي [[الهدايه|الھدايه]] کي عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو ويو. چارلس هيملٽن&lt;ref&gt;Charles Hamilton, {{Google books|tc4DAAAAQAAJ|Guide: A Commentary on the Mussulman Laws}}, Allen &amp; Co, London&lt;/ref&gt; ۽ وليم جونز شريعت سان لاڳاپيل ٻين متنن سان گڏ فتاوىٰ عالمگيري جا حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. انهن ترجمن نوآبادي ڀارت ۾ [[قاضي]]ن جي طاقت ۽ ڪردار ۾ گهٽتائي آندي.&lt;ref&gt;U. Yaduvansh (1969), The decline of the role of the qadis in India: 1793–1876, Studies in Islam, Vol. 6, pp. 155–171&lt;/ref&gt;in
1865ع ۾ نيل بيلي فتاوىٰ عالمگيري سميت ٻين اسلامي متنن جي بنياد تي ''A Digest of Muhammadan Law'' شايع ڪيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;{{Google books|NB4YAAAAYAAJ|A Digest of Moohummudan Law}}, Smith Elder, London&lt;/ref&gt; 1873ع ۾ سرڪار هڪ ٻيو انگريزي مجموعو ''The Muhammadan Law'' شايع ڪيو، جنهن ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ڪيترائي حصا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}}, SC Sircar, Calcutta, 1873&lt;/ref&gt; اهي سڀئي متن اوڻيهين صدي جي آخر ۽ ويهين صدي جي شروعات ۾ نوآبادي ڀارت جي قانوني نظام ۽ عدليه کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم حوالا بڻيا، ۽ انهن مان ڪيترائي قانون آزاد [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt;

==همعصر تبصرا==

[[برٽن اسٽين]] موجب، '''فتاوىٰ عالمگيري''' مغلي دور ۾ مسلمان ''[[عالِم|علما]]'' جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جي علامت هئي، جيڪا اڳ ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ مسلمان اشرافيه ۽ عوام کان گهڻي حد تائين وڃائجي چڪي هئي. هن مجموعي قانوني اصولن کي نئين سر ترتيب ڏنو ۽ اسلام ۽ مسلمان سماج جي دائري کي وڌائڻ لاءِ اسلامي قانون جو هڪ نئون ۽ وسيع ضابطو ترتيب ڏنو.&lt;ref name=burton1&gt;Burton Stein (2010), ''A History of India'', John Wiley &amp; Sons, {{ISBN|978-1405195096}}, pp. 177–178&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد مؤرخن&lt;ref&gt;Scott Kugle (2001), [https://dx.doi.org/10.1017/S0026749X01002013 Framed, Blamed and Renamed: The Recasting of Islamic Jurisprudence in Colonial South Asia], ''Modern Asian Studies'', Volume 35, Issue 02, pp. 257–313&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mona Siddiqui (1996), ''Law and the Desire for Social Control: An Insight into the Hanafi Concept of Kafa'a with Reference to the Fatawa 'Alamgiri'', In Mai Yamani (ed.), ''Feminism in Islam: Legal and Literary Perspectives'', {{ISBN|978-0814796818}}, New York University Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Daniel Collins (1987), ''Islamization of Pakistani Law: A Historical Perspective'', ''Stanford Journal of International Law'', Vol. 24, pp. 511–532&lt;/ref&gt; لکيو آهي ته برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جهڙن متنن مان شريعت کي ترجمو ڪرڻ ۽ لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون نوآبادي دور ۽ آزادي کان پوءِ به (پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ۾) ڊگهي مدي واري قانوني وراثت ڇڏي ويون.

جمال ملڪ جي خيال ۾، هن دستاويز مسلمان سماج اندر سماجي درجا بندي کي وڌيڪ سخت ڪيو ۽ حنفي فقھ جي اڳئين اتفاق (اجماع) کان ڪٿي ڪٿي انحراف پڻ ڪيو.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; سندس دليل آهي ته ڪجهه سزائن ذريعي اڳ ۾ قائم سماجي درجا قانوني صورت اختيار ڪري ويا: مسلمان اشرافيه، جهڙوڪ ''سيد''، جسماني سزائن کان مستثنىٰ قرار ڏنا ويا، جڏهن⁠ته گورنرن ۽ زميندارن کي ذليل ته ڪري سگهجي ٿو، پر نه گرفتار ڪري سگهجي ٿو ۽ نه جسماني سزا ڏئي سگهجي ٿي؛ وچولي طبقي کي ذليل ڪري قيد ڪري سگهجي ٿو، پر جسماني سزا نٿي ڏئي سگهجي؛ جڏهن⁠ته هيٺين طبقي جي عام ماڻهن کي ذلت، جسماني سزا ۽ قيد—ٽئي سزائون ڏئي سگهجن ٿيون.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; ان سان گڏ، شهنشاهه کي اهو اختيار پڻ حاصل هو ته هو ''فرمان'' (قانوني حڪم) جاري ڪري، جيڪي اسلامي فقيهن جي فتوائن تي بالادست حيثيت رکندا هئا.&lt;ref name=mrp1/&gt;

[[مونا صديقي]] نشاندهي ڪري ٿي ته جيتوڻيڪ هن متن کي ''فتاوىٰ'' سڏيو وڃي ٿو، پر حقيقت ۾ اهو نه ڪو هڪ فتوو آهي ۽ نه ئي اورنگزيب جي دور جون فتوائون گڏ ڪيل آهن.&lt;ref name=msid/&gt; هي دراصل ''مبسوط'' طرز جو، ''فروع الفقه'' صنف جو اسلامي قانوني متن آهي، جنهن ۾ ڪيترن بيانن کي گڏ ڪري اڳين [[حنفي]] شريعت متنن ڏانهن حوالا ڏنا ويا آهن. هن متن موجب، معاهدو لازمي طور لکيل دستاويز نه هوندو آهي، پر گهڻين حالتن ۾ اهو زباني اتفاق به ٿي سگهي ٿو، جيئن نڪاح، جيڪو شاهدن جي موجودگيءَ ۾ طئي ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=msid&gt;Mona Siddiqui (2012), ''The Good Muslim: Reflections on Classical Islamic Law and Theology'', Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521518642}}, pp. 12–16&lt;/ref&gt;

==برطانوي دور==
برطانوي حڪمراني دوران مقامي قانوني ادارا برقرار رکيا ويا، ۽ فتاوىٰ عالمگيري اسلامي قانون جو بنياد بڻجي ويو. انگريز ججن کي عربي متن سبب مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو، جنهن سبب تشريحي اختلاف وڌيا.&lt;ref name=da1/&gt;
بعد ۾ الڳ مذهبي قانون ترتيب ڏنا ويا، جيڪي 1947ع کان پوءِ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=jdd/&gt;
برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا انگريزي ترجما ڪرايا ويا، جن مان نيل بيلي، چارلس هيملٽن ۽ سرڪار جا ترجما نمايان آهن. اهي متن نوآبادي دور جي قانون سازيءَ جو بنياد بڻيا.&lt;ref name=da1/&gt;

==ترجما==
۱۸۹۲ع ۾، بنگالي عالم [[محمد نعيم الدين]]، [[واجد علي خان پني]] جي مدد سان ۽ حافظ محمود علي خان پني جي سرپرستي هيٺ—جيڪو [[بنگال جا زميندار|زميندار]] [[ڪراتيا زمينداري|ڪراتيا]] جو هو—''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[بنگالي ٻولي]] ۾ چار جلدن تي مشتمل ترجمو شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|last=Islam Khan|first=Nurul|script-title=bn:বাংলাদেশ জেলা গেজেটীয়ার টাংগাইল|publisher=Establishment Ministry|year=1990|language=bn|pages=277}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rcv&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Panni, Wazed Ali Khan|author=Mir Shamsur Rahman}}&lt;/ref&gt;  

[[ڪفيل الرحمن نشاط عثماني]]، جيڪو ديوبندي فقهي عالم هو، ''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[اردو ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Qasmi |first1=Amanat Ali |title=نستعلیق صفت انسان مفتی کفیل الرحمن نشاط عثمانی |trans-title=سٺي سيرت وارو انسان: مفتي ڪفيل الرحمن نشاط عثماني |url=https://www.jahan-e-urdu.com/mufti-kafeelur-rahaman-nishat-usmani/ |access-date=12 January 2021 |work=Jahan-e-Urdu |date=28 February 2018 |language=Urdu}}&lt;/ref&gt;

==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ==
* {{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}} – فتاوىٰ عالمگيري جي ڪيترن ئي حصن جو انگريزي ترجمو (مترجم: ايس. سي. سرڪار، ٽيگور پروفيسر آف لا، ڪلڪتو، ۱۸۷۳ع)
* شيخ نظام، ''الفتاوىٰ الهندية''، ۶ جلد، بيروت: دار احياء التراث العربي، ٽيون ايڊيشن، ۱۹۸۰ع

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Fatawa-E-Alamgiri}}
[[Category:اسلامي فقھ بابت ڪتاب]]
[[Category:حنفي فقھ جو ادب]]
[[Category:ڀارت ۾ شريعت]]
[[Category:مغليه دور جا شاهي ڪتاب]]
[[Category:ڀارت جي قانوني تاريخ]]
[[Category:پاڪستان جي قانوني تاريخ]]
[[Category:قانوني ضابطا]]
[[Category:۱۷هين صدي جا ڀارتي ڪتاب]]
[[Category:سني ادب]]
[[Category:اسلامي ادب]]
[[Category:ڀارتي غير افسانوي ڪتاب]]
[[Category:ڀارتي مذهبي متن]]
[[Category:ڀارت جي تاريخ نويسي]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>pvdr1g7lqxktipoz362p4sc3epe384z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374787</id>
      <parentid>374786</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28212" sha1="skmacsb4qktzcn8aew0pdm5bu09kmit" xml:space="preserve">{{Infobox book
| italic title      = yes
| name              = Fatawa 'Alamgiri
| image             = Manuscript copy of al-Fatawa al-'Alamgiriyyah.jpg
| caption           = فتاوىٰ عالمگيري جو قلمي نسخو
| author            = تقريباً ۵۰۰ اسلامي فقهاءِ حنفي
| country           = [[مغل سلطنت]]
| language          = [[عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| subject           = فقہ حنفي، شريعت، رياستي قانون
| genre             = [[اسلامي قانون]] (فقه حنفي)
| publisher         = مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]]
| pub_date          = 1672
| media_type        = مخطوطو (قلمي)، بعد ۾ ڇپيل جلد
| pages             = متعدد جلد (عام طور تي 6 جلد)
| native_wikisource = ar:الفتاوى الهندية
}}


[[File:Aurangzeb_moguln.jpg|thumb|مغل شهنشاهه اورنگزيب عالمگير قرآن شريف جي تلاوت ڪندي]]

'''فتاوىٰ عالمگيري'''، جنهن کي '''الفتاوىٰ الهندية''' ({{lang|ar|الفتاوى الهندية}}؛ معنيٰ: ''هند جون فتوائون'') پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ جيڪا '''فتاوىٰ هنديه'''، '''فتاوىٰ عالمگيري''' يا '''الفتاوىٰ العالمگيرية''' ({{lang|ar|الفتاوى العالمكيرية}}؛ معنيٰ: *عالمگير جون فتوائون*) جي نالن سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي،&lt;ref&gt;{{cite book|quote=Aurangzeb 'Alamgir got the legal document Fatāwā al-Hindiyyah, popularly called Fatāwā-e-'Alamgiri, composed during his rule.|author=Tariq Rahman|url=https://books.google.com/books?id=oLL8DwAAQBAJ|title=Interpretations of Jihad in South Asia: An Intellectual History|date=7 September 2020|publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG|isbn=978-3-11-071700-6}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جو هڪ جامع [[شريعت]]-بنياد فقهي مجموعو آهي.
هي ڪتاب مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير|محمد محيي الدين اورنگزيب عالمگير]] جي دورِ حڪومت ۾ ترتيب ڏنو ويو، ۽ ان ۾ رياست جي انتظام، اخلاقي قدرن، فوجي حڪمتِ عملي، معاشي پاليسي، عدل و انصاف ۽ سزائن بابت فقهي هدايتون شامل آهن. هي مجموعو [[مغل سلطنت]] دوران سرڪاري قانون ۽ بنيادي ضابطه اخلاق طور استعمال ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;jm&quot;&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, ISBN 978-9004168596، ص. 194–197&lt;/ref&gt;
بعد ۾، هي ڪتاب اٺارهين صديءَ کان وٺي ويهين صديءَ جي شروعاتي دور تائين، برطانوي نوآبادي دور ۾ به ڏکڻ ايشيا ۾ شريعت جي نفاذ لاءِ هڪ بنيادي قانوني حوالو بڻيو رهيو.&lt;ref name=&quot;da1&quot;&gt;David Arnold and Peter Robb, ''Institutions and Ideologies: A SOAS South Asia Reader'', Psychology Press، ص. 171–176&lt;/ref&gt;

ڪيترن مؤرخن ۽ قانوني ماهرن فتاوىٰ عالمگيري کي “مغل هندستان جي دور ۾ مسلمان قانون جو سڀ کان وڏو ۽ جامع فقهي مجموعو” قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;The Cambridge History of India, Volume 5, Page 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The End of Muslim Rule in India, Volume 1, ص. 192–198&lt;/ref&gt; فتاوا عالمگيري مغل بادشاهه اورنگزيب (1658-1707ع) جي حڪم سان، فقہ جو هڪ مستند ۽ جامع ڪتاب عربي زبان ۾ تيار ڪيو ويو. هي ڪتاب پوءِ فتاوي عالمگيري جي نالي سان مشهور ٿيو. هن علمي ڪم جي پورائي لاءِ شيخ نظام الدين. برهانپوريءَ جي سربراهيءَ ۾ عالمن جي هڪ ڪميٽي جوڙي وئي. ساڻس گڏ چار وڏا عالم: قاضي محمد حسين جونپوري، سيد علي اڪبر سعدالله خاني، ملا حامد جونپوري ۽ محمد اڪرم لاهوري شريڪ ڪار رهيا. هرهڪ عالم سان گڏ ڏهه معاون عالم مقرر ٿيا، جن ۾ سيد نظام الدين ٺٽوي ۽ قاضي ابوالخير ٺٽوي به شامل رهيا. فقہ جو هي جامع ڪتاب اٺن سالن ۾ تيار ٿيو ۽ ان تي عالمگيري سڪي جا ٻه لک رپيا خرچ ٿيا
&lt;ref name =&quot; راشدي &quot; &gt;  ڪتاب جو  نالو ؛ 
ڳالهيون منهنجي سنڌ جون :مصنف؛سيد حسام الدين راشدي: مرتب؛ غلام محمد لاکو: ايڊيشن؛ پهريون 1992ع، ٻيو 2007ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو  &lt;/ref&gt;. ڏکڻ ايشيا لاءِ حنفي مسلڪ جي  ھن اسلامي ڪوڊ جي تياري ۾ اورنگزيب 500 جي لڳ ڀڳ ديني عالمن جون خدمتون حاصل ڪيون جن ۾ 300 کن ڏکڻ ايشيا جا ، 100 کن عراق جا ۽ 100 کن [[حجاز]]  (سعودي عرب ) جا عالم دين شامل ھيا. ھن ڪتابن جي مجموعي ۾ خاندان، غلامن، جنگ، ملڪيت، مذھبن جي تعلقن جا، ڏيتي ليتي، محصولن، معاشي ۽ ٻين معاملن جي مسئلن مذھبي فتوائن جو ذڪر ڪيل آهي. انھن فتوائن جو مجموعو (Code) 30 جلدن تي مشتمل ھيو پر ھاڻي ڪيترين ئي ٻولين ۾ نئين ڇاپن ۾ سمورو 6 جلدن ۾ ڇپيل آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. Fatawa Hindiyyah. 1st ed. Vol. 1. 6 vols. Damascus, Beirut, Kuwait: Dar an-Nawadir, 2013.&lt;/ref&gt; برطانيا جي راڄ جي شروعات ۾ ئي سيڪيولر قانوني نظام قائم ڪرڻ جي بدران مقامي تيار ڪيل ادارن ۽ قانونن کي قائم رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو اھڙي طرح فتوا عالمگيري جو ڪوڊ قانوني نظام جو بنيادي حصو رھيو.

==خاڪو==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' دنيا جي مختلف علائقن مان آيل ڪيترن ئي نامور اسلامي عالمن جو گڏيل علمي ڪم هو، جن ۾ [[حجاز]] جا عالم به شامل هئا، ۽ اهي گهڻو ڪري [[حنفي]] فقهي مذهب سان تعلق رکندا هئا. فتاوىٰ عالمگيري جي ترتيب لاءِ مغل شهنشاهه اورنگزيب اسلامي فقھ جا 500 ماهر گڏ ڪيا، جن مان 300 [[ڏکڻ ايشيا]] مان، 100 [[عراق]] مان، ۽ 100 [[حجاز]] مان هئا. [[لاهور]] جي مشهور فقيه شيخ نظام کي هن ڪميشن جو چيئرمين مقرر ڪيو ويو، جنهن فتاوىٰ عالمگيري جي تدوين جي نگراني ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ahmad |first=Muhammad Basheer |url=https://books.google.com/books?id=8yw9AQAAIAAJ |title=The Administration of Justice in Medieval India |date=1951 |publisher=Manager of Publications |pages=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهن عالمن جي ڪيترن سالن جي محنت جي نتيجي ۾، ديرين [[مغل دور]] ۾ ڏکڻ ايشيا لاءِ اسلامي قانون جو هڪ جامع ضابطو تيار ٿيو. هن مجموعي ۾ ذاتي، خانداني، غلامي، جنگ، ملڪيت، بين المذهبي لاڳاپن، واپار، محصول، معيشت ۽ ٻين ڪيترن ئي حالتن بابت قانوني ضابطا ۽ ان وقت جي [[فقیه]]ن جون اجتهادي فيصلا شامل آهن.{{citation needed|date=March 2022}}
هي مجموعو [[قرآن]] جي آيتن تي ٻڌل آهي، جن کي [[حديث]]ي روايتن سان تقويت ڏني وئي آهي، جن ۾ [[صحيح البخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابو دائود]] ۽ [[جامع ترمذي]] جون روايتون شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/administrationof029109mbp/administrationof029109mbp_djvu.txt The Administration of Justice in Medieval India], MB Ahmad, Aligarh University (1941)&lt;/ref&gt;

فتاوىٰ عالمگيري ڪيترن سببن ڪري نمايان حيثيت رکي ٿي:
* هي مجموعو شروعات ۾ مختلف ٻولين ۾ 30 جلدن تي مشتمل هو، جڏهن⁠ته جديد ڇاپن ۾ عام طور 6 جلدن ۾ شايع ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. ''Fatawa Hindiyyah''. 2013.&lt;/ref&gt;
* هن مجموعي [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص طور [[بنگال صوبه]]، جي معيشت ۾ سڌو ۽ نمايان ڪردار ادا ڪيو، ۽ [[ابتدائي صنعتڪاري]] (proto-industrialization) کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Hussein2002&quot;&gt;{{cite book |last=Hussein |first=S M |title=Structure of Politics Under Aurangzeb 1658–1707 |date=2002 |page=158}}&lt;/ref&gt;
* هي مغل سلطنت جي سڄي علائقي ۾ عدالتي قانون جو بنياد بڻيو.
* هن اهڙو قانوني نظام قائم ڪيو، جنهن ۾ ماڻهن سان سندن مذهب جي بنياد تي مختلف سلوڪ ڪيو ويندو هو.

ٻين [[حنفي]] فقهي متنن سان گهڻي مشابهت رکندي،&lt;ref&gt;Alan Guenther (2006)&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري هيٺين معاملن بابت قانوني احڪام بيان ڪري ٿي:

===فوجداري ۽ ذاتي قانون===
* 18هين صديءَ ۾ ڏکڻ ايشيا جي مسلمانن لاءِ ذاتي قانون ۽ وراثت جا حق.&lt;ref&gt;Neil Baillie, ''Digest of Muhammadan Law''&lt;/ref&gt;
* تحفن بابت ذاتي قانون.
* [[اسلام ۾ ارتداد|مرتد]] شخص کي سزا بعد نه وراثت جو حق حاصل هوندو آهي ۽ نه ئي هو وراثت ڇڏي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Fatawa-i Alamgiri, Vol 6&lt;/ref&gt;
* مسلمان ڇوڪري جي ولي کي سندس رضامندي سان نڪاح ڪرائڻ جو اختيار حاصل آهي.
* بالغ مسلمان ڇوڪري کي نڪاح لاءِ ولي جي اجازت ضروري آهي.
* صحيح يا غير صحيح شادين مان پيدا ٿيندڙ ٻارن جي نسب بابت قانون.
* چار زالن وارو مسلمان مڙس سڀني سان انصاف، برابري ۽ ازدواجي حقن جي ادائيگي جو پابند آهي.
* [[حدود]] قانون تحت [[زنا]] جي سزا: شادي شده شخص لاءِ [[رجم]] (سنگسار)، ۽ غير شادي شده لاءِ ڪوڙا، سزا جو دارومدار ملزم جي حيثيت تي هوندو آهي.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;

===لوٽ مار ۽ غلامي===
* جيڪڏهن ٻه يا وڌيڪ مسلمان، يا مسلمانن جي تابع ماڻهو، امام جي اجازت کان سواءِ غير مسلم علائقي ۾ داخل ٿي مالِ غنيمت حاصل ڪن ۽ اهو مال مسلمان علائقي ۾ آڻين، ته اهو مال قانوني طور سندن ملڪيت بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;
* رهائشي علائقن جي لوٽ مار اسلام ۾ منع ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Rights in Islam}}&lt;/ref&gt;
* مسلمانن کي غلام خريد ڪرڻ ۽ رکڻ جو حق حاصل آهي.
* مسلمان مرد کي پنهنجي قبضي ۾ موجود غلام عورت سان جنسي تعلق جو حق آهي.
* غلامن کي وراثت جو ڪو حق حاصل ناهي.
* غلامن جي شاهدي عدالت ۾ قبول نه ٿيندي.
* غلام کي شادي لاءِ پنهنجي مالڪ جي اجازت ضروري آهي.
* غلامن جي جزوي يا مڪمل آزاديءَ بابت قانوني شرطون مقرر ڪيل آهن.

===احتساب (محتسب) جو ادارو===
فتاوىٰ عالمگيري ''محتسب'' جي اداري کي قانوني صورت ۾ منظم ڪيو، جيڪو اڳ به مغل حڪمرانن جي دور ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;Mughal Administration, J Sircar&lt;/ref&gt; ڪنهن به اشاعت يا ڄاڻ کي بدعت قرار ڏئي ان جي اشاعت کي جرم بڻائي سگهجي ٿي. ''ڪوتوال'' جهڙا عملدار مقرر ڪيا ويا، جيڪي [[حسبه]] جي اصولن کي نافذ ڪندا هئا. هن انتظامي ڍانچي جو مقصد ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانون جي نفاذ ۽ اسلامائيت هو.&lt;ref name=jm/&gt;

==ترتيب ۽ ارتقا==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' (جنهن کي '''فتاوىٰ العالمگيرية''' پڻ لکيو وڃي ٿو) سنه 1672ع جي آخر ڌاري ترتيب ڏني وئي. هي مجموعو 500 مسلمان عالمن تي ٻڌل هو، جيڪي [[مدينه]]، [[بغداد]] ۽ ڀارتي برصغير مان آيل هئا، ۽ هن ڪم جي تدوين [[دهلي]] (ڀارت) ۽ [[لاهور]] (پاڪستان) ۾ ٿي. هن علمي منصوبي جي اڳواڻي شيخ نظام برهانپوري ڪئي.&lt;ref name=mrp1&gt;M. Reza Pirbhai (2009), Reconsidering Islam in a South Asian Context, Brill Academic, {{ISBN|978-9004177581}}, pp. 131–154&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://library.villanova.edu/Find/Record/433376/TOC |title=Feminism and Islam: legal and literary perspectives |date=1996 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-9680-1 |editor-last=Yamani |editor-first=Mai |location=New York |editor-last2=Allen |editor-first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;
هي ڪم [[حنفي]] فقھ جي دائري اندر اسلامي قانون جو هڪ تخليقي اطلاق هو.&lt;ref name=jm/&gt; ان سان گڏ، هن مجموعي مسلمان عدليه ۽ اسلامي فقيهن جي صوابديدي [[فتويٰ]] جاري ڪرڻ جي اختيارن کي محدود ڪيو.&lt;ref name=mrp1/&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), Islam in South Asia: A Short History, Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, pp. 192–199&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري لڳ ڀڳ اٺن سالن (1664ع کان 1672ع) ۾ مڪمل ٿي. ترڪي جي [[اتاترڪ يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل محقق احمد اوزيل پنهنجي ڪم ''TDV İslâm Ansiklopedisi، el-alemgiriyye'' ۾ ڄاڻايو آهي ته اورنگزيب جي دور ۾ هي مجموعو مسافرن، عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي ذريعي تيزي سان [[اناطوليه]] تائين پکڙيو.&lt;ref name=&quot;Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols); Alamgiri&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Sardella |editor1-first=Ferdinando |editor2-last=Jacobsen |editor2-first=Knut A. |title=Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols) |date=2020 |publisher=Brill |isbn=9789004432284 |pages=1507 |url=https://books.google.com/books?id=rAT1DwAAQBAJ |access-date=25 April 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڀارت ۾ اقتدار مسلمان حڪمرانن کان [[برطانوي راج]] ڏانهن منتقل ٿيو، تڏهن نوآبادي حڪمرانن مقامي ادارن ۽ روايتي قانونن کي برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ يورپي سيڪيولر [[ڪامن لا]] لاڳو ڪرڻ بدران اڳ-نوآبادي دور جي قانونن تي عمل جاري رکيو.&lt;ref name=da1/&gt; فتاوىٰ عالمگيري، هڪ مرتب اسلامي قانوني متن جي حيثيت سان، اورنگزيب ۽ پوءِ وارن مسلمان حڪمرانن جي دور ۾ ڀارت جي قانوني نظام جو بنياد بڻيو.
انگريزي ڳالهائيندڙ ججن کي، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري (الھنديه) عربي زبان ۾ هئي، مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو. ان عمل سان اسلامي اشرافيه (legal gentry) جو هڪ سماجي طبقو وجود ۾ آيو، جيڪو پنهنجي علمي مهارت، قانوني اختيار ۽ خودمختياري کي سختي سان محفوظ رکندو هو. ساڳئي وقت، ساڳين نوعيت جي ڪيسن ۾ تشريح تي ٻڌل مختلف ۽ متضاد فيصلا ٿيڻ لڳا، جيڪو معاملو برطانوي نوآبادي عملدارن لاءِ پريشاني جو سبب بڻيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;K. Ewing (1988), Sharia and Ambiguity in South Asian Islam, University of California Press, {{ISBN|978-0520055759}}&lt;/ref&gt;
نوآبادي حڪومت جو خيال هو ته فتاوىٰ عالمگيري مان اخذ ڪيل روايتي شريعت تي ٻڌل قانون کي [[ڪامن لا]] طرز جي ادارن ذريعي منصفاڻي نموني لاڳو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt; پر اوڻيهين صدي جي ٻئي اڌ ۾ هي خيال ڪمزور ٿي پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري اندروني تضادن ۽ اختلافن سان ڀريل هئي، ۽ ان کان علاوه هي متن حنفي سني شريعت تي ٻڌل هو. ڏکڻ ايشيا ۾ شيعه مسلمانن جا سني مسلمانن سان اختلاف هئا، ۽ ٻين اقليتي اسلامي فرقن پڻ فتاوىٰ عالمگيري جي لاڳو ٿيڻ تي سوال کنيا.&lt;ref name=da1/&gt; ان کان علاوه، هندو آبادي به حنفي شريعت تي ٻڌل هن قانوني ضابطي کي قبول نه ڪيو.
ٽيون اهم مسئلو اهو هو ته نوآبادي حڪومت جو &quot;قانوني نظير&quot; (legal precedent) تي يقين، انگلو-محمدن قانوني نظام ۾ نظير کي نظرانداز ڪرڻ واري روايت سان ٽڪراءُ ۾ آيو، جنهن سبب برطانوي عملدارن کي مولوين (اسلامي عالمن) تي بي اعتمادي ٿي.&lt;ref name=da1/&gt; ان جي نتيجي ۾ نوآبادي انتظاميا هڪ اهڙي بيوروڪريسي جوڙڻ لڳي، جنهن مسلمان فرقن لاءِ الڳ مذهبي قانون ۽ غير مسلمانن (هندو، ٻڌ، جين، سِک) لاءِ عام قانون تيار ڪيا.&lt;ref name=da1/&gt; هن بيوروڪريسي فتاوىٰ عالمگيري کي بنياد بڻائي مسلمانن لاءِ جدا مذهبي قانون ٺاهيا، جڏهن⁠ته غير مسلمانن لاءِ جدا قانون لاڳو ڪيا ويا، جن مان گهڻا 1947ع کان پوءِ آزاد [[ڀارت]] ۾ پڻ اختيار ڪيا ويا.&lt;ref name=jdd&gt;J. Duncan Derrett (1999), Religion, Law and State in India, Oxford University Press, {{ISBN|978-0195647938}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ترجما پڻ ڪرايا ويا. اوڻيهين صدي جي آخر ۾، برطانوي اصرار تي [[الهدايه|الھدايه]] کي عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو ويو. چارلس هيملٽن&lt;ref&gt;Charles Hamilton, {{Google books|tc4DAAAAQAAJ|Guide: A Commentary on the Mussulman Laws}}, Allen &amp; Co, London&lt;/ref&gt; ۽ وليم جونز شريعت سان لاڳاپيل ٻين متنن سان گڏ فتاوىٰ عالمگيري جا حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. انهن ترجمن نوآبادي ڀارت ۾ [[قاضي]]ن جي طاقت ۽ ڪردار ۾ گهٽتائي آندي.&lt;ref&gt;U. Yaduvansh (1969), The decline of the role of the qadis in India: 1793–1876, Studies in Islam, Vol. 6, pp. 155–171&lt;/ref&gt;in
1865ع ۾ نيل بيلي فتاوىٰ عالمگيري سميت ٻين اسلامي متنن جي بنياد تي ''A Digest of Muhammadan Law'' شايع ڪيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;{{Google books|NB4YAAAAYAAJ|A Digest of Moohummudan Law}}, Smith Elder, London&lt;/ref&gt; 1873ع ۾ سرڪار هڪ ٻيو انگريزي مجموعو ''The Muhammadan Law'' شايع ڪيو، جنهن ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ڪيترائي حصا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}}, SC Sircar, Calcutta, 1873&lt;/ref&gt; اهي سڀئي متن اوڻيهين صدي جي آخر ۽ ويهين صدي جي شروعات ۾ نوآبادي ڀارت جي قانوني نظام ۽ عدليه کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم حوالا بڻيا، ۽ انهن مان ڪيترائي قانون آزاد [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt;

==همعصر تبصرا==

[[برٽن اسٽين]] موجب، '''فتاوىٰ عالمگيري''' مغلي دور ۾ مسلمان ''[[عالِم|علما]]'' جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جي علامت هئي، جيڪا اڳ ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ مسلمان اشرافيه ۽ عوام کان گهڻي حد تائين وڃائجي چڪي هئي. هن مجموعي قانوني اصولن کي نئين سر ترتيب ڏنو ۽ اسلام ۽ مسلمان سماج جي دائري کي وڌائڻ لاءِ اسلامي قانون جو هڪ نئون ۽ وسيع ضابطو ترتيب ڏنو.&lt;ref name=burton1&gt;Burton Stein (2010), ''A History of India'', John Wiley &amp; Sons, {{ISBN|978-1405195096}}, pp. 177–178&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد مؤرخن&lt;ref&gt;Scott Kugle (2001), [https://dx.doi.org/10.1017/S0026749X01002013 Framed, Blamed and Renamed: The Recasting of Islamic Jurisprudence in Colonial South Asia], ''Modern Asian Studies'', Volume 35, Issue 02, pp. 257–313&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mona Siddiqui (1996), ''Law and the Desire for Social Control: An Insight into the Hanafi Concept of Kafa'a with Reference to the Fatawa 'Alamgiri'', In Mai Yamani (ed.), ''Feminism in Islam: Legal and Literary Perspectives'', {{ISBN|978-0814796818}}, New York University Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Daniel Collins (1987), ''Islamization of Pakistani Law: A Historical Perspective'', ''Stanford Journal of International Law'', Vol. 24, pp. 511–532&lt;/ref&gt; لکيو آهي ته برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جهڙن متنن مان شريعت کي ترجمو ڪرڻ ۽ لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون نوآبادي دور ۽ آزادي کان پوءِ به (پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ۾) ڊگهي مدي واري قانوني وراثت ڇڏي ويون.

جمال ملڪ جي خيال ۾، هن دستاويز مسلمان سماج اندر سماجي درجا بندي کي وڌيڪ سخت ڪيو ۽ حنفي فقھ جي اڳئين اتفاق (اجماع) کان ڪٿي ڪٿي انحراف پڻ ڪيو.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; سندس دليل آهي ته ڪجهه سزائن ذريعي اڳ ۾ قائم سماجي درجا قانوني صورت اختيار ڪري ويا: مسلمان اشرافيه، جهڙوڪ ''سيد''، جسماني سزائن کان مستثنىٰ قرار ڏنا ويا، جڏهن⁠ته گورنرن ۽ زميندارن کي ذليل ته ڪري سگهجي ٿو، پر نه گرفتار ڪري سگهجي ٿو ۽ نه جسماني سزا ڏئي سگهجي ٿي؛ وچولي طبقي کي ذليل ڪري قيد ڪري سگهجي ٿو، پر جسماني سزا نٿي ڏئي سگهجي؛ جڏهن⁠ته هيٺين طبقي جي عام ماڻهن کي ذلت، جسماني سزا ۽ قيد—ٽئي سزائون ڏئي سگهجن ٿيون.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; ان سان گڏ، شهنشاهه کي اهو اختيار پڻ حاصل هو ته هو ''فرمان'' (قانوني حڪم) جاري ڪري، جيڪي اسلامي فقيهن جي فتوائن تي بالادست حيثيت رکندا هئا.&lt;ref name=mrp1/&gt;

[[مونا صديقي]] نشاندهي ڪري ٿي ته جيتوڻيڪ هن متن کي ''فتاوىٰ'' سڏيو وڃي ٿو، پر حقيقت ۾ اهو نه ڪو هڪ فتوو آهي ۽ نه ئي اورنگزيب جي دور جون فتوائون گڏ ڪيل آهن.&lt;ref name=msid/&gt; هي دراصل ''مبسوط'' طرز جو، ''فروع الفقه'' صنف جو اسلامي قانوني متن آهي، جنهن ۾ ڪيترن بيانن کي گڏ ڪري اڳين [[حنفي]] شريعت متنن ڏانهن حوالا ڏنا ويا آهن. هن متن موجب، معاهدو لازمي طور لکيل دستاويز نه هوندو آهي، پر گهڻين حالتن ۾ اهو زباني اتفاق به ٿي سگهي ٿو، جيئن نڪاح، جيڪو شاهدن جي موجودگيءَ ۾ طئي ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=msid&gt;Mona Siddiqui (2012), ''The Good Muslim: Reflections on Classical Islamic Law and Theology'', Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521518642}}, pp. 12–16&lt;/ref&gt;

==برطانوي دور==
برطانوي حڪمراني دوران مقامي قانوني ادارا برقرار رکيا ويا، ۽ فتاوىٰ عالمگيري اسلامي قانون جو بنياد بڻجي ويو. انگريز ججن کي عربي متن سبب مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو، جنهن سبب تشريحي اختلاف وڌيا.&lt;ref name=da1/&gt;
بعد ۾ الڳ مذهبي قانون ترتيب ڏنا ويا، جيڪي 1947ع کان پوءِ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=jdd/&gt;
برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا انگريزي ترجما ڪرايا ويا، جن مان نيل بيلي، چارلس هيملٽن ۽ سرڪار جا ترجما نمايان آهن. اهي متن نوآبادي دور جي قانون سازيءَ جو بنياد بڻيا.&lt;ref name=da1/&gt;

==ترجما==
۱۸۹۲ع ۾، بنگالي عالم [[محمد نعيم الدين]]، [[واجد علي خان پني]] جي مدد سان ۽ حافظ محمود علي خان پني جي سرپرستي هيٺ—جيڪو [[بنگال جا زميندار|زميندار]] [[ڪراتيا زمينداري|ڪراتيا]] جو هو—''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[بنگالي ٻولي]] ۾ چار جلدن تي مشتمل ترجمو شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|last=Islam Khan|first=Nurul|script-title=bn:বাংলাদেশ জেলা গেজেটীয়ার টাংগাইল|publisher=Establishment Ministry|year=1990|language=bn|pages=277}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rcv&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Panni, Wazed Ali Khan|author=Mir Shamsur Rahman}}&lt;/ref&gt;  

[[ڪفيل الرحمن نشاط عثماني]]، جيڪو ديوبندي فقهي عالم هو، ''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[اردو ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Qasmi |first1=Amanat Ali |title=نستعلیق صفت انسان مفتی کفیل الرحمن نشاط عثمانی |trans-title=سٺي سيرت وارو انسان: مفتي ڪفيل الرحمن نشاط عثماني |url=https://www.jahan-e-urdu.com/mufti-kafeelur-rahaman-nishat-usmani/ |access-date=12 January 2021 |work=Jahan-e-Urdu |date=28 February 2018 |language=Urdu}}&lt;/ref&gt;

==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ==
* {{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}} – فتاوىٰ عالمگيري جي ڪيترن ئي حصن جو انگريزي ترجمو (مترجم: ايس. سي. سرڪار، ٽيگور پروفيسر آف لا، ڪلڪتو، ۱۸۷۳ع)
* شيخ نظام، ''الفتاوىٰ الهندية''، ۶ جلد، بيروت: دار احياء التراث العربي، ٽيون ايڊيشن، ۱۹۸۰ع

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Fatawa-E-Alamgiri}}
[[زمرو:فتاوىٰ عالمگيري]]
[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:اسلامي ادب]] 
[[زمرو:مشهور ڪتابون]]
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]
[[زمرو:فارسي ڪتابون]]
[[Category:اسلامي فقھ بابت ڪتاب]]
[[Category:حنفي فقھ جو ادب]]
[[Category:ڀارت ۾ شريعت]]
[[Category:مغليه دور جا شاهي ڪتاب]]
[[Category:ڀارت جي قانوني تاريخ]]
[[Category:پاڪستان جي قانوني تاريخ]]
[[Category:قانوني ضابطا]]
[[Category:۱۷هين صدي جا ڀارتي ڪتاب]]
[[Category:سني ادب]]
[[Category:اسلامي ادب]]
[[Category:ڀارتي غير افسانوي ڪتاب]]
[[Category:ڀارتي مذهبي متن]]
[[Category:ڀارت جي تاريخ نويسي]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>skmacsb4qktzcn8aew0pdm5bu09kmit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374790</id>
      <parentid>374787</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28395" sha1="cji5vjk37jw60ig3ie85pwpwndzzod5" xml:space="preserve">{{Infobox book
| italic title      = yes
| name              = Fatawa 'Alamgiri
| image             = Manuscript copy of al-Fatawa al-'Alamgiriyyah.jpg
| caption           = فتاوىٰ عالمگيري جو قلمي نسخو
| author            = تقريباً ۵۰۰ اسلامي فقهاءِ حنفي
| country           = [[مغل سلطنت]]
| language          = [[عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| subject           = فقہ حنفي، شريعت، رياستي قانون
| genre             = [[اسلامي قانون]] (فقه حنفي)
| publisher         = مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]]
| pub_date          = 1672
| media_type        = مخطوطو (قلمي)، بعد ۾ ڇپيل جلد
| pages             = متعدد جلد (عام طور تي 6 جلد)
| native_wikisource = ar:الفتاوى الهندية
}}


[[File:Aurangzeb_moguln.jpg|thumb|مغل شهنشاهه اورنگزيب عالمگير قرآن شريف جي تلاوت ڪندي]]

'''فتاوىٰ عالمگيري'''، جنهن کي '''الفتاوىٰ الهندية''' ({{lang|ar|الفتاوى الهندية}}؛ معنيٰ: ''هند جون فتوائون'') پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ جيڪا '''فتاوىٰ هنديه'''، '''فتاوىٰ عالمگيري''' يا '''الفتاوىٰ العالمگيرية''' ({{lang|ar|الفتاوى العالمكيرية}}؛ معنيٰ: *عالمگير جون فتوائون*) جي نالن سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي،&lt;ref&gt;{{cite book|quote=Aurangzeb 'Alamgir got the legal document Fatāwā al-Hindiyyah, popularly called Fatāwā-e-'Alamgiri, composed during his rule.|author=Tariq Rahman|url=https://books.google.com/books?id=oLL8DwAAQBAJ|title=Interpretations of Jihad in South Asia: An Intellectual History|date=7 September 2020|publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG|isbn=978-3-11-071700-6}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جو هڪ جامع [[شريعت]]-بنياد فقهي مجموعو آهي.
هي ڪتاب مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير|محمد محيي الدين اورنگزيب عالمگير]] جي دورِ حڪومت ۾ ترتيب ڏنو ويو، ۽ ان ۾ رياست جي انتظام، اخلاقي قدرن، فوجي حڪمتِ عملي، معاشي پاليسي، عدل و انصاف ۽ سزائن بابت فقهي هدايتون شامل آهن. هي مجموعو [[مغل سلطنت]] دوران سرڪاري قانون ۽ بنيادي ضابطه اخلاق طور استعمال ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;jm&quot;&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, ISBN 978-9004168596، ص. 194–197&lt;/ref&gt;
بعد ۾، هي ڪتاب اٺارهين صديءَ کان وٺي ويهين صديءَ جي شروعاتي دور تائين، برطانوي نوآبادي دور ۾ به ڏکڻ ايشيا ۾ شريعت جي نفاذ لاءِ هڪ بنيادي قانوني حوالو بڻيو رهيو.&lt;ref name=&quot;da1&quot;&gt;David Arnold and Peter Robb, ''Institutions and Ideologies: A SOAS South Asia Reader'', Psychology Press، ص. 171–176&lt;/ref&gt;

ڪيترن مؤرخن ۽ قانوني ماهرن فتاوىٰ عالمگيري کي “مغل هندستان جي دور ۾ مسلمان قانون جو سڀ کان وڏو ۽ جامع فقهي مجموعو” قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;The Cambridge History of India, Volume 5, Page 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The End of Muslim Rule in India, Volume 1, ص. 192–198&lt;/ref&gt; فتاوا عالمگيري مغل بادشاهه اورنگزيب (1658-1707ع) جي حڪم سان، فقہ جو هڪ مستند ۽ جامع ڪتاب عربي زبان ۾ تيار ڪيو ويو. هي ڪتاب پوءِ فتاوي عالمگيري جي نالي سان مشهور ٿيو. هن علمي ڪم جي پورائي لاءِ شيخ نظام الدين. برهانپوريءَ جي سربراهيءَ ۾ عالمن جي هڪ ڪميٽي جوڙي وئي. ساڻس گڏ چار وڏا عالم: قاضي محمد حسين جونپوري، سيد علي اڪبر سعدالله خاني، ملا حامد جونپوري ۽ محمد اڪرم لاهوري شريڪ ڪار رهيا. هرهڪ عالم سان گڏ ڏهه معاون عالم مقرر ٿيا، جن ۾ سيد نظام الدين ٺٽوي ۽ قاضي ابوالخير ٺٽوي به شامل رهيا. فقہ جو هي جامع ڪتاب اٺن سالن ۾ تيار ٿيو ۽ ان تي عالمگيري سڪي جا ٻه لک رپيا خرچ ٿيا
&lt;ref name =&quot; راشدي &quot; &gt;  ڪتاب جو  نالو ؛ 
ڳالهيون منهنجي سنڌ جون :مصنف؛سيد حسام الدين راشدي: مرتب؛ غلام محمد لاکو: ايڊيشن؛ پهريون 1992ع، ٻيو 2007ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو  &lt;/ref&gt;. ڏکڻ ايشيا لاءِ حنفي مسلڪ جي  ھن اسلامي ڪوڊ جي تياري ۾ اورنگزيب 500 جي لڳ ڀڳ ديني عالمن جون خدمتون حاصل ڪيون جن ۾ 300 کن ڏکڻ ايشيا جا ، 100 کن عراق جا ۽ 100 کن [[حجاز]]  (سعودي عرب ) جا عالم دين شامل ھيا. ھن ڪتابن جي مجموعي ۾ خاندان، غلامن، جنگ، ملڪيت، مذھبن جي تعلقن جا، ڏيتي ليتي، محصولن، معاشي ۽ ٻين معاملن جي مسئلن مذھبي فتوائن جو ذڪر ڪيل آهي. انھن فتوائن جو مجموعو (Code) 30 جلدن تي مشتمل ھيو پر ھاڻي ڪيترين ئي ٻولين ۾ نئين ڇاپن ۾ سمورو 6 جلدن ۾ ڇپيل آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. Fatawa Hindiyyah. 1st ed. Vol. 1. 6 vols. Damascus, Beirut, Kuwait: Dar an-Nawadir, 2013.&lt;/ref&gt; برطانيا جي راڄ جي شروعات ۾ ئي سيڪيولر قانوني نظام قائم ڪرڻ جي بدران مقامي تيار ڪيل ادارن ۽ قانونن کي قائم رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو اھڙي طرح فتوا عالمگيري جو ڪوڊ قانوني نظام جو بنيادي حصو رھيو.

==خاڪو==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' دنيا جي مختلف علائقن مان آيل ڪيترن ئي نامور اسلامي عالمن جو گڏيل علمي ڪم هو، جن ۾ [[حجاز]] جا عالم به شامل هئا، ۽ اهي گهڻو ڪري [[حنفي]] فقهي مذهب سان تعلق رکندا هئا. فتاوىٰ عالمگيري جي ترتيب لاءِ مغل شهنشاهه اورنگزيب اسلامي فقھ جا 500 ماهر گڏ ڪيا، جن مان 300 [[ڏکڻ ايشيا]] مان، 100 [[عراق]] مان، ۽ 100 [[حجاز]] مان هئا. [[لاهور]] جي مشهور فقيه شيخ نظام کي هن ڪميشن جو چيئرمين مقرر ڪيو ويو، جنهن فتاوىٰ عالمگيري جي تدوين جي نگراني ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ahmad |first=Muhammad Basheer |url=https://books.google.com/books?id=8yw9AQAAIAAJ |title=The Administration of Justice in Medieval India |date=1951 |publisher=Manager of Publications |pages=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهن عالمن جي ڪيترن سالن جي محنت جي نتيجي ۾، ديرين [[مغل دور]] ۾ ڏکڻ ايشيا لاءِ اسلامي قانون جو هڪ جامع ضابطو تيار ٿيو. هن مجموعي ۾ ذاتي، خانداني، غلامي، جنگ، ملڪيت، بين المذهبي لاڳاپن، واپار، محصول، معيشت ۽ ٻين ڪيترن ئي حالتن بابت قانوني ضابطا ۽ ان وقت جي [[فقیه]]ن جون اجتهادي فيصلا شامل آهن.{{citation needed|date=March 2022}}
هي مجموعو [[قرآن]] جي آيتن تي ٻڌل آهي، جن کي [[حديث]]ي روايتن سان تقويت ڏني وئي آهي، جن ۾ [[صحيح البخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابو دائود]] ۽ [[جامع ترمذي]] جون روايتون شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/administrationof029109mbp/administrationof029109mbp_djvu.txt The Administration of Justice in Medieval India], MB Ahmad, Aligarh University (1941)&lt;/ref&gt;

فتاوىٰ عالمگيري ڪيترن سببن ڪري نمايان حيثيت رکي ٿي:
* هي مجموعو شروعات ۾ مختلف ٻولين ۾ 30 جلدن تي مشتمل هو، جڏهن⁠ته جديد ڇاپن ۾ عام طور 6 جلدن ۾ شايع ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. ''Fatawa Hindiyyah''. 2013.&lt;/ref&gt;
* هن مجموعي [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص طور [[بنگال صوبه]]، جي معيشت ۾ سڌو ۽ نمايان ڪردار ادا ڪيو، ۽ [[ابتدائي صنعتڪاري]] (proto-industrialization) کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Hussein2002&quot;&gt;{{cite book |last=Hussein |first=S M |title=Structure of Politics Under Aurangzeb 1658–1707 |date=2002 |page=158}}&lt;/ref&gt;
* هي مغل سلطنت جي سڄي علائقي ۾ عدالتي قانون جو بنياد بڻيو.
* هن اهڙو قانوني نظام قائم ڪيو، جنهن ۾ ماڻهن سان سندن مذهب جي بنياد تي مختلف سلوڪ ڪيو ويندو هو.

ٻين [[حنفي]] فقهي متنن سان گهڻي مشابهت رکندي،&lt;ref&gt;Alan Guenther (2006)&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري هيٺين معاملن بابت قانوني احڪام بيان ڪري ٿي:

===فوجداري ۽ ذاتي قانون===
* 18هين صديءَ ۾ ڏکڻ ايشيا جي مسلمانن لاءِ ذاتي قانون ۽ وراثت جا حق.&lt;ref&gt;Neil Baillie, ''Digest of Muhammadan Law''&lt;/ref&gt;
* تحفن بابت ذاتي قانون.
* [[اسلام ۾ ارتداد|مرتد]] شخص کي سزا بعد نه وراثت جو حق حاصل هوندو آهي ۽ نه ئي هو وراثت ڇڏي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Fatawa-i Alamgiri, Vol 6&lt;/ref&gt;
* مسلمان ڇوڪري جي ولي کي سندس رضامندي سان نڪاح ڪرائڻ جو اختيار حاصل آهي.
* بالغ مسلمان ڇوڪري کي نڪاح لاءِ ولي جي اجازت ضروري آهي.
* صحيح يا غير صحيح شادين مان پيدا ٿيندڙ ٻارن جي نسب بابت قانون.
* چار زالن وارو مسلمان مڙس سڀني سان انصاف، برابري ۽ ازدواجي حقن جي ادائيگي جو پابند آهي.
* [[حدود]] قانون تحت [[زنا]] جي سزا: شادي شده شخص لاءِ [[رجم]] (سنگسار)، ۽ غير شادي شده لاءِ ڪوڙا، سزا جو دارومدار ملزم جي حيثيت تي هوندو آهي.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;

===لوٽ مار ۽ غلامي===
* جيڪڏهن ٻه يا وڌيڪ مسلمان، يا مسلمانن جي تابع ماڻهو، امام جي اجازت کان سواءِ غير مسلم علائقي ۾ داخل ٿي مالِ غنيمت حاصل ڪن ۽ اهو مال مسلمان علائقي ۾ آڻين، ته اهو مال قانوني طور سندن ملڪيت بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;
* رهائشي علائقن جي لوٽ مار اسلام ۾ منع ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Rights in Islam}}&lt;/ref&gt;
* مسلمانن کي غلام خريد ڪرڻ ۽ رکڻ جو حق حاصل آهي.
* مسلمان مرد کي پنهنجي قبضي ۾ موجود غلام عورت سان جنسي تعلق جو حق آهي.
* غلامن کي وراثت جو ڪو حق حاصل ناهي.
* غلامن جي شاهدي عدالت ۾ قبول نه ٿيندي.
* غلام کي شادي لاءِ پنهنجي مالڪ جي اجازت ضروري آهي.
* غلامن جي جزوي يا مڪمل آزاديءَ بابت قانوني شرطون مقرر ڪيل آهن.

===احتساب (محتسب) جو ادارو===
فتاوىٰ عالمگيري ''محتسب'' جي اداري کي قانوني صورت ۾ منظم ڪيو، جيڪو اڳ به مغل حڪمرانن جي دور ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;Mughal Administration, J Sircar&lt;/ref&gt; ڪنهن به اشاعت يا ڄاڻ کي بدعت قرار ڏئي ان جي اشاعت کي جرم بڻائي سگهجي ٿي. ''ڪوتوال'' جهڙا عملدار مقرر ڪيا ويا، جيڪي [[حسبه]] جي اصولن کي نافذ ڪندا هئا. هن انتظامي ڍانچي جو مقصد ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانون جي نفاذ ۽ اسلامائيت هو.&lt;ref name=jm/&gt;

==ترتيب ۽ ارتقا==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' (جنهن کي '''فتاوىٰ العالمگيرية''' پڻ لکيو وڃي ٿو) سنه 1672ع جي آخر ڌاري ترتيب ڏني وئي. هي مجموعو 500 مسلمان عالمن تي ٻڌل هو، جيڪي [[مدينه]]، [[بغداد]] ۽ ڀارتي برصغير مان آيل هئا، ۽ هن ڪم جي تدوين [[دهلي]] (ڀارت) ۽ [[لاهور]] (پاڪستان) ۾ ٿي. هن علمي منصوبي جي اڳواڻي شيخ نظام برهانپوري ڪئي.&lt;ref name=mrp1&gt;M. Reza Pirbhai (2009), Reconsidering Islam in a South Asian Context, Brill Academic, {{ISBN|978-9004177581}}, pp. 131–154&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://library.villanova.edu/Find/Record/433376/TOC |title=Feminism and Islam: legal and literary perspectives |date=1996 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-9680-1 |editor-last=Yamani |editor-first=Mai |location=New York |editor-last2=Allen |editor-first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;
هي ڪم [[حنفي]] فقھ جي دائري اندر اسلامي قانون جو هڪ تخليقي اطلاق هو.&lt;ref name=jm/&gt; ان سان گڏ، هن مجموعي مسلمان عدليه ۽ اسلامي فقيهن جي صوابديدي [[فتويٰ]] جاري ڪرڻ جي اختيارن کي محدود ڪيو.&lt;ref name=mrp1/&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), Islam in South Asia: A Short History, Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, pp. 192–199&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري لڳ ڀڳ اٺن سالن (1664ع کان 1672ع) ۾ مڪمل ٿي. ترڪي جي [[اتاترڪ يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل محقق احمد اوزيل پنهنجي ڪم ''TDV İslâm Ansiklopedisi، el-alemgiriyye'' ۾ ڄاڻايو آهي ته اورنگزيب جي دور ۾ هي مجموعو مسافرن، عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي ذريعي تيزي سان [[اناطوليه]] تائين پکڙيو.&lt;ref name=&quot;Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols); Alamgiri&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Sardella |editor1-first=Ferdinando |editor2-last=Jacobsen |editor2-first=Knut A. |title=Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols) |date=2020 |publisher=Brill |isbn=9789004432284 |pages=1507 |url=https://books.google.com/books?id=rAT1DwAAQBAJ |access-date=25 April 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڀارت ۾ اقتدار مسلمان حڪمرانن کان [[برطانوي راج]] ڏانهن منتقل ٿيو، تڏهن نوآبادي حڪمرانن مقامي ادارن ۽ روايتي قانونن کي برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ يورپي سيڪيولر [[ڪامن لا]] لاڳو ڪرڻ بدران اڳ-نوآبادي دور جي قانونن تي عمل جاري رکيو.&lt;ref name=da1/&gt; فتاوىٰ عالمگيري، هڪ مرتب اسلامي قانوني متن جي حيثيت سان، اورنگزيب ۽ پوءِ وارن مسلمان حڪمرانن جي دور ۾ ڀارت جي قانوني نظام جو بنياد بڻيو.
انگريزي ڳالهائيندڙ ججن کي، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري (الھنديه) عربي زبان ۾ هئي، مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو. ان عمل سان اسلامي اشرافيه (legal gentry) جو هڪ سماجي طبقو وجود ۾ آيو، جيڪو پنهنجي علمي مهارت، قانوني اختيار ۽ خودمختياري کي سختي سان محفوظ رکندو هو. ساڳئي وقت، ساڳين نوعيت جي ڪيسن ۾ تشريح تي ٻڌل مختلف ۽ متضاد فيصلا ٿيڻ لڳا، جيڪو معاملو برطانوي نوآبادي عملدارن لاءِ پريشاني جو سبب بڻيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;K. Ewing (1988), Sharia and Ambiguity in South Asian Islam, University of California Press, {{ISBN|978-0520055759}}&lt;/ref&gt;
نوآبادي حڪومت جو خيال هو ته فتاوىٰ عالمگيري مان اخذ ڪيل روايتي شريعت تي ٻڌل قانون کي [[ڪامن لا]] طرز جي ادارن ذريعي منصفاڻي نموني لاڳو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt; پر اوڻيهين صدي جي ٻئي اڌ ۾ هي خيال ڪمزور ٿي پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري اندروني تضادن ۽ اختلافن سان ڀريل هئي، ۽ ان کان علاوه هي متن حنفي سني شريعت تي ٻڌل هو. ڏکڻ ايشيا ۾ شيعه مسلمانن جا سني مسلمانن سان اختلاف هئا، ۽ ٻين اقليتي اسلامي فرقن پڻ فتاوىٰ عالمگيري جي لاڳو ٿيڻ تي سوال کنيا.&lt;ref name=da1/&gt; ان کان علاوه، هندو آبادي به حنفي شريعت تي ٻڌل هن قانوني ضابطي کي قبول نه ڪيو.
ٽيون اهم مسئلو اهو هو ته نوآبادي حڪومت جو &quot;قانوني نظير&quot; (legal precedent) تي يقين، انگلو-محمدن قانوني نظام ۾ نظير کي نظرانداز ڪرڻ واري روايت سان ٽڪراءُ ۾ آيو، جنهن سبب برطانوي عملدارن کي مولوين (اسلامي عالمن) تي بي اعتمادي ٿي.&lt;ref name=da1/&gt; ان جي نتيجي ۾ نوآبادي انتظاميا هڪ اهڙي بيوروڪريسي جوڙڻ لڳي، جنهن مسلمان فرقن لاءِ الڳ مذهبي قانون ۽ غير مسلمانن (هندو، ٻڌ، جين، سِک) لاءِ عام قانون تيار ڪيا.&lt;ref name=da1/&gt; هن بيوروڪريسي فتاوىٰ عالمگيري کي بنياد بڻائي مسلمانن لاءِ جدا مذهبي قانون ٺاهيا، جڏهن⁠ته غير مسلمانن لاءِ جدا قانون لاڳو ڪيا ويا، جن مان گهڻا 1947ع کان پوءِ آزاد [[ڀارت]] ۾ پڻ اختيار ڪيا ويا.&lt;ref name=jdd&gt;J. Duncan Derrett (1999), Religion, Law and State in India, Oxford University Press, {{ISBN|978-0195647938}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ترجما پڻ ڪرايا ويا. اوڻيهين صدي جي آخر ۾، برطانوي اصرار تي [[الهدايه|الھدايه]] کي عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو ويو. چارلس هيملٽن&lt;ref&gt;Charles Hamilton, {{Google books|tc4DAAAAQAAJ|Guide: A Commentary on the Mussulman Laws}}, Allen &amp; Co, London&lt;/ref&gt; ۽ وليم جونز شريعت سان لاڳاپيل ٻين متنن سان گڏ فتاوىٰ عالمگيري جا حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. انهن ترجمن نوآبادي ڀارت ۾ [[قاضي]]ن جي طاقت ۽ ڪردار ۾ گهٽتائي آندي.&lt;ref&gt;U. Yaduvansh (1969), The decline of the role of the qadis in India: 1793–1876, Studies in Islam, Vol. 6, pp. 155–171&lt;/ref&gt;in
1865ع ۾ نيل بيلي فتاوىٰ عالمگيري سميت ٻين اسلامي متنن جي بنياد تي ''A Digest of Muhammadan Law'' شايع ڪيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;{{Google books|NB4YAAAAYAAJ|A Digest of Moohummudan Law}}, Smith Elder, London&lt;/ref&gt; 1873ع ۾ سرڪار هڪ ٻيو انگريزي مجموعو ''The Muhammadan Law'' شايع ڪيو، جنهن ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ڪيترائي حصا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}}, SC Sircar, Calcutta, 1873&lt;/ref&gt; اهي سڀئي متن اوڻيهين صدي جي آخر ۽ ويهين صدي جي شروعات ۾ نوآبادي ڀارت جي قانوني نظام ۽ عدليه کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم حوالا بڻيا، ۽ انهن مان ڪيترائي قانون آزاد [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt;

==همعصر تبصرا==

[[برٽن اسٽين]] موجب، '''فتاوىٰ عالمگيري''' مغلي دور ۾ مسلمان ''[[عالِم|علما]]'' جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جي علامت هئي، جيڪا اڳ ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ مسلمان اشرافيه ۽ عوام کان گهڻي حد تائين وڃائجي چڪي هئي. هن مجموعي قانوني اصولن کي نئين سر ترتيب ڏنو ۽ اسلام ۽ مسلمان سماج جي دائري کي وڌائڻ لاءِ اسلامي قانون جو هڪ نئون ۽ وسيع ضابطو ترتيب ڏنو.&lt;ref name=burton1&gt;Burton Stein (2010), ''A History of India'', John Wiley &amp; Sons, {{ISBN|978-1405195096}}, pp. 177–178&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد مؤرخن&lt;ref&gt;Scott Kugle (2001), [https://dx.doi.org/10.1017/S0026749X01002013 Framed, Blamed and Renamed: The Recasting of Islamic Jurisprudence in Colonial South Asia], ''Modern Asian Studies'', Volume 35, Issue 02, pp. 257–313&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mona Siddiqui (1996), ''Law and the Desire for Social Control: An Insight into the Hanafi Concept of Kafa'a with Reference to the Fatawa 'Alamgiri'', In Mai Yamani (ed.), ''Feminism in Islam: Legal and Literary Perspectives'', {{ISBN|978-0814796818}}, New York University Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Daniel Collins (1987), ''Islamization of Pakistani Law: A Historical Perspective'', ''Stanford Journal of International Law'', Vol. 24, pp. 511–532&lt;/ref&gt; لکيو آهي ته برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جهڙن متنن مان شريعت کي ترجمو ڪرڻ ۽ لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون نوآبادي دور ۽ آزادي کان پوءِ به (پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ۾) ڊگهي مدي واري قانوني وراثت ڇڏي ويون.

جمال ملڪ جي خيال ۾، هن دستاويز مسلمان سماج اندر سماجي درجا بندي کي وڌيڪ سخت ڪيو ۽ حنفي فقھ جي اڳئين اتفاق (اجماع) کان ڪٿي ڪٿي انحراف پڻ ڪيو.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; سندس دليل آهي ته ڪجهه سزائن ذريعي اڳ ۾ قائم سماجي درجا قانوني صورت اختيار ڪري ويا: مسلمان اشرافيه، جهڙوڪ ''سيد''، جسماني سزائن کان مستثنىٰ قرار ڏنا ويا، جڏهن⁠ته گورنرن ۽ زميندارن کي ذليل ته ڪري سگهجي ٿو، پر نه گرفتار ڪري سگهجي ٿو ۽ نه جسماني سزا ڏئي سگهجي ٿي؛ وچولي طبقي کي ذليل ڪري قيد ڪري سگهجي ٿو، پر جسماني سزا نٿي ڏئي سگهجي؛ جڏهن⁠ته هيٺين طبقي جي عام ماڻهن کي ذلت، جسماني سزا ۽ قيد—ٽئي سزائون ڏئي سگهجن ٿيون.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; ان سان گڏ، شهنشاهه کي اهو اختيار پڻ حاصل هو ته هو ''فرمان'' (قانوني حڪم) جاري ڪري، جيڪي اسلامي فقيهن جي فتوائن تي بالادست حيثيت رکندا هئا.&lt;ref name=mrp1/&gt;

[[مونا صديقي]] نشاندهي ڪري ٿي ته جيتوڻيڪ هن متن کي ''فتاوىٰ'' سڏيو وڃي ٿو، پر حقيقت ۾ اهو نه ڪو هڪ فتوو آهي ۽ نه ئي اورنگزيب جي دور جون فتوائون گڏ ڪيل آهن.&lt;ref name=msid/&gt; هي دراصل ''مبسوط'' طرز جو، ''فروع الفقه'' صنف جو اسلامي قانوني متن آهي، جنهن ۾ ڪيترن بيانن کي گڏ ڪري اڳين [[حنفي]] شريعت متنن ڏانهن حوالا ڏنا ويا آهن. هن متن موجب، معاهدو لازمي طور لکيل دستاويز نه هوندو آهي، پر گهڻين حالتن ۾ اهو زباني اتفاق به ٿي سگهي ٿو، جيئن نڪاح، جيڪو شاهدن جي موجودگيءَ ۾ طئي ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=msid&gt;Mona Siddiqui (2012), ''The Good Muslim: Reflections on Classical Islamic Law and Theology'', Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521518642}}, pp. 12–16&lt;/ref&gt;

==برطانوي دور==
برطانوي حڪمراني دوران مقامي قانوني ادارا برقرار رکيا ويا، ۽ فتاوىٰ عالمگيري اسلامي قانون جو بنياد بڻجي ويو. انگريز ججن کي عربي متن سبب مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو، جنهن سبب تشريحي اختلاف وڌيا.&lt;ref name=da1/&gt;
بعد ۾ الڳ مذهبي قانون ترتيب ڏنا ويا، جيڪي 1947ع کان پوءِ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=jdd/&gt;
برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا انگريزي ترجما ڪرايا ويا، جن مان نيل بيلي، چارلس هيملٽن ۽ سرڪار جا ترجما نمايان آهن. اهي متن نوآبادي دور جي قانون سازيءَ جو بنياد بڻيا.&lt;ref name=da1/&gt;

==ترجما==
۱۸۹۲ع ۾، بنگالي عالم [[محمد نعيم الدين]]، [[واجد علي خان پني]] جي مدد سان ۽ حافظ محمود علي خان پني جي سرپرستي هيٺ—جيڪو [[بنگال جا زميندار|زميندار]] [[ڪراتيا زمينداري|ڪراتيا]] جو هو—''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[بنگالي ٻولي]] ۾ چار جلدن تي مشتمل ترجمو شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|last=Islam Khan|first=Nurul|script-title=bn:বাংলাদেশ জেলা গেজেটীয়ার টাংগাইল|publisher=Establishment Ministry|year=1990|language=bn|pages=277}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rcv&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Panni, Wazed Ali Khan|author=Mir Shamsur Rahman}}&lt;/ref&gt;  

[[ڪفيل الرحمن نشاط عثماني]]، جيڪو ديوبندي فقهي عالم هو، ''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[اردو ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Qasmi |first1=Amanat Ali |title=نستعلیق صفت انسان مفتی کفیل الرحمن نشاط عثمانی |trans-title=سٺي سيرت وارو انسان: مفتي ڪفيل الرحمن نشاط عثماني |url=https://www.jahan-e-urdu.com/mufti-kafeelur-rahaman-nishat-usmani/ |access-date=12 January 2021 |work=Jahan-e-Urdu |date=28 February 2018 |language=Urdu}}&lt;/ref&gt;

==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ==
* {{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}} – فتاوىٰ عالمگيري جي ڪيترن ئي حصن جو انگريزي ترجمو (مترجم: ايس. سي. سرڪار، ٽيگور پروفيسر آف لا، ڪلڪتو، ۱۸۷۳ع)
* شيخ نظام، ''الفتاوىٰ الهندية''، ۶ جلد، بيروت: دار احياء التراث العربي، ٽيون ايڊيشن، ۱۹۸۰ع

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Fatawa-E-Alamgiri}}
[[زمرو:فتاوىٰ عالمگيري]]
[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:سني متن]]
[[زمرو:اسلامي متن]]
[[زمرو:قانوني ضابطا]]
[[زمرو:مشهور ڪتابون]]
[[زمرو:فارسي ڪتابون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]]
[[زمرو:حنفي فقه جي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي فقه جي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت جي قانوني تاريخ]]
[[زمرو:مغليه دور جي قانوني تاريخ]]
[[زمرو:ڀارتي مذهبي متن]]
[[زمرو:۱۷هين صدي جا ڀارتي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]]
[[زمرو:ڀارتي غير افسانوي ڪتاب]]

[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]
[[زمرو:ڀارتي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارتي ادب]]
[[زمرو:ڀارتي ڪتاب]]
[[زمرو:قانون جي تاريخ]]
[[زمرو:مغليه دور]]
[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:سني متن]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>cji5vjk37jw60ig3ie85pwpwndzzod5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374799</id>
      <parentid>374790</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* وڌيڪ پڙهڻ لاءِ */</comment>
      <origin>374799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28128" sha1="jqg8cnm65u8res6y0wk2jnaap31u79p" xml:space="preserve">{{Infobox book
| italic title      = yes
| name              = Fatawa 'Alamgiri
| image             = Manuscript copy of al-Fatawa al-'Alamgiriyyah.jpg
| caption           = فتاوىٰ عالمگيري جو قلمي نسخو
| author            = تقريباً ۵۰۰ اسلامي فقهاءِ حنفي
| country           = [[مغل سلطنت]]
| language          = [[عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| subject           = فقہ حنفي، شريعت، رياستي قانون
| genre             = [[اسلامي قانون]] (فقه حنفي)
| publisher         = مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]]
| pub_date          = 1672
| media_type        = مخطوطو (قلمي)، بعد ۾ ڇپيل جلد
| pages             = متعدد جلد (عام طور تي 6 جلد)
| native_wikisource = ar:الفتاوى الهندية
}}


[[File:Aurangzeb_moguln.jpg|thumb|مغل شهنشاهه اورنگزيب عالمگير قرآن شريف جي تلاوت ڪندي]]

'''فتاوىٰ عالمگيري'''، جنهن کي '''الفتاوىٰ الهندية''' ({{lang|ar|الفتاوى الهندية}}؛ معنيٰ: ''هند جون فتوائون'') پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ جيڪا '''فتاوىٰ هنديه'''، '''فتاوىٰ عالمگيري''' يا '''الفتاوىٰ العالمگيرية''' ({{lang|ar|الفتاوى العالمكيرية}}؛ معنيٰ: *عالمگير جون فتوائون*) جي نالن سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي،&lt;ref&gt;{{cite book|quote=Aurangzeb 'Alamgir got the legal document Fatāwā al-Hindiyyah, popularly called Fatāwā-e-'Alamgiri, composed during his rule.|author=Tariq Rahman|url=https://books.google.com/books?id=oLL8DwAAQBAJ|title=Interpretations of Jihad in South Asia: An Intellectual History|date=7 September 2020|publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG|isbn=978-3-11-071700-6}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جو هڪ جامع [[شريعت]]-بنياد فقهي مجموعو آهي.
هي ڪتاب مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير|محمد محيي الدين اورنگزيب عالمگير]] جي دورِ حڪومت ۾ ترتيب ڏنو ويو، ۽ ان ۾ رياست جي انتظام، اخلاقي قدرن، فوجي حڪمتِ عملي، معاشي پاليسي، عدل و انصاف ۽ سزائن بابت فقهي هدايتون شامل آهن. هي مجموعو [[مغل سلطنت]] دوران سرڪاري قانون ۽ بنيادي ضابطه اخلاق طور استعمال ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;jm&quot;&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, ISBN 978-9004168596، ص. 194–197&lt;/ref&gt;
بعد ۾، هي ڪتاب اٺارهين صديءَ کان وٺي ويهين صديءَ جي شروعاتي دور تائين، برطانوي نوآبادي دور ۾ به ڏکڻ ايشيا ۾ شريعت جي نفاذ لاءِ هڪ بنيادي قانوني حوالو بڻيو رهيو.&lt;ref name=&quot;da1&quot;&gt;David Arnold and Peter Robb, ''Institutions and Ideologies: A SOAS South Asia Reader'', Psychology Press، ص. 171–176&lt;/ref&gt;

ڪيترن مؤرخن ۽ قانوني ماهرن فتاوىٰ عالمگيري کي “مغل هندستان جي دور ۾ مسلمان قانون جو سڀ کان وڏو ۽ جامع فقهي مجموعو” قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;The Cambridge History of India, Volume 5, Page 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The End of Muslim Rule in India, Volume 1, ص. 192–198&lt;/ref&gt; فتاوا عالمگيري مغل بادشاهه اورنگزيب (1658-1707ع) جي حڪم سان، فقہ جو هڪ مستند ۽ جامع ڪتاب عربي زبان ۾ تيار ڪيو ويو. هي ڪتاب پوءِ فتاوي عالمگيري جي نالي سان مشهور ٿيو. هن علمي ڪم جي پورائي لاءِ شيخ نظام الدين. برهانپوريءَ جي سربراهيءَ ۾ عالمن جي هڪ ڪميٽي جوڙي وئي. ساڻس گڏ چار وڏا عالم: قاضي محمد حسين جونپوري، سيد علي اڪبر سعدالله خاني، ملا حامد جونپوري ۽ محمد اڪرم لاهوري شريڪ ڪار رهيا. هرهڪ عالم سان گڏ ڏهه معاون عالم مقرر ٿيا، جن ۾ سيد نظام الدين ٺٽوي ۽ قاضي ابوالخير ٺٽوي به شامل رهيا. فقہ جو هي جامع ڪتاب اٺن سالن ۾ تيار ٿيو ۽ ان تي عالمگيري سڪي جا ٻه لک رپيا خرچ ٿيا
&lt;ref name =&quot; راشدي &quot; &gt;  ڪتاب جو  نالو ؛ 
ڳالهيون منهنجي سنڌ جون :مصنف؛سيد حسام الدين راشدي: مرتب؛ غلام محمد لاکو: ايڊيشن؛ پهريون 1992ع، ٻيو 2007ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو  &lt;/ref&gt;. ڏکڻ ايشيا لاءِ حنفي مسلڪ جي  ھن اسلامي ڪوڊ جي تياري ۾ اورنگزيب 500 جي لڳ ڀڳ ديني عالمن جون خدمتون حاصل ڪيون جن ۾ 300 کن ڏکڻ ايشيا جا ، 100 کن عراق جا ۽ 100 کن [[حجاز]]  (سعودي عرب ) جا عالم دين شامل ھيا. ھن ڪتابن جي مجموعي ۾ خاندان، غلامن، جنگ، ملڪيت، مذھبن جي تعلقن جا، ڏيتي ليتي، محصولن، معاشي ۽ ٻين معاملن جي مسئلن مذھبي فتوائن جو ذڪر ڪيل آهي. انھن فتوائن جو مجموعو (Code) 30 جلدن تي مشتمل ھيو پر ھاڻي ڪيترين ئي ٻولين ۾ نئين ڇاپن ۾ سمورو 6 جلدن ۾ ڇپيل آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. Fatawa Hindiyyah. 1st ed. Vol. 1. 6 vols. Damascus, Beirut, Kuwait: Dar an-Nawadir, 2013.&lt;/ref&gt; برطانيا جي راڄ جي شروعات ۾ ئي سيڪيولر قانوني نظام قائم ڪرڻ جي بدران مقامي تيار ڪيل ادارن ۽ قانونن کي قائم رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو اھڙي طرح فتوا عالمگيري جو ڪوڊ قانوني نظام جو بنيادي حصو رھيو.

==خاڪو==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' دنيا جي مختلف علائقن مان آيل ڪيترن ئي نامور اسلامي عالمن جو گڏيل علمي ڪم هو، جن ۾ [[حجاز]] جا عالم به شامل هئا، ۽ اهي گهڻو ڪري [[حنفي]] فقهي مذهب سان تعلق رکندا هئا. فتاوىٰ عالمگيري جي ترتيب لاءِ مغل شهنشاهه اورنگزيب اسلامي فقھ جا 500 ماهر گڏ ڪيا، جن مان 300 [[ڏکڻ ايشيا]] مان، 100 [[عراق]] مان، ۽ 100 [[حجاز]] مان هئا. [[لاهور]] جي مشهور فقيه شيخ نظام کي هن ڪميشن جو چيئرمين مقرر ڪيو ويو، جنهن فتاوىٰ عالمگيري جي تدوين جي نگراني ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ahmad |first=Muhammad Basheer |url=https://books.google.com/books?id=8yw9AQAAIAAJ |title=The Administration of Justice in Medieval India |date=1951 |publisher=Manager of Publications |pages=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهن عالمن جي ڪيترن سالن جي محنت جي نتيجي ۾، ديرين [[مغل دور]] ۾ ڏکڻ ايشيا لاءِ اسلامي قانون جو هڪ جامع ضابطو تيار ٿيو. هن مجموعي ۾ ذاتي، خانداني، غلامي، جنگ، ملڪيت، بين المذهبي لاڳاپن، واپار، محصول، معيشت ۽ ٻين ڪيترن ئي حالتن بابت قانوني ضابطا ۽ ان وقت جي [[فقیه]]ن جون اجتهادي فيصلا شامل آهن.{{citation needed|date=March 2022}}
هي مجموعو [[قرآن]] جي آيتن تي ٻڌل آهي، جن کي [[حديث]]ي روايتن سان تقويت ڏني وئي آهي، جن ۾ [[صحيح البخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابو دائود]] ۽ [[جامع ترمذي]] جون روايتون شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/administrationof029109mbp/administrationof029109mbp_djvu.txt The Administration of Justice in Medieval India], MB Ahmad, Aligarh University (1941)&lt;/ref&gt;

فتاوىٰ عالمگيري ڪيترن سببن ڪري نمايان حيثيت رکي ٿي:
* هي مجموعو شروعات ۾ مختلف ٻولين ۾ 30 جلدن تي مشتمل هو، جڏهن⁠ته جديد ڇاپن ۾ عام طور 6 جلدن ۾ شايع ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Al-Bernhapuri, Nazarudeen. ''Fatawa Hindiyyah''. 2013.&lt;/ref&gt;
* هن مجموعي [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص طور [[بنگال صوبه]]، جي معيشت ۾ سڌو ۽ نمايان ڪردار ادا ڪيو، ۽ [[ابتدائي صنعتڪاري]] (proto-industrialization) کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Hussein2002&quot;&gt;{{cite book |last=Hussein |first=S M |title=Structure of Politics Under Aurangzeb 1658–1707 |date=2002 |page=158}}&lt;/ref&gt;
* هي مغل سلطنت جي سڄي علائقي ۾ عدالتي قانون جو بنياد بڻيو.
* هن اهڙو قانوني نظام قائم ڪيو، جنهن ۾ ماڻهن سان سندن مذهب جي بنياد تي مختلف سلوڪ ڪيو ويندو هو.

ٻين [[حنفي]] فقهي متنن سان گهڻي مشابهت رکندي،&lt;ref&gt;Alan Guenther (2006)&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري هيٺين معاملن بابت قانوني احڪام بيان ڪري ٿي:

===فوجداري ۽ ذاتي قانون===
* 18هين صديءَ ۾ ڏکڻ ايشيا جي مسلمانن لاءِ ذاتي قانون ۽ وراثت جا حق.&lt;ref&gt;Neil Baillie, ''Digest of Muhammadan Law''&lt;/ref&gt;
* تحفن بابت ذاتي قانون.
* [[اسلام ۾ ارتداد|مرتد]] شخص کي سزا بعد نه وراثت جو حق حاصل هوندو آهي ۽ نه ئي هو وراثت ڇڏي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Fatawa-i Alamgiri, Vol 6&lt;/ref&gt;
* مسلمان ڇوڪري جي ولي کي سندس رضامندي سان نڪاح ڪرائڻ جو اختيار حاصل آهي.
* بالغ مسلمان ڇوڪري کي نڪاح لاءِ ولي جي اجازت ضروري آهي.
* صحيح يا غير صحيح شادين مان پيدا ٿيندڙ ٻارن جي نسب بابت قانون.
* چار زالن وارو مسلمان مڙس سڀني سان انصاف، برابري ۽ ازدواجي حقن جي ادائيگي جو پابند آهي.
* [[حدود]] قانون تحت [[زنا]] جي سزا: شادي شده شخص لاءِ [[رجم]] (سنگسار)، ۽ غير شادي شده لاءِ ڪوڙا، سزا جو دارومدار ملزم جي حيثيت تي هوندو آهي.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;

===لوٽ مار ۽ غلامي===
* جيڪڏهن ٻه يا وڌيڪ مسلمان، يا مسلمانن جي تابع ماڻهو، امام جي اجازت کان سواءِ غير مسلم علائقي ۾ داخل ٿي مالِ غنيمت حاصل ڪن ۽ اهو مال مسلمان علائقي ۾ آڻين، ته اهو مال قانوني طور سندن ملڪيت بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Neil Baillie&lt;/ref&gt;
* رهائشي علائقن جي لوٽ مار اسلام ۾ منع ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Rights in Islam}}&lt;/ref&gt;
* مسلمانن کي غلام خريد ڪرڻ ۽ رکڻ جو حق حاصل آهي.
* مسلمان مرد کي پنهنجي قبضي ۾ موجود غلام عورت سان جنسي تعلق جو حق آهي.
* غلامن کي وراثت جو ڪو حق حاصل ناهي.
* غلامن جي شاهدي عدالت ۾ قبول نه ٿيندي.
* غلام کي شادي لاءِ پنهنجي مالڪ جي اجازت ضروري آهي.
* غلامن جي جزوي يا مڪمل آزاديءَ بابت قانوني شرطون مقرر ڪيل آهن.

===احتساب (محتسب) جو ادارو===
فتاوىٰ عالمگيري ''محتسب'' جي اداري کي قانوني صورت ۾ منظم ڪيو، جيڪو اڳ به مغل حڪمرانن جي دور ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;Mughal Administration, J Sircar&lt;/ref&gt; ڪنهن به اشاعت يا ڄاڻ کي بدعت قرار ڏئي ان جي اشاعت کي جرم بڻائي سگهجي ٿي. ''ڪوتوال'' جهڙا عملدار مقرر ڪيا ويا، جيڪي [[حسبه]] جي اصولن کي نافذ ڪندا هئا. هن انتظامي ڍانچي جو مقصد ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانون جي نفاذ ۽ اسلامائيت هو.&lt;ref name=jm/&gt;

==ترتيب ۽ ارتقا==

'''فتاوىٰ عالمگيري''' (جنهن کي '''فتاوىٰ العالمگيرية''' پڻ لکيو وڃي ٿو) سنه 1672ع جي آخر ڌاري ترتيب ڏني وئي. هي مجموعو 500 مسلمان عالمن تي ٻڌل هو، جيڪي [[مدينه]]، [[بغداد]] ۽ ڀارتي برصغير مان آيل هئا، ۽ هن ڪم جي تدوين [[دهلي]] (ڀارت) ۽ [[لاهور]] (پاڪستان) ۾ ٿي. هن علمي منصوبي جي اڳواڻي شيخ نظام برهانپوري ڪئي.&lt;ref name=mrp1&gt;M. Reza Pirbhai (2009), Reconsidering Islam in a South Asian Context, Brill Academic, {{ISBN|978-9004177581}}, pp. 131–154&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://library.villanova.edu/Find/Record/433376/TOC |title=Feminism and Islam: legal and literary perspectives |date=1996 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-9680-1 |editor-last=Yamani |editor-first=Mai |location=New York |editor-last2=Allen |editor-first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;
هي ڪم [[حنفي]] فقھ جي دائري اندر اسلامي قانون جو هڪ تخليقي اطلاق هو.&lt;ref name=jm/&gt; ان سان گڏ، هن مجموعي مسلمان عدليه ۽ اسلامي فقيهن جي صوابديدي [[فتويٰ]] جاري ڪرڻ جي اختيارن کي محدود ڪيو.&lt;ref name=mrp1/&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), Islam in South Asia: A Short History, Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, pp. 192–199&lt;/ref&gt; فتاوىٰ عالمگيري لڳ ڀڳ اٺن سالن (1664ع کان 1672ع) ۾ مڪمل ٿي. ترڪي جي [[اتاترڪ يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل محقق احمد اوزيل پنهنجي ڪم ''TDV İslâm Ansiklopedisi، el-alemgiriyye'' ۾ ڄاڻايو آهي ته اورنگزيب جي دور ۾ هي مجموعو مسافرن، عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي ذريعي تيزي سان [[اناطوليه]] تائين پکڙيو.&lt;ref name=&quot;Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols); Alamgiri&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Sardella |editor1-first=Ferdinando |editor2-last=Jacobsen |editor2-first=Knut A. |title=Handbook of Hinduism in Europe (2 Vols) |date=2020 |publisher=Brill |isbn=9789004432284 |pages=1507 |url=https://books.google.com/books?id=rAT1DwAAQBAJ |access-date=25 April 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڀارت ۾ اقتدار مسلمان حڪمرانن کان [[برطانوي راج]] ڏانهن منتقل ٿيو، تڏهن نوآبادي حڪمرانن مقامي ادارن ۽ روايتي قانونن کي برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ يورپي سيڪيولر [[ڪامن لا]] لاڳو ڪرڻ بدران اڳ-نوآبادي دور جي قانونن تي عمل جاري رکيو.&lt;ref name=da1/&gt; فتاوىٰ عالمگيري، هڪ مرتب اسلامي قانوني متن جي حيثيت سان، اورنگزيب ۽ پوءِ وارن مسلمان حڪمرانن جي دور ۾ ڀارت جي قانوني نظام جو بنياد بڻيو.
انگريزي ڳالهائيندڙ ججن کي، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري (الھنديه) عربي زبان ۾ هئي، مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو. ان عمل سان اسلامي اشرافيه (legal gentry) جو هڪ سماجي طبقو وجود ۾ آيو، جيڪو پنهنجي علمي مهارت، قانوني اختيار ۽ خودمختياري کي سختي سان محفوظ رکندو هو. ساڳئي وقت، ساڳين نوعيت جي ڪيسن ۾ تشريح تي ٻڌل مختلف ۽ متضاد فيصلا ٿيڻ لڳا، جيڪو معاملو برطانوي نوآبادي عملدارن لاءِ پريشاني جو سبب بڻيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;K. Ewing (1988), Sharia and Ambiguity in South Asian Islam, University of California Press, {{ISBN|978-0520055759}}&lt;/ref&gt;
نوآبادي حڪومت جو خيال هو ته فتاوىٰ عالمگيري مان اخذ ڪيل روايتي شريعت تي ٻڌل قانون کي [[ڪامن لا]] طرز جي ادارن ذريعي منصفاڻي نموني لاڳو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt; پر اوڻيهين صدي جي ٻئي اڌ ۾ هي خيال ڪمزور ٿي پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ فتاوىٰ عالمگيري اندروني تضادن ۽ اختلافن سان ڀريل هئي، ۽ ان کان علاوه هي متن حنفي سني شريعت تي ٻڌل هو. ڏکڻ ايشيا ۾ شيعه مسلمانن جا سني مسلمانن سان اختلاف هئا، ۽ ٻين اقليتي اسلامي فرقن پڻ فتاوىٰ عالمگيري جي لاڳو ٿيڻ تي سوال کنيا.&lt;ref name=da1/&gt; ان کان علاوه، هندو آبادي به حنفي شريعت تي ٻڌل هن قانوني ضابطي کي قبول نه ڪيو.
ٽيون اهم مسئلو اهو هو ته نوآبادي حڪومت جو &quot;قانوني نظير&quot; (legal precedent) تي يقين، انگلو-محمدن قانوني نظام ۾ نظير کي نظرانداز ڪرڻ واري روايت سان ٽڪراءُ ۾ آيو، جنهن سبب برطانوي عملدارن کي مولوين (اسلامي عالمن) تي بي اعتمادي ٿي.&lt;ref name=da1/&gt; ان جي نتيجي ۾ نوآبادي انتظاميا هڪ اهڙي بيوروڪريسي جوڙڻ لڳي، جنهن مسلمان فرقن لاءِ الڳ مذهبي قانون ۽ غير مسلمانن (هندو، ٻڌ، جين، سِک) لاءِ عام قانون تيار ڪيا.&lt;ref name=da1/&gt; هن بيوروڪريسي فتاوىٰ عالمگيري کي بنياد بڻائي مسلمانن لاءِ جدا مذهبي قانون ٺاهيا، جڏهن⁠ته غير مسلمانن لاءِ جدا قانون لاڳو ڪيا ويا، جن مان گهڻا 1947ع کان پوءِ آزاد [[ڀارت]] ۾ پڻ اختيار ڪيا ويا.&lt;ref name=jdd&gt;J. Duncan Derrett (1999), Religion, Law and State in India, Oxford University Press, {{ISBN|978-0195647938}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ترجما پڻ ڪرايا ويا. اوڻيهين صدي جي آخر ۾، برطانوي اصرار تي [[الهدايه|الھدايه]] کي عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو ويو. چارلس هيملٽن&lt;ref&gt;Charles Hamilton, {{Google books|tc4DAAAAQAAJ|Guide: A Commentary on the Mussulman Laws}}, Allen &amp; Co, London&lt;/ref&gt; ۽ وليم جونز شريعت سان لاڳاپيل ٻين متنن سان گڏ فتاوىٰ عالمگيري جا حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. انهن ترجمن نوآبادي ڀارت ۾ [[قاضي]]ن جي طاقت ۽ ڪردار ۾ گهٽتائي آندي.&lt;ref&gt;U. Yaduvansh (1969), The decline of the role of the qadis in India: 1793–1876, Studies in Islam, Vol. 6, pp. 155–171&lt;/ref&gt;in
1865ع ۾ نيل بيلي فتاوىٰ عالمگيري سميت ٻين اسلامي متنن جي بنياد تي ''A Digest of Muhammadan Law'' شايع ڪيو.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref&gt;{{Google books|NB4YAAAAYAAJ|A Digest of Moohummudan Law}}, Smith Elder, London&lt;/ref&gt; 1873ع ۾ سرڪار هڪ ٻيو انگريزي مجموعو ''The Muhammadan Law'' شايع ڪيو، جنهن ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا ڪيترائي حصا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}}, SC Sircar, Calcutta, 1873&lt;/ref&gt; اهي سڀئي متن اوڻيهين صدي جي آخر ۽ ويهين صدي جي شروعات ۾ نوآبادي ڀارت جي قانوني نظام ۽ عدليه کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم حوالا بڻيا، ۽ انهن مان ڪيترائي قانون آزاد [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=da1/&gt;&lt;ref name=jdd/&gt;

==همعصر تبصرا==

[[برٽن اسٽين]] موجب، '''فتاوىٰ عالمگيري''' مغلي دور ۾ مسلمان ''[[عالِم|علما]]'' جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جي علامت هئي، جيڪا اڳ ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ مسلمان اشرافيه ۽ عوام کان گهڻي حد تائين وڃائجي چڪي هئي. هن مجموعي قانوني اصولن کي نئين سر ترتيب ڏنو ۽ اسلام ۽ مسلمان سماج جي دائري کي وڌائڻ لاءِ اسلامي قانون جو هڪ نئون ۽ وسيع ضابطو ترتيب ڏنو.&lt;ref name=burton1&gt;Burton Stein (2010), ''A History of India'', John Wiley &amp; Sons, {{ISBN|978-1405195096}}, pp. 177–178&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد مؤرخن&lt;ref&gt;Scott Kugle (2001), [https://dx.doi.org/10.1017/S0026749X01002013 Framed, Blamed and Renamed: The Recasting of Islamic Jurisprudence in Colonial South Asia], ''Modern Asian Studies'', Volume 35, Issue 02, pp. 257–313&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mona Siddiqui (1996), ''Law and the Desire for Social Control: An Insight into the Hanafi Concept of Kafa'a with Reference to the Fatawa 'Alamgiri'', In Mai Yamani (ed.), ''Feminism in Islam: Legal and Literary Perspectives'', {{ISBN|978-0814796818}}, New York University Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Daniel Collins (1987), ''Islamization of Pakistani Law: A Historical Perspective'', ''Stanford Journal of International Law'', Vol. 24, pp. 511–532&lt;/ref&gt; لکيو آهي ته برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جهڙن متنن مان شريعت کي ترجمو ڪرڻ ۽ لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون نوآبادي دور ۽ آزادي کان پوءِ به (پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ۾) ڊگهي مدي واري قانوني وراثت ڇڏي ويون.

جمال ملڪ جي خيال ۾، هن دستاويز مسلمان سماج اندر سماجي درجا بندي کي وڌيڪ سخت ڪيو ۽ حنفي فقھ جي اڳئين اتفاق (اجماع) کان ڪٿي ڪٿي انحراف پڻ ڪيو.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; سندس دليل آهي ته ڪجهه سزائن ذريعي اڳ ۾ قائم سماجي درجا قانوني صورت اختيار ڪري ويا: مسلمان اشرافيه، جهڙوڪ ''سيد''، جسماني سزائن کان مستثنىٰ قرار ڏنا ويا، جڏهن⁠ته گورنرن ۽ زميندارن کي ذليل ته ڪري سگهجي ٿو، پر نه گرفتار ڪري سگهجي ٿو ۽ نه جسماني سزا ڏئي سگهجي ٿي؛ وچولي طبقي کي ذليل ڪري قيد ڪري سگهجي ٿو، پر جسماني سزا نٿي ڏئي سگهجي؛ جڏهن⁠ته هيٺين طبقي جي عام ماڻهن کي ذلت، جسماني سزا ۽ قيد—ٽئي سزائون ڏئي سگهجن ٿيون.&lt;ref&gt;Jamal Malik (2008), ''Islam in South Asia: A Short History'', Brill Academic, {{ISBN|978-9004168596}}, p. 195&lt;/ref&gt; ان سان گڏ، شهنشاهه کي اهو اختيار پڻ حاصل هو ته هو ''فرمان'' (قانوني حڪم) جاري ڪري، جيڪي اسلامي فقيهن جي فتوائن تي بالادست حيثيت رکندا هئا.&lt;ref name=mrp1/&gt;

[[مونا صديقي]] نشاندهي ڪري ٿي ته جيتوڻيڪ هن متن کي ''فتاوىٰ'' سڏيو وڃي ٿو، پر حقيقت ۾ اهو نه ڪو هڪ فتوو آهي ۽ نه ئي اورنگزيب جي دور جون فتوائون گڏ ڪيل آهن.&lt;ref name=msid/&gt; هي دراصل ''مبسوط'' طرز جو، ''فروع الفقه'' صنف جو اسلامي قانوني متن آهي، جنهن ۾ ڪيترن بيانن کي گڏ ڪري اڳين [[حنفي]] شريعت متنن ڏانهن حوالا ڏنا ويا آهن. هن متن موجب، معاهدو لازمي طور لکيل دستاويز نه هوندو آهي، پر گهڻين حالتن ۾ اهو زباني اتفاق به ٿي سگهي ٿو، جيئن نڪاح، جيڪو شاهدن جي موجودگيءَ ۾ طئي ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=msid&gt;Mona Siddiqui (2012), ''The Good Muslim: Reflections on Classical Islamic Law and Theology'', Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521518642}}, pp. 12–16&lt;/ref&gt;

==برطانوي دور==
برطانوي حڪمراني دوران مقامي قانوني ادارا برقرار رکيا ويا، ۽ فتاوىٰ عالمگيري اسلامي قانون جو بنياد بڻجي ويو. انگريز ججن کي عربي متن سبب مسلمان قانوني ماهرن تي ڀاڙڻو پيو، جنهن سبب تشريحي اختلاف وڌيا.&lt;ref name=da1/&gt;
بعد ۾ الڳ مذهبي قانون ترتيب ڏنا ويا، جيڪي 1947ع کان پوءِ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ به جاري رهيا.&lt;ref name=jdd/&gt;
برطانوي دور ۾ فتاوىٰ عالمگيري جا انگريزي ترجما ڪرايا ويا، جن مان نيل بيلي، چارلس هيملٽن ۽ سرڪار جا ترجما نمايان آهن. اهي متن نوآبادي دور جي قانون سازيءَ جو بنياد بڻيا.&lt;ref name=da1/&gt;

==ترجما==
۱۸۹۲ع ۾، بنگالي عالم [[محمد نعيم الدين]]، [[واجد علي خان پني]] جي مدد سان ۽ حافظ محمود علي خان پني جي سرپرستي هيٺ—جيڪو [[بنگال جا زميندار|زميندار]] [[ڪراتيا زمينداري|ڪراتيا]] جو هو—''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[بنگالي ٻولي]] ۾ چار جلدن تي مشتمل ترجمو شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|last=Islam Khan|first=Nurul|script-title=bn:বাংলাদেশ জেলা গেজেটীয়ার টাংগাইল|publisher=Establishment Ministry|year=1990|language=bn|pages=277}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rcv&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Panni, Wazed Ali Khan|author=Mir Shamsur Rahman}}&lt;/ref&gt;  

[[ڪفيل الرحمن نشاط عثماني]]، جيڪو ديوبندي فقهي عالم هو، ''فتاوىٰ عالمگيري'' جو [[اردو ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Qasmi |first1=Amanat Ali |title=نستعلیق صفت انسان مفتی کفیل الرحمن نشاط عثمانی |trans-title=سٺي سيرت وارو انسان: مفتي ڪفيل الرحمن نشاط عثماني |url=https://www.jahan-e-urdu.com/mufti-kafeelur-rahaman-nishat-usmani/ |access-date=12 January 2021 |work=Jahan-e-Urdu |date=28 February 2018 |language=Urdu}}&lt;/ref&gt;

==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ==
* {{Google books|BUgOAAAAQAAJ|The Muhammadan Law}} – فتاوىٰ عالمگيري جي ڪيترن ئي حصن جو انگريزي ترجمو (مترجم: ايس. سي. سرڪار، ٽيگور پروفيسر آف لا، ڪلڪتو، ۱۸۷۳ع)
* شيخ نظام، ''الفتاوىٰ الهندية''، ۶ جلد، بيروت: دار احياء التراث العربي، ٽيون ايڊيشن، ۱۹۸۰ع

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Fatawa-E-Alamgiri}}
[[زمرو:فتاوىٰ عالمگيري]]
[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:سني متن]]
[[زمرو:اسلامي متن]]
[[زمرو:قانوني ضابطا]]
[[زمرو:مشهور ڪتابون]]
[[زمرو:فارسي ڪتابون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]]
[[زمرو:حنفي فقه جي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي فقه جي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت جي قانوني تاريخ]]
[[زمرو:مغليه دور جي قانوني تاريخ]]
[[زمرو:ڀارتي مذهبي متن]]
[[زمرو:۱۷هين صدي جا ڀارتي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]]
[[زمرو:ڀارتي غير افسانوي ڪتاب]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>jqg8cnm65u8res6y0wk2jnaap31u79p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪارل لينئي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49106</id>
    <revision>
      <id>374745</id>
      <parentid>306362</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19454" sha1="16nokjx7b33xyyteydmjrmimnh9ucd4" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| image = Carl_von_Linné,_1707-1778,_botanist,_professor_(Alexander_Roslin)_-_Nationalmuseum_-_15723.tif
| image_size = 220px
| alt = Portrait of Linnaeus on a brown background with the word &quot;Linne&quot; in the top right corner
| caption = ڪارل وان لينئي جي آئل پينٽنگ
| birth_date = {{Birth date|df=yes|1707|5|23}}
| birth_place = رئشولٽ، اسٽينبرولٽ پارش، [[سويڊن]]
| death_date = {{Death date and age|df=yes|1778|1|10|1707|5|23}}
| death_place = ھئماربي، ڊينمارڪ پارش، اپسالا جي ٻاهران، سويڊن
| resting_place  = اپسالا ڪئٿيڊرل
| resting_place_coordinates = {{coord|59|51|29|N|17|38|00|E|region:SE_type:landmark|display=inline}}
| residence = سويڊن
| citizenship = سوئيڊن
| nationality = سوئيڊش 
| spouse =سارا ايلزبيٿ مورائيا 
| children = 7
| fields = [[نباتاتيات|علم نباتات]]&lt;br /&gt;
[[حياتيات|علم حياتيات]]&lt;br /&gt;[[حيوانيات|علم حيوانات]]
| workplaces =اپسالا يونيورسٽي
| alma_mater = لنڊ يونيورسٽي&lt;br /&gt;اپسالا يونيورسٽي
&lt;br /&gt;يونيورسٽي آف ھارڊروڪ
| thesis_title = وقتن سان ٿيندڙ تپ، ٽائيفائيڊ جو مفروضو
| thesis_url        = https://books.google.com/books?id=K8NkAAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;ved=0ahUKEwj1yvGwp5LLAhWD3aYKHS6ABoAQ6AEIHTAA
| thesis_year   = 1735ع
| doctoral_advisor =
| doctoral_students =
| notable_students = پيٽر ايسڪينيئس
| known_for = بائينوميئل نومنڪليچر&lt;br /&gt;سائنسي درجابندي&lt;br /&gt;[[ٽيڪسانومي]]&lt;br&gt;[[لينئي جي گلن جي گھڙي]] 
| author_abbrev_bot = L.
| author_abbrev_zoo = Linnaeus 
| influences =
| influenced =
| awards =
| signature = Linne autograph.png.svg
| signature_alt = Carl v. Linné
| footnotes =
|name=ڪارل لينئي&lt;br&gt;Carl Linnaeus}}
'''ڪارل لينئي''' (Carl Linnaeus) 23 مئي، 1707ع ۾ پيدا ٿيو ۽ 10 جنوري، 1778ع ۾ وفات ڪيائين. ھن کي معزز مقام ھجڻ ڪري &quot;ڪارل وان ليني&quot; سان پڻ سڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Blunt171&quot;&gt;[[#Blunt|Blunt]]&lt;/ref&gt; لينئي سويڊن جو مشھور ماھر نباتات ۽ ماھر حيوانات ۽ طبيب هو جنھن جاندارن ۽ ٻوٽن کي  حياتياتي نالا ڏئي ۽ انھن جي نالن جو جديد نظام،  بائينوميئل نومنڪليچر، ترتيب ڏنو، جنھن ڪري کيس جديد [[ٽيڪسانومي]] جو ابو سمجھيو ويندو آھي.&lt;ref name=calisher&gt;{{cite journal|last1=Calisher|first1=CH|title=Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet? |journal=Croatian Medical Journal |date=2007 |volume=48|issue=2|pages=268–270|pmid=17436393|pmc=2080517}}&lt;/ref&gt; ھن جون اڪثر لکڻيون لاطيني ٻولي منجھ آھن ان ڪري ھن جو نالو لاطيني ۾ ڪارلوس لينوئي  (سال 1761ع جي بعد ڪارلوس ليني) سڏيو ويندو هو.  

ھي [[سويڊن|ڏکڻ سويڊن]] جي علائقي سمئيلنڊ جي ٻھراڙيءَ ۾ پيدا ٿيو. ھن پنھنجي تعليم اپسالا يونيورسٽي مان حاصل ڪئي ۽ ساڳي يونيورسٽيءَ ۾ سال 1730ع کان ليڪچر ڏيڻ شروع ڪيا. سال 1735ع کان 1738ع تائين ملڪ کان ٻاھر، [[نيدرلينڊز]] ۾ رھيو، جتي ھن وڌيڪ تعليم حاصل ڪئي ۽ پنھنجي جڳ مشھور ڪتاب، &quot;قدرت جو نظام&quot; (Systema Naturae) ڇپايو. پوء سوئيڊن موٽي اپسالا يونيورسٽي ۾ علم نباتات ۽ طب جو پروفيسر ٿيو. سال 1740ع ۾ ھن سويڊن منجھ ڪيترائي سفر ڪيا جن ۾ ھن کوڙ نباتاتي ۽ حيواناتي جنسن جي سڃاڻپ ڪئي. ھي پنھنجي وفات وقت يورپ جو سڀ کان وڌيڪ مڃيل سائنسدان ھيو. فلاسافر [[جين جيڪس روسو]] کيس نياپو موڪليو ھيو تہ؛ 

  &quot;کيس ٻڌائجو تہ مان ڌرتي تي ان کان وڌيڪَ  ڪوبہ عظيم ماڻھو نہ ڄاتو آھي.&quot;

[[گوئٽي|جوهان ولف گينگ وون گوئٽي]] لکيو آهي ته: 

 ”[[ولیم شیڪسپیئر|شيڪسپيئر]] ۽ [[برووخ اسپنوزا|اسپنوزا]] کان سواءِ، مان ڪنهن کي به نه ٿو ڄاڻان، جنهن مون کي وڌيڪ متاثر ڪيو هجي.&quot; 

سويڊن جي ليکڪ آگسٽ اسٽرينڊبرگ لکيو آهي ته: 

 ”لينيئس حقيقت ۾ هڪ شاعر هو، جيڪو فطرت پرست بڻجي ويو.&quot;

لينئي (Linnaeus) کي علم نباتات جو شهزادو (Princeps botanicorum) ۽ &quot;اتر جو پليني&quot; به سڏيو ويندو آهي. هن کي پڻ جديد [[ماحوليات]] جي باني مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. نباتاتيات ۾، مخفف، &quot;L.&quot; لينئي کي جنس جي نالي لاءِ اختيار ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. زولوجي ۾، مخفف &quot;Linnaeus&quot; عام طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ مخفف L.،Linnæus ۽ Linné پڻ استعمال ٿيندا آهن. پراڻن اشاعتن ۾، مخفف &quot;Linn.&quot; مليو آهي. لينئي جي باقيات جو هڪ قسم جو نمونو هومو سيپيئنز جي نسلن لاءِ بين الاقوامي ضابطي جي حيوانياتي نالا ڏيڻ جي پٺيان آهي، ڇاڪاڻ ته اهو واحد نمونو آهي جنهن کي هن معلوم ڪيو آهي ته هو پاڻ هو. 
==شروعاتي زندگي==
==يونيورسٽي اڀياس==
==ليپلينڊ ڏانهن سفر==
==ڊچ جمهوريت ۾== 
==سويڊن ڏانهن واپسي==
==آخري سال==
==لينئي جا اپاسٽل==
{{Main|Apostles of Linnaeus}}
[[File:Carl Peter Thunberg x Jacob Fredrik Ek.jpg|thumb|upright=0.5|left|[[Carl Peter Thunberg]] was a [[Dutch East India Company|VOC]] physician and an [[apostles of Linnaeus|apostle of Linnaeus]].]]
[[File:Pehr Forsskål portrait (cropped and color balanced).png|thumb|upright=0.5|left|[[Peter Forsskål]] was among the apostles who met a tragic fate abroad.]]

During Linnaeus's time as Professor and Rector of Uppsala University, he taught [[List of students of Linnaeus|many devoted students]], 17 of whom he called &quot;apostles&quot;. They were the most promising, most committed students, and all of them made botanical expeditions to various places in the world, often with his help. The amount of this help varied; sometimes he used his influence as Rector to grant his apostles a scholarship or a place on an expedition.&lt;ref&gt;[[#Blunt|Blunt (2004)]], pp. 189–190.&lt;/ref&gt; To most of the apostles he gave instructions of what to look for on their journeys. Abroad, the apostles collected and organised new plants, animals and minerals according to Linnaeus's system. Most of them also gave some of their collection to Linnaeus when their journey was finished.&lt;ref&gt;[[#Broberg|Broberg (2006)]], pp. 37–39.&lt;/ref&gt; Thanks to these students, the Linnaean system of taxonomy spread through the world without Linnaeus ever having to travel outside Sweden after his return from Holland.&lt;ref&gt;[[#Anderson|Anderson (1997)]], pp. 92–93.&lt;/ref&gt; The British botanist [[William T. Stearn]] notes, without Linnaeus's new system, it would not have been possible for the apostles to collect and organise so many new specimens.&lt;ref name=&quot;Blunt184-185&quot;&gt;[[#Blunt|Blunt (2004)]], pp. 184–185.&lt;/ref&gt; Many of the apostles died during their expeditions.

===Early expeditions===
Christopher Tärnström, the first apostle and a 43-year-old pastor with a wife and children, made his journey in 1746. He boarded a [[Swedish East India Company]] ship headed for China. Tärnström never reached his destination, dying of a tropical fever on [[Côn Sơn Island]] the same year. Tärnström's widow blamed Linnaeus for making her children fatherless, causing Linnaeus to prefer sending out younger, unmarried students after Tärnström.&lt;ref&gt;[[#Blunt|Blunt (2004)]], pp. 185–186.&lt;/ref&gt; Six other apostles later died on their expeditions, including [[Pehr Forsskål]] and [[Pehr Löfling]].&lt;ref name=&quot;Blunt184-185&quot;/&gt;

Two years after Tärnström's expedition, Finnish-born [[Pehr Kalm]] set out as the second apostle to North America. There he spent two-and-a-half years studying the flora and fauna of Pennsylvania, New York, New Jersey and Canada. Linnaeus was overjoyed when Kalm returned, bringing back with him many pressed flowers and seeds. At least 90 of the 700 North American species described in ''Species Plantarum'' had been brought back by Kalm.&lt;ref&gt;[[#Anderson|Anderson (1997)]], pp. 93–94.&lt;/ref&gt;

===Cook expeditions and Japan===
[[File:Mortimer - Captain James Cook, Sir Joseph Banks, Lord Sandwich, Dr Daniel Solander and Dr John Hawkesworth.jpg|thumb |right |Apostle [[Daniel Solander]] (far left) with [[Joseph Banks]] (left, sitting) accompanied [[James Cook]] (centre) on his journey to Australia.]]
[[Daniel Solander]] was living in Linnaeus's house during his time as a student in Uppsala. Linnaeus was very fond of him, promising Solander his eldest daughter's hand in marriage. On Linnaeus's recommendation, Solander travelled to England in 1760, where he met the English botanist [[Joseph Banks]]. With Banks, Solander joined [[James Cook]] on his expedition to Oceania on the ''[[HM Bark Endeavour|Endeavour]]'' in 1768–71.&lt;ref&gt;[[#Anderson|Anderson (1997)]], p. 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Blunt|Blunt (2004)]], pp. 191–192.&lt;/ref&gt; Solander was not the only apostle to journey with James Cook; [[Anders Sparrman]] followed on the ''[[HMS Resolution (1771)|Resolution]]'' in 1772–75 bound for, among other places, Oceania and South America. Sparrman made many other expeditions, one of them to South Africa.&lt;ref&gt;[[#Blunt|Blunt (2004)]], pp. 192–193.&lt;/ref&gt;

Perhaps the most famous and successful apostle was [[Carl Peter Thunberg]], who embarked on a nine-year expedition in 1770. He stayed in South Africa for three years, then travelled to [[Japan]]. All foreigners in Japan were forced to stay on the island of [[Dejima]] outside [[Nagasaki]], so it was thus hard for Thunberg to study the flora. He did, however, manage to persuade some of the translators to bring him different plants, and he also found plants in the gardens of Dejima. He returned to Sweden in 1779, one year after Linnaeus's death.&lt;ref&gt;[[#Blunt|Blunt (2004)]], pp. 193–194.&lt;/ref&gt;

==اهم اشاعتون== 
==مجموعا==
==ٽيڪسونومي جو نظام==
جاندارن جي نالن جي لاءِ عالمي طور تي قبول ٿيل ڪنوينشن جو قيام لينئيس جو بنيادي حصو ٽيڪسونومي ۾ هو. هن جو ڪم binomial nomenclature جي مسلسل استعمال جي شروعاتي نقطي جي نشاندهي ڪري ٿو. ارڙهين صديءَ دوران قدرتي تاريخ جي علم جي توسيع، لينيئس پڻ ترقي ڪئي جيڪا لينن ٽيڪسونومي جي نالي سان مشهور ٿي؛ سائنسي درجي بندي جو نظام هاڻي وڏي پيماني تي حياتياتي سائنس ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هڪ اڳوڻو زوولوجسٽ رمفيئس (1627-1702) لينن سسٽم جو گهٽ يا گهٽ اندازو لڳايو هو ۽ هن جي مواد لينيئس پاران ٻه نامياتي سائنسي درجه بندي جي بعد ۾ ترقي ۾ حصو ورتو. Linnaean سرشتي فطرت جي درجه بندي هڪ نرالي درجي جي اندر، ٽن بادشاهن سان شروع ٿي. بادشاهن کي طبقن ۾ ورهايو ويو ۽ اهي، بدلي ۾، آرڊرن ۾، ۽ پوءِ جنرا (واحد: جينس) ۾ ورهائجي ويا، جيڪي نسلن ۾ ورهايل هئا (واحد: نسل). نسلن جي درجي کان هيٺ هو ڪڏهن ڪڏهن هيٺين (غير نام نهاد) درجي جي ٽيڪس کي سڃاڻي ٿو؛ انهن کان وٺي معياري نالا حاصل ڪيا آهن جهڙوڪ نباتات ۾ مختلف قسم ۽ زولوجي ۾ ذيلي جنس. جديد ٽيڪسونومي ۾ آرڊر ۽ جينس جي وچ ۾ خاندان جو درجو ۽ بادشاھت ۽ طبقن جي وچ ۾ فيلم جو درجو شامل آھي جيڪي Linnaeus جي اصل نظام ۾ موجود نه ھئا. Linnaeus جي گروپن جو بنياد گڏيل جسماني خاصيتن تي هو، ۽ اختلافن جي بنياد تي نه. هن جي اعلي گروپن مان، صرف جانورن لاءِ اڃا تائين استعمال ۾ آهن، ۽ گروهه پاڻ کي انهن جي تصور کان وٺي خاص طور تي تبديل ڪيو ويو آهي، جيئن انهن جي پويان اصول آهن. تنهن هوندي به، Linnaeus کي درجه بندي جي هڪ عمدي جوڙجڪ جو خيال قائم ڪرڻ جو اعتبار ڏنو ويو آهي جيڪو مشاهدي جي خاصيتن تي ٻڌل آهي ۽ قدرتي رشتن کي ظاهر ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو.

==اثر ۽ اقتصادي عقيدا== 
==يادگار== 
==تبصرو== 
==معياري ليکڪ جو مخفف==
==لينئي پاران چونڊيل اشاعتون== 
==پڻ ڏسو==

==خارجي لنڪس==
{{Commons category|Carl von Linné|Linnaeus}}
{{Wikiquote}}
{{Wikispecies}}
{{wikisource author}}
{{Wikivoyage|Carl Linnaeus tourism}}

'''سوانح عمريون'''
* [http://www.linnaeus.uu.se/online/index-en.html Biography] at the Department of Systematic Botany, [[Uppsala University|University of Uppsala]]
* [http://linnean.org/index.php?id=47 Biography] at The Linnean Society of London
* [http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html Biography] from the [[University of California Museum of Paleontology]]
* A four-minute [https://www.youtube.com/watch?v=Gb_IO-SzLgk biographical video] from the London [[Natural History Museum, London|Natural History Museum]] on YouTube
* [http://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=3#page/87 Biography] from Taxonomic Literature, 2nd Edition. 1976–2009.

'''ماخذ'''
* {{gutenberg author| id=9516| name=Carl von Linné}}
* {{Internet Archive author}}
* [http://www.linnean.org/ The Linnean Society of London]
* [https://web.archive.org/web/20181215174247/http://www.linnaeus.info/ The Linnaeus Apostles]
* [https://web.archive.org/web/20100403064506/http://www.linnean-online.org/ The Linnean Collections]
* [http://linnaeus.c18.net/ The Linnean Correspondence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119125502/http://linnaeus.c18.net/ |date=2011-01-19 }}
* [http://goran.waldeck.se/Ento3E.htm Linnaeus's Disciples and Apostles]
* [https://web.archive.org/web/20100616073944/http://huntbot.andrew.cmu.edu/HIBD/Departments/Library/LinnaeanDiss.shtml The Linnaean Dissertations]
* [http://linnaeus.nrm.se/botany/fbo/welcome.html.en Linnean Herbarium]
* [https://web.archive.org/web/20160912071812/http://www.linnaeus2007.se/ The Linnaeus Tercentenary]
* [https://www.biodiversitylibrary.org/creator/825 Works by Carl von Linné] at the [[Biodiversity Heritage Library]]
* [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-32889 Digital edition: &quot;Critica Botanica&quot;] by the [[University and State Library Düsseldorf]]
* [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-32631 Digital edition: &quot;Classes plantarum seu systemata plantarum&quot;] by the [[University and State Library Düsseldorf]]
* [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/earththeory/id/19512 ''Oratio de telluris habitabilis incremento''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029104640/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/earththeory/id/19512 |date=29 October 2020 }} (1744) – full digital facsimile from [[Linda Hall Library]]

'''ٻيا'''
* Linnaeus was depicted by [[Jay Hosler]] in a parody of ''Peanuts'' titled &quot;[http://www.jayhosler.com/Charlie.jpg Good ol' Charlie Darwin]&quot;.
* The [http://www.nature.com/nature/journal/v446/n7133/index.html 15 March 2007 issue] of ''[[Nature (journal)|Nature]]'' featured a picture of Linnaeus on the cover with the heading &quot;Linnaeus's Legacy&quot; and devoted a substantial portion to items related to Linnaeus and Linnaean taxonomy.
* A [[tattoo]] of Linnaeus's [http://blogs.discovermagazine.com/loom/2010/03/06/what-is-man-science-tattoo/ definition of the order Primates] ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202022413/http://blogs.discovermagazine.com/loom/2010/03/06/what-is-man-science-tattoo/ |date=2 December 2010 }}) mentioned by [[Carl Zimmer]]
* ''[[Ginkgo biloba]]'' [http://www.xs4all.nl/~kwanten/harderwijk.htm tree at the University of Harderwijk], said to have been planted by Linnaeus in 1735
* [https://www.sl.nsw.gov.au/sites/default/files/5197_slmag_spring_web-screen.pdf ''SL Magazine'', Spring 2018] features an article by Nicholas Sparks, librarian, Collection Strategy and Development titled &quot;Origins of Taxonomy&quot;, describing a generous donation from the Linnean Society of NSW to supplement the State Library of New South Wales's collections on Carl Linnaeus of documents, photographs, prints and drawings as well as a fine portrait of Linnaeus painted about 1800.

{{Carl Linnaeus}}
{{Linnaeus1758}}
{{Natural history}}
{{Historical definitions of race}}
{{Zoology}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carl}}
[[Category:Carl Linnaeus| ]]
[[Category:1707 births]]
[[Category:1778 deaths]]
[[Category:18th-century lexicographers]]
[[Category:18th-century male writers]]
[[Category:18th-century Swedish botanists]]
[[Category:18th-century Swedish nobility|Linne, Carl von]]
[[Category:18th-century Swedish physicians]]
[[Category:18th-century Swedish writers]]
[[Category:18th-century Swedish zoologists]]
[[Category:18th-century writers in Latin]]
[[Category:Academic staff of Uppsala University]]
[[Category:Age of Liberty people]]
[[Category:Botanical nomenclature]]
[[Category:Botanists active in Europe]]
[[Category:Botanists with author abbreviations]]
[[Category:Burials at Uppsala Cathedral]]
[[Category:Fellows of the Royal Society]]
[[Category:Historical definitions of race]]
[[Category:Knights of the Order of the Polar Star]]
[[Category:Members of the American Philosophical Society]]
[[Category:Members of the French Academy of Sciences]]
[[Category:Members of the Prussian Academy of Sciences]]
[[Category:Members of the Royal Swedish Academy of Sciences]]
[[Category:People from Älmhult Municipality]]
[[Category:Pteridologists]]
[[Category:Swedish arachnologists]]
[[Category:Swedish autobiographers]]
[[Category:Swedish biologists]]
[[Category:Swedish bryologists]]
[[Category:Swedish entomologists]]
[[Category:Swedish expatriates in the Dutch Republic]]
[[Category:Swedish Lutherans]]
[[Category:Swedish mammalogists]]
[[Category:Swedish mycologists]]
[[Category:Swedish ornithologists]]
[[Category:Swedish phycologists]]
[[Category:Swedish taxonomists]]
[[Category:Taxon authorities of Hypericum species]]
[[Category:Terminologists]]
[[Category:University of Harderwijk alumni]]
[[Category:Uppsala University alumni]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:سائنسدان]]
[[زمرو:نباتاتيات]]
[[زمرو:ماهر نباتات]]
[[زمرو:ماهر نباتاتيات]]
[[زمرو:ٽيڪسانومي (حياتيات)]]</text>
      <sha1>16nokjx7b33xyyteydmjrmimnh9ucd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ملڪا پکراج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56996</id>
    <revision>
      <id>374776</id>
      <parentid>250638</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T06:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني ڊانسر]]، [[زمرو:پاڪستاني عورت ڊانسر]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>374776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4734" sha1="8xqztib750o5egggsgqlt9fwksiutn2" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
|name=ملڪہ پکراج
|image=Malika Pukhraj (1912-2004) in 1920s.jpg
|alt=
|caption=سال 1920 ۾ ڪشمير ۾ مليڪا پوکراج
|image_size=
|landscape=&lt;!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --&gt;
|background=سولو_سنگر
|birth_name=
|native_name=
|native_name_lang=
|alias=
|birth_date=سال 1912
|birth_place=ڄمون، [[رياست ڄمون ۽ ڪشمير]], انڊيا
|origin=
|death_date= فيبروري 4، 2004 (ڄمار سال 92)&lt;!-- {{death date ۽ age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date 1st) --&gt;
|death_place=[[لاهور]]، [[پنجاب، پاڪستان]], پاڪستان
|genre=[[پاڪستاني لوڪ موسيقي|لوڪ موسيقي]] ۽ [[غزل]]
|occupation=ووڪلسٽ
|instrument=
|years_active=&lt;!-- YYYY–YYYY (or –هينئر) --&gt;
|label=
|associated_acts=
|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
}}
ملڪا پوکراج ( جنم : 1914ع، وفات:2004ع) هڪ لوڪ ڳائڻي هئي. ملڪا پکراج جو تعلق ڄمون کان هيو ۽ هيءَ ڄمون ۽ ڪشمير رياست جي راجا [[هري سنگھ]] جي دربار سان وابستا رهي هئي. شيخ عبداللہ جي ڪتاب [[آتش چنار]] ۾ هن جو ذڪر آيل آهي تہ هيءَ مهاراجا سان ڪيتري ويجهي هئي. کيس راجا هري سنگھ جي دربار هنگامي طور تي انهيءَ ڪري ڇڏڻي پئي تہ هن تي راجا کي زهر ڏئي مارڻ جو الزام لڳايو ويو هيو. هيءَ ڄمون کان پهرئين [[دهلي]] هلي وئي ۽ پوءِ [[پاڪستان]] ٺهڻ کانپوءِ هيءَ [[لاهور]] اچي وئي، جتي هن کي ڄمون واري نالي پکراج سان سُڃاتو ويندو هيو.

ملڪا پوکراج بڻيادي طور تي پهاڙي ٻولي ۽ ڊوگري ٻولي جي لوڪ موسيقي جي ماهر هُئي ۽ چاليهہ جي ڏهاڪي ۾ هن جو شمار [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي پهرئين صف جي ڳائڻن ۾ ٿيندو هيو. هيءَ ٺمري جي انگ ۾ [[غزل]] ڳائيندي هئي. لاهور ۾ هن جي شادي شبير حسين شاهہ سان ٿي هُئي جنهن پاڪستان ٽي وي جي مشهور [[اردو]] [[ڊرامو]] سيريل جهوڪ سيال پڻ ٺاهيو هيو. ملڪا پوکراج [[حفيظ جالنڌري]] جون ڪيتريون ئي [[غزل|غزلون]] ۽ [[نظم]] ڳايا هيا جن ۾ ڪُجھ ڏاڍا مشهور ٿيا، خاص طور تي: ’اڀي تو مئين جوان هون‘۔ [[ريڊيو پاڪستان]] جي موسيقي جي پروڊيوسر ڪالي خان گهڻي ۾ گهڻيون ڌُنون هن جي گانن جي لاءِ ٺاهيون هيون. سندس ننڍي ڌيءُ مشهور ڳائڻي طاهره سيد آهي. جيڪا پنهنجي ماءُ وانگر ڊوگري ۽ پهاڙي ٻولين جي انداز جي ڳائڻ (گائيڪي) ۾ مهارت رکندي آهي.

== ڪيريئر جي نمائش ==
نوَ سال جي ڄمار ۾، هيءَ ڄمون جي دوري تي گهمڻ وئي هئي ۽ جتي مهاراجا هري سنگھ جي تاج پوشي جي تقريب ٿي رهي هئي، جنه ن ۾ هن گيت پيش ڪيو، جيڪو ٻُڌي مهاراجا سندس آواز کان گهڻي قدر متاثر ٿيو، جنهن کيس پنهنجي دربار ۾ درٻاري راڳي طور مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;[http://www.hindu.com/fr/2004/06/04/stories/2004060401970600.htm ڳائڻ (گائيڪي) جي بي مثال ملڪہ] [[دي هندو]], ڇپيو 4 جون 2004. حاصل ڪيو 1 فيبروري 2016&lt;/ref&gt; هيءَ اُتي ڳائڻيءَ جي حيثيت ۾ وڌيڪ نَوَ سال رهي.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:ڀارتي ناري لوڪ گلوڪارائون]]
[[زمرو:پاڪستاني ڊانسر]]
[[زمرو:پاڪستاني عورت ڊانسر]]
[[زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ]]
[[زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز]]
[[زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي]]
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي]]
[[زمرو:پنجابي راڳي]]
[[زمرو:پنجابي ماڻهو]]
[[زمرو:لاهوري ماڻهو]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:ويھين صديءَ جون پاڪستاني ڳائڻيون]]
[[زمرو:ويهين صديءَ جون هندستاني ڳائڻيون]]
[[زمرو:ويهين صدي جون هندستاني استري ڳائڻيون]]
[[زمرو:هندستاني لوڪ راڳي]]
[[زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا]]
[[زمرو:1912ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>8xqztib750o5egggsgqlt9fwksiutn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اولي الامر (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57438</id>
    <revision>
      <id>374490</id>
      <parentid>187571</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T12:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="gnnzu9ven9nbrztu20moujskp32333u" xml:space="preserve">هن ڪتاب جو مصنف خواجه سلطان علي فدائي هو. هيءُ ڪتاب اسماعيليه ائسوسيئيشن فار -پاڪستان- ڪراچيءَ، ڇپائي پڌرو ڪيو. ڪچي جلد ۽ 82 صفحن جي ڪرائون سائيز واري ڪتاب جي قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، -تاج محل- پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان 1956ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1 اولي الامر : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>gnnzu9ven9nbrztu20moujskp32333u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:وڪي منصوبو ڪووڊ-19/موت</title>
    <ns>4</ns>
    <id>58008</id>
    <revision>
      <id>374764</id>
      <parentid>374378</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T02:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>374764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="527366" sha1="8yaz22h17muryu5erekfytoqksj4ufi" xml:space="preserve">{{WikiProject COVID-19 tabs}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 }
|section=
|sort=P39/Q15124404/P570
|sort_order=desc
|columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! مضمون
! وضاحت
! ڏيھُ
! تاريخ پيدائش
! تاريخ وفات
! فوٽو
|-
| ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''
| 
| 
| [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ويٽيڪن سٽي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71823|George Bălan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]''
| 
| [[سلووينیا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]
| 
| 
| [[فائل:Smej.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]]
|-
| [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]''
| 
| [[چاڊ]]
| 
| 
| [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q314338|Stanisław Šuškievič]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q336711|Irinej]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]''
| 
| [[سربيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''
| 
| 
| [[فائل:2010-11-03 Balašević Arena Zagreb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WallaceRoney (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q370560|David Crosby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]''
| 
| [[سان مارينو|سان مرينو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]''
| 
| [[نائورو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]''
| 
| [[ڪيمرون]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Irina Antonova 03-06-2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q460071|Hayko]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]''
| 
| [[مونٽي نيگرو]]
| 
| 
| [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520296|John Prine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ اوسيتيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bashkim Fino 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q852791|György Bálint]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]
| 
| 
| [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Miroslav Tuđman.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q928446|Reynaert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q965475|John Richardson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q983418|Kamala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1033478|György Handel]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Nihill, Abdon Pamich, Ingvar Pettersson 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1086279|Christophe]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]
| 
| 
| [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Reginald Foster in Arpinum.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1285622|József Sas]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:EVM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]''
| 
| [[گني|گائينا]]
| 
| 
| [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]''
| 
| ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''
| 
| 
| [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1392426|Philaret]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]''
| 
| [[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1625817|James Cross]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Oscar Rizzato.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''&lt;br/&gt;[[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]''
| 
| [[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2462506|Ty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]''
| 
| [[فجي]]&lt;br/&gt;[[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kambuzia Partovi 1397060510175164615166254 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hassan Firouzabadi 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]''
| 
| [[چلي]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]''
| 
| [[يونان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]]
|-
| [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]''
| 
| [[چين]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Melo Mafali.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]''
| 
| ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics &amp; Games 2016 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231508|David Boe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231741|David Bright]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5234349|David Green]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5542916|George Nock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Ernesto001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6793091|Nazem Naim]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:דדי בן עמי 2.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Peter F. Secchia &amp; Gerald Ford.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Pilar Pellicer publicity photo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's &quot;Quartet&quot; 2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&amp;w).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]''
| 
| [[سينيگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3002872|Cristina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]''
| 
| [[گني|گائينا]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie &quot;Eddie B&quot; Borysewicz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]''
| 
| [[اردن]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]''
| 
| [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]''
| 
| [[فجي]]
| 
| 
| [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| [[اسٽيو ولھائيٽ]]
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]]
|-
| [[سید منور حسن]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8018795|William Stern]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]]
|-
| [[فاطما رهبر]]
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6243015|John Keston]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6244212|John Laws]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2013-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]''
| 
| ''[[:d:Q188712|Q188712]]''&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]''
| 
| ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]''
| 
| [[سلووينیا]]
| 
| 
| [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12840776|Kamil İbrahimov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12880973|Metropolitan  Aetolia και Acarnania Cosmas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Elgrafico 3314 palma duran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Martín Barbero &amp; Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]''
| 
| [[ترڪمانستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017014|František Filip]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13112872|Narayan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Times &amp; Historical Marker.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]''
| 
| [[اوڙيسا|اوڙيسيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6052975|Orrisa]]''
| 
| 
| [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]''
| 
| [[تائيوان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''
| 
| 
| [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''
| 
| 
| [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16205288|David Cook]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1081620|Siam]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16526878|André Osi]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]''
| 
| [[قازقستان|قازڪستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]''
| 
| [[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried &amp; Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q180573|South Vietnam]]''
| 
| 
| [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18327523|György Snell]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Bogdanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Grichka B, Présentation équipe DMBC, 10 septembre 2016 - 6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Абдулманап Нурмагомедов.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21035340|Rick May]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]''
| 
| [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]]
| 
| 
| [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Perugini.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471296|Muharram]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Shamsuzzaman Khan - Kolkata 2016-02-02 0543.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| [[فائل:Ujwal Thapa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]''
| 
| [[بارباڊوس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43274270|Rodela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48719857|Ramu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49250207|Muladi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ritratto di Giovanni Gastel .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]''
| 
| [[برازيل]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85991691|Imran]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]''
| 
| [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques-Fouad-Acar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]''
| 
| [[زيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676348|István Turu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]''
| 
| [[سورينام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]''
| 
| [[جميڪا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231414|Barry England]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332046|André Charon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]''
| 
| [[زمبابوي]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]''
| 
| [[گني|گائينا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92977116|David Berg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93351605|André Egri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]''
| 
| ''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''&lt;br/&gt;[[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774800|José Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]''
| 
| [[پيرو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92805303|Randall French]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]''
| 
| [[ايٿوپيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95692819|David Ford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94016601|James Andres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]''
| 
| [[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94973282|William Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]''
| 
| [[سويڊن]]&lt;br/&gt;[[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1206012|German Reich]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فجي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887287|John Pope]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888550|John Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889055|David Toren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]''
| 
| [[گني|گائينا]]
| 
| 
| [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ازبڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]''
| 
| [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]''
| 
| ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100995846|Abdul Ilah Nabhan]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102490912|David Maas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104398451|Jethro]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]''
| 
| [[يمن]]&lt;br/&gt;[[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105076376|Richard West]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيپ ورڊي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463203|John Treen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464324|William Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]''
| 
| [[مالٽا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]''
| 
| [[ڪمبوڊيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]''
| 
| ''[[:d:Q193714|Q193714]]''&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]''
| 
| ''[[:d:Q211274|Q211274]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]''
| 
| [[اسٽونيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2227470|Majgaon]]''
| 
| 
| [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106648138|Amris]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою &quot;Пустоцвіт&quot;.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106702173|James Purify]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106771906|James Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q41470|Q41470]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]''
| 
| ''[[:d:Q132856|Q132856]]''&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco &quot;Pancho&quot; Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528924|K Balu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]''
| 
| [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]''
| 
| [[نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:WWE - Wembley Arena 140994 (8).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]''
| 
| [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110854189|Petipán]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]''
| 
| [[ليٽويا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]''
| 
| [[ليٽويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]&lt;br/&gt;[[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]''
| 
| [[بيليز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121571277|Guiller]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q123745963|Neuza Freitas Dias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124031636|葉明水]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]''
| 
| [[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>8yaz22h17muryu5erekfytoqksj4ufi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آزاد ڪشمير جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59498</id>
    <revision>
      <id>374811</id>
      <parentid>198458</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191" sha1="jzs91pai2d3fft1vggnxcii3yoa9nbr" xml:space="preserve">[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:ڪشمير جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي انتظامي يونٽن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>jzs91pai2d3fft1vggnxcii3yoa9nbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنجاب، پاڪستان جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59500</id>
    <revision>
      <id>374815</id>
      <parentid>198460</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199" sha1="9qqyq9pks8nbu04fhanafbnkaq50nzc" xml:space="preserve">[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي انتظامي يونٽن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>9qqyq9pks8nbu04fhanafbnkaq50nzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گلگت بلتستان جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59501</id>
    <revision>
      <id>374812</id>
      <parentid>198461</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="f8r11aafhhf2vki3afm4f8dfr1e88ae" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪشمير جي تاريخ]]
[[زمرو:ڪشمير جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي انتظامي يونٽن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>f8r11aafhhf2vki3afm4f8dfr1e88ae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374813</id>
      <parentid>374812</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="gnq1l473w8dzfue46xuv3gnqnzz7g78" xml:space="preserve">[[زمرو:زمرو:گلگت بلتستان]]
[[زمرو:ڪشمير جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي انتظامي يونٽن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>gnq1l473w8dzfue46xuv3gnqnzz7g78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374814</id>
      <parentid>374813</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="hba9kmdxf1xyei2ttdca6sffe8a8cmo" xml:space="preserve">[[زمرو:گلگت بلتستان]]
[[زمرو:ڪشمير جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي انتظامي يونٽن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>hba9kmdxf1xyei2ttdca6sffe8a8cmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سڊني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59788</id>
    <revision>
      <id>374649</id>
      <parentid>371326</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26301" sha1="53mhik0tehjw578tw3miygh068y60yn" xml:space="preserve">'''سڊني''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Sydney'''}}({{IPAc-en|ˈ|s|ɪ|d|n|i|audio=En-au-Sydney.ogg}}&lt;ref&gt;{{cite book|title=Macquarie ABC Dictionary|publisher=The Macquarie Library Pty Ltd|year=2003|isbn=1-876429-37-2|page=1,000}}&lt;/ref&gt; ) آسٽريليا جي رياست [[نيو سائوٿ ويلز]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اھو [[آسٽريليا]] ۽ [[اوشيانيا]] جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو شھر آھي.&lt;ref name=&quot;The most populous cities in Oceania2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.blatantworld.com/feature/oceania/most_populous_cities.html|title=The most populous cities in Oceania|date=2010|publisher=Blatant Independent Media|accessdate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; آسٽريليا جي اوڀر واري سامونڊي ڪناري تي واقع,&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia of Ships and Shipping|last=Mason|first=Herbert|year=2012|page=266}}&lt;/ref&gt; سڊني شھر  15 حصن ۾ ورھايل آھي جن ۾ 40 لوڪل گورنمينٽ ڪائونسلون واقع آھن. شھر جي ماڻھن کي سڊني سائيڊرس چوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walksydneystreets.net/suburbssydneyall.htm|title=Complete official list of Sydney suburbs|date=2014|publisher=Walk Sydney Streets|accessdate=13 July 2014}}&lt;/ref&gt; جون 2019ع مطابق ھن شھر جي ميٽروپوليٽن آبادي 5,312,163 ھئي,&lt;ref name=&quot;ABSMRSYD2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/0/B7616AB91C66CDCFCA25827800183B7B?Opendocument|title=3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2018–19|date=25 March 2020|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518102422/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features12017-18?opendocument&amp;tabname=Summary&amp;prodno=3218.0&amp;issue=2017-18&amp;num=&amp;view=|archive-date=18 May 2019|accessdate=25 April 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جنھن مان ظاھر ٿئي ٿو تہ نيو سائوٿ ويلز رياست جي %65 آبادي ھن شھر ۾ رھندڙ آھي.&lt;ref name=&quot;ABSCapitalPop2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3218.0Main+Features12016-17|title=3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2016–17: Main Features|date=24 April 2018|website=Australian Bureau of Statistics|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|accessdate=13 October 2018}} Estimated resident population, 30 June 2017.&lt;/ref&gt; ھي شھر دنيا جي مهانگي ترين شھرن مان ھڪ آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au/business/the-economy/sydney-melbourne-more-expensive-than-new-york-says-living-index-20140305-3466w.html|title=Sydney, Melbourne more expensive than New York, says Living Index|last=Levy|first=Megan|date=2014|newspaper=The Sydney Morning Herald|accessdate=20 July 2014}}&lt;/ref&gt; ان ھوندي بہ دنيا جي ڏھن وڏن رھائش جي وڌيڪَ قابل شھرن مان ھڪ آھي.&lt;ref name=&quot;mercer.com2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.mercer.com.au/newsroom/2018-quality-of-living.html|title=Sydney retains #10 ranking in Mercer's global quality of living survey|date=28 April 2018|publisher=www.mercer.com|accessdate=28 April 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2019/sep/04/worlds-most-liveable-cities-viennas-win-leaves-sydney-and-melbourne-in-a-spin|title=World's most liveable cities: Vienna's win leaves Sydney and Melbourne in a spin|date=4 September 2019|work=[[The Guardian]]|accessdate=26 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mercer.com/newsroom/2018-quality-of-living-survey.html|title=2018 Quality of Living Index|date=2018|publisher=Mercer|accessdate=28 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] جي مطابق ھن شھر جو شمار الفا [[گلوبل سٽي]] ۾ ٿئي ٿو جيڪو ان شھر جو پنھنجي علائقي ۽ دنيا ۾ اثر ظاھر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|title=The World According to GaWC 2020|website=GaWC - Research Network|publisher=Globalization and World Cities|accessdate=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Global Power City Index 2010|publisher=Institute for Urban Strategies at The Mori Memorial Foundation|location=Tokyo, Japan|date=October 2010|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf|accessdate=10 August 2011|archive-date=9 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009091337/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{Infobox Australian place
| type               = شھر
| name               = سڊني
| state              = nsw
| image              = Sydney Opera House and Harbour Bridge Dusk (2) 2019-06-21.jpg
| caption            = [[سڊني اوپرا ھائوس]] ۽ [[سڊني ھاربر پل]] سڊني شھر جا  مشھور ھنڌ
| image_alt          = 
| image2             = Free vector map of Sydney city Australia Level 12.svg
| image2_alt         = سڊني جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نقشو
| caption2           = سڍني جي ميٽروپولس علائقي جو نقشو
| coordinates        = {{coord|33|51|54|S|151|12|34|E|display=inline,title}}
| force_national_map = yes
| pop                = 5312163
| pop_year           = 2019
| pop_footnotes      = &lt;ref name=&quot;ABSGCCSA&quot;&gt;{{cite web |title = 3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2018–19 |url = https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3218.0 |website = abs.gov.au  |publisher = [[Australian Bureau of Statistics]] |accessdate = 28 March 2020 }}&lt;/ref&gt;
| poprank            = 1st
| density            = 423
| density_footnotes  = (2018)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features12017-18?opendocument&amp;tabname=Summary&amp;prodno=3218.0&amp;issue=2017-18&amp;num=&amp;view= |title = New South Wales: Population Density |publisher = [[Australian Bureau of Statistics]] |date = 30 June 2018 |accessdate = 27 March 2019 |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190518102422/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features12017-18?opendocument&amp;tabname=Summary&amp;prodno=3218.0&amp;issue=2017-18&amp;num=&amp;view= |archive-date = 18 May 2019 }}&lt;/ref&gt;
| established        = [[Australia Day|26 January]] 1788
| area               = 12367.7
| area_footnotes     = (GCCSA)&lt;ref name=ABSGCCSAXLS&gt;{{cite web |url = http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/$File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |title = Greater Sydney: Basic Community Profile |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |work=2011 Census Community Profiles |date=28 March 2013 |format=xls |accessdate=9 April 2014 }}&lt;/ref&gt;
| timezone           = [[آسٽريلين ايسٽرن اسٽينڊرڊ ٽائيم|AEST]]
| utc                = +10
| timezone-dst       = [[آسٽريلين ايسٽرن روشني جي بچت وارو ٽائيم|AEDT]]
| utc-dst            = +11
| dist1              = 877
| dir1               = NE
| location1          = ميلبورن
| dist2              = 923
| dir2               = S
| location2          = برسبين
| dist3              = 287
| dir3               = NE
| location3          = ڪئنبيرا
| dist4              = 3936
| dir4               = E
| location4          = پرٿ
| dist5              = 1404
| dir5               = E
| location5          = ايڊيليڊ
| lga                = [[#حڪومت|کوڙ]] (31)
| county             = [[ڪمبرلينڊ ڪائونٽي، نيو سائوٿ ويلز|ڪمبرلينڊ]]&lt;ref name=gnbcounty&gt;{{NSW GNR|id=JPYbwptLTR|title=Cumberland County|accessdate=20 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| division           = 
| stategov           = [[نيو سائوٿ ويلز جا انتخابي ضلعا|کوڙ]] (49)
| fedgov             = [[:File:Sydney divisions overview 2010.png|کوڙ]] (24)
| maxtemp            = 21.8
| maxtemp_footnotes  = &lt;ref name=metdata&gt;{{BoM Aust stats|site_ref=cw_066062_All|site_name=Sydney (Observatory Hill)|accessdate=15 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| mintemp            = 13.8
| mintemp_footnotes  = &lt;ref name=metdata/&gt;
| rainfall           = 1215.7
| rainfall_footnotes = &lt;ref name=metdata/&gt;
| footnotes          = '''Coordinates''':&lt;ref&gt;{{NSW GNR|id=TRlpoerXGH|title=Sydney|accessdate=28 February 2015}}&lt;/ref&gt;
}}

'''سڊني''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Sydney'''}}({{IPAc-en|ˈ|s|ɪ|d|n|i|audio=En-au-Sydney.ogg}}&lt;ref&gt;{{cite book|title=Macquarie ABC Dictionary|publisher=The Macquarie Library Pty Ltd|year=2003|page=1,000|isbn=1-876429-37-2}}&lt;/ref&gt; ) آسٽريليا جي رياست [[نيو سائوٿ ويلز]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اھو [[آسٽريليا]] ۽ [[اوشيانيا]] جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو شھر آھي.&lt;ref name=&quot;The most populous cities in Oceania&quot;&gt;{{cite web|publisher=Blatant Independent Media|date=2010|url=http://www.blatantworld.com/feature/oceania/most_populous_cities.html|title=The most populous cities in Oceania|accessdate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; آسٽريليا جي اوڀر واري سامونڊي ڪناري تي واقع,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mason|first=Herbert|year=2012|title=Encyclopaedia of Ships and Shipping|page=266}}&lt;/ref&gt; سڊني شھر  15 حصن ۾ ورھايل آھي جن ۾ 40 لوڪل گورنمينٽ ڪائونسلون واقع آھن. شھر جي ماڻھن کي سڊني سائيڊرس چوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Walk Sydney Streets|date=2014|url=http://www.walksydneystreets.net/suburbssydneyall.htm|title=Complete official list of Sydney suburbs|accessdate=13 July 2014}}&lt;/ref&gt; جون 2019ع مطابق ھن شھر جي ميٽروپوليٽن آبادي 5,312,163 ھئي,&lt;ref name=&quot;ABSMRSYD&quot;&gt;
{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/0/B7616AB91C66CDCFCA25827800183B7B?Opendocument|title=3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2018–19|date=25 March 2020|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|url-status=dead|accessdate=25 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518102422/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features12017-18?opendocument&amp;tabname=Summary&amp;prodno=3218.0&amp;issue=2017-18&amp;num=&amp;view=|archive-date=18 May 2019}}&lt;/ref&gt; جنھن مان ظاھر ٿئي ٿو تہ نيو سائوٿ ويلز رياست جي %65 آبادي ھن شھر ۾ رھندڙ آھي.&lt;ref name=ABSCapitalPop&gt;{{cite web|title=3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2016–17: Main Features|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3218.0Main+Features12016-17|website=Australian Bureau of Statistics|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|date=24 April 2018|accessdate=13 October 2018}} Estimated resident population, 30 June 2017.
&lt;/ref&gt; ھي شھر دنيا جي مهانگي ترين شھرن مان ھڪ آھي&lt;ref&gt;{{cite news|last=Levy|first=Megan|date=2014|url=http://www.smh.com.au/business/the-economy/sydney-melbourne-more-expensive-than-new-york-says-living-index-20140305-3466w.html|title=Sydney, Melbourne more expensive than New York, says Living Index|newspaper=The Sydney Morning Herald|accessdate=20 July 2014}}&lt;/ref&gt; ان ھوندي بہ دنيا جي ڏھن وڏن رھائش جي وڌيڪَ قابل شھرن مان ھڪ آھي.&lt;ref name=&quot;mercer.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.mercer.com.au/newsroom/2018-quality-of-living.html |title=Sydney retains #10 ranking in Mercer's global quality of living survey|publisher=www.mercer.com |date=28 April 2018 |accessdate=28 April 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=World's most liveable cities: Vienna's win leaves Sydney and Melbourne in a spin|work=[[The Guardian]]|date=4 September 2019|accessdate=26 September 2019|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2019/sep/04/worlds-most-liveable-cities-viennas-win-leaves-sydney-and-melbourne-in-a-spin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Mercer|date=2018|url=https://www.mercer.com/newsroom/2018-quality-of-living-survey.html|title=2018 Quality of Living Index|accessdate=28 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] جي مطابق ھن شھر جو شمار الفا [[گلوبل سٽي]] ۾ ٿئي ٿو جيڪو ان شھر جو پنھنجي علائقي ۽ دنيا ۾ اثر ظاھر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |accessdate=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Global Power City Index 2010|publisher=Institute for Urban Strategies at The Mori Memorial Foundation|location=Tokyo, Japan|date=October 2010|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf|accessdate=10 August 2011|archive-date=9 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009091337/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==

سڊني جي جبلن ۾ اڪريل پٿرن مان پتو پئي ٿو تہ ھن شھر جي پسگردائيءَ واري علائقي م انساني آبادي جي شروعات 30,000 سال اڳ ٿي ھئي. ليفٽيننٽ [[جيمز ڪڪ]] پنھنجي پھرين بحري سفر ۾ 1770ع ۾ ھن شھر کان 13 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي باٽني اپسمنڊ واري ڪناري تي لنگرانداز ٿيو ھو ۽ ان جاء کي ھن برطانوي مفاد لاء موزون سمجھيو.  1788ع ۾ قيدين سان ڀريل 11 بحري ٻيڙن جو پھريون قافلو [[آرٿر فلپ]] جي سربراھي ۾ پھتو ۽ ان لاء سڊني واري جاء تي جلاوطن قيدين جي [[پينل ڪالوني]] جو بنياد وڌو ويو. جيڪا آسٽريليا جي تاريخ ۾ پھرين يورپي ڪالوني ھئي. بيرن سڊني انگلينڊ جي نوابي لقب ھيو جنھن جو درجو وڌائي وسڪائونٽ سڊني رکيو ويو ھو. فلپ ان پينل ڪالوني جو نالو سڊني مشھور سياستدان  پھرين [[وسڪائونٽ سڊني]] [[ٿامس ٽائونزھنڊ]] جي نالي واري لقب تان رکيو &lt;ref name=&quot;manly.nsw.gov.au&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manly.nsw.gov.au/council/about-manly/manly-heritage--history/|title=Manly Council – Manly Heritage &amp; History|website=www.manly.nsw.gov.au|access-date=10 May 2016}}&lt;/ref&gt; 
1842ع ۾  ان سڊني نالي پينل ڪالوني کي شھر جو درجو ڏيڻ بعد قيدين جي يورپ مان سزا طور سڊني ڏانھن منتقلي ختم ڪئي وئي. نيو سائوٿ ويلز ۾ سون جي دريافت بعد کاڻن لاء 1851ع ۾ مزدورن جي  پيھ ۾ اضافو ٿيو جنھن سان سڊني وڌي وڏو شھر ٿي دنيا ۾ معاشي ۽ ثقافتي مرڪز ٿي ويو.

==آبادي==
[[ٻي جنگ عظيم]] بعد ھن شھر م وڏي پيماني تي ھجرت ٿي ۽ ھي شھر دنيا جي وڏن ثقافتي ڪثرت وارن شھرن مان ھڪ ٿي ويو&lt;ref name=ABSGCCSAXLS/&gt;  2011ع جي مردم شماري مطابق ھن شھر ۾ 250 ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻھو رھندڙ ھيا&lt;ref&gt;{{cite news|work=The Sydney Morning Herald|date=2014|url=http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages|title=Sydney's melting pot of language|accessdate=13 September 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages|archivedate=23 September 2014}}&lt;/ref&gt; 2016 جي آدمشماري مطابق %35.8 سيڪڙو شھرين جي مادري بولي انگريزي جي بجاء ٻي ھئي&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=NSW Government|date=2017|url=http://multiculturalnsw.id.com.au/multiculturalnsw/lga-language?WebID=30|title=Greater Sydney Language spoken at home|accessdate=1 February 2019}}&lt;/ref&gt; 45.4% شھري ملڪ کان ٻاھر ڄاول ھيا جن مان اڪثريت لنڊن ۽ نيويارڪ شھرن ۾ ڄاول ھئي&lt;ref name=&quot;TheAus&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80|title=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country|work=The Australian|date=15 July 2017|accessdate=16 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=SYDForeignBorn&gt;{{cite web|url=http://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/UCL101001|title=2016 Census QuickStats|publisher=Australian Bureau of Statistics|accessdate=4 January 2019}}&lt;/ref&gt;.

==معيشت==

[[File:Sydney CBD on a sunny day (4607955327).jpg|alt=|thumb| سڊني جو مرڪزي حصو جيڪو بزنس ڊسٽرڪٽ آھي]]


سڊني آسٽريليا جو مالياتي ۽ معاشي مرڪز آھي ۽ آسٽريليا جي جي ڊي پي جو چوٿون حصو ڏيندڙ شھر آھي&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Financial Centres of the World: Sydney, Australia|url=http://www.ecdconference.org/sydney.htm|access-date=2020-07-16|website=www.ecdconference.org}}&lt;/ref&gt;.[[لفبرا يونيورسٽي]] جي محققن ھن شھر کي دنيا جي ڏھ انھن وڏن شھرن ۾ شامل ڪيو آھي جيڪي عالمي معيشت ۾ ضم ٿيل آھن&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Loughborough University|date=2012|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html|title=The world according to GaWC 2012|accessdate=31 August 2014}}&lt;/ref&gt; گلوبل ايڪانامڪ پاور انڊيڪس مطابق ھن شھر جو شمار يارھين نمبر تي ڪيو آهي&lt;ref&gt;{{cite web|last=Florida|first=Richard|date=2014|url=http://www.citylab.com/work/2011/09/25-most-economically-powerful-cities-world/109/|title=The 25 most economically powerful cities in the world|publisher=CityLab|accessdate=20 July 2014}}&lt;/ref&gt; گلوبل سٽيز انڊيڪس ان جو شمار عالمي مصروفيت واري لحاظ کان 14 نمبر تي ڪيو آهي&lt;ref name=&quot;2014 Global Cities Index&quot;&gt;{{cite web|publisher=AT Kearney|date=2014|url=http://www.atkearney.com/documents/10192/4461492/Global+Cities+Present+and+Future-GCI+2014.pdf|title=2014 Global Cities Index|accessdate=20 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016172215/http://www.atkearney.com/documents/10192/4461492/Global+Cities+Present+and+Future-GCI+2014.pdf|archive-date=16 October 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Economy&quot;&gt;{{cite web|last=Wotherspoon|first=Garry|date=2008|url=http://dictionaryofsydney.org/entry/economy|title=Economy|publisher=Dictionary of Sydney|accessdate=9 August 2014}}&lt;/ref&gt; 2016ع ۾ سڊني جي ناليوار گراس ڊوميسٽڪ پراڊڪٽ 400.9 ارب آسٽريلين ڊالر ھئي ۽ في ڪس 80000 آسٽريلين ڊالر ھئي&lt;ref&gt;http://www.sgsep.com.au/publications/gdp-major-capital-city-2015-2016&lt;/ref&gt;معاشي موقعي جي لحاظ کان ھن شھر جو شمار دنيا جي شھرن ۾ يارھين نمبر ۾ ٿئي ٿو&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=PricewaterhouseCoopers|date=2012|url=http://www.pwc.com/us/en/cities-of-opportunity/assets/cities-opp-2012.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130210063130/http://www.pwc.com/us/en/cities-of-opportunity/assets/cities-opp-2012.pdf|archivedate=10 February 2013|title=Cities of opportunity|accessdate=21 July 2014}}&lt;/ref&gt; ھن شھر جي [[بازاري معيشت]] مضبوط مالياتي نظام، مينيوفيڪچرنگ ۽ سياحت تي مشتمل آهي&lt;ref name=&quot;Tough week for a Sydney success story&quot;&gt;{{cite news|last = Wade|first = Matt|date = 18 February 2012|url = http://www.smh.com.au/national/tough-week-for-a-sydney-success-story-20120217-1te9q.html?skin=text-only|title = Tough week for a Sydney success story|newspaper = The Sydney Morning Herald|accessdate = 12 January 2016|df = dmy-all}}{{dead link|date=September 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Another shot at making city a finance hub&quot;&gt;{{cite news|last=Irvine|first=Jessica|date=2008|url=http://www.smh.com.au/news/national/another-shot-at-making-a-finance-hub/2008/07/31/1217097434132.html|title=Another shot at making city a finance hub|newspaper=The Sydney Morning Herald|accessdate=26 July 2014}}&lt;/ref&gt;  ھي ملڪ پرڏيھي بينڪن ۽ ملٽي نيشنل ڪارپوريشنن جو مرڪز ۽ آسٽريليا جو مالياتي گادي جو هنڌ ۽ پئسفڪ سمنڊ جو ماليتي حب آهي&lt;ref name=&quot;Economic powerhouse&quot;&gt;{{cite web|publisher=City of Sydney|date=2014|url=http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/learn/research-and-statistics/the-city-at-a-glance/global-sydney/economic-powerhouse|title=Economic powerhouse|accessdate=21 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Economic profile&quot;&gt;{{cite web|publisher=City of Sydney|date=2014|url=http://economy.id.com.au/sydney|title=Economic profile|accessdate=20 July 2014}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Sydney Opera House At Night 2.jpg|alt=|thumb|سڊني جو اوپيرا ھائوس]]

[[File:ANZAC War Memorial, Hyde Park, Sydney.jpg|thumb|right| سڊني جي ھائيڊ پارڪ جو منظر ]] 

سڊني بين الاقوامي راندين جي موقعن جي ميزبان ڪندڙ شھر رھيو آھي. 2000 جي اولمپڪ راندين دوران ھي دنيا جي 15 سڀ کان وڌيڪَ گھمجندڙ شھرن مان ھڪ ھيو&lt;ref&gt;{{cite news|last=Dennis|first=Anthony|date=2013|url=http://www.smh.com.au/travel/travel-planning/travel-news/too-expensive-sydney-slips-from-top-10-tourism-list-20130704-2pdh4.html|archive-url=https://archive.today/20140925110947/http://www.smh.com.au/travel/travel-planning/travel-news/too-expensive-sydney-slips-from-top-10-tourism-list-20130704-2pdh4.html|url-status=dead|archive-date=25 September 2014|title=&quot;Too expensive&quot; Sydney slips from top 10 tourism list|work=The Sydney Morning Herald|quote=In this year's World's Best Awards, announced in New York this week, Sydney came in as the world's number 12 ranked best city.|accessdate=27 October 2016}}&lt;/ref&gt; لکين ماڻھو ھر سال ھتي جون مشھور جايون گھمڻ لاء ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;Our global city&quot;&gt;{{cite web|publisher=City of Sydney|date=2014|url=http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/learn/research-and-statistics/the-city-at-a-glance/global-sydney/our-global-city|title=Our global city|accessdate=21 July 2014}}&lt;/ref&gt; ھن شھر جي 25 لک ايڪڙ زمين باغن لاء مخصوص آھي&lt;ref&gt;Benson, D. H. and Howell J. (1990) Taken for Granted: the Bushland of Sydney and Its Suburbs, Sydney&lt;/ref&gt;. ھن شھر جي مشهور گھمڻ جي جاين ۾ [[پورٽ جيڪسن|سڊني ھاربر]]، رايل نيشنل پارڪ، [[رايل باٽنڪ گارڊن، سڊني|رايل باٽنڪ گارڊن]] ۽ [[ھائيڊ پارڪ، سڊني|ھائيڊ پارڪ]] شامل آهن جيڪي شھر جا سڀ کان پراڻا باغ آھن&lt;ref name=MP&gt;{{cite web |title=Hyde Park: Plan of Management and Masterplan |volume=1 |date=October 2006 |publisher=Sydney City Council |accessdate=7 September 2012 |url=http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0008/138761/Vol1_HydePark_PoMAndMasterplan_Oct2006.pdf |pages=7–11 }}&lt;/ref&gt; عمارتن م ھتي سڊني ھاربر پل ۽ [[سڊني اوپيرا ھائوس]] مشھور آھن. اوپيرا ھائوس عالمي ورثي ۾ شامل آھي. ھتان جو وڏو ايئرپورٽ [[ڪنگسفورڊ سمٿ ايئرپورٽ]] آھي جيڪو دنيا جي پراڻن ايئرپورٽن مان ھڪ آھي&lt;ref name=&quot;Sydney Airport overview&quot;&gt;{{cite web|publisher=Sydney Airport|date=2014|url=http://www.sydneyairport.com.au/corporate/about-us/overview/fact-sheets/overview.aspx|title=Overview|accessdate=10 August 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140905042717/http://www.sydneyairport.com.au/corporate/about-us/overview/fact-sheets/overview.aspx|archivedate=5 September 2014}}&lt;/ref&gt; جيڪو 1906ع ۾ قائم ٿيو. ان کان سواءِ ھن شھر جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن نيو سائوٿ ويلز جي سڀ کان وڏي ۽ مصروف ترين ريلوي اسٽيشن آهي&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Sydney Trains |date=2014 |url=http://www.sydneytrains.info/about/history/central_station.htm |title=Central Station |accessdate=10 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625093221/http://sydneytrains.info/about/history/central_station.htm |archivedate=25 June 2014 }}&lt;/ref&gt;.
[[File:Park in Sydney.jpg|thumb|
رايل باٽنڪ گارڊن سڍني جو ھڪ پراڻو سائنسي ادراو آھي]]

== تعليم==
ھن شھر ۾ [[يونيورسٽي آف سڊني]] 1850ع ۾ قائم ٿي ھئي جيڪا آسٽريليا جي پھرين يونيورسٽي ھئي ۽ دنيا جي وڏين يونيورسٽين مان ھڪ ھئي&lt;ref name=&quot;QS world university rankings 2016&quot;&gt;{{cite web|publisher=Quacquarelli Symonds|date=2016|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-septerankings/2016#sorting=rank+region=+country=319+faculty=+stars=false+search=|title=QS world university rankings 2016|accessdate=19 September 2016}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; آسٽريليا جي سڀ کان پراڻي لائبريري پڻ ھن شھر ۾ واقع آهي. ان جو نالو [[اسٽيٽ لائبريري آف نيو سائوٿ ويلز]] آهي جيڪا 1826ع ۾ شروع ٿي&lt;ref name=&quot;History1&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sl.nsw.gov.au/about/history/index.html | title=History of the Library &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; State Library of New South Wales | accessdate=7 February 2011 | publisher=State Library of New South Wales}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سڊني]]
[[زمرو:نيو سائوٿ ويلز]]
[[زمرو:آسٽريليا جا شهر]]
[[زمرو:اوشينيا جا شهر]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:آسٽريليا جون رياستي راڄڌانيون]]
[[زمرو:آسٽريليا جا بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوشينيا جا بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>53mhik0tehjw578tw3miygh068y60yn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڀر يورپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60603</id>
    <revision>
      <id>374521</id>
      <parentid>276853</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T14:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4868" sha1="gnfseji6s7ugyre0prgyivxfs68imo5" xml:space="preserve">{{Infobox continent
|title = اوڀر يورپ
|image = Map East Europe.svg
|area=
|population =
|density = 
|demonym = ايسٽرن يورپين&lt;br&gt;اوڀر يورپي
|countries=[[اوڀر يورپ جي ملڪن جي فھرست|اوڀر يورپ جي ملڪن جي فھرست]] ملڪ
|list_countries =
|dependencies =[[اوڀر يورپ جي ماتحت علائقن جي فھرست|اوڀر يورپ جي ماتحت علائقن جي فھرست]] ماتحت علائقا
|time =
}}
'''اوڀر يورپ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''  Eastern Europe'''}}  يورپ کنڊ جو اوڀر وارو حصو جنھن جو تعين زميني سياست، جاگرافيائي، نسلي، ثقافتي  ۽ سماجي معاشيات وارين وصفن جي بنياد تي ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TheBalkans&quot;&gt;[http://www.cotf.edu/earthinfo/balkans/BKdef.html &quot;The Balkans&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171210020555/http://www.cotf.edu/earthinfo/balkans/BKdef.html |date=2017-12-10}}, ''Global Perspectives: A Remote Sensing and World Issues Site''. Wheeling Jesuit University/Center for Educational Technologies, 1999–2002.&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي اداري مطابق اھڙي علائقن جي تعين جي وصف لازمي طور تي ان علائقي جي سماجي ۽ ثقافتي جوڙجڪ آھي&lt;ref name=&quot;JordanEuropaRegional&quot;&gt;{{cite web|url=http://141.74.33.52/stagn/JordanEuropaRegional/tabid/71/Default.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404195751/http://141.74.33.52/stagn/JordanEuropaRegional/tabid/71/Default.aspx|url-status=dead|archive-date=4 April 2014|title=Jordan Europa Regional|date=4 April 2014|publisher=}}&lt;/ref&gt; ھڪ وصف مطابق اوڀر يورپ جي علائقائي تعين جو بنياد ان جو ثقافتي وجود آھي. ان علائقي جي ثقافت ساڳي طرح يوناني، بازنطيني،  سلاوي، اوڀر واري عيسائيت، روس ۽ عٽماني خلافت واري ثقافتن جا اثر ورتا آھن&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#geo-regions|title=United Nations Statistics Division- Standard Country and Area Codes Classifications (M49)-Geographic Regions|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EasternEuropeHandbook&quot;&gt;{{Cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |title=Eastern Europe: politics, culture, and society since 1939 |page=15 |year=1998 |publisher=[[Indiana University Press]] |url= https://books.google.com/books?id=eWmDAd6vr5sC&amp;pg=PA15&amp;lpg=PA15&amp;dq=eastern+europe+definition |accessdate=2011-10-05 |isbn=978-0253212566}}&lt;/ref&gt; ھڪ وصف مطابق ھن علائقي جو تعين [[سرد جنگ]] دوران ايسٽرن بلاڪ جي ڪري ٿيو. ان جھڙي ٻي وصف مطابق ان جو سبب سوويت يونين کان ٻاھر يورپي ڪميونسٽ ملڪ ھيا&lt;ref name=&quot;EasternEuropeHandbook&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;TheBalkans&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;science.jrank.org&quot;&gt;{{Cite journal |url=http://science.jrank.org/pages/11016/Regions-Regionalism-Eastern-Europe-Future-Eastern-Europe.html |title=Regions, Regionalism, Eastern Europe by Steven Cassedy |publisher=New Dictionary of the History of Ideas, Charles Scribner's Sons |year=2005 |accessdate=2010-01-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190603/http://science.jrank.org/pages/11016/Regions-Regionalism-Eastern-Europe-Future-Eastern-Europe.html |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economist.com&quot;&gt;{{cite journal|url=https://www.economist.com/node/15213108|title=&quot;Eastern Europe&quot; Wrongly labelled|journal=The Economist|date=2010-01-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CEreview&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ce-review.org/99/1/hanley1.html|title=A New Journal for Central Europe|website=www.ce-review.org|access-date=2009-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20171031132532/http://www.ce-review.org/99/1/hanley1.html|archive-date=2017-10-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Aarebrot2014&quot;&gt;{{cite book|author=Frank H. Aarebrot|title=The handbook of political change in Eastern Europe|url=https://books.google.com/books?id=2EmC92rp4joC&amp;pg=PA1|date=14 May 2014|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1-78195-429-4|pages=1–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN&quot;/&gt;

[[فائل:Eastern Europe from space.png|thumb|250px|
خلا مان اوڀر يورپ جو ڏيک]]

اوڀر يورپي ملڪن روس، يوڪرين، جارجيا، آذربائيجان، آرمينيا، ليٽويا، اسٽونيا، پولينڊ، چيڪ ريپبلڪ، رومانيه، بلغاريه، سلاوڪ ريپبلڪ، بيلاروس، مالدووا، مونٽينيگرو، نارٿ مقدوينيه، سربيا، آسٽريا، ھنگري، سلووينيا، يونان، بوسنيا ۽ ھرزگوينيا، ڪوسووو وغيره شامل آهن

== حوالا ==
[[زمرو:اوڀر يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]</text>
      <sha1>gnfseji6s7ugyre0prgyivxfs68imo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Talkspace detect</title>
    <ns>10</ns>
    <id>61884</id>
    <revision>
      <id>374680</id>
      <parentid>209212</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1362" sha1="s31au932hjruiwaows7otg1qcew4h4n" xml:space="preserve">{{#switch:
  {{#if:{{{page|}}}
  | {{#ifeq:{{NAMESPACE:{{{page}}} }}|{{SUBJECTSPACE:{{{page}}} }}
    | anysubject
    | {{TALKSPACE:{{{page}}} }}
    }}
  | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{SUBJECTSPACE}}
    | anysubject
    | {{TALKSPACE}}
    }}
  }}
&lt;!-- هيٺ ڏنل لائينن مان رڳو هڪ ئي هلندي.
     خالي پيرا ميٽر ڄاڻي واڻي برقرار رکيا ويا آهن. --&gt;
| anysubject     = {{{other|}}}    &lt;!--ڪنهن به مضمون واري جڳهه--&gt;
| Talk           = {{{main| {{{default|}}} }}}
| User talk      = {{{user| {{{default|}}} }}}
| Wikipedia talk = {{{wikipedia| {{{default|}}} }}}
| File talk      = {{{file| {{{image| {{{default|}}} }}} }}}
| MediaWiki talk = {{{mediawiki| {{{default|}}} }}}
| Template talk  = {{{template| {{{default|}}} }}}
| Help talk      = {{{help| {{{default|}}} }}}
| Category talk  = {{{category| {{{default|}}} }}}
| Portal talk    = {{{portal| {{{default|}}} }}}
| Book talk      = {{{book| {{{default|}}} }}}
| Module talk    = {{{module| {{{default|}}} }}}
| Draft talk     = {{{draft| {{{default|}}} }}}
| #default       = {{{default|}}}    &lt;!--نئين ٽاڪ جڳهه--&gt;
}}&lt;noinclude&gt;

{{دستاويز}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪريو، هتي نه! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s31au932hjruiwaows7otg1qcew4h4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Button templates</title>
    <ns>10</ns>
    <id>62805</id>
    <revision>
      <id>374726</id>
      <parentid>212787</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="kwj9vsmm85dzhph89mj4a86tfz8k9is" xml:space="preserve">{{Navbox
| name       = Button templates
| title      = بٽڻ سانچا
| bodyclass  = hlist
| state      = {{{state|{{{1|}}}}}}

| group1     = عام بٽڻ سانچا
| list1      =
*{{tl|Clickable button}}
*{{tl|Clickable button 2}}
*{{tl|Branded Button}}
*{{tl|Button}} &lt;small&gt;(ڪلڪ ٿيندڙ ناهي)&lt;/small&gt;
*{{tl|Blue button}}

| group2     = وڪي منصوبي سان لاڳاپيل بٽڻ
| list2      =
*Article Wizard
**[[Template:Article wizard/button|بٽڻ]]
**[[Template:Article wizard/button2|بٽڻ2]]
**[[Template:Article wizard/button wizard|بٽڻ وزارڊ]]
*{{tl|Big Blue Button}}
*{{tl|Big Red Button}}
*{{tl|Big Cyan Button}}
*{{tl|Big Green Button}}
*{{tl|Big Lime Button}}
*{{tl|Big Orange Button}}
*{{tl|Big Turquoise Button}}
*{{tl|Big Fuchsia Button}}
*{{tl|Big Skyblue Button}}
*{{tl|Big Purple Button}}
*{{tl|AFC button}}
*{{tl|Cleanup Button}}

|belowstyle = font-weight:bold;
|below = 
* {{icon|category}} [[:زمرو:وڪيپيڊيا بٽڻ سانچا|زمرو]]
}}
&lt;noinclude&gt;

{{Documentation}}
&lt;!-- مھرباني ڪري زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kwj9vsmm85dzhph89mj4a86tfz8k9is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عاليہ بخشل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69350</id>
    <revision>
      <id>374666</id>
      <parentid>372679</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10226" sha1="13p9gmhcik36nxgecugled1hpplxv0y" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو شخصيت|name=عاليہ بخشل|image=|caption=''caption''|birth_name=عليا بخشل|birth_date=03 جون 1978|nationality=[[پاڪستاني]]|occupation=سياسي ورڪر ۽ آرگنائيزر|known_for=فيمينسٽ ، جنرل سيڪريٽري [[وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] ، عورت سيڪريٽري [[عوامي ورڪرز پارٽي]] ، سن&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Reporter |first1=A. |title=‘Liberal feminism not enough to address social oppression women face’ |url=https://www.dawn.com/news/1260735 |work=DAWN.COM |date=26 May 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''عاليہ بخشل'''  ( [[اردو]] : عالیہ بخشل ، پيدائش: 3 جون 1978 -) ھڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] [[ناري واد|فيمينسٽ]] ، سياسي ورڪر ۽ آرگنائيزر آھي. هوءَ وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1549279|title=Concerns raised over healthcare workers contracting infection|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=15 April 2020|work=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt; جنرل سيڪريٽري ۽ عوامي ورڪرز پارٽي ، [[سنڌ]] . جي عورت سيڪريٽري آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1201206/way-forward-fanoos-gujjar-takes-awp-mantle|title=Way forward: Fanoos Gujjar takes up AWP mantle|date=17 October 2016|work=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياست ==
عاليہ بخشل هڪ آهي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1644689/1-short-course-held-irtiqa-institute-mark-200-years-karl-marx|title=Short course held at Irtiqa Institute to mark 200 years of Karl Marx|date=25 February 2018|work=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt; فيمينسٽ  منتظم &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/55571/rally-against-police-for-double-murder-case/|title=Rally against police for double murder case|date=26 September 2016|work=Daily Times|access-date=8 September 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225121256/https://dailytimes.com.pk/55571/rally-against-police-for-double-murder-case/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/10/30/wdf-demands-to-repeal-ban-on-media-coverage-of-kps-girls-schools/|title=WDF demands to repeal ban on media coverage of KP’s girls’ schools {{!}} Pakistan Today|work=www.pakistantoday.com.pk}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://jang.com.pk/news/696429-sindh|title=طالبات کو ہراساں کرنے کے خلاف سندھ شاگرد اتحاد کامظاہرہ|work=jang.com.pk}}&lt;/ref&gt; خير پور ميرس سنڌ پاڪستان سان تعلق رکي ٿي هن وقت [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ، [[سنڌ]] . ۾ رهندڙ آهي.

'''عوامي ورڪرز پارٽي'''

بخشل عوامي ورڪرز پارٽي (AWP) جي سينئر ۽ معروف ميمبر آھي ۽ عورت سيڪريٽري AWP سنڌ طور خدمتون سرانجام ڏئي رھي آھي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thefridaytimes.com/aurat-jagi-the-left-way/|title=&quot;Aurat Jagi&quot;: The Left Way|date=13 March 2015|work=The Friday Times|access-date=8 September 2021|archive-date=23 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323192831/https://www.thefridaytimes.com/aurat-jagi-the-left-way/|dead-url=yes|accessdate=8 September 2021|archivedate=23 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210323192836/https://www.thefridaytimes.com/aurat-jagi-the-left-way/}}&lt;/ref&gt;

== فيمينزم ==
'''وومين ايڪشن فورم'''

بخشل جي سياسي جدوجهد ۽ فيمينزم جي شروعات تڏهن ٿي جڏهن هوءَ [[ويمن ايڪشن فورم|وومين ايڪشن فورم ۾ شامل ٿي]] . &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1212429|title=WAF launches ‘Stop killing women’ campaign|last=Correspondent|first=The Newspaper's Staff|date=12 October 2015|work=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هوءَ عوامي ورڪرز پارٽيءَ ۾ شامل ٿي وئي. هوء ناري جمھوري محاز  ( عورتن ڊيموڪريٽڪ فرنٽ ) &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/03/08/wdf-launched-to-give-womens-movement-a-new-impetus/|title=WDF inaugurated to give women’s movement a new impetus {{!}} Pakistan Today|work=www.pakistantoday.com.pk}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/212473/womens-democratic-front-launched-to-build-a-vibrant-socialist-and-a-feminist-movement/|title=Women's Democratic Front launched to build a vibrant, socialist and a feminist movement|date=9 March 2018|work=Daily Times}}&lt;/ref&gt; هڪ سوشلسٽ فيمنسٽ تنظيمن جنهن جي شروع عورت آزادي مارچ (عورتن جي آزادي مارچ) &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thehighasia.com/world-marks-womens-day-hot-on-heels-of-rights-demands/|title=World marks Women’s Day hot on heels of rights demands – The High Asia Herald|access-date=2021-09-08|archive-date=2023-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225121254/https://thehighasia.com/world-marks-womens-day-hot-on-heels-of-rights-demands/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ملهائڻ 2018 ۾ تحريڪ [[عورتن جو عالمي ڏينهن|عالمي عورتن جي ڏينهن]] هر سال ۽ ناريواد ميگزين.

'''عورتن جي جمهوري محاذ'''

بخشل جنرل سيڪريٽري طور ڪم ڪري رهي آهي &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/290051-reflection-of-increasing-awareness-acceptance-of-women-s-rights|title=Reflection of increasing awareness, acceptance of women’s rights|work=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt; عورت جمهوري محاذ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/614302/justice-demanded-for-girls-killed-in-name-of-honour-in-waziristan/|title=Justice demanded for girls killed in name of ‘honour’ in Waziristan|date=18 May 2020|work=Daily Times|access-date=8 September 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225121254/https://dailytimes.com.pk/614302/justice-demanded-for-girls-killed-in-name-of-honour-in-waziristan/|dead-url=yes|accessdate=8 September 2021|archivedate=25 February 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225121254/https://dailytimes.com.pk/614302/justice-demanded-for-girls-killed-in-name-of-honour-in-waziristan/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1553811|title=‘Neoliberal economic system has failed, structural changes are only way forward’|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=2 May 2020|work=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt; WDF جي سرگرم ميمبر آهي ، &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/588930-wdf-hails-passing-of-sindh-women-agriculture-workers-bill|title=WDF hails passing of Sindh Women Agriculture Workers Bill|work=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt; هن سنڌ جي ڪيترن ئي سياسي اسڪولن ۽ مطالعي جي حلقن کي منظم ڪيو آهي ته جيئن سنڌي عورتن جي پورهيت طبقي کي منظم ڪري سگهجي. وبائي مرض دوران ، هن پنهنجو آواز بلند ڪيو WDF فورم کان صحت جي سارسنڀال جي ڪمزورين تي &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/644431-wdf-voices-concern-over-growing-vulnerability-of-healthcare-workers-to-covid-19|title=WDF voices concern over growing vulnerability of healthcare workers to COVID-19|date=April 15, 2020|work=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt; پورهيت طبقو ، &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2211087/2-pandemic-lays-bare-world-orders-failure|title=‘Pandemic lays bare world order’s failure’|date=30 April 2020|work=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ عورتن تي گهريلو تشدد. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2220994/1-violence-women-neglected-lockdown|title=‘Violence against women neglected in lockdown’|date=13 May 2020|work=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt; هوءَ شاگرد مارچ 2020 جي منتظمين ۾ شامل هئي جتي هن مطالبو ڪيو ته شاگرد يونين جي بحالي جمهوري حق طور ڪئي وي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1592737|title=Rally demands restoration of student unions|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=28 November 2020|work=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt;

'''عورت آزادي مارچ'''

عورتن جمهوري محاذ جي ٻين ميمبرن سان گڏ عاليہ بخشل کي منظم ڪرڻ آهي عورت آزادي مارچ ۾ [[سنڌ]] 2018. کان &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567420-made-aurat-march-possible|title=What made Aurat March possible? {{!}} Dialogue {{!}} thenews.com.pk|date=March 17, 2019|work=www.thenews.com.pk|language=en}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thehighasia.com/aurat-azadi-march-for-emancipation-today/|title=Aurat Azadi March for emancipation today – The High Asia Herald|access-date=2021-09-08|archive-date=2019-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011090226/https://thehighasia.com/aurat-azadi-march-for-emancipation-today/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== عورت آزادي مارچ ==


عورتن جمهوري محاذ جي ٻين ميمبرن سان گڏ عاليہ بخشل کي منظم ڪرڻ آهي عورت آزادي مارچ ۾ سنڌ 2018. کان

== پڻ ڏسو ==

* پاڪستان ۾ عورتون
* پاڪستان ۾ فيمينزم
* [https://www.youtube.com/watch?v=pKf6H4UxjKM عاليہ بخشل]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1978ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نارين جا حقَ]]
[[زمرو:پاڪستان ناري واد]]
[[زمرو:فيمينسٽ پاڪستاني]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني سياسي عورتون]]
[[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>13p9gmhcik36nxgecugled1hpplxv0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سڪينا سمون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69351</id>
    <revision>
      <id>374650</id>
      <parentid>254624</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8085" sha1="sogw40fx7zl087lq1rokdpqsyp1fmmb" xml:space="preserve">
{{ڄاڻخانو شخصيت|name=سڪينہ سمون|image=SakinaSamo OnSet2019.jpg|caption=سمون ، سيٽ تي پنهنجي پهرين فيچر فلم جي پروڊڪشن دوران|birth_name=|birth_place=[[سيوهڻ شريف]] ، [[سنڌ]] ، [[پاڪستان]]|nationality=[[برطانيه | برطانوي]] ، [[پاڪستاني]]|occupation=[[اداڪاره]] ، [[فلم ڊائريڪٽر | ڊائريڪٽر]]|years_active=1982-موجود|website=sakinasamo.com|imagesize=}}
[[Category:Articles with hCards]]

'''سڪينا سمون''' هڪ پاڪستاني سنڌي اداڪاره ، پروڊيوسر ۽ ڊائريڪٽر آهي. &lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;{{Cite 
She is famous for working in Nooral Huda Shah's Sindhi drama &quot;Maaraee&quot; news|url=&lt;/nowiki&gt;http://images.dawn.com/news/1173972&lt;nowiki&gt;|title=Most people are okay with downtrodden women on TV: Sakina Samo|date=2015-10-05|newspaper=Images|access-date=2017-01-04}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== سناليندڙ ==
سڪينہ سمون پاڪستان ۾ ريجنل ٽيليويزن ڊرامن ۽ ريڊيو ڊرامن ۾ پنھنجي اداڪاريءَ جي شروعات ڪئي. ديورين ۾ سندس شاندار اسڪرين ڪارڪردگي ، پاڪستاني معاشري ۾ غيرت جي نالي تي قتل جو هڪ سماجي ''ڊرامو ، ڏٺو ويو ته هن کي پنهنجي بهترين اداڪارائن جي پهرين نامزدگي ملي.'' سڪينہ پرفارمنس ڏيندي رهي جيڪا انهي تنقيدي ۽ تجارتي تعريف گڏ ڪئي. &lt;ref&gt;http://www.dawn.com/news/705320/sakinas-pearls-of-wisdom&lt;/ref&gt; وڌايل وقفي کان پوءِ ، سڪينا 2000 ۾ اسڪرين تي موٽي آئي ، ڪيترن ئي ايوارڊ کٽيندڙ ڊرامن جي اداڪاري ، پروڊيوس ۽ هدايتڪاري لاءِ. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://magtheweekly.com/19-25may2012/lastpage.asp|title=Archived copy|archive-url=https://archive.is/20141031150212/http://magtheweekly.com/19-25may2012/lastpage.asp|archive-date=2014-10-31|access-date=2014-10-31}}&lt;/ref&gt; 2011 ۾ ، هن کي تمغا امتياز مليو ، پاڪستاني تفريحي صنعت ۾ سندس ڪم جي اعتراف ۾. &lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-6-99206-President-confers-189-civil-awards |access-date=2021-09-08 |archive-date=2014-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103182252/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-6-99206-President-confers-189-civil-awards |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2014 ۾ ، هن پاڪستاني اديب عمرا احمد ، ''محبت سب کا ستارا هيءَ'' سان پنجين تعاون جي هدايت ڪئي ، جنهن کي تنقيدي ۽ تجارتي ٻنهي جي ساراهه ملي. تازو ئي ، هن هدايت ڪئي ۽ تيار ڪئي پنهنجي پهرين فيچر فلم ، انٽيزار (انگريزي: ''Waiting'' ) جيڪا 2020 ۾ رليز ٿيندي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://images.dawn.com/news/1182990|title=Sakina Samo's pulling out all the stops for her debut feature film|last=Haq|first=Irfan Ul|date=2019-06-11|website=Images|language=en|access-date=2019-06-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://celebdhaba.com/sakina-samo-revealed-official-poster-for-her-film-inteezar/|title=Sakina Samo Revealed Official Poster For Her Film 'Inteezar'|last=Mirza|first=Muhammad Umer|date=2019-06-12|website=Celebdhaba|language=en-US|access-date=2019-06-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://1nfluence.us/blog/i-dont-label-my-film-as-commercial-or-art-cinema-says-sakina-samoo/|title='I don't label my film as commercial or art cinema', says Sakina Samoo|last=Staff|first=1nfluence|date=2019-06-13|website=1nfluence Media|language=en-US|access-date=2019-06-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.sakinasamo.com/intezaar|title=Intezaar|website=Sakina Samo|language=en-GB|access-date=2019-06-25}}&lt;/ref&gt;

== فلمي گرافي ==


{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال !! عنوان !! ڪردار
|-
| 1983 || [[ديوارين]] || اداڪاره
|-
| 1985 || [[جنگل]] || اداڪاره
|-
| 1985 || میجر سرور شهيد || اداڪاره
|-
| 1987 || [[ڇوٽي سي دنيا]] || اداڪاره
|-
| 1987 || [[پاني پي لکا ٿا]] || اداڪاره
|-
| 1988 || [[خلش]] || اداڪاره
|-
| 1988 || [[وادي]] || اداڪاره
|-
| 1988 ||  [[روبي (1988 فلم)|روبي]] || اداڪاره
|-
| 1989 || [[هوا ڪي بيٽي]] || اداڪاره
|-
| 1989 || [[ڪاڪ محل]] || اداڪاره
|-
| 1990 || [[ماروي]] || اداڪاره
|-
| 2000 || [[آنسو]] || اداڪاره
|-
| 2001 || [[محبتين]] || اداڪاره
|-
| 2001 || [[اور زندگي بدلتي هي]] || اداڪاره
|-
| 2003 || [[عشق آتش]] || ڊائريڪٽر، پروڊیوسر، اداڪاره
|-
| 2004 || [[وجودِ لاريب]] || ڊائریڪٽر، پروڊیوسر، اداڪاره
|-
| 2004 || [[نصف کو گيا (ماں اور ممتا)]] || اداڪاره
|-
| 2006 || [[سوده]] || اداڪاره
|-
| 2008 || [[شھزادي]] || اداڪاره
|-
| 2010 || [[وفا ڪيسي ڪهاں ڪا عشق]] || اداڪاره
|-
| 2010 || [[ڪون قمر آرا]] || ڊائريڪٽر
|-
| 2010 || [[انگوري]] || اداڪاره
|-
| 2011 || [[قربت]] || اداڪاره
|-
| 2011 || [[زپ- بس چپ رهو]] || اداڪاره
|-
| 2011 || [[ميرا نصيب]] || اداڪاره
|-
| 2012 || [[انجم]] || اداڪاره
|-
| 2012 || [[ساري موسم اپني هين]] || اداڪاره
|-
| 2013 || [[ماهي آئيگا]] || اداڪاره
|-
| 2013 || [[اسيرزادي|اسير زادي]] || اداڪاره
|-
| 2013 || [[گوهرِ ناياب]] || ڈائرڪٹر
|-
| 2014 || [[محب صبح ڪا ستاره هي]] || ڊائريڪٽر
|-
| 2014 || [[مئيں نہ مانوں هار]] || اداڪاره
|-
| 2015 || [[انتها]] || اداڪاره
|-
| 2015 || [[اي زندگي]] || اداڪاره
|-
| 2015 || [[تمھاري سيوا]] || ڊائريڪٽر
|-
| 2015 || [[اب ڪر ميري رفوگري]] || اداڪاره
|-
| 2016 || [[دل بنجاره]] || اداڪاره
|-
| 2017 || [[نذرِ بد]] || اداڪاره
|-
| 2017 || [[گھڙي دو گھڙي]] || اداڪاره
|-
| 2017 || [[ڊر سي جاتي هي سيلا]] || اداڪاره
|-
|2019
| انتظار
| ڊائريڪٽر، پروڊیوسر
|}

== اوارڊ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!سال
! نتيجو
! اوارڊ
! زمرو
|-
| 2020
| کٽيو
| پرفارمنس آف پرفارمنس
| آرٽ ڪلاس
|-
| 2011|| {{کٽيو}} 
| تمغا امتياز
| خدمتون تفريحي صنعت لاءِ
|-
| 2005|| {{کٽيو}} 
| پهريون انڊس ڊراما اوارڊ
| بهترين ڊائريڪٽر سيريل ۽ بهترين ٽي وي سيريل ايوارڊ
|-
| 1990|| {{کٽيو}} 
| [[پي ٽي وي ھوم|پي ٽي وي هوم اوارڊ]]
| ڊراما ڪيٽيگري ۾ بهترين اداڪارا ”ماروي“ لاءِ
|-
| 1989 ع|| {{نامزد}}
| [[پي ٽي وي ھوم|پي ٽي وي هوم اوارڊ]]
| ڊراما ڪٽيگري ۾ بهترين اداڪارا ’ڪڪ محل‘ لاءِ
|-
| 1985 ع|| {{نامزد}} 
| [[پي ٽي وي ھوم|پي ٽي وي هوم اوارڊ]]
| ڊراما ڪيٽيگري ۾ بهترين اداڪارا ”ميجر سرور شهيد“ لاءِ
|-
| 1985 ع|| {{کٽيو}}
| [[پي ٽي وي ھوم|پي ٽي وي هوم اوارڊ]]
| ڊراما ڪيٽيگري ۾ بهترين اداڪارا ’جنگل‘ لاءِ
|-
| 1984 ع|| {{نامزد}} 
| [[پي ٽي وي ھوم|پي ٽي وي هوم اوارڊ]]
| ڊراما ڪيٽيگري ۾ بهترين اداڪاره ’ديورين‘ لاءِ
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:ايڪيهين-صديءَ جون پاڪستاني اداڪارائون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستاني فلمي اداڪارڻيون]]</text>
      <sha1>sogw40fx7zl087lq1rokdpqsyp1fmmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ڊرافٽ آٽيڪل</title>
    <ns>10</ns>
    <id>70720</id>
    <revision>
      <id>374604</id>
      <parentid>279698</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4316" sha1="asi8261pb9v5ugr1mcua815gadc8spa" xml:space="preserve">{{Namespace detect|
 |main={{if preview|{{Error|مکيه جڳهه (mainspace) ۾ {{tl|Draft article}} استعمال نه ڪريو}}|}}
 |other={{#ifeq:{{{catonly|}}}|yes||{{mbox
| name  = Draft article
| image = [[File:Under_construction_icon-blue.svg|40px|alt=|link=]]
| text  = &lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;{{#if:{{{1|}}}|{{Draft article check|{{{1}}}}}|{{Draft article check}}}}&lt;/div&gt;'''هي هڪ [[وپ:مسودا|مسودو مضمون]] آهي'''. اهو هڪ جاري ڪم آهي جيڪو [[وڪيپيڊيا:همت ڪريو|ترميم لاءِ کليل]] آهي ۽ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟|ڪو به]] ان کي سنواري سگهي ٿو۔ مهرباني ڪري پڪ ڪريو ته [[وڪيپيڊيا:بنيادي مواد جون پاليسيون|بنيادي مواد جون پاليسيون]] پوريون ٿين اڳ ۾ ان کي [[وڪيپيڊيا:مضمون ڇا آهي؟|حقيقي وڪيپيڊيا مضمون]] طور شايع ڪرڻ کان{{#if:{{{1|}}}|{{sp}}تي [[{{{1}}}]]}}.{{sp}}{{{text|}}}{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes||
&lt;div style=&quot;font-size: 85%&quot;&gt;
----
{{find sources}}&lt;br&gt;
{{automated tools}}{{·}}{{Wikipedia logs|note={{{lognotes|}}}}}.
----
&lt;/div&gt;}}{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes|&lt;span style=font-size:85%&gt;|{{clear}}&lt;div style=&quot;float:left; font-size:85%;&quot;&gt;}}{{last edited by|brief=yes}}{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes|&lt;/span&gt;|&lt;/div&gt;}}{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes||&lt;div style=float:right&gt;}}
{{Namespace detect showall|1={{#ifeq:{{{noafc|}}}|yes||{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes||{{#invoke:AfC submission catcheck|submitted|هي مسودو جمع ڪرايو ويو آهي ۽ هن وقت جائزي لاءِ انتظار ۾ آهي.|{{#if:{{REVISIONID}}&lt;noinclude&gt;0&lt;/noinclude&gt;|مسودو مڪمل ٿيو؟ {{Clickable button 2|جائزي لاءِ جمع ڪرايو|url={{fullurl:Wikipedia:Articles_for_creation/Submitting|withJS=MediaWiki:AFC-submit-wizard.js&amp;page={{FULLPAGENAMEE}}}}|class=mw-ui-progressive}}{{#ifeq:{{{nomove|}}}|yes||{{if autoconfirmed| يا {{Clickable button 2|هاڻي شايع ڪريو|url={{fullurl:Special:MovePage|wpOldTitle={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}&amp;wpNewTitle={{urlencode:{{PAGENAME}}}}&amp;wpMovetalk=1&amp;wpReason=Publishing%20draft%20article}}|class=mw-ui-progressive}}}}}}|پنهنجو ڪم محفوظ ڪريو هيٺ ڏنل &quot;&lt;bdi&gt;{{int:Publishpage}}&lt;/bdi&gt;&quot; بٽڻ دٻائي، پوءِ هتي هڪ بٽڻ ظاهر ٿيندو جيڪو توهان کي پنهنجو مسودو جائزي لاءِ جمع ڪرائڻ جي اجازت ڏيندو۔}}}}}}}}|draft=1|other={{#ifeq:{{{demo|&lt;noinclude&gt;yes&lt;/noinclude&gt;}}}|yes|1}}}}{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes||&lt;/div&gt;}}}}{{#if:{{{join-in|}}}|{{mbox|text='''شامل ٿيو ۽ [[وڪيپيڊيا:همت ڪريو|هن مسودي کي وڌائڻ ۾ مدد ڪريو]]!'''}}}}&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{demo|}}}|yes||[[زمرو:{{#switch:{{lc:{{{subject|}}}}}
|agriculture|food|drink|agriculture, food, and drink=زراعت، کاڌ خوراڪ ۽ مشروبات بابت مسودا
|art|architecture|art and architecture=فن ۽ تعمير بابت مسودا
|engineering|technology|engineering and technology=انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي بابت مسودا
|film|films=فلمن بابت مسودا
|geography|places|geography and places=جغرافيائي موضوعن بابت مسودا
|history=تاريخ بابت مسودا
|language|literature|language and literature=ٻولي ۽ ادب بابت مسودا
|math|mathematics=رياضيات بابت مسودا
|media|drama|media and drama=ميڊيا ۽ ڊراما بابت مسودا
|music=موسيقي بابت مسودا
|natural sciences=قدرتي سائنس بابت مسودا
|philosophy|religion|philosophy and religion=فلسفو ۽ مذهب بابت مسودا
|social sciences|society|social sciences and society=سماجي سائنس بابت مسودا
|sports|recreation|sports and recreation=راندين ۽ تفريح بابت مسودا
|television|tv=ٽيليويزن بابت مسودا
|video games=ويڊيو گيمز بابت مسودا
|warfare=جنگ بابت مسودا
|#default=مسودي مضمون}}|{{PAGENAME}}]]}}{{NOINDEX}}&lt;/includeonly&gt;}}}}
&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}
&lt;!-- مهرباني ڪري هن سانچي جا زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو ۽ وڪيڊيٽا تي ڳنڍيو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>asi8261pb9v5ugr1mcua815gadc8spa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374605</id>
      <parentid>374604</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4619" sha1="bgppoif9qkf5vwqz30w61y8xe99vbvk" xml:space="preserve">{{Namespace detect
| main = {{if preview|{{Error|مکيه نيم-جڳهه ۾ {{tl|Draft article}} استعمال نه ڪريو}}|}}
| other =
{{#ifeq:{{{catonly|}}}|yes||
{{mbox
| name  = Draft article
| image = [[File:Under_construction_icon-blue.svg|40px|alt=|link=]]
| text  =
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{#if:{{{1|}}}|{{Draft article check|{{{1}}}}}|{{Draft article check}}}}
&lt;/div&gt;

'''هي هڪ [[وڪيپيڊيا:مسودا|مسودو مضمون]] آهي.''' اهو اڃا تياري هيٺ آهي ۽ [[وڪيپيڊيا:همت ڪريو|ترميم لاءِ کليل]] آهي، جنهن ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟|ڪو به]] سڌارو آڻي سگهي ٿو. مهرباني ڪري ان کي [[وڪيپيڊيا:مضمون ڇا آهي؟|باقاعده وڪيپيڊيا مضمون]] طور شايع ڪرڻ کان اڳ پڪ ڪريو ته [[وڪيپيڊيا:بنيادي مواد جون پاليسيون|بنيادي مواد جون پاليسيون]] پوريون ٿين ٿيون{{#if:{{{1|}}}|{{sp}}[[{{{1}}}]] تي}}.{{sp}}{{{text|}}}

{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes||
&lt;div style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;
----
'''ذريعا ڳوليو:''' گوگل، ڪتاب، خبرون، علمي ذريعا، آزاد تصويرون، وڪيپيڊيا حوالا، JSTOR، ۽ ٻيا معتبر ذريعا.
----
&lt;/div&gt;
}}

{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes|&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;|{{clear}}&lt;div style=&quot;float:left; font-size:85%;&quot;&gt;}}
{{last edited by|brief=yes}}
{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes|&lt;/span&gt;|&lt;/div&gt;}}

{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes||&lt;div style=&quot;float:right;&quot;&gt;}}
{{Namespace detect showall
| 1 =
{{#ifeq:{{{noafc|}}}|yes||
{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes||
{{#invoke:AfC submission catcheck|submitted
| هي مسودو جمع ڪرايو ويو آهي ۽ هن وقت جائزي جي انتظار ۾ آهي.
| {{#if:{{REVISIONID}}&lt;noinclude&gt;0&lt;/noinclude&gt;
  | مسودو مڪمل ٿيو؟
    {{Clickable button 2|جائزي لاءِ جمع ڪرايو|url={{fullurl:Wikipedia:Articles_for_creation/Submitting|withJS=MediaWiki:AFC-submit-wizard.js&amp;page={{FULLPAGENAMEE}}}}|class=mw-ui-progressive}}
    {{#ifeq:{{{nomove|}}}|yes||
      {{if autoconfirmed| يا {{Clickable button 2|هاڻي شايع ڪريو|url={{fullurl:Special:MovePage|wpOldTitle={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}&amp;wpNewTitle={{urlencode:{{PAGENAME}}}}&amp;wpMovetalk=1&amp;wpReason=Publishing%20draft%20article}}|class=mw-ui-progressive}}}}
    }}
  | پنهنجو ڪم هيٺ ڏنل &quot;&lt;bdi&gt;{{int:Publishpage}}&lt;/bdi&gt;&quot; بٽڻ دٻائي محفوظ ڪريو، پوءِ هتي هڪ بٽڻ ظاهر ٿيندو جنهن ذريعي توهان پنهنجو مسودو جائزي لاءِ جمع ڪرائي سگهندا.
  }}
}}
}}
}}
| draft = 1
| other = {{#ifeq:{{{demo|&lt;noinclude&gt;yes&lt;/noinclude&gt;}}}|yes|1}}
}}
{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes||&lt;/div&gt;}}
}}
}}

{{#if:{{{join-in|}}}|
{{mbox|text='''شامل ٿيو ۽ [[وڪيپيڊيا:همت ڪريو|هن مسودي کي وڌائڻ ۾ مدد ڪريو]]!'''}}
}}

&lt;includeonly&gt;
{{#ifeq:{{{demo|}}}|yes||
[[زمرو:{{#switch:{{lc:{{{subject|}}}}}
| agriculture | food | drink | agriculture, food, and drink = زراعت، کاڌي ۽ مشروبات بابت مسودا
| art | architecture | art and architecture = فن ۽ تعمير بابت مسودا
| engineering | technology | engineering and technology = انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي بابت مسودا
| film | films = فلمن بابت مسودا
| geography | places | geography and places = جاگرافيائي موضوعن بابت مسودا
| history = تاريخ بابت مسودا
| language | literature | language and literature = ٻولي ۽ ادب بابت مسودا
| math | mathematics = رياضيات بابت مسودا
| media | drama | media and drama = ميڊيا ۽ ڊراما بابت مسودا
| music = موسيقي بابت مسودا
| natural sciences = قدرتي سائنس بابت مسودا
| philosophy | religion | philosophy and religion = فلسفي ۽ مذهب بابت مسودا
| social sciences | society | social sciences and society = سماجي سائنس ۽ سماج بابت مسودا
| sports | recreation | sports and recreation = راندين ۽ تفريح بابت مسودا
| television | tv = ٽيليويزن بابت مسودا
| video games = ويڊيو گيمز بابت مسودا
| warfare = جنگ بابت مسودا
| #default = مسودي مضمون
}}|{{PAGENAME}}]]
}}{{NOINDEX}}
&lt;/includeonly&gt;
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- مهرباني ڪري هن سانچي جا زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو ۽ وڪيڊيٽا تي ڳنڍيو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bgppoif9qkf5vwqz30w61y8xe99vbvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ:James500</title>
    <ns>2</ns>
    <id>72279</id>
    <revision>
      <id>374641</id>
      <parentid>351536</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>James500</username>
        <id>16371</id>
      </contributor>
      <comment>Remove template</comment>
      <origin>374641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="gfa7hnnuzda0oe0l7w2229f5bvcgxco" xml:space="preserve">{{يوزرصفحو}}
{{#babel:en}}

[[en:User:James500]]</text>
      <sha1>gfa7hnnuzda0oe0l7w2229f5bvcgxco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عربي ڪتاب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>72365</id>
    <revision>
      <id>374615</id>
      <parentid>368904</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="i4865rruhi838s4yp1nlqsdwg4ej1ue" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ڪتابون]]</text>
      <sha1>i4865rruhi838s4yp1nlqsdwg4ej1ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74194</id>
    <revision>
      <id>374717</id>
      <parentid>313956</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10584" sha1="tndf3wn7bge0ogtukg9zth2q1ezymmb" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو تنظيم|formation=2018|name=وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (WDF)|image=|caption=''caption''|native_name=English name in Urdu script: &lt;br/&gt; {{lang|en|{{font|size=200%|{{nq|ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ}}}}}}|leader_title=جنرل سيڪريٽري|leader_name=[[عالیہ بخشل]]|leader_title2=صدر|leader_name2=[[عصمت شاهجهان]]&lt;ref name=&quot;first&quot;&gt;{{cite news |title=Women's Democratic Front launched to build a vibrant, socialist and a feminist movement |url=https://dailytimes.com.pk/212473/womens-democratic-front-launched-to-build-a-vibrant-socialist-and-a-feminist-movement/ |work=Daily Times |date=9 March 2018}}&lt;/ref&gt;|type=عورتن جي تنظيم|focus=[[سوشلسٽ فيمينزم|سوشلسٽ فيمينزم]]، عورتن کي ظلم کان شفا ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿي|location=[[پاڪستان]]|website={{URL|https://wdfpk.org//}}}}

'''وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (WDF)''' [[پاڪستان|پاڪستاني]] هڪ آزاد [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] - [[ناري واد|فيمينسٽ]] تنظيم آهي. ان جو بنياد 8 مارچ 2018ع تي وفاقي گادي واري شهر [[اسلام آباد]] ۾ رکيو ويو، &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenation.com/article/world/pakistan-women-human-rights/|title=Pakistani Women Are Leading the Struggle for Human Rights|last=Ali|first=Hasan|date=28 September 2021}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ، [[بلوچستان]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] جي سوين نمائندن پاران. 

WDF جو مقصد سڄي ملڪ ۾ عورتن کي متحد ڪرڻ آهي ته جيئن هڪ [[سوشلزم]]سوشلسٽ فيمينسٽ &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://www.plutobooks.com/9780745348247/she-who-struggles/|title=She Who Struggles}}&lt;/ref&gt; تحريڪ پاڪستان ۾ عورتن جي عالمي ڏينهن جي جشن کي حقيقي عمل ۾ تبديل ڪري.  WDF جو منشور ۽ آئين سرمائيداري، سرپرستي، مذهبي فاشزم، قومي جبر ۽ پاڪستان جي آمرانه سياسي نظام جي خلاف وسيع بنياد تي جدوجهد ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;www.pakistantoday.com.pk&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/10/30/wdf-demands-to-repeal-ban-on-media-coverage-of-kps-girls-schools/|title=WDF demands to repeal ban on media coverage of KP's girls' schools {{!}} Pakistan Today|work=www.pakistantoday.com.pk}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جو افتتاح [[عورتن جو عالمي ڏينهن|عورتن جي عالمي ڏينهن]] 2018 تي ڪيو ويو، &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/290051-reflection-of-increasing-awareness-acceptance-of-women-s-rights|title=Reflection of increasing awareness, acceptance of women's rights|work=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt; جڏهن شاگردن، پورهيت عورتن، دانشورن ۽ سياسي ڪارڪنن جو وڏو انگ عورت آزادي مارچ 2018 لاءِ گڏ ٿيو.

== پس منظر ==
WDF [[پاڪستان]] ۾ قائم هڪ عورتن جي تنظيم آهي جنهن جو مقصد ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن مان پورهيت طبقي جي عورتن (ذهني يا جسماني پورهيو ڪرڻ) جي جدوجهد کي گڏ ڪري هڪ نامياتي سوشلسٽ-فيمينسٽ عوامي مزاحمتي تحريڪ قائم ڪرڻ آهي. WDF جمهوري ۽ پرامن ۽ مزاحمت جو طريقو اختيار ڪري ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://awamiworkersparty.org/awp-women-front-to-be-launched-on-march-8-in-islamabad/|title=Women Democratic Front to be launched on March 8|date=14 January 2018|website=Awami Workers Party, Pakistan}}&lt;/ref&gt;

== بنياد ==
WDF باضابطه طور تي هڪ مزاحمتي تحريڪ جي طور تي قائم ڪئي وئي هئي [[عورتن جو عالمي ڏينهن|عورتن جي عالمي ڏينهن]] تي 8 مارچ 2018 تي [[اسلام آباد]] ۾ هڪ فائونڊيشن ڪانگريس ۾ صوبائي يونٽن جي نمائندن پاران ڪم ڪندي جيڪا 2014 کان ڪم ڪري رهي هئي &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567420-made-aurat-march-possible|title=What made Aurat March possible? {{!}} Dialogue {{!}} thenews.com.pk|work=www.thenews.com.pk|language=en}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ڪانگريس [[پاڪستان]] ۾ عورت آزادي مارچ (عورتن جي آزادي مارچ) جو بنياد رکيو. &lt;ref name=&quot;Europe&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article43474|title=Pakistan – Aurat Azadi March: WDF launched with a pledge to fight patriarchy, social injustice and violence - Europe Solidaire Sans Frontières|work=www.europe-solidaire.org}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article43474 &quot;Pakistan – Aurat Azadi March: WDF launched with a pledge to fight patriarchy, social injustice and violence - Europe Solidaire Sans Frontières&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

WDF تشدد، تبعيض ۽ پدرسري جبر کي [[پاڪستان]] ۾ طبقاتي، جنس ۽ قوم جي بنياد تي عوام جي مجموعي جبر ۽ استحصال جو حصو سمجهي ٿي - سرمائيداري، سامراج، جاگيرداري ۽ مذهبي انتهاپسندي جا ستون. WDf پنهنجي جدوجهد جاري رکڻ لاءِ پرعزم آهي جيستائين عورتن جي زندگي جي حق، هر قسم جي جبر کان سندن آزاديءَ، ترقي ۽ امن؛ ۽ [[پاڪستان]] ۾ عوامي جمهوريت قائم ڪرڻ. سندن نظريو سوشلسٽ فيمينزم ۽ عورتن جي سياسي جدوجهد جي تاريخ بيان ڪري ٿو. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://fp.brecorder.com/2018/03/20180309350164/|title='State policies, laws discriminatory towards women'|date=9 March 2018|work=Business Recorder}}&lt;/ref&gt;

== تنظيمي ڍانچي ==
WDF هڪ وفاقي ادارو آهي جنهن جي ملڪ گير موجودگي ۾ چار قومي يونٽن ۾ [[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخواه]] ، [[سنڌ]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] / [[اسلام آباد]] ؛ [[بلوچستان]] ۽ هڪ وفاقي يونٽ. WDF جو مقصد پڻ [[گلگت بلتستان]] ، [[ڪشمير]] جي تڪراري علائقن ۾ يونٽ ٺاهڻ آهي ته جيئن انهن علائقن جي عورتن کي منظم ڪري انهن کي تحريڪ جو حصو بڻائي سگهجي. &lt;ref name=&quot;Leadership&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://wdfpk.org/about/leadership/|title=Leadership|website=Women Democratic Front}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://wdfpk.org/about/leadership/ &quot;Leadership&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011064055/https://wdfpk.org/about/leadership/ |date=2019-10-11 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== قيادت ==
WDF جي وفاقي ڪابينا پنج ميمبرن تي مشتمل آهي:

صدر: عصمت شاهجهان &lt;ref name=&quot;Europe&quot;/&gt;

جنرل سيڪريٽري: [[عاليہ بخشل]] &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=26_05_2016_153_005|title='Liberal feminism not enough to address social oppression women face' {{!}} ePaper {{!}} DAWN.COM|work=epaper.dawn.com}}&lt;/ref&gt;

سيڪريٽري اطلاعات ۽ پبليڪيشن: طوبيٰ سيد &lt;ref name=&quot;www.pakistantoday.com.pk&quot;/&gt;

سيڪريٽري تعليم ۽ فن: [[Shahzadi Hussain|شهزادي حسين]] &lt;ref name=&quot;Leadership&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://wdfpk.org/about/leadership/|title=Leadership|website=Women Democratic Front}}&lt;/ref&gt;

سيڪريٽري فنانس: لبنا ڪفايت

[[جليلا حيدر]] ، WDF جي صوبائي صدر  &lt;ref name=&quot;Leadership&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://azaranica.blogspot.com/2018/04/voa-urdu-quetta-protest.html|title=Azaranica: Women Democratic Front's Jalila Haider announced indefinite hunger strike against the on-going target killings of Hazaras in Quetta.|date=28 April 2018|work=Azaranica}}&lt;/ref&gt; ، [[ڪوئيٽا|بلوچستان]] [[بلوچستان|کان آھي]]، جيڪا [[بي بي سي|BBC]] پاران مرتب ڪيل متاثر ڪندڙ ۽ بااثر عورتن جي فهرست آهي &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list?|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/251423-hazara-woman-from-pakistan-named-in|title=Hazara woman from Pakistan named in BBC's 100 Women of 2019|work=www.geo.tv}}&lt;/ref&gt;

نرگس افشين خٽڪ (WDF جو خيبرپختونخواه باب) &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://tribune.com.pk/story/2172016/1-k-p-women-lament-lack-rights/|title=K-P women lament lack of rights|date=9 March 2020|website=The Express Tribune|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;

== حوالا / ذريعا ==
هي مضمون 11,12 آڪٽوبر 2019 تي [[اسلام آباد]] ، پاڪستان ۾ سويڊن جي سفارتخاني پاران منعقد ڪرايل ’وڪي گيپ‘ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiGap_Challenge|title=WikiGap Challenge - Meta|website=meta.wikimedia.org|language=en}}&lt;/ref&gt; تقريب دوران ٺاهيو ويو. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1510517/volunteers-gather-to-add-information-online-about-pakistani-wom%3C/body%3E%3C/html%3E|title=Volunteers gather to add information online about Pakistani women|last=Shahid|first=Jamal|date=13 October 2019|work=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.islamabadscene.com/wikigap-event-by-swedish-embassy-puts-more-pakistani-women-on-wikipedia/|title='WikiGap' event by Swedish Embassy puts more Pakistani women on Wikipedia|date=13 October 2019|work=Islamabad Scene}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/540548-content-added-to-wikipedia-about-pakistani-women|title=Content added to Wikipedia about Pakistani women|work=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:پاڪستان ناري واد]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ عورتون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نارين جا حقَ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نارين جون تحريڪون]]
[[زمرو:فيمينسٽ تحريڪون ۽ نظريا]]
[[زمرو:Articles containing explicitly cited English language text]]</text>
      <sha1>tndf3wn7bge0ogtukg9zth2q1ezymmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميڪسيڪو سٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75272</id>
    <revision>
      <id>374774</id>
      <parentid>367102</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T05:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Estadio_Olímpico_Universitario_-_5.jpg with [[File:Estadio_Olímpico_Universitario_-_aerial_view.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]]).</comment>
      <origin>374774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189632" sha1="nukf41y07x9s9wj055gff2m9wdlal4q" xml:space="preserve">{{Short description|ميڪسيڪو جو گادي وارو ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر}}
{{Infobox settlement
| name               = ميڪسيڪو سٽي 
| official_name      = 
'''Maxico City'''
| native_name =
{{native name|es|Ciudad de México}}
{{native name|nah|Mēxihco Āltepētl}}
{{native name|yua|U noj kajil México}}
{{native name|ote|Nunda}}
| native_name_lang   = es
| other_name         =
| settlement_type    = [[گادي وارو شهر]] ۽ [[ميگا سٽي]]
| image_skyline      = {{multiple image
| caption_align = center
| border       = infobox
| total_width  = 300
| perrow       = 1/3/2/2
| image1       = Sobrevuelos CDMX HJ2A4913 (25514321687) (cropped).jpg
| caption1     = ميڪسيڪو شهر جو اسڪاءِ لائين، [[ٽوري لاتيڻوآميريڪانا]] سان
| image2       = Angel-de-la-Independencia--Mexico-D.F.jpg
| caption2     = [[فرشتوِ آزادي]]
| image3       = Ext 06Museo Soumaya FREE Fernando Romero EnterprisE photo by Adam Wiseman (cropped).jpg
| caption3     = [[ميوزيو سومايا]]
| image4       = Monumento a la Revolución 2 (cropped).jpg
| caption4     = [[انقلاب جي يادگار]]
| image5       = CDMX - Paseo de la Reforma.jpg
| caption5     = [[پاسيو ڊي لا ريفورما]]، [[چاپلتيپيڪ قلعو]] مان
| image6       = MX MM PANORÁMICAS DESFILE ZÓCALO.jpg
| caption6     = [[ميڪسيڪو شهر جو ميٽروپوليٽن ڪيٿيڊرل]] ۽ [[قومي محل]]، [[زوڪالو]] ۾
| image7       = Bellas Artes 01.jpg
| caption7     = [[پالاسيو ڊي بيللاس آرٽيس]]
| image8       = Trajinera en canal Nativitas.jpg
| caption8     = [[زوچيميلڪو]]
| color        = white
}}
| image_flag         = &lt;!-- سرڪاري پرچم تسليم ٿيل ناهي، انڪري نه ڏنو وڃي --&gt;
| image_seal         =
| image_shield       = Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg
| image_blank_emblem = Gobierno de la Ciudad de México.svg
| blank_emblem_size  = 160px
| nickname          = {{lang|es|محلاتن جو شهر}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(The City of Palaces)&lt;/small&gt;
| motto              = {{lang|es|تبديليءَ جي گادي}} &lt;small&gt;(Capital of the transformation)&lt;/small&gt;
| anthem             = {{lang|es|هِمْنو دي لا سيوداد ڊي ميڪسيڪو}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cultura.cdmx.gob.mx/comunicacion/nota/182-24|title=Presenta gobierno capitalino Himno de la Ciudad de México, primero en la historia en ser compuesto por una mujer|date=20 June 2024|work=Secretariat of Culture of Mexico City|access-date=23 June 2024|language=es|archive-date=24 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240624015510/https://www.cultura.cdmx.gob.mx/comunicacion/nota/182-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map          = Mexico (city) in Mexico (zoom).svg
| map_caption        = [[ميڪسيڪو]] جي نقشي ۾ ميڪسيڪو شهر
| pushpin_map        = Mexico#North America
| pushpin_map_caption= [[ميڪسيڪو]] اندر مقام
| coordinates        = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:adm1st_region:MX-CMX|display=it}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = [[ميڪسيڪو]]
| established_title  = قائم ٿيو
| established_date   = {{unbulleted list|
* {{start date|1325|3|13|df=y}}:&lt;br /&gt;[[ميڪسيڪو-تينوچٽٽلان]]&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.sre.gob.mx/ligas/info_general/fechas.htm |title = Secretaría de Relaciones Exteriores – México |publisher = Sre.gob.mx |access-date = 17 April 2011 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110420232605/http://www.sre.gob.mx/ligas/info_general/fechas.htm |archive-date = 20 April 2011}}&lt;/ref&gt;
* {{start date|1521|8|13|df=y}}:&lt;br /&gt;{{lang|es|سيوداد ڊي ميڪسيڪو|italic=no}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/colonia/c_coteno.htm |title = De la Colonia / 13 agosto de 1521: rendición de México-Tenochtitlan |publisher = Redescolar.ilce.edu.mx |access-date = 17 April 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080701210417/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/colonia/c_coteno.htm |archive-date = 1 July 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{start date|1824|11|18|df=y}}:&lt;br /&gt;{{lang|es|ڊِسٽرِتو فيڊرل|italic=no}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/sala-de-prensa/boletines/2536-601-09- |title = Conmemora la SecretarĂa de Cultura el 185 Aniversario del Decreto de CreaciĂłn del Distrito Federal |publisher = Cultura.df.gob.mx |access-date = 17 April 2011 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722225100/http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/sala-de-prensa/boletines/2536-601-09- |archive-date = 22 July 2011}}&lt;/ref&gt;
* {{start date|2016|1|29|df=y}}:&lt;br /&gt;{{lang|es|سيوداد ڊي ميڪسيڪو}}&lt;ref name=&quot;Guardian 2016-01-29&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df |title = Mexico City officially changes its name to – Mexico City |work = [[The Guardian]] |first = David |last = Agren |date = 29 January 2015 |access-date = 30 January 2016 |archive-date = 24 April 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200424045620/https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
}}
| founder            = {{unbulleted list|
* [[تينوچ]] (ميڪسيڪو-تينوچٽٽلان طور)
* [[هيرنان ڪورٽيس]] (ميڪسيڪو شهر طور)
}}
| leader_title       = حڪومت جو سربراهه
| leader_name        = ڪلارا بروگادا (مورينا)
| unit_pref          = [[ميٽرڪ]]
| area_total_km2     = 1,485
| area_metro_km2     = 7,866
| area_note          = 32هون
| elevation_m        = 2,240
| elevation_max_point= [[آجسڪو]]
| elevation_max_m    = 3,930
| population_total   = 9,209,944
| population_as_of   = 2020ع
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 23,146,802
| population_metro   = 21,804,515
| population_rank    = پهريون (اتر آمريڪا ۾)&lt;br /&gt;پهريون (ميڪسيڪو ۾)
| population_density_rank = پهريون (ميڪسيڪو جي رياستن ۾)
| population_demonym= {{Unbulleted list|ڪيپيٽلانو|ميڪسيڪوينو|چلانگو}}
| demographics_type2 = جي ڊي پي
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.banamex.com/sitios/analisis-financiero/pdf/revistas//IRAE/IRAE2023.pdf|title=Indicadores Regionales de Actividad Económica 2023|author=Citibanamex|language=es|date=June 13, 2023|access-date=August 13, 2023|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617233622/https://www.banamex.com/sitios/analisis-financiero/pdf/revistas//IRAE/IRAE2023.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = گادي وارو شهر ۽ ميگا سٽي
| demographics2_info1  = 4.3 ٽريلين ميڪسيڪن پيسو&lt;br /&gt;212 ارب آمريڪي ڊالر (2022ع)
| demographics2_title2 = ميٽرو
| demographics2_info2  = 6.8 ٽريلين ميڪسيڪن پيسو (MXN)&lt;br /&gt;340 ارب آمريڪي ڊالر (2022ع)
| timezone1          = ميڪسيڪو جو معياري وقت (CST)
| utc_offset1        = −06:00
| postal_code_type   = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code        = 00–16
| area_code_type     = ايريا ڪوڊ
| area_code          = [[Area code 55 (Mexico)|55]]/[[Area code 56 (Mexico)|56]]
| iso_code           = MX-CMX
| blank_name_sec1    = [[Patron saint|سرپرست ولي]]
| blank_info_sec1    = [[Philip of Jesus]] ({{langx|es|San Felipe de Jesús|links=no}})
| blank1_name_sec1   = [[Human Development Index|ايڇ ڊي آءِ]]
| blank1_info_sec1   = {{increase}} 0.839 &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;very high&lt;/span&gt; &lt;small&gt;[[List of Mexican states by HDI|Ranked 1st of 32]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mexico - Sub-national HDI|url= https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/MEX/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|access-date=26 Sep 2024|website=Global Data Lab|publisher=Radboud University Institute for Management Research}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec2    = موسم
| blank_info_sec2    = [[Subtropical highland climate]] (Cwb)
| website            = {{URL|https://www.cdmx.gob.mx/|cdmx.gob.mx}}
| footnotes          = {{designation list | embed=yes
| designation1 = WHS
| designation1_offname = ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز، [[زوچيميلڪو]] ۽ [[نيشنل آٽونومس يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] جو مرڪزي شهري ڪيمپس
| designation1_date = 1987ع، 2007ع &lt;small&gt;(ورلڊ هيريٽيج ڪميٽي جي 11هين ۽ 31هين سيشن ۾)&lt;/small&gt;
| designation1_type = ثقافتي
| designation1_criteria = i، ii، iii، iv، v
| designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/412 412]، [https://whc.unesco.org/en/list/1250 1250]
| designation1_free1name = علائقو
| designation1_free1value = لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين
}}
}}


'''ميڪسيڪو''' '''شهر''' (Mexico City) [[ميڪسيڪو]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي ۽ پڻ [[اتر آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf|title=Artículo 44|publisher=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117163053/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf|archive-date=17 January 2020|access-date=14 May 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df|title=Mexico City officially changes its name to – Mexico City|last=Agren|first=David|date=29 January 2016|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424045620/https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df|archive-date=24 April 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها دنيا جي سڀ کان اهم ثقافتي ۽ مالي مرڪز مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&amp;page=1|title=The 2008 Global Cities Index|year=2008|work=Foreign Policy|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&amp;page=1|archive-date=10 January 2010|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو شهر ميڪسيڪو جي وادي ۾ ميڪسيڪو جي مرڪزي پليٽيو جي اندر، 2,240 ميٽر  (7,350 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. شهر ۾ 16 بورو ({{Lang|es|demarcaciones territoriales}}) آهن، جيڪي بدلي ۾ پاڙيسري ({{Lang|es|colonias}}) ۾ ورهايل آهن.  

شهر جي آبادي سال 2020ع ۾ 92,09,944 هئي, جنهن جي زميني ايراضي 1٬495 چورس ڪلوميٽر (577 چورس ميل) هئي. &lt;ref&gt;{{cite book|title=OECD Reviews of Regional Innovation OECD Reviews of Regional Innovation: 15 Mexican States 2009|last1=Blouet|first1=Brian W.|last2=Blouet|first2=Olwyn M.|publisher=OECD Publishing|year=2009|isbn=978-92-64-06012-8|pages=418, 299}}&lt;/ref&gt; وفاقي ۽ رياستي حڪومتن پاران اتفاق ڪيل سڀ کان تازي تعريف مطابق، گريٽر ميڪسيڪو شهر جي آبادي 2,18,04,515 آهي، جيڪا ان کي دنيا جو ڇهين نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو بڻائي ٿي ۽ اها اولهه اڌ گول ۾، [[سائو پالو|ساؤ پاولو]]، [[برازيل]] جي پويان، ٻيو نمبر وڏو شهري مجموعو ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڏو [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] ڳالهائيندڙ شهر (شهر مناسب) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf|title=World Urbanization Prospects 2018|author=United Nations|year=2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222646/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf|archive-date=11 February 2020|access-date=10 October 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گريٽر ميڪسيڪو شهر جي سال2011ع ۾ 411 ارب آمريڪي ڊالر جي جي ڊي پي هئي، جيڪا ان کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پيداواري شهري علائقن مان هڪ بڻائي ٿي.&lt;ref&gt;[http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 Global MetroMonitor | Brookings Institution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|date=5 June 2013}}. Brookings.edu. Retrieved 12 April 2014.&lt;/ref&gt; شهر سجي ملڪ جي جي ڊي پي جو %15.8 پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي جي ڊي پي سجي ملڪ جي جي ڊي پي جو تقريباً %22 آهي. &lt;ref name=&quot;GDP2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mexicocityexperience.com/business_center/key_economic_facts_and_figures/|title=Key Economic Facts and Figures|website=Mexico City Experience|archive-url=https://web.archive.org/web/20100426013125/http://www.mexicocityexperience.com/business_center/key_economic_facts_and_figures/|archive-date=26 April 2010|access-date=19 August 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن اهو 2013ع ۾ هڪ آزاد ملڪ هجي ها، ميڪسيڪو شهر لاطيني آمريڪا ۾ پنجين ([[پيرو]] جي برابر) وڏي معيشت هوندي. &lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Parish Flannery|first=Nathaniel|date=Dec 23, 2013|title=Mexico City Is Focusing on Tech Sector Development|url=https://www.forbes.com/sites/nathanielparishflannery/2013/12/23/mexico-city-is-focusing-on-tech-sector-development/|url-status=live|magazine=[[Forbes]]|archive-url=https://archive.today/20230220020613/https://www.forbes.com/sites/nathanielparishflannery/2013/12/23/mexico-city-is-focusing-on-tech-sector-development/?sh=1382733d26a4|archive-date=February 20, 2023|access-date=27 December 2013}}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو شهر آمريڪا جو سڀ کان پراڻو گاديءَ وارو شهر آهي ۽ ٻن مان هڪ آهي، جنهن جو بنياد مقامي ماڻهن قائم ڪيو آهي. هي شهر اصل ۾ سال 1325ع جي آس پاس، ڍنڍ ٽيڪسڪوڪو ۾ ٻيٽن جي هڪ گروپ تي، ميڪسيڪا قوم طرفان تعمير ڪيو ويو، هنجو نالو ٽينوچتتلان (&lt;small&gt;Tenochtitlan&lt;/small&gt;) هو. اهو تقريباً مڪمل طور تي سال 1521ع ۾ ٽينوچتتلان جي محاصري ۾ تباهه ٿي ويو ۽ بعد ۾ اسپين جي شهري معيارن جي مطابق ٻيهر ٺاهيو ۽ تعمير ڪيو ويو. سال 1524ع ۾، ميڪسيڪو شهر جي ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي، جيڪا ميڪسيڪو ٽينوچتتلان جي نالي سان مشهور هيو ۽&lt;ref name=&quot;gobdf3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico|title=Historia de la Ciudad de México|author=Government of the Federal District|website=df.gob.mx|language=es|trans-title=History of Mexico City|archive-url=https://web.archive.org/web/20091219215021/http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico|archive-date=19 December 2009|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سال 1585ع ۾، اهو سرڪاري طور تي &quot;ميڪسيڪو جي شهر&quot;  (Ciudad de México) جي نالي سان مشهور ٿيو. &lt;ref name=&quot;gobdf4&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico|title=Historia de la Ciudad de México|author=Government of the Federal District|website=df.gob.mx|language=es|trans-title=History of Mexico City|archive-url=https://web.archive.org/web/20091219215021/http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico|archive-date=19 December 2009|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; شهر اسپيني نوآبادياتي سلطنت ۾ سياسي، انتظامي ۽ مالي مرڪز طور اهم ڪردار ادا ڪيو. &lt;ref name=&quot;UN4&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp|title=Mexico City, Mexico|author=United Nations|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20100502045456/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp|archive-date=2 May 2010|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اسپين کان آزاد ٿيڻ بعد، وفاقي ضلعو سال 1824ع ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UN3&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp|title=Mexico City, Mexico|author=United Nations|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20100502045456/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp|archive-date=2 May 2010|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سالن کان وڏي سياسي خودمختاري جي مطالبي کان پوءِ، آخرڪار سال 1997ع ۾ رهاڪن کي حڪومت جو سربراه ۽ گڏيل اسيمبليءَ جي نمائندن جي چونڊ ڪرڻ جو حق ڏنو ويو. ان کانپوء، کاٻي در جي سياسي پارٽي، پارٽي آف ڊيموڪريٽڪ ريووليوشن (بعد ۾ نيشنل ريجنريشن موومينٽ) انهن ٻنهي کي ڪنٽرول ڪيو. شهر ۾ ڪيتريون ئي ترقي پسند پاليسيون، جهڙوڪ اختياري اسقاط حمل، يوٿانيسيا جو هڪ محدود روپ، بغير ڪنهن غلطي جي طلاق جو حق، ساڳئي جنس جي شادي ۽ قانوني جنس جي تبديلي جي اجازت جا قانون موجود آهن. 29 جنوري، 2016ع تي، اهو وفاقي ضلعو ختم ڪيو ويو ۽ هاڻي سرڪاري طور تي، خودمختاري جي وڏي درجي سان،    &quot;ميڪسيڪو شهر&quot; (Ciudad de México) (CDMX) طور سڃاتو وڃي ٿو. ميڪسيڪو جي آئين ۾ هڪ شق، ان کي ميڪسيڪو فيڊريشن جي اندر رياست بنائڻ کان روڪي ٿو، جيستائين اهو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آھي.

== عرفيت ۽ نعرا ==


2013ع تائين شهر کي اڪثر {{lang|es|Distrito Federal de México}} مان نڪتل مخفف &quot;DF&quot; سان سڏڻ عام هو. 2013ع کان پوءِ، خاص طور حڪومت وٽ، مخفف &quot;CDMX&quot; ({{lang|es|Ciudad de México}}) جو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو.

شهر کي ڳالهه ٻولهه ۾ ''چلانگولينڊيا'' پڻ سڏيو ويندو آهي، جيڪو مقامي ماڻهن جي لقب ''چلانگوس'' مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;1994 Oxford Spanish-English Dictionary&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو شهر کان ٻاهر رهندڙ ماڻهو ''چلانگو'' لفظ کي تحقير طور استعمال ڪندا آهن، جنهن سان ”زور شور ڪندڙ، وڏائي ڪندڙ، بدتهذيب، ۽ جهيڙو ڪندڙ ماڻهو“ جو مطلب وٺندا آهن.{{sfn|Lida|2008|page=15}} ٻئي پاسي، ميڪسيڪو شهر جا رهواسي ٻين علائقن ۾ رهندڙن کي تحقير سان ''لا پراونسيا'' (يعني ”صوبا“ يا ”ڪنارا“) ۾ رهندڙ چوندا آهن، ۽ ڪيترائي ماڻهو فخر سان ''چلانگو'' جو لقب پڻ قبول ڪندا آهن.{{sfn|Lida|2008|page=15}} ميڪسيڪو شهر جي رهواسين لاءِ سرڪاري ۽ رسمي طور ''capitalinos'' (ملڪ جي گادي واري شهر جا رهواسي) جو لفظ استعمال ٿيندو آهي، پر ”شايد ان ڪري جو '''ڪيپيٽلينو''' وڌيڪ شائسته، وڌيڪ مخصوص ۽ وڌيڪ درست لفظ آهي، اهو لڳ ڀڳ ڪڏهن به استعمال نٿو ڪيو وڃي“.{{sfn|Lida|2008|page=16}}
ميڪسيڪو سٽي کي روايتي طور ''La Ciudad de los Palacios'' (”محلاتن جو شهر“) پڻ سڏيو ويو آهي—هي [[لقب]] 19هين صديءَ ۾ شهر جي دوري دوران بارون [[اليگزينڊر وان ھمبولڊٽ]] ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي؛ چيو وڃي ٿو ته هن جرمني ڏانهن خط لکي چيو ته ميڪسيڪو شهر يورپ جي ڪنهن به وڏي شهر سان مقابلو ڪري سگهي ٿو. پر حقيقت ۾ هي لقب انگريز سياستدان [[چارلس لا ٽروب]] جي لکڻي ۾ وڌيڪ پڪو ٿئي ٿو، جنهن ''The Rambler in Mexico'' جي ليٽر V (صفحو 84) ۾ لکيو: ”... انهن جا ڪم ڏسو: بندرگاهيءَ جا ٺهيل ٽڪرا، نهرون، گرجا گهر، رستا—۽ اهو شاهانه ''محلن جو شھر'' جيڪو تينوچٽٽلان جي مٽيءَ جي کنڊرن مان اڀري آيو آهي...“.&lt;ref&gt;''Diccionario Porrúa. Historia, Biografía y Geografía de México'', Editorial Porrúa, S.A., Mexico City, Fifth Edition, 1986, Vol. II, page 1638.&lt;/ref&gt;
نوآبادي دور ۾ شهر جو [[نعرو]] &quot;Muy Noble e Insigne, Muy Leal e Imperial&quot; (تمام شريف ۽ ممتاز، تمام وفادار ۽ شهنشاهانه) هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.esteticas.unam.mx/revista_imagenes/anotaciones/ano_dallal01.html|title=La Ciudad de México: el espectáculo más grande del mundo|author=Alberto Dallal|website=Electronic magazine Imágenes of the [[Instituto de Investigaciones Estéticas|Institute of Aesthetic Research]] of the National Autonomous University of Mexico|access-date=19 November 2019|archive-date=9 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109073642/http://www.esteticas.unam.mx/revista_imagenes/anotaciones/ano_dallal01.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=لا مُئي نوبلي، مُئي ليئال، اِنسيگني اي اِمپيئريئال سيوداد ڊي ميڪسيڪو، ڪابيثا ڊي لوس رئينوْس ي پرووينسياس ڊي نوئوا اِسپانيا، ي اِن سي نومبر لوس سينيوريس پريزيدينتي ي ووكاليس ڪي ڪومپونن لا ريئال خونتا ڊي پوليسيا ڊي اِستا ڪورتي، ڪون اَنوئينسيا ڊيل ايڪسْمو. سِينيار وِرئي ڊي اِستي رئينو، آسينوس سابير اَل پِيادوسو ويڪينداريو لو ڪي سيگي
|trans-title=ميڪسيڪو جو انتهائي شريف، انتهائي وفادار، ممتاز ۽ شاهي شهر، جيڪو نئين اسپين جي بادشاهتن ۽ صوبن جو سر آهي، ۽ ان جي نالي سان هن درٻار جي شاهوڪار پوليس بورڊ (ريئال خونتا ڊي پوليسيا) جي صدر ۽ ميمبرن، هن بادشاهت جي نهايت محترم وائسراءِ جي رضامندي سان، ديندار پاڙي/پاڙيسري ماڻهن کي هيٺ ڏنل ڳالهه جي آگاهي ڏين ٿا|author=رامون گوٽيئريس ڊيل مازو ([[ (سرڪاري ملازم)|اِنٽينڊنٽ]] آف ميڪسيڪو: 1811)–1821)|year=1811|url=https://books.google.com/books?id=IdygYgEACAAJ|access-date=19 October 2020|archive-date=18 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018204605/https://books.google.com/books?id=IdygYgEACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آندري مينيوئل لوپيز اوبراڊور]] جي حڪومت (2018–24) دوران هڪ سياسي نعرو متعارف ڪرايو ويو: ''la Ciudad de la Esperanza'' ({{lit|اميد جو شهر}}). اهو نعرو جلدي شهر جي هڪ لقب طور به هلڻ لڳو، پر پوءِ نئون نعرو ''Capital en Movimiento'' (”هلچل ۾ گادي“) اختيار ٿيڻ کان پوءِ اهو اڳئينت جيئن عام نه رهيو. هي آخري نعرو به حقيقت ۾ گهڻو ڪري لقب طور نه پر نعري طور ئي ورتو ويندو آهي، خاص طور جڏهن اهو [[مارسيلو ايبرارڊ]] جي قيادت هيٺ انتظاميا سان ڳنڍيو وڃي.

== تاريخ ==
{{Main|ميڪسيڪو سٽي جي تاريخ }}
{{For timeline}}
ميڪسيڪو شهر واري علائقي ۾ انسانن جي قديم ترين رهائش جا نشان &quot;[[Peñon woman|پيئون واري عورت]]&quot; ۽ ٻين ڍانچن/آثارن جا آهن، جيڪي [[گستاوو اي. ماڊيرو]] (سان بارتولو اتيپيهوئاڪان) مان مليا. اڳي سمجهيو ويندو هو ته اهي هيٺئين سينيولٿڪ دور (9500–7000 ق.م.) سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;The evidence consists of a burial in the first case, and of [[lithic flake]]s associated with remains of extinct fauna. They were estimated to be about 10 000 years old. ''Cfr. Acosta Ochoa'', 2007: 9.&lt;/ref&gt; پر 2003ع جي هڪ مطالعي ۾ پيئون واري عورت جي عمر 12,700 سال (ڪئلينڊر عمر) ڄاڻائي وئي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Silvia |last2=Jiménez-López |first2=José Concepción |last3=Hedges |first3=Robert |last4=Huddart |first4=David |last5=Ohman |first5=James C |last6=Turner |first6=Alan |last7=Pompa y Padilla |first7=José Antonio |title=Earliest humans in the Americas: new evidence from México |journal=Journal of Human Evolution |date=March 2003 |volume=44 |issue=3 |doi=10.1016/s0047-2484(03)00004-6 |page=381 |pmid=12674097 |bibcode=2003JHumE..44..379. }}&lt;/ref&gt; جيڪا آمريڪا ۾ دريافت ٿيل قديم ترين انساني باقيات مان هڪ آهي. هن جي مائيٽوڪانڊريل ڊي اين اي بابت ٿيل مطالعي مان ظاهر ڪيو ويو ته هوءَ يا ته ايشيائي نسل جي هئي&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cronica.com.mx/notas/2003/65456.html |title=El ADN de La Mujer del Peñón confirma el origen asiático del hombre americano |website=www.cronica.com.mx |access-date=28 September 2019 |archive-date=12 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012073700/http://www.cronica.com.mx/notas/2003/65456.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; يا يورپي نسل جي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=44lXDwAAQBAJ&amp;q=pe%C3%B1on+woman+european&amp;pg=PT91|title=Scattered Skeleton in Our Closet|author=Karen Mutton|year=2011|isbn=978-1-935487-41-8|publisher=Adventures Unlimited Press|access-date=19 October 2020|archive-date=18 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018204606/https://books.google.com/books?id=44lXDwAAQBAJ&amp;q=pe%C3%B1on+woman+european&amp;pg=PT91#v=snippet&amp;q=pe%C3%B1on%20woman%20european&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يا وري آسٽريلوي ابورجِنل اصل جي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |author=David Epstein |author-link=David Epstein (journalist) |title=First Americans May Have Come From Australia |url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/28-first-americans-may-have-come-from-australia |work=[[Discover (magazine)|Discover]] |date=2 January 2005 |access-date=17 October 2020 |archive-date=18 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018065929/https://www.discovermagazine.com/planet-earth/28-first-americans-may-have-come-from-australia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
هي علائقو 8هين کان 13هين صديءَ دوران [[چيچيميڪا|ٽيوچيچي ميڪاس]] جي لڏپلاڻن جو منزلگاهه رهيو—اهي ئي ماڻهو پوءِ [[ٽولٽيڪ]] ۽ [[ايزٽيڪ|ميشيڪا]] (ازتڪ) ثقافتن جي اُڀار جو سبب بڻيا. ميشيڪا لڳ ڀڳ 14هين صديءَ ۾ آيا ۽ پهرين ڍنڍ جي ڪنارن تي آباد ٿيا.

=== ازتڪ دور ===
{{Main|ميڪسيڪو-ٽِنُوْچْٽِيْٽْلَانْ}}
[[File:Painting_of_Tenochtitlan-Tlatelolco_on_Lake_Texcoco_(9755215791).jpg|thumb|left|هي شهر [[ميڪسيڪو-ٽِنُوْچْٽِيْٽْلَانْ]]، ازتڪن جي گادي، جو هنڌ هو.]]

[[Mexico-Tenochtitlan|ميڪسيڪو-تينوچٽيٽلان]] جو شهر [[ميشيڪا]] ماڻهن 1325ع يا 1327ع ۾ قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Mexico City |volume=18 |page=346|quote=The City of Mexico dates, traditionally, from the year 1325 or 1327}}&lt;/ref&gt; پراڻو ميشيڪا شهر، جنهن کي اڄ [[تينوچٽيٽلان]] چيو وڃي ٿو، [[ميڪسيڪو جي وادي]] جي اندروني ڍنڍن واري نظام جي وچ ۾ هڪ ٻيٽ تي تعمير ڪيو ويو هو؛ اهو نظام هڪ ننڍڙي شهر-رياست [[ٽلاتيلولڪو]] سان به گڏيل هو.&lt;ref&gt;Frances F. Berdan, ''The Aztecs of Mexico: An Imperial Society'', New York: Holt, Rinehart, Winston 1982, pp. 10–14.&lt;/ref&gt; ڏند ڪٿا موجب ميشيڪائن جي مکيه ديوتا [[هويتزيلوپوچٽلي]] انهن کي اهو هنڌ هن طرح ٻڌايو جو هڪ [[سونهرِي عقاب]] کي [[اوپُنشِيَو|ناشپاتيءَ جهڙي ڪنڊيدار ڪيڪٽس]] تي ويٺل ڏيکاريو، جيڪو [[کڙکڙائيندڙ نانگ]] کي کائي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Frances F. Berdan 1982, p. 14&quot;&gt;Frances F. Berdan, ''The Aztecs of Mexico: An Imperial Society'', New York: Holt, Rinehart, Winston 1982, p. 14.&lt;/ref&gt;
1325ع کان 1521ع تائين تينوچٽٽلان آبادي، طاقت ۽ اثر ۾ وڌندو ويو، ۽ آخرڪار [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] ۽ ميڪسيڪو واديءَ جي ڀرپاسي ٻين شهر-رياستن تي غالب اچي ويو. جڏهن اسپيني پهتا، ته [[Aztec|ازتڪ]] سلطنت [[ميزوامريڪا]] جي وڏي حصي تائين پهچي چڪي هئي—[[ميڪسيڪو جو نار|ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] ٻنهي طرفن تائين.&lt;ref name=&quot;Frances F. Berdan 1982, p. 14&quot; /&gt;

=== اسپيني فتح ===
[[File:Cortez &amp; La Malinche.jpg|left|thumb|1552ع جي ''[[Canvas of Tlaxcala]]'' ۾ تينوچٽٽلان مهم بابت پينل: هيرنان ڪورٽيس ۽ [[لا مالنچي|مالنتزين]] (ساڄي پاسي) [[موڪٽيزوما ٻيون]] سان [[ميڪسيڪو-تينوچٽيٽلان]] ۾ ملن ٿا، 8 نومبر 1519ع.]]
[[ويراڪروز]] ۾ لهڻ کان پوءِ، اسپيني مهم جو [[هيرنان ڪورٽيس]] ڪيترن ئي ٻين مقامي قومن جي مدد سان تينوچٽيٽلان ڏانهن وڌيو،&lt;ref name=&quot;Ciudad Mexico&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.ciudadmexico.com.mx/historia.htm |title = Historia de la Ciudad de México |language = es |access-date = 14 October 2008 |archive-date = 1 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190501144358/http://ciudadmexico.com.mx/historia.htm |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
۽ 8 نومبر 1519ع تي اتي پهتو.&lt;ref name=&quot;Marroqui&quot;&gt;{{Cite book |title = La Ciudad de Mexico |last = Marroqui |first = Jose Maria |year = 1969 |publisher = Ayuntamiento del Distrito Federal |location = Mexico City |pages = 21–25 }}&lt;/ref&gt; ڪورٽيس ۽ سندس ماڻهو [[Iztapalapa|ازتپالاپا]] (ايڪسٽاپالاپا) کان شهر ڏانهن ويندڙ بند/رستي تي هلندا شهر ۾ داخل ٿيا؛ شهر جي حڪمران [[موڪٽيزوما ٻيون]] اسپينين کي آجيان ڪئي ۽ ٻنهين ڌرين تحفا مٽايا، پر اها همدردي گهڻو وقت نه رهي.&lt;ref name=&quot;pbs1&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_e00.html |title = Conquistadors – Cortés. November 1519, The Most Beautiful Thing in the World |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 26 April 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190426165811/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_e00.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ڪورٽيس موڪٽيزوما کي [[گهر اندر نظربندي]] ۾ رکيو ۽ کيس [[اڪسائياڪاتل جو محل]] (سندس پيءُ جي محل) ۾ قيد ڪيو، ته جيئن هو سندس وسيلي حڪومت ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;pbs2&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_f00.html |title = Conquistadors – Cortés. November, 1519 – Montezuma Arrested |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 18 April 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190418033417/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_f00.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
تڪرار وڌندا ويا، ۽ 30 جون 1520ع جي رات—هڪ جدوجهد جنهن کي &quot;[[La Noche Triste]]&quot; (غمگين رات) چيو وڃي ٿو—ازتڪن اسپينين جي مداخلت خلاف بغاوت ڪئي ۽ يورپين کي پنهنجي [[ٽلاڪسڪالان]] ساٿين سميت يا ته گرفتار ڪيو يا شهر مان ڪڍي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;pbs4&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_g00.html |title = Conquistadors – Cortés. June 1520 – Massacre at Tenochtitlán |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 22 April 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190422021242/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_g00.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ڪورٽيس [[ٽلاڪسڪالا]] ۾ ٻيهر منظم ٿيو. ازتڪن سمجهيو ته اسپيني هميشه لاءِ هليا ويا آهن، تن هڪ نئون بادشاهه [[ڪوئٽلاهوئاڪ]] چونڊيو، پر هو جلد فوت ٿي ويو؛ پوءِ ايندڙ بادشاهه [[ڪواوٽيماڪ]] ٿيو.&lt;ref name=&quot;pbs6&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_h00.html |title = Conquistadors – Cortés. December 1520 – Siege, Starvation &amp; Smallpox |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 28 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190528141631/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_h00.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ڪورٽيس مئي 1521ع ۾ [[تينوچٽٽلان جو گهيرو]] شروع ڪيو. ٽن مهينن تائين شهر خوراڪ ۽ پاڻي جي کوٽ جو شڪار رهيو، ۽ يورپين سان گڏ آيل [[چيچڪ]] به پکڙجي وئي.&lt;ref name=&quot;Ciudad Mexico&quot; /&gt; ڪورٽيس ۽ سندس ساٿي ٻيٽ جي ڏکڻ پاسي کان لهي آيا ۽ آهستي آهستي شهر اندر جنگ ڪندي اڳتي وڌيا.&lt;ref name=&quot;pbs7&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_i00.html |title = Conquistadors – Cortés. The Last Stand: An Aztec Iliad |publisher = PBS |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 20 April 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190420100622/http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_i00.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ڪواوٽيماڪ آگسٽ 1521ع ۾ هٿيار وڌا.&lt;ref name=&quot;Ciudad Mexico&quot; /&gt; فتح جي آخري گهيري دوران اسپينين عملي طور تينوچٽٽلان کي ڊاهي پٽ ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Marroqui&quot; /&gt;
ڪورٽيس شروعات ۾ [[ڪوئيوئاڪان]] ۾ رهيو، پر پوءِ هن ازتڪ هنڌ کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جيئن پراڻي نظام جا سڀ نشان مٽجي وڃن.&lt;ref name=&quot;Marroqui&quot; /&gt; هن پنهنجي [[Sovereignty|ذاتِي حاڪميت]] هيٺ ڪا علحده رياست قائم نه ڪئي، پر اسپيني تاج سان وفادار رهيو. پهريون اسپيني [[وائسراءِ]] چوڌنهن سال پوءِ ميڪسيڪو شهر آيو. تيسين شهر ٻيهر هڪ [[شهري-رياست]] بڻجي چڪو هو، جنهن جو اثر پنهنجي حدن کان گهڻو ٻاهر تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;Enc Mex 2000&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last = Alvarez |first = Jose Rogelio |encyclopedia = Enciclopedia de Mexico |language=es |title = Mexico, Ciudad de |year = 2000 |publisher = Encyclopædia Britannica |volume = 9 |pages = 5242–5260 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اسپينين تينوچٽٽلان جي بنيادي بناوت کي برقرار رکيو، پر پراڻن ازتڪ مندرن تي [[ڪيٿولڪ چرچ |ڪيٿولڪ]] گرجا گهر تعمير ڪيا ۽ شاهي محلن تي پنهنجو حق ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;Enc Mex 2000&quot; /&gt; تينوچٽٽلان جو نالو &quot;ميڪسيڪو&quot; رکيو ويو، ڇاڪاڻ ته اسپينين لاءِ اهو لفظ اچارڻ آسان هو.&lt;ref name=&quot;Marroqui&quot; /&gt;

=== نوآبادي دور ۾ ميڪسيڪو شهر جي واڌ ===
[[File:Ignacio Serrano - Catedral de México.jpg|thumb|left|[[ميڪسيڪو سٽي ميٽروپوليٽن ڪيٿيڊرل]] (1571–1813) جي 18هين صديءَ جي تصوير. هي گرجا اسپينين ازتڪن جي مکيه مندر جي کنڊرن تي تعمير ڪيو.]]

شهر ازتڪ سلطنت جي گادي رهيو هو، ۽ نوآبادي دور ۾ ميڪسيڪو شهر [[نئون اسپين |نئين اسپين]] جي گادي بڻيو. [[ميڪسيڪو جو وائسراءِ]] (يا وائس-ڪنگ) مکيه چوڪ/[[زوڪالو]] تي وائسراءِ محل ۾ رهندو هو. [[ميڪسيڪو سٽي ميٽروپوليٽن ڪيٿيڊرل]]—نئين اسپين جي آرچ-ڊائيوسيس جو مرڪز—زوڪالو جي هڪ پاسي تعمير ڪيو ويو، ساڻس گڏ آرچ-بشپ جو محل به هو، ۽ سامهون شهر جي ڪائونسل (''ayuntamiento'') واري عمارت هئي. 17هين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪرسٽوبال ڊي ويلاپلاندو]] پاران زوڪالو جي هڪ تصوير ۾ مکيه چوڪ ڏيکاريل آهي، جيڪو اڳ ۾ ازتڪن جو رسمياتِي مرڪز هو. نوآبادي دور ۾ موجوده مرڪزي ميدان کي مؤثر ۽ مستقل طور رسمياتِي مرڪز ۽ اقتدار جي مرڪز ۾ بدلائي ڇڏيو ويو—۽ اهو اڄ به جديد ميڪسيڪو ۾ قوم جو مرڪزي ميدان آهي. تينوچٽٽلان جي گهيري کان پوءِ شهر جي ٻيهر تعمير ڀرپاسي علائقن مان وڏي تعداد ۾ مقامي مزدورن جي محنت سان ٿي. فرانسيڪني راهب [[توريبيو ڊي بيناوينتي موٽولينيا]]—[[ميڪسيڪو جا ٻارهن رسول]] مان هڪ—جيڪو 1524ع ۾ نئين اسپين آيو، شهر جي ٻيهر تعمير کي شروعاتي دور جي ڏکن/وبائن مان هڪ قرار ڏنو:

&lt;blockquote&gt;ستين وبا ميڪسيڪو جي عظيم شهر جي تعمير هئي، جيڪا شروعاتي سالن ۾ يروشلم جي تعمير کان به وڌيڪ ماڻهن کان ڪم وٺندي هئي. مزدورن جا هجوم ايترا گهڻا هئا جو گهٽين ۽ شاهراهن ۾ هلڻ ڏکيو ٿي پوندو هو، جيتوڻيڪ اهي تمام ويڪريون هيون. ڪيترائي ماڻهو ڪاٺين جي ٿڏي هيٺ دٻجڻ سبب، اوچين جڳهن تان ڪري، يا نون عمارتن لاءِ پراڻيون عمارتون ڊاهيندي فوت ٿي ويا هئا۔
توربيو ڊي بيناوينتي موٽولِينيا، ''موٽولِينيا جي نئين اسپين جي انڊين جي تاريخ''، ترجمو ۽ ترتيب: ايلزبيٿ اينڊروز فوسٽر، ويسٽپورٽ: گرين وُڊ پريس، (1950) 1973, pp. 41–42&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
[[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B13 078-Panorama van- NOVA MEXICO.jpeg|thumb|1690ع ۾ ميڪسيڪو شهر. ائٽلس وان ڊير هاگن.]]

فتح کان اڳ تينوچٽٽلان اندروني ڍنڍن واري نظام جي وچ ۾ تعمير ٿيل هو، ۽ شهر تائين [[canoe|ٻيڙي]] وسيلي ۽ مکيه زمين ڏانهن ويندڙ ويڪرن بندن/رستن وسيلي پهچبو هو. اهي بند/رستا اسپيني حڪمراني هيٺ مقامي محنت سان ٻيهر ٺهيا. نوآبادي اسپيني شهر عام طور [[گرڊ منصوبو|گرڊ نموني]] تي ٺاهيا ويندا هئا، جيڪڏهن جغرافيائي رڪاوٽ نه هجي. ميڪسيڪو شهر ۾ زوڪالو (مکيه چوڪ) اهو مرڪزي هنڌ هو جتان گرڊ ٻاهرين طرف وڌايو ويو. اسپيني ماڻهو مکيه چوڪ جي ويجهو ”''traza''“ سڏجندڙ علائقي ۾ رهندا هئا، جتي گهٽيون ترتيب سان ۽ سٺي ريت ٺهيل هيون. مقامي ماڻهن جا گهر ان خاص علائقي کان ٻاهر هئا ۽ اڪثر بي ترتيب نموني ٺهيا.&lt;ref&gt;Edmundo O'Gorman, ''Reflexiones sobre la distribución urbana coloinal de la ciudad de México'', Mexico 1938, pp. 16ff.&lt;/ref&gt; زوڪالو مقامي ماڻهن لاءِ واپار جو مرڪز هو، تنهنڪري اسپينين لاءِ علائقي کي جدا رکڻ واري پاليسي تي عمل ڪرائڻ مشڪل رهيو.&lt;ref&gt;Magnus Mörner and Charles Gibson, &quot;Diego Muñoz Camargo and the Segregation Policy of the Spanish Crown,&quot; ''Hispanic American Historical Review'', vol. 42, pp. 558ff.&lt;/ref&gt; مختلف وقتن تي زوڪالو وڏيون تقريبون ۽ ڦاسيون/سزائون ڏيڻ جو هنڌ پڻ رهيو. 17هين صديءَ ۾ هتي ٻه وڏا فساد به ٿيا—هڪ 1624ع ۾، ٻيو 1692ع ۾.&lt;ref&gt;Ida Altman, Sarah Cline, and Javier Pescador, ''The Early History of Greater Mexico'', Pearson 2003, pp. 246–249.&lt;/ref&gt;

آبادي وڌڻ سان شهر ڍنڍ جي پاڻيءَ تائين اچي ويو. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ ڦيرڦار سبب ميڪسيڪو شهر کي وقت بوقت ٻوڏن جو منهن ڏسڻو پوندو هو. ٻوڏ روڪڻ لاءِ هڪ وڏو جبري محنتي منصوبو [[ڊي ساگوئه]] شروع ڪيو ويو، جنهن تحت نوآبادي دور ۾ هزارين مقامي ماڻهن کي ڍانچي وارن ڪمن تي لڳايو ويو. ٻوڏ رڳو تڪليف نه هئي پر صحت لاءِ به خطرو هئي، ڇو ته ٻوڏن ۾ انساني فضلو شهر جي گهٽين ۾ پکڙجي ويندو هو. علائقو سڪي وڃڻ سان مڇرن جو تعداد گهٽيو ۽ انهن جي ڦهلائيندڙ بيمارين جي تڪرار ۾ به گهٽتائي ٿي. پر دلدلي علائقن کي سڪائڻ سان مڇين ۽ پکين جي رهائشگاهه بدلجي وئي ۽ گاديءَ جي ويجهو مقامي پوک لاءِ دستياب زمينون به متاثر ٿيون.&lt;ref&gt;Noble David Cook, ''Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492–1650.'' New York: Cambridge University Press 1998.&lt;/ref&gt; 16هين صديءَ ۾ گرجا گهرن جي تعداد ۾ گهڻو اضافو ٿيو، جن مان ڪيترائي اڄ به تاريخي مرڪز ۾ ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Enc Mex 2000&quot; /&gt; معاشي طور، ميڪسيڪو شهر واپار جي ڪري خوشحال ٿيو. برازيل يا [[پيرو]] جي ابتڙ، ميڪسيڪو جو رابطو ائٽلانٽڪ ۽ پئسفڪ ٻنهي دنياين سان آسانيءَ سان ٿي سگهيو. اسپيني تاج شهر جي واپار کي مڪمل طور ضابطي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس صرف جزوي ڪاميابي ملي.&lt;ref name=&quot;Hamnett 1998&quot;&gt;{{Cite book |title = Concise History of Mexico. |last = Hamnett |first = Brian R. |year = 1998 |publisher = Cambridge University Press |location = Port Chester, NY |isbn = 978-0-521-58120-2 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/concisehistoryof0000hamn }}&lt;/ref&gt;
[[Image:Palacio de mineria.jpg|thumb|left|[[Palacio de Minería]]، ميڪسيڪو شهر. چانديءَ جي کاڻڪني کي پيشو طور وڌائڻ ۽ چانديءَ جي کاڻڪارن کي شرافت/اشرافيت ڏيڻ 18هين صديءَ جي [[Bourbon Reforms|بوربون سڌارن]] جي هڪ ترقي هئي.]]

[[اشرافيت]] جو تصور نئين اسپين ۾ اهڙي نموني ڦهليو، جيڪو آمريڪا جي ٻين حصن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ آيو. اسپينين اهڙي سماج سان روبرو ٿيا جتي اشرافيت جو تصور سندن پنهنجي تصور سان ملي ٿو؛ هنن مقامي اشرافي ترتيب کي مڃيو ۽ ان ۾ اضافو به ڪيو. ايندڙ صديّن ۾ [[ميڪسيڪو ۾ اشرافي لقب]] رکڻ جو مطلب اهو نه هو ته ماڻهو وڏو سياسي اختيار استعمال ڪندو، ڇو ته سياسي طاقت محدود هئي—جيتوڻيڪ دولت گڏ ڪرڻ تي ڪا پابندي نه هئي.&lt;ref name=&quot;Ladd 1998&quot;&gt;{{Cite book |title = Artes deMexico Palacios de la Nueva España The Mexican Nobility |last = Ladd |first = Doris M |year = 1998 |publisher = Artes de Mexico y del Mundo |location = Mexico City |isbn = 978-968-6533-61-3 |pages = 84–86 }}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو ۾ اشرافيت جو تصور سياسي کان وڌيڪ هڪ تمام قدامت پسند اسپيني سماجي تصور هو، جنهن جو بنياد خاندان جي ”اهليت“ ثابت ڪرڻ تي هو. ڪيترن خاندانن دولت شهر کان ٻاهر نئين اسپين ۾ ڪمائي، پوءِ گاديءَ ۾ آمدني خرچ ڪري گرجا گهر ٺهرائڻ، خيراتي ڪم سنڀالڻ ۽ شاندار محل جهڙا گهر اڏائڻ شروع ڪيا. سڀ کان وڌيڪ شاندار رهائش ٺهرائڻ جو جنون 18هين صديءَ جي آخري اڌ ۾ عروج تي پهتو. انهن مان ڪيترائي محل اڄ تائين موجود آهن، ۽ اهڙيءَ ڪري ميڪسيڪو شهر جو لقب &quot;The city of palaces&quot; [[الگزينڊر فون همبولٽ]] ڏنو.&lt;ref name=&quot;Marroqui&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Enc Mex 2000&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ladd 1998&quot; /&gt;

[[Grito de Dolores]] (&quot;Cry of Dolores&quot;)—جنهن کي El Grito de la Independencia (&quot;آزادي جو زوردار مطالبو&quot;) به سڏين ٿا—[[ميڪسيڪو جي آزاديءَ واري جنگ]] جي شروعات جو نشان هو. [[گواناخواتو جي جنگ]]، بغاوت جي پهرين وڏي جھڙپ، چار ڏينهن پوءِ ٿي. ڏهه سال جنگ کان پوءِ، اسپين کان ميڪسيڪو جي آزادي 27 سيپٽمبر 1821ع تي ميڪسيڪن سلطنت جي آزاديءَ جي اعلان ۾ عملي طور ظاهر ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Iturbide&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.casaimperial.org/augustin.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20040411084151/http://www.casaimperial.org/augustin.htm |url-status=dead |archive-date = 11 April 2004 |title = Don Agustín de Iturbide |access-date = 20 October 2008 }}&lt;/ref&gt; [[آگوستين ڊي ايتوربيدي]] کي ڪانگريس [[پهريئين ميڪسيڪن سلطنت]] جو شهنشاهه قرار ڏئي ٿي؛ کيس [[ميڪسيڪو جي ڪيٿيڊرل]] ۾ تاجپوش ڪيو ويو.

نئين حڪومت پاران ميڪسيڪو جو وفاقي ضلعو قائم ڪيو ويو، ۽ نئين آئين تي صحيحن سان [[وفاقي ضلعو|وفاقي ضلعي]] جو تصور [[آمريڪي آئين]] مان اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Countries of the World&quot;&gt;{{Cite book |first = Thomas E. |last = Weil |chapter = Mexico: Chapter 3B. Evolution of a Nation |title = Countries of the World |publisher = Bureau Development, Inc. |date = 1 January 1991 }}&lt;/ref&gt; هن مقرري کان اڳ ميڪسيڪو شهر [[حڪومت جو مرڪز]] طور [[ميڪسيڪو رياست]] ۽ سڄي قوم ٻنهي لاءِ ڪم ڪندو رهيو هو. پوءِ [[ٽيڪسڪوڪو ڊي مورا]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽو لوڪا]] ميڪسيڪو رياست جي گادي بڻيا.&lt;ref&gt;{{Cite book |first = Ashoka |last = Mody |chapter = Infrastructure Delivery |title = Countries of the World |publisher = World Bank Publications |year= 1996 |page = 187 |isbn = 978-0-8213-3520-8 }}&lt;/ref&gt;

=== 1847ع واري آمريڪا–ميڪسيڪو جنگ ۾ ميڪسيڪو شهر جي جنگ ===
[[File:Nebel Mexican War 11 Chapultepec Quitman (cropped).jpg|thumb|''1847ع ۾ [[چاپلٽيپيڪ قلعو]] تي آمريڪي حملو''، [[ڪارل نيبل|نيبل]] ۽ [[اڊولف ژاں-بابتسٽ بايو|بايو]]]]

19هين صديءَ دوران ميڪسيڪو شهر ملڪ جي سڀني سياسي تڪرارن جو مرڪزي ميدان رهيو. اهو ٻه ڀيرا شهنشاهي گادي رهيو (1821–1823ع ۽ 1864–1867ع)، ۽ اڌ صديءَ جي عرصي ۾ بي شمار فوجي بغاوتن (ڪُو) کان پوءِ ٻه [[وفاقيت|وفاقي]] ۽ ٻه [[مرڪزيت|مرڪزي]] رياستي ڍانچا به هتي ئي قائم ٿيا—تان جو [[اصلاحي جنگ]] کان پوءِ لبرلن جي ڪاميابي ٿي. اهو ميڪسيڪو تي ٿيندڙ ٻن فرينچ حملن مان هڪ جو به هدف رهيو ([[ميڪسيڪو ۾ ٻي فرينچ مداخلت|1861–1867ع]])، ۽ [[آمريڪا–ميڪسيڪو جنگ|1847–1848ع واري آمريڪا–ميڪسيڪو جنگ]] جي پسمنظر ۾ آمريڪي فوجن ان کي هڪ سال لاءِ والاري ڇڏيو.

[[ميڪسيڪو شهر لاءِ جنگ]] 8 کان 15 سيپٽمبر 1847ع تائين ٿيندڙ ويڙهن جو سلسلو هو، جيڪو ميڪسيڪو شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ [[آمريڪا–ميڪسيڪو جنگ]] دوران وڙهيو ويو. ان ۾ [[مولينو ڊيل ري جي جنگ]] ۽ [[چاپلٽيپيڪ جي جنگ]] جهڙيون وڏيون لڙايون شامل هيون، ۽ انجام ميڪسيڪو شهر جي ڪري پيو. ونفيلڊ اسڪاٽ جي قيادت هيٺ آمريڪي فوج هڪ وڏي ڪاميابي ماڻي، جنهن جنگ جو خاتمو آندو. وفاقي ضلعي ۾ آمريڪي چڙهائيءَ جي شروعاتي مزاحمت 8 آگسٽ تي [[چورو بوسڪو جي جنگ]] دوران ٿي، جتي [[سينٽ پيٽرڪ بٽالين]]—جنهن ۾ گهڻو ڪري ڪيٿولڪ آئرش ۽ جرمن مهاجر، پر گڏوگڏ ڪينيڊين، انگريز، فرينچ، اطالوي، پولش، اسڪاٽش، اسپيني، سوئس ۽ ميڪسيڪي به شامل هئا—ميڪسيڪو جي پاسي سان وڙهندي آمريڪي حملا پوئتي ڌڪي ڇڏيا. [[سينٽ پيٽرڪ بٽالين]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ آمريڪا ميڪسيڪو جي اندر گهڻو اندر تائين جنگي يونٽ موڪليا، جنهن جي نتيجي ۾ ميڪسيڪو شهر ۽ [[ويراڪروز]] تي قبضو ٿيو؛ آمريڪي فوج جي 1هين، 2هين، 3هين ۽ 4هين [[فوجي ڊويزن|ڊويزنن]] اهو قبضو قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Cerro&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/cerro_gordo.html |title = The Battle of Cerro Gordo |website = [[PBS]] |access-date = 18 October 2008 |archive-date = 23 October 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071023110409/https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/cerro_gordo.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; هي چڙهائي شهر اندر ئي [[چاپلٽيپيڪ قلعو]] تي حملي سان پنهنجي انجام کي پهتي.&lt;ref name=&quot;Storming of Chapultepec&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/chapultepec_pillows_attack.html |title = The Storming of Chapultepec (General Pillow's Attack) |website = [[PBS]] |access-date = 18 October 2008 |archive-date = 2 September 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170902101312/https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/chapultepec_pillows_attack.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

هن جنگ دوران، 13 سيپٽمبر تي، 4هين ڊويزن (جنهن جي قيادت [[جان اي. ڪوئٽمين]] وٽ هئي) چاپلٽيپيڪ تي حملي جي اڳواڻي ڪئي ۽ قلعو هٿ ڪري ورتو. مستقبل جا [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جا باغي رياستون|ڪانفيڊريٽ]] جرنيل [[جارج اي. پڪيٽ]] ۽ [[جيمس لانگ اسٽرٽ]] به هن حملي ۾ شامل هئا. ميڪسيڪو جي دفاع ۾ اهي ڪيڊٽ هئا، جن کي پوءِ ''[[نينيوس هيرويز|«ڇورا هيرو»]]'' جي نالي سان امر ڪيو ويو. ميڪسيڪي فوجون چاپلٽيپيڪ مان پوئتي هٽيون ۽ شهر اندر واپس ٿي ويون. ان کان پوءِ [[بيلين دروازو]] ۽ [[سان ڪوسمي دروازو]] تي حملا ٿيا. [[گواڊالوپي هيدالگو جو معاھدو]] شهر جي اڄوڪي پري اتر واري حصي ۾ صحيح ٿيو.&lt;ref name=&quot;treaty&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/wars_end_guadalupe.html |title=Treaty of Guadalupe Hidalgo |author=Richard Griswold del Castillo |website=[[PBS]] |access-date=18 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213210803/http://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/wars_end_guadalupe.html |archive-date=13 February 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ميڪسيڪو انقلاب (1910–1920ع) ===
[[File:Dead_outside_National_Palace_during_one_of_the_outbreaks,_Mexico_City.jpg|thumb|[[ڏهه المياتي ڏينهن]] دوران [[قومي محل]] جي سامهون لاش. فوٽوگرافر: مينوئل راموس.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://digitalcollections.smu.edu/cdm/search/collection/mex/searchterm/Ag1996.1039/mode/exact |title=Album, Mexican Revolution |access-date=19 March 2022 |archive-date=29 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129211250/http://digitalcollections.smu.edu/cdm/search/collection/mex/searchterm/Ag1996.1039/mode/exact |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

گاديءَ وارو شهر [[ميڪسيڪو انقلاب]] جي ڏهه ورهين واري تڪرار جي سڀ کان شديد تشدد کان گهڻو ڪري بچيل رهيو. هن دور جو شهر لاءِ سڀ کان اهم واقعو فيبروري 1913ع جي [[ڊيسي نا ٽراجيڪا|«ڏهه المياتي ڏينهن»]] هو، جڏهن [[فرانسسڪو آءِ. ماديرو]] جي چونڊيل حڪومت خلاف قوتن ڪامياب فوجي بغاوت ڪئي. شهر جو مرڪز فوجي ٺڪاڻو ''ciudadela'' (قلعو/سٽيڊيلا) مان توپخاني جي گولاباري هيٺ آيو، جنهن ۾ وڏيون شهري جانيون ضايع ٿيون ۽ ماديرو حڪومت تي اعتماد لوڏي پيو. [[وڪتوريانو هوئرتا]]—[[هوئرتا جي وفاقي فوج|وفاقي فوج]] جو سربراهه—اقتدار وٺڻ جو موقعو ڏسي، ماديرو ۽ پينو سواريز کان استعيفائون لکرايون. ٻنهي کي پوءِ [[ليڪمبيري جيل|ليڪمبيري جيل]] ڏانهن ويندي رستي ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;redescolar&quot;&gt;{{cite web |url = http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/sigloxx/xx_dece.htm |title = La Decena Trágica, febrero de 1913 |language = es |access-date = 19 October 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130620151846/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/sigloxx/xx_dece.htm |archive-date = 20 June 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جولاءِ 1914ع ۾ هوئرتا جي زوال کان پوءِ [[پانچو ويلا]] ۽ [[ايميليانو ساپاتا]] جي فوجن جو شهر ۾ داخل ٿيڻ ٿيو، پر شهر وڏي تشدد جو شڪار نه ٿيو. هوئرتا گادي ڇڏي چڪو هو ۽ فاتح فوجون شهر مان گذري ويون. انقلاب واري گهرو جنگ ۾ [[وينوستيانو ڪاررانزا]] جي [[آئيني پرست|آئيني پرست]] ڌڙي آخرڪار غالب آئي، ۽ ڪاررانزا صدارتي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.

=== 20هين صديءَ کان اڄ تائين ===
[[File:Casa_Estudio_Diego_Rivera_y_Frida_Kahlo_(2566206309).jpg|thumb|left|[[سان آنخيل]] ۾ [[فريدا ڪاهلو]] ۽ [[ڊيئگو ريويرا]] جو گهر، جنهن جو ڊزائن [[خوان اوگورمان]] تيار ڪيو]]

20هين صديءَ ۾ شهر جي غير معمولي واڌ ۽ ان جي ماحولياتي ۽ سياسي اثرن جو غلبو رهيو. 1900ع ۾ ميڪسيڪو شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 500,000 هئي.&lt;ref name=&quot;LaRosa 2005&quot;&gt;{{Cite book |title = Atlas and Survey of Latin American History. |editor-last = LaRosa |editor-first = Michael J. |year = 2005 |publisher = M.E. Sharpe, Inc. |pages = 118–125 |isbn = 9780765615978 }}&lt;/ref&gt; 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ شهر تيزيءَ سان اولهه طرف وڌڻ لڳو&lt;ref name=&quot;Enc Mex 2000&quot; /&gt; ۽ پوءِ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ عمودي طور وڌڻ لڳو، جتي [[ٽوري لاتيڻوآميريڪانا]] شهر جي پهرين اسڪاءِ اسڪريپر بڻجي.&lt;ref name=&quot;Ciudad Mexico&quot; /&gt;

ميڪسيڪو شهر جي [[جديديت پسند تعمير|جديديت پسند تعمير]] واري مرڪز طور تيزيءَ سان ترقي 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ميڪسيڪو سٽي يونيورسٽي سٽي|سيوداد يونيورسيتياريا]] جي تعمير ۾ پوري طرح ظاهر ٿي—هي [[ميڪسيڪو جي قومي خودمختيار يونيورسٽي]] جو مکيه ڪيمپس آهي. ان دور جي نمايان معمارن (جن ۾ [[ماريو پاني]]، [[يوجينيئو پيشارڊ]] ۽ [[اينريڪي ديل مورال]] شامل هئا) هن منصوبي ۾ ڪم ڪيو؛ عمارتن ۾ فنڪارن [[ڊيئگو ريويرا]]، [[ڊيوڊ الفارو سيڪيئروس]] ۽ [[خوسيه چاويز مورادو]] جا ڀت-چٽ به شامل آهن. بعد ۾ ان کي [[يونيِسڪو عالمي ورثو]] طور تسليم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Central University City Campus of the Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM) |url=https://whc.unesco.org/en/list/1250/ |publisher=UNESCO |access-date=11 November 2023 |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029064104/https://whc.unesco.org/en/list/1250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[1968ع جي اولمپڪ راندين]] سبب وڏين راندين واريون سهولتون تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Enc Mex 2000&quot; /&gt; 1969ع ۾ [[ميڪسيڪو سٽي ميٽرو]] جو افتتاح ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ciudad Mexico&quot; /&gt; 1960ع واري ڏهاڪي کان آباديءَ جي ڌماڪيدار واڌ شروع ٿي، ۽ آبادي وفاقي ضلعي جي حدن کان ٻاهر پاڙيسري [[ميڪسيڪو رياست]] ڏانهن وهي وئي—خاص ڪري اتر، اتر-اولهه ۽ اتر-اوڀر طرف. 1960ع کان 1980ع تائين شهر جي آبادي ٻيڻي کان به وڌيڪ ٿي ۽ لڳ ڀڳ 9&amp;nbsp;ملين تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;Enc Mex 2000&quot; /&gt;

1980ع تائين ميڪسيڪو جي اڌ کان وڌيڪ صنعتي نوڪريون ميڪسيڪو شهر ۾ هيون. بي رحم واڌ هيٺ حڪومت خدمتن جي فراهميءَ سان مشڪل سان گڏ هلي سگهي. ڳوٺاڻا علائقن مان غريبي کان بچڻ لاءِ شهر ۾ ايندا رهيا، جنهن مسئلا وڌيڪ وڌايا. رهائش جي کوٽ سبب ماڻهن شهر جي ڀرپاسي زمينن تي قبضا ڪري وڏا [[ڪچي آباديون|ڪچي بستيون]] ٺاهيون. شهر جا رهواسي شديد [[ميڪسيڪو شهر ۾ هوا جي آلودگي|هوا جي آلودگي]] ۽ [[پاڻي جي آلودگي]] سان گڏ [[زميني پاڻي سان لاڳاپيل ڌٻڻ|زمين ويهڻ]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;water&quot;&gt;{{Cite book |title = Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability. |author = National Research Council Staff |year = 1995 |publisher = National Academies Press |location = Washington, DC |page = 4 }}&lt;/ref&gt; سرڪاري منصوبن، گاڏين جي تجديد ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جي جديدڪاري سبب ڪيترن علائقن ۾ هوا ۽ پاڻي جي آلودگي سنڀالي وئي ۽ بهتر به ٿي.
[[Image:Estudiantes sobre cammión quemado (A68).JPG|thumb|1968ع ۾ [[ٽلاتيلولڪو قتلِ عام]] دوران ساڙيل بس تي شاگرد]]

انقلاب کان پوءِ ميڪسيڪو شهر تي حڪمراني ڪندڙ خودڪامه نظام کي گهڻو ڪري برداشت ڪيو ويو—خاص ڪري ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جاري معاشي واڌ سبب. پر اهو به حقيقت هئي ته اهو نظام آباديءَ ۽ آلودگيءَ وارا مسئلا مناسب نموني سنڀالي نه سگهيو. ان باوجود 1960ع واري ڏهاڪي ۾ بيچيني ۽ احتجاج وڌيا، جن مان هڪ نتيجو [[ٽلاتيلولڪو]] ۾ احتجاج ڪندڙ شاگردن جو (اڻڄاتل انگ ۾) قتلِ عام ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Doyle |first=Kate |date=May 29, 2023 |title=TLATELOLCO MASSACRE: DECLASSIFIED U.S. DOCUMENTS ON MEXICO AND THE EVENTS OF 1968 |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB10/nsaebb10.htm |url-status=live |publisher=National Security Archive |access-date=30 May 2023 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203130342/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB10/nsaebb10.htm }}&lt;/ref&gt; ٽن ورهين کان پوءِ مايسٽروس ايونيو تي 1968ع واري شاگرد تحريڪ جي اڳوڻن ميمبرن جي منظم ڪيل مظاهري کي به سخت تشدد سان چيڀاٽيو ويو؛ اهو عمل هڪ نيم فوجي ٽولي &quot;[[لاس هلڪونيس]]&quot; هٿان ٿيو، جيڪا ٽولا-بندن ۽ ڪيترن راندين ڪلبن جي نوجوانن تي ٻڌل هئي، ۽ جن کي آمريڪا ۾ تربيت پڻ ملي.
[[File:Paloma Cordero Nancy Reagan Mexico City 1985 earthquake.jpg|right|thumb|ميڪسيڪو جي پهرين خاتون [[پالوما ڪورڊيرو]] (کاٻي) ۽ آمريڪا جي پهرين خاتون [[نينسي ريگن]] (ساڄي)؛ گڏوگڏ ميڪسيڪو ۾ آمريڪي سفير [[جان گاون]]، [[1985ع جو ميڪسيڪو شهر زلزلو|1985ع واري زلزلي]] سبب ٿيل نقصان جو جائزو وٺندي]]

19 سيپٽمبر 1985ع تي، صبح 7:19 تي [[مرڪزي معياري وقت]] (CST) موجب، علائقو [[1985ع جو ميڪسيڪو شهر زلزلو|1985ع جي ميڪسيڪو شهر واري زلزلي]] سان لرزي اُٿيو.&lt;ref name=&quot;Campus&quot;&gt;{{Cite news |first = Yunnven |last = Campus |title = A 20 años del sismo del 85 |url = http://www.esmas.com/noticierostelevisa/terremoto/475688.html |publisher = Televisa |location = Mexico City |date = 19 September 2005 |access-date = 4 October 2008 |language = es |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080922025641/http://www.esmas.com/noticierostelevisa/terremoto/475688.html |archive-date = 22 September 2008 |accessdate = 8 February 2026 |archivedate = 22 September 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080922025641/http://www.esmas.com/noticierostelevisa/terremoto/475688.html }}&lt;/ref&gt; سياسي طور به هي زلزلو هڪ وڏي آفت ثابت ٿيو: [[واحد پارٽي رياست]] واري حڪومت پنهنجي بيوروڪريسي ۽ ڪرپشن سبب مفلوج ٿي وئي، جنهن ڪري عام شهرين کي پنهنجون بچاءُ ڪوششون پاڻ منظم ڪرڻيون پيون ۽ تباهه ٿيل رهائش جو وڏو حصو پاڻ ٻيهر تعمير ڪرڻو پيو.&lt;ref name=&quot;haber&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last = Haber |first = Paul Lawrence |encyclopedia = Concise Encyclopedia of Mexico |title = Earthquake of 1985 |year = 1995 |publisher = Taylor &amp; Frances Ltd. |pages = 179–184 }}&lt;/ref&gt; 1987ع ۾ [[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]]—جيڪو ازتڪ ۽ نوآبادي دور جي تعميراتي ورثي جي وڏي مجموعي سبب مشهور آهي—کي [[يونيِسڪو عالمي ورثو]] طور درج ڪيو ويو.

== جاگرافي ==
[[File:Mexico city ESA348919.jpg|thumb|ميڪسيڪو شهر جو [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]]]

ميڪسيڪو شهر [[ميڪسيڪو جي وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”ميڪسيڪو جو طاس“ (Basin of Mexico) به چيو ويندو آهي. هيءَ وادي ڏکڻ-مرڪزي ميڪسيڪو جي اوچاٺن ميدانن ۾ [[ٽرانس-ميڪسيڪو آتش فشاني پٽو]] اندر اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Porrua Cuenca&quot;&gt;{{Cite book |title = Diccionario Porrua de Historia, Biografia y Geografia de Mexico 6th ed. – Mexico, Cuenca de |year = 1995 |publisher = Editorial Porrua |location = Mexico City |language=es |isbn = 978-968-452-907-6 |page = 2238 |volume = 3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;case study&quot;&gt;{{cite web |url = http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100 |title = Mexico City: Opportunities and Challenges for Sustainable Management of Urban Water Resources |date = December 2004 |access-date = 25 November 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081207190625/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100 |archive-date = 7 December 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

هن شهر جي گهٽ ۾ گهٽ اوچائي {{convert|2200|m|ft|abbr=off|sp=us}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي|سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، ۽ ان جي چوڌاري جبل ۽ آتش فشان آهن، جن جون اوچايون {{convert|5000|m|ft|abbr=off|sp=us}} کان به وڌيڪ پهچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;National Research&quot;&gt;{{Cite book |title = Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability. |author = National Research Council Staff |year = 1995 |publisher = National Academies Press |location = Washington, DC |isbn = 978-0-309-05245-0 }}&lt;/ref&gt; هن واديءَ وٽ جبلن جي ڍلانن کان وهي ايندڙ پاڻي لاءِ قدرتي نيڪال جو ڪو رستو نه آهي، تنهنڪري شهر ٻوڏن جي خطري هيٺ رهي ٿو. نيڪال جو بندوبست 17هين صديءَ کان شروع ٿيندڙ دور ۾ واهن ۽ سرنگهن جي ذريعي انجنيئرنگ سان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Porrua Cuenca&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;National Research&quot; /&gt;

ميڪسيڪو شهر جو وڏو حصو اُن زمين تي بيٺل آهي، جيڪا اڳ [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] هئي.&lt;ref name=&quot;Porrua Cuenca&quot; /&gt; هتي [[زلزلي واري سرگرمي]] اڪثر ٿيندي رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Yip 2002&quot;&gt;{{Cite web |last = Yip |first = Maricela |author2 = Madl, Pierre |title = Air Pollution in Mexico City |page = 16 |publisher = University of Salzburg, Austria |date = 16 April 2002 |url = http://biophysics.sbg.ac.at/mexico/air.htm |access-date = 25 November 2008 |archive-date = 14 September 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914131727/http://biophysics.sbg.ac.at/mexico/air.htm |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] کي 17هين صديءَ کان سڪائڻ/ڪڍڻ شروع ڪيو ويو. جيتوڻيڪ اڄ ڍنڍ جو ڪو پاڻي باقي نه رهيو آهي، پر شهر اڃا تائين ڍنڍ جي تري واري انتهائي ڀِڄيل (پاڻي سان ڀريل) مٽيءَ تي بيٺل آهي. هي نرم بنياد زميني پاڻي جي ضرورت کان وڌيڪ ڪڍڻ سبب ويهندو پيو وڃي، جنهن کي ''[[زميني پاڻي سان لاڳاپيل ڌٻڻ]]'' سڏيو وڃي ٿو.

20هين صديءَ جي شروعات کان وٺي شهر ڪي علائقن ۾ {{convert|9|m|ft|spell=in|abbr=off|sp=us}} تائين ويهي چڪو آهي، ۽ اڄ به لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in}} هر سال جي رفتار سان ويهندو رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eos.org/research-spotlights/the-looming-crisis-of-sinking-ground-in-mexico-city |title=The Looming Crisis of Sinking Ground in Mexico City |last=O’Hanlon |first=L. |date=22 April 2021 |website=[[Eos (magazine)|Eos, Transactions, American Geophysical Union]] |publisher=[[Wiley (publisher)|John Wiley &amp; Sons, Inc.]] |access-date=24 March 2022 |quote=The ground in Mexico City is sinking at a rate of almost 50 centimeters (20 inches) per year... |archive-date=2 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402144840/https://eos.org/research-spotlights/the-looming-crisis-of-sinking-ground-in-mexico-city |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن ڌٻڻ سبب پاڻيءَ جي وهڪري (رن-آف) ۽ گندگي/سيوريج جي بندوبست ۾ مسئلا پيدا ٿيا آهن، جنهنڪري خاص ڪري اونهاري ۾ ٻوڏ جا مسئلا وڌن ٿا.&lt;ref name=&quot;National Research&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Yip 2002&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/interactive/2017/02/17/world/americas/mexico-city-sinking.html?emc=edit_ta_20170217&amp;nl=top-stories&amp;nlid=73270920&amp;ref=headline&amp;_r=0 New York Times: &quot;Mexico City, Parched and Sinking, Faces a Water Crisis&quot; By Michael Kimmelman] 17 February 2017&lt;/ref&gt; هاڻي سڄو ڍنڍ وارو ترو پڪو (پڪي رستن/اڏاوتن) سان ڍڪجي ويو آهي، ۽ شهر جا گهڻا بچيل ٻيلن وارا علائقا ڏکڻ طرف وارن بوروئن [[ميلپا آلتا]]، [[ٽلالپان]] ۽ [[سوچيميلڪو]] ۾ آهن.&lt;ref name=&quot;Yip 2002&quot; /&gt;

{|class=&quot;toc&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;margin:1em auto; width:600px; float:center; padding:0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%;&quot;
|colspan=&quot;4&quot; style=&quot; color:white; font-size:100%; text-align:center; background-color:black;&quot;|ميڪسيڪو شهر جا جاگرافيائي نقشا
|-
|style=&quot;text-align:center; vertical-align:center; background:white;&quot;|[[File:MX-DF-Relieve.png|120px]]
|style=&quot;text-align:center; vertical-align:center; background:white;&quot;|[[File:MX-DF-hidro.png|120px]]
|style=&quot;text-align:center; vertical-align:center; background:white;&quot;|[[File:MX-DF-clima.png|120px]]
|- style=&quot;text-align:center; background:#e9e9e9;&quot;
|جاگرافيائي بناوت
|پاڻيءَ جو نظام
|آبهوا جا نمونا
|}

=== ماحوليات ===
{{See also|گريٽر ميڪسيڪو شهر ۾ پاڻيءَ جو بندوبست}}
[[File:Xochimilco trajineras.jpg|thumb|[[سوچيميلڪو]] جي واهن ۾ [[تراخينيرا|تراخينيرا]]. سوچيميلڪو ۽ [[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]] 1987ع ۾ [[عالمي ورثو]] قرار ڏنا ويا.]]

اصل ۾ واديءَ جو وڏو حصو [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] جي پاڻيءَ هيٺ هوندو هو، جيڪا لوڻين ۽ مٺين پاڻيءَ وارين پاڻ ۾ ڳنڍيل ڍنڍن جو هڪ نظام هئي. [[ايزٽيڪ|ازتڪن]] [[chinampa|چنامپا]]ن ۾ پوک لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻي]] کي جدا رکڻ ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن کان بچاءَ لاءِ بند/ڊيئڪون (dikes) تعمير ڪيا. اهي بند تينوچٽٽلان جي گهيري دوران تباهه ٿيا، ۽ نوآبادي دور ۾ اسپينين ٻوڏ روڪڻ لاءِ ڍنڍ کي باقاعدي سڪائڻ شروع ڪيو. اصل ڍنڍ جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو باقي آهي، جيڪو ميڪسيڪو شهر کان ٻاهر [[سان سلواڊور اتيئنڪو|اتيئنڪو]] واري ميونسپلٽي، [[ميڪسيڪو رياست]] ۾ واقع آهي.

معمار [[تيئودورو گونزاليس ڊي ليئون]] ۽ [[البرٽو ڪالاخ]]، ميڪسيڪي شهري منصوبه بندن، انجنيئرن ۽ حياتيات دانن جي هڪ گروهه سان گڏ ''Recovering the City of Lakes'' (”ڍنڍن واري شهر جي بحالي“) لاءِ منصوبا بندي تيار ڪئي آهي. جيڪڏهن حڪومت ان کي منظور ڪري، ته هي منصوبو [[ميڪسيڪو جي وادي]] لاءِ قدرتي وسيلن مان پاڻيءَ جي فراهمي ۾ مدد ڏيندو، نوان قدرتي علائقا پيدا ڪندو، هوا جي معيار ۾ وڏي سڌاري جو سبب بڻجندو، ۽ آباديءَ جي قيام بابت منصوبا بندي کي وڌيڪ منظم ڪرڻ ۾ مددگار ٿيندو.

=== آلودگي ===
{{Further|ميڪسيڪو شهر ۾ هوا جي آلودگي}}

[[File:AerialViewPhotochemicalSmogMexicoCity_2.jpg|thumb|left|ميڪسيڪو شهر مٿان هوا جي آلودگي. سياري ۾ هوا جو معيار سڀ کان وڌيڪ خراب هوندو آهي.]]

1990ع واري ڏهاڪي تائين ميڪسيڪو شهر دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آلوده شهرن مان هڪ جي حيثيت سان بدنام ٿي چڪو هو؛ پر پوءِ شهر آلودگيءَ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آڻڻ لاءِ هڪ ”نمونو“ به بڻيو. 2014ع تائين [[ڪاربان مونو آڪسائيڊ]] جي آلودگي ۾ وڏو لاٿ آيو، جڏهن ته [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[نائٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ]] 1992ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽين حصي جي سطح تي رهيا. ميڪسيڪو شهر ۾ ڪجهھ نمايان آلوده مادّن (signature pollutants) جون سطحون [[لاس اينجلس]] جهڙيون ٻڌايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.laweekly.com/news/los-angeles-and-mexico-city-a-tale-of-two-cities-2152222|title=Los Angeles and Mexico City: A Tale of Two Cities|first=Julia|last=Cooke|date=27 February 2008|website=laweekly.com|access-date=20 September 2017|archive-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920103306/http://www.laweekly.com/news/los-angeles-and-mexico-city-a-tale-of-two-cities-2152222|url-status=live}}&lt;/ref&gt; صفائيءَ جي باوجود ميٽروپوليٽن علائقو اڄ به ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[اوزون]]-آلوده حصو آهي، جتي اوزون جون سطحون [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) پاران طئه ڪيل محفوظ حدن کان 2.5 ڀيرا وڌيڪ آهن.&lt;ref name=&quot;harvard&quot;&gt;{{cite web |url = http://news.harvard.edu/gazette/story/2014/10/coming-up-for-air/ |title = Coming up for air |work = Harvard Gazette |access-date = 16 December 2015 |date = 28 October 2014 |archive-date = 18 August 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150818144109/http://news.harvard.edu/gazette/story/2014/10/coming-up-for-air/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;

آلودگي گهٽائڻ لاءِ وفاقي ۽ مڪاني حڪومتن ڪيترائي منصوبا لاڳو ڪيا، جن ۾ ماحولياتي حالتن (جهڙوڪ اوزون ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]]ز) جي مسلسل نگراني ۽ رپورٽنگ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;clean&quot;&gt;{{cite news |url = https://www.nbcnews.com/id/wbna28391130 |title = Mexico City cleans up its reputation for smog |date = 26 December 2008 |access-date = 11 November 2019 |archive-date = 23 September 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923224721/http://www.nbcnews.com/id/28391130 |url-status = live }}&lt;/ref&gt; جڏهن انهن ٻنهي آلوده مادّن جون سطحون حد کان وڌي ويون، ته هنگامي قدم کنيا ويا—جن ۾ ڪارخانا بند ڪرڻ، اسڪولن جا وقت تبديل ڪرڻ، ۽ ''[[Hoy No Circula|گاڏي کان سواءِ ڏينهن]]'' واري پروگرام کي هفتي ۾ ٻن ڏينهن تائين وڌائڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;clean&quot; /&gt; حڪومت صنعتي ٽيڪنالاجي ۾ بهتري، گاڏين جي اخراج (emissions) لاءِ هر ڇهن مهينن ۾ سخت جاچ، ۽ پيٽرول ۽ [[ڊيزل]] جي ٻيهر ترتيب/سڌاري جا قدم پڻ کنيا.&lt;ref name=&quot;clean&quot; /&gt; متبادل ۽ وڌيڪ ”سائي“ آمدرفت کي هٿي ڏيڻ لاءِ [[ميڪسيڪو شهر ميٽروبس|ميٽروبس]] (بس ريپڊ ٽرانزٽ) ۽ [[ايڪوبيسي|ايڪوبيسي]] سائيڪل شيئرنگ جهڙا قدم به کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;harvard&quot; /&gt;

=== پارڪ ۽ وندر ===
[[File:Sobrevuelos CDMX HJ2A5116 (26515134738).jpg|thumb|[[چاپلٽيپيڪ]] ازتڪن جي دور ۾ هڪ اهم پارڪ هو، جنهن تائين رسائي رڳو سندن [[Pipiltin|اشرافيت]] کي هوندي هئي؛ [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه]] (Charles V) جي 1530ع واري فرمان سان ان کي عام ماڻهن لاءِ کوليو ويو،&lt;ref name=&quot;NY Times 1987-12-13&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1987/12/13/travel/chapultepec-park-mexico-in-microcosm.html|title=Chapultepec Park: Mexico in Microcosm|website=[[The New York Times]]|author=Larry Rother|date=13 December 1987|access-date=18 November 2019|archive-date=18 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118032228/https://www.nytimes.com/1987/12/13/travel/chapultepec-park-mexico-in-microcosm.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.chapultepec.org.mx/web2010/chapultepec/historia/historia.php |title= Historia del Bosque de Chapultepec |publisher= Dirección del Bosque de Chapultepec |location= Mexico City |language= es |trans-title= History of the Forest of Chapultepec|url-status = dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20101114082249/http://www.chapultepec.org.mx/web2010/chapultepec/historia/historia.php |archive-date= 14 November 2010 }}&lt;/ref&gt; ۽ هي دنيا جي سڀ کان وڏن شهري پارڪن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NY Times 1987-12-13&quot; /&gt;]]

[[چاپلٽيپيڪ]]، شهر جو سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ وارو عوامي پارڪ، ازتڪ شهنشاهن جي دور تائين تاريخ رکي ٿو، جيڪي هن علائقي کي آرام/سڪون لاءِ استعمال ڪندا هئا. هي [[پولانڪو]] ضلعي جي ڏکڻ ۾ آهي، ۽ هتي [[چاپلٽيپيڪ چڙياگهر]] (شهر جو مکيه چڙياگهر)، ڪيترائي تلاءَ، ۽ ست ميوزيم آهن، جن ۾ [[Museo Nacional de Antropología|قومِي انسانيات ميوزيم]] به شامل آهي. ٻين مشهور شهري پارڪن ۾ [[الاميڊا سينٽرال]] شامل آهي، جنهن کي [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان پراڻو [[عوامي پارڪ]] تسليم ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Meade|first1=Julie|title=Moon Mexico City|date=2016|publisher=Avalon Publishing|isbn=9781631214097|url=https://books.google.com/books?id=BELXCwAAQBAJ&amp;pg=PT113|language=en|quote=Just west of Bellas Artes, the Alameda Central is the largest green space in the center of the city and the oldest public park in the Americas.|access-date=18 November 2019|archive-date=18 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018204607/https://books.google.com/books?id=BELXCwAAQBAJ&amp;pg=PT113#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Three Kings Day in Mexico, a holiday in flux|url=http://latimesblogs.latimes.com/laplaza/2011/01/mexico-city-holidays-safety-crowds-revitalization-ebrard.html|website=LA Times Blogs – La Plaza|date=6 January 2011|quote=Consider the scene this week at the Alameda Central, the downtown Mexico City park historians describe as the oldest planned urban green space in the Americas.|access-date=18 November 2019|archive-date=28 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228061252/https://latimesblogs.latimes.com/laplaza/2011/01/mexico-city-holidays-safety-crowds-revitalization-ebrard.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Parque México|پارڪي ميڪسيڪو]] ۽ [[Parque España (Mexico City)|پارڪي ايسپانيا]] (مقبول [[ڪونديزا]] ضلعي ۾)، [[Parque Hundido|پارڪي ھُنڊيو]] ۽ ''پارڪي دي لوس وينيادوس'' ( [[Colonia del Valle|ڪولونيا ڊيل والي]] ۾)، ۽ [[Parque Lincoln|پارڪي لنڪن]] ( [[پولانڪو]] ۾) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |newspaper = El Universal |url = http://www.eluniversaldf.mx/benitojuarez/nota18622.html |title = 5 parques representativos del DF |trans-title = 5 iconic parks of Mexico City |author = Lidia Arista |date = 16 January 2011 |access-date = 2 October 2013 |archive-date = 27 May 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527090127/http://www.eluniversaldf.mx/benitojuarez/nota18622.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; شهر ۾ ڪيترائي ننڍا پارڪ به آهن، جيڪي اڪثر رهائشي يا واپاري ضلعن جي وچ ۾ ٻن ٽن بلاڪن تي ٻڌل ”چوڪ“ هوندا آهن. ڪجهه ٻيا وڏا پارڪ جهڙوڪ {{ill|Bosque de Tlalpan|es||no}} ۽ [[Viveros de Coyoacán|ويوروس دي ڪوئيوئاڪان]]، ۽ اوڀر ۾ {{ill|Alameda Oriente|es}} ڪيترين وندر واريون سرگرميون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اتر-اولهه ۾ هڪ وڏو حياتياتي ذخيرو موجود آهي: {{ill|Bosque de Aragón|ceb|Bosque de San Juan de Aragón|es|Bosque de San Juan de Aragón|no|Bosque de San Juan de Aragón}}. ڏکڻ-اوڀر ۾ [[Xochimilco Ecological Park and Plant Market|سوچيميلڪو حياتياتي پارڪ ۽ ٻوٽن جي منڊي]] آهي، جيڪا [[عالمي ورثو]] جي حيثيت رکي ٿي. [[Santa Fe, Mexico City|سانتا في]] ضلعي جي اولهه طرف [[Desierto de los Leones National Park|ڊيزيئرتو دي لوس ليئونيس قومي پارڪ]] جا پائن وارا ٻيلا آهن. وندر پارڪن ۾ اجوسڪو پاڙي ۾ [[Six Flags México|سڪس فليگز ميڪسيڪو]] شامل آهي، جيڪو لاطيني آمريڪا جو سڀ کان وڏو تفريحي پارڪ آهي. شهر ۾ ڪيترائي موسمي ميلا به لڳندا آهن.

ميڪسيڪو شهر ۾ ٽي چڙياگهر آهن: [[Chapultepec Zoo|چاپلٽيپيڪ چڙياگهر]]، {{ill|San Juan de Aragon Zoo|es|Zoológico de San Juan de Aragón|no|Zoológico de San Juan de Aragón}} ۽ [[Zoológico Los Coyotes|لوس ڪويوٽيس چڙياگهر]]. چاپلٽيپيڪ چڙياگهر ميگوئل ايدالگو واري علائقي ۾ چاپلٽيپيڪ پارڪ جي پهرين حصي ۾ واقع آهي. اهو 1924ع ۾ کوليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_chapultepec/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222123052/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_chapultepec/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|url-status=dead|archive-date=22 December 2015|title=Historia del zoológico|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}&lt;/ref&gt; هتي سياحن کي مختلف نسلن جا لڳ ڀڳ 243 نمونا ڏسڻ لاءِ ملن ٿا، جن ۾ ڪينگرو، وڏو پانڊا، گورلا، ڪيريڪل، هائينا، هيپو، جگوار، زرافو، ليمور، شير ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_chapultepec/index.php/aprende/coleccion-animal|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122547/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_chapultepec/index.php/aprende/coleccion-animal|url-status=dead|archive-date=22 December 2015|title=Colección animal|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}&lt;/ref&gt; سان خوان ڊي اراگون چڙياگهر [[گستاوو اي. ماڊيرو]] ۾ سان خوان ڊي اراگون پارڪ ڀرسان آهي. هي چڙياگهر 1964ع ۾ کوليو ويو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_aragon/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004113006/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_aragon/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|url-status=dead|archive-date=4 October 2015|title=Historia del zoológico|date=4 October 2015|access-date=28 June 2018}}&lt;/ref&gt; ۽ هتي جگوار ۽ ميڪسيڪي بگهڙ جهڙيون خطري هيٺ نسلون پڻ رکيل آهن. ٻين جانورن/پکين ۾ سونهرِي عقاب، پرونگ هارن، بيگ هارن ڍڳا، ڪيراڪارا، زيبرا، آفريقي هاٿي، ميڪا، هيپو ۽ ٻيا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_aragon/index.php/aprende/coleccion-animal|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004211309/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_aragon/index.php/aprende/coleccion-animal|url-status=dead|archive-date=4 October 2015|title=Colección animal|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}&lt;/ref&gt; [[Zoológico Los Coyotes|لوس ڪويوٽيس چڙياگهر]] 27.68 ايڪڙ (11.2 هيڪٽر) تي ڦهليل آهي ۽ ميڪسيڪو شهر جي ڏکڻ ۾ ڪوئيوئاڪان ۾ واقع آهي. ان جو افتتاح 2 فيبروري 1999ع تي ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_coyotes/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222094602/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_coyotes/index.php/quienes-somos/historia-del-zoologico|url-status=dead|archive-date=22 December 2015|title=Historia del zoológico|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}&lt;/ref&gt; هتي علائقي جي مقامي يا اينڊيمڪ جهنگلي حياتيءَ جي 51 نسلن جا 301 کان وڌيڪ نمونا موجود آهن، جن ۾ عقاب، اڪسو لوٽيس، ڪويوٽيس، ميڪا، بوب ڪئٽ، ميڪسيڪي بگهڙ، ريڪون، جبل شير، ٽيپورنگوس، لومڙيون ۽ اڇي پڇ واري هرڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_coyotes/index.php/aprende/coleccion-animal|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222114313/http://www.sedema.df.gob.mx/zoo_coyotes/index.php/aprende/coleccion-animal|url-status=dead|archive-date=22 December 2015|title=Colección animal|date=22 December 2015|access-date=28 June 2018}}&lt;/ref&gt;

=== آبهوا ===
[[Image:Lightning in Mexico 04.jpg|thumb|left|[[بجلي]] [[توري مايور]] جي پسمنظر ۾]]
{{climate chart
|Mexico City
|6 |21 |5       &lt;!-- January --&gt;
|7 |23 |5       &lt;!-- February --&gt;
|9 |25 |10      &lt;!-- March --&gt;
|11 |26 |15     &lt;!-- April --&gt;
|12 |26 |40     &lt;!-- May --&gt;
|13 |24 |140    &lt;!-- June --&gt;
|12 |23 |160    &lt;!-- July --&gt;
|12 |23 |150    &lt;!-- August --&gt;
|12 |23 |120    &lt;!-- September --&gt;
|11 |22 |50     &lt;!-- October --&gt;
|8 |21 |10      &lt;!-- November --&gt;
|6 |20 |5       &lt;!-- December --&gt;
|maxprecip=160
|float=right
|clear=right
|units=metric
}}
ميڪسيڪو شهر جي آبهوا بلند اوچائيءَ سبب ”ذيلي-اُستوائي اُپپهاڙي آبهوا“ آهي (ڪوپّن آبهوا درجابندي مطابق ''Cwb'')، ڇاڪاڻ ته هن جو هنڌ ته اُستوائي پٽي ۾ آهي پر اوچائي گهڻي آهي. واديءَ جو هيٺيون حصو ڏکڻ جي مٿين علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ وسڪارو وٺندو آهي؛ [[ازتپالاپا]]، [[ازتڪالڪو]]، [[وينيستِيانو ڪارّانزا]] ۽ [[گستاوو اي. ماڊيرو]] جي اوڀرئين حصي وارا هيٺاهين بورو عام طور ڏکڻ جي مٿاهين بوروئن [[ٽلالپان]] ۽ [[ميلپا آلتا]] کان وڌيڪ سڪا ۽ گرم هوندا آهن؛ اهي ڏاکڻي مٿاهين بورو جبلستاني علائقي ۾ آهن، جتي [[صنوبر]] ۽ [[وِڪ]] جا وڻ هوندا آهن ۽ اهو علائقو [[اَخُوسڪو]] جي سلسلي طور سڃاتو وڃي ٿو. سالياني اوسط گرمي پد بوروئن جي اوچائيءَ موجب {{convert|12|to|16|C|F|0}} جي وچ ۾ ڦرندو رهي ٿو. گرمي پد اڪثر ڪري {{convert|3|C|0}} کان هيٺ يا {{convert|30|C|0}} کان مٿي نه ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;weatherspark&quot;&gt;{{cite web |title = Average Weather for Mexico City |url = http://weatherspark.com/averages/32574/Mexico-City-Distrito-Federal |publisher = Weather Spark |access-date = 29 October 2013 |archive-date = 5 November 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161105013644/https://weatherspark.com/averages/32574/Mexico-City-Distrito-Federal |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ٽاڪوبايا واري مشاهدي گاهه ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|−4.4|C|0}} 13 فيبروري 1960ع تي درج ٿيو، ۽ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{convert|34.7|C}} 25 مئي 2024ع تي رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/CDMX-rompe-por-segundo-dia-consecutivo-record-de-calor-alcanza-los-34.7-celsius-20240525-0034.html|title=CDMX rompe por segundo día consecutivo récord de calor; alcanza los 34.7° celsius|date=25 May 2024|access-date=26 May 2024|language=es|work=El Economista|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526152006/https://www.eleconomista.com.mx/politica/CDMX-rompe-por-segundo-dia-consecutivo-record-de-calor-alcanza-los-34.7-celsius-20240525-0034.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مجموعي وسڪارو گهڻو ڪري اونهاري جي مهينن ۾ مرڪوز هوندو آهي، ۽ ان ۾ ڳاڙها/گهڻا [[ڳوڙها اولڙا]] به شامل ٿيندا آهن.

شهر ۾ برف پوڻ انتهائي گهٽ ٿيندو آهي، البت ويجهن جبلن جي چوٽين تي ڪجهه وڌيڪ ٿيندو رهي ٿو. تاريخي طور ميڪسيڪو جي مرڪزي واديءَ ۾ هر ڏهاڪي ۾ ڪيترا ڀيرا برف پوڻ عام هو (1878ع کان 1895ع تائين اهڙو به دور رهيو، جنهن ۾ 1880ع کان سواءِ هر سال برف پوڻ رڪارڊ ٿيو&lt;ref name=&quot;Clima-CDMX&quot; /&gt;)، ۽ گهڻو ڪري اهو [[ڍنڍي اثر واري برفباري]] سان لاڳاپيل هو. [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] کي سڪائڻ/ڪڍڻ ۽ [[عالمي تپش]] سبب 12 فيبروري 1907ع واري هلڪي برفباري کان پوءِ برف پوڻ گهڻو گهٽجي ويو.&lt;ref&gt;&quot;Snow in Mexico City&quot;. ''The Baltimore Sun'' (Baltimore, Maryland USA). 13 February 1907. p. 2.&lt;/ref&gt; 1908ع کان پوءِ برف رڳو ٽن ڀيرا پئي: 14 فيبروري 1920ع تي برف پئي؛&lt;ref&gt;&quot;Snow Falls in Mexico City&quot;. ''The Baltimore Sun'' (Baltimore, Maryland USA). p. 1.&lt;/ref&gt; 14 مارچ 1940ع تي هلڪا لوڏا/ڦڙا پيا؛&lt;ref&gt;&quot;Snowfall Startles Mexico City&quot;. ''The New York Times''. 15 March 1940. p. 3.&lt;/ref&gt; ۽ 12 جنوري 1967ع تي شهر ۾ {{convert|8|cm|0|sp=us}} برف پئي، جيڪا رڪارڊ موجب سڀ کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;&quot;6 Die As Snow Storm Covers Mexico City&quot;. ''The New York Times''. 12 January 1967. p. 13.&lt;/ref&gt; 1967ع واري برفاني طوفان جو وقت ''[[Lake Texcoco#Artificial drainage|Deep Drainage System]]'' جي هلڻ سان به گڏ ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ جو جيڪو ٿورو گهڻو پاڻي باقي هو، اهو به مڪمل طور سڪي ويو/ڪڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;Clima-CDMX&quot;&gt;{{Cite book|last=Jáuregui Ostos |first=Ernesto |title=El clima de la Ciudad de México |year=2000 |publisher=Instituto de Geografía de la UNAM |isbn=978-968-856-819-4 |language=es |location=México, D.F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DAMsxix&quot;&gt;{{Cite book|last=Escobar Ohmstede |first=Antonio |title=Desastres agrícolas en México: Siglo XIX Tomo 2 (1822–1900) |year=2004 |publisher=Fondo de Cultura Económica (FCE); Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social (CIESAS) |editor=Juan Manuel Pérez Zevallos |isbn=978-968-16-7188-4 |language=es |location=México, D.F.}}&lt;/ref&gt; ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ جي غائب ٿيڻ کان پوءِ ميڪسيڪو شهر مٿان ٻيهر برف نه پئي آهي.&lt;ref name=&quot;Clima-CDMX&quot; /&gt; [[ميڪسيڪو جي وادي]] واري علائقي تي [[ضد-چڪرواهي نظام]] اثرانداز ٿيندا آهن. انهن نظامن جا ڪمزور هوا جا وهڪرا طاس کان ٻاهر اُن [[هوا جي آلودگي|هوا-آلود مادّن]] جي ورڇ/ڇٽاءُ کي روڪي ڇڏين ٿا، جيڪي هن ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هلندڙ 50,000 صنعتن ۽ 4&amp;nbsp;ملين گاڏين مان پيدا ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/proaire_2002-2010.pdf |title = Program to improve air quality in the Metropolitan zone of the valley of Mexico – 2002. Secretaría del Medio Ambiente del Distrito Federal, SMA (2002) Programa para Mejorar la Calidad del Aire de la Zona Metropolitana del Valle de México, Gobierno del Distrito Federal |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20070126231119/http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/proaire_2002-2010.pdf |archive-date = 26 January 2007 }}&lt;/ref&gt;

هن علائقي ۾ ساليانو وسڪارو لڳ ڀڳ {{convert|820|mm|in|0|sp=us}} آهي، جيڪو مئي کان آڪٽوبر تائين وڌيڪ مرڪوز رهي ٿو، ۽ سال جي باقي حصي ۾ وسڪارو تمام گهٽ يا نه برابر هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;National Research&quot; /&gt; هن علائقي ۾ ٻه مکيه موسمون آهن. نميءَ وارو آلو اونهارو مئي کان آڪٽوبر تائين رهندو آهي، جڏهن هوا سمنڊ مان اُستوائي نمي کڻي ايندي آهي؛ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو جولاءِ هوندو آهي. ٿڌو ۽ اڪثر سڪون/سڪاڻو سيارو نومبر کان اپريل تائين رهندو آهي، جڏهن هوا نسبتاً سڪي هوندي آهي؛ سڀ کان سڪو مهينو ڊسمبر هوندو آهي. هن موسم کي وري ٻن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي: هڪ ٿڌي سياري وارو دور ۽ ٻيو گرم بهار وارو دور. ٿڌو دور نومبر کان فيبروري تائين پکڙيل آهي، جڏهن اتر کان قطبي [[هوا جو پِنڊ]] هيٺ لهندا آهن ۽ هوا کي ڪافي سڪي رکندا آهن. گرم دور مارچ کان مئي تائين ڦهليل آهي، جڏهن وري ذيلي-اُستوائي هوا غالب هوندي آهي، پر اڃا تائين برسات ٺهڻ لاءِ ڪافي نمي نه کڻي ايندي آهي.&lt;ref name=&quot;Lafragua 2003&quot;&gt;{{Cite web |last = Lafregua |first = J |author2 = Gutierrez, A |author3=Aguilar E |author4=Aparicio J |author5=Mejia R |author6=Santillan O |author7=Suarez MA |author8=Preciado M |title = Balance hídrico del Valle de Mexico |publisher = Anuario IMTA |year = 2003 |url = http://www.imta.gob.mx/instituto/historial-proyectos/th/2003/HDR1-Balance.pdf |access-date = 1 December 2008 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20081216230728/http://www.imta.gob.mx/instituto/historial-proyectos/th/2003/HDR1-Balance.pdf |archive-date = 16 December 2008 }}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = Ciudad de México ([[Tacubaya]]), normals 1991–2020, extremes 1877–2024
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 28.2
|Feb record high C = 33.5
|Mar record high C = 32.9
|Apr record high C = 33.7
|May record high C = 34.7
|Jun record high C = 33.5
|Jul record high C = 29.6
|Aug record high C = 29.4
|Sep record high C = 28.6
|Oct record high C = 29.2
|Nov record high C = 31.5
|Dec record high C = 29.4
|year record high C = 34.7
|Jan high C = 22.4
|Feb high C = 24.3
|Mar high C = 26.1
|Apr high C = 27.5
|May high C = 27.2
|Jun high C = 25.8
|Jul high C = 24.7
|Aug high C = 24.6
|Sep high C = 23.7
|Oct high C = 23.5
|Nov high C = 22.8
|Dec high C = 22.4
|year high C = 24.6
|Jan mean C = 15.4
|Feb mean C = 16.9
|Mar mean C = 18.6
|Apr mean C = 20.3
|May mean C = 20.4
|Jun mean C = 19.8
|Jul mean C = 18.8
|Aug mean C = 18.9
|Sep mean C = 18.4
|Oct mean C = 17.6
|Nov mean C = 16.4
|Dec mean C = 15.4
|year mean C = 18.1
|Jan low C = 8.5
|Feb low C = 9.5
|Mar low C = 11.1
|Apr low C = 13.1
|May low C = 13.7
|Jun low C = 13.8
|Jul low C = 13.0
|Aug low C = 13.2
|Sep low C = 13.1
|Oct low C = 11.8
|Nov low C = 9.9
|Dec low C = 8.5
|year low C = 11.6
|Jan record low C = −4.2
|Feb record low C = −4.4
|Mar record low C = -4.0
|Apr record low C = −0.6
|May record low C = 3.7
|Jun record low C = 0.0
|Jul record low C = 1.0
|Aug record low C = 1.0
|Sep record low C = 1.0
|Oct record low C = 0.0
|Nov record low C = -3.0
|Dec record low C = -3.0
|year record low C = −4.4
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 11.9
|Feb precipitation mm = 5.7
|Mar precipitation mm = 11.8
|Apr precipitation mm = 24.2
|May precipitation mm = 59.4
|Jun precipitation mm = 132.5
|Jul precipitation mm = 174.0
|Aug precipitation mm = 175.6
|Sep precipitation mm = 158.1
|Oct precipitation mm = 71.3
|Nov precipitation mm = 17.4
|Dec precipitation mm = 5.0
|year precipitation mm = 846.9
|unit precipitation days = 0.1 mm
| Jan precipitation days = 2.7
| Feb precipitation days = 2.1
| Mar precipitation days = 3.8
| Apr precipitation days = 6.7
| May precipitation days = 11.1
| Jun precipitation days = 16.3
| Jul precipitation days = 21.8
| Aug precipitation days = 20.8
| Sep precipitation days = 18.2
| Oct precipitation days = 10.1
| Nov precipitation days = 3.7
| Dec precipitation days = 1.2
| year precipitation days = 118.5
|Jan humidity = 54.0
|Feb humidity = 48.0
|Mar humidity = 43.5
|Apr humidity = 45.2
|May humidity = 52.8
|Jun humidity = 63.7
|Jul humidity = 69.6
|Aug humidity = 69.2
|Sep humidity = 69.9
|Oct humidity = 64.0
|Nov humidity = 57.1
|Dec humidity = 55.3
|year humidity = 57.7
|Jan sun = 233.4
|Feb sun = 232.5
|Mar sun = 262.3
|Apr sun = 238.6
|May sun = 232.2
|Jun sun = 180.9
|Jul sun = 178.6
|Aug sun = 176.9
|Sep sun = 148.3
|Oct sun = 190.9
|Nov sun = 224.4
|Dec sun = 226.9
|year sun = 2525.8
|source 1 = [[Servicio Meteorológico Nacional (Mexico)|Servicio Meteorológico Nacional]]&lt;ref name=&quot;SMN normales&quot;&gt;{{cite web
| url = https://smn.conagua.gob.mx/tools/RESOURCES/Normales_Climatologicas/Normales9120/df/nor9120_09048.TXT
| title = Estado de Ciudad de México-Estación: Tacubaya Central (OBS)
| work = Normales Climatologicas 1991–2020
| publisher = Servicio Meteorológico Nacional
| language = es
| access-date = 2025-09-30
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SMN extremes&quot;&gt;{{cite web
| url = https://smn.conagua.gob.mx/tools/RESOURCES/Max-Extr/00009/00009048.TXT
| title = Extreme Temperatures and Precipitation for Tacubaya Central (OBS)
| publisher = Servicio Meteorológico Nacional
| language = es
| access-date = 2021-10-15
| archive-date = 2021-10-15
| archive-url = https://web.archive.org/web/20211015225015/https://smn.conagua.gob.mx/tools/RESOURCES/Max-Extr/00009/00009048.TXT
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[World Meteorological Organization]] (humidity and sun 1981–2010)&lt;ref name=&quot;WMO&quot;&gt;
{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20211015224024/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-IV/Mexico/WMONORMALES_Mexico.xlsx
| archive-date = 2021-10-15
| url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-IV/Mexico/WMONORMALES_Mexico.xlsx
| title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010
| publisher = World Meteorological Organization
| access-date = 2021-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=27 May 2024 |date=25 May 2024 |title=76680: Mexico Central, D. F. (Mexico) |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=76680&amp;ano=2024&amp;mes=5&amp;day=26&amp;hora=18&amp;min=0&amp;ndays=30 |website=www.ogimet.com}}&lt;!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;
}}

== آباديءَ جا انگ اکر==
{{Historical populations
|1900|541,516&lt;ref name=florecimiento&gt;{{cite book|url=https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QadCqlDWJVTvMtOjIlh5_-223w279HssBwxOhiRfmwh8_dVM-bJRmYteqBlkqzLZLdp16rUR_2S6vIvxOjzxfLSx1SX6AbcHUlPmxg7ST2UJnRHa34DgKFvipygfrdnJG9_SveELjUb23ZBN6KJqp8-GqllMElJB8dmoxSgRfYEzbvmN2ysSuFrrHnWRKLQx51iX9S2WCCye3A7mNbPSPKuEWjWWFwHOYyZvqMfEs2e7YMvCHUcqb0hnjGNSkVsiJoy5xRtqB9-qHWDf1wkN7ijxFWOSlQ|title=El Florecimiento de México|year=1906|page=24|publisher=Tipografía de Bouligny &amp; Schmidt Sucs}}&lt;/ref&gt;
|1950|3,365,081
|1960|5,479,184
|1970|8,830,947
|1980|13,027,620
|1990|15,642,318
|2000|18,457,027
|2010|20,136,681
|2019|21,671,908
|align=right
|footnote=ميڪسيڪو شهر جي گڏيل شهري علائقي لاءِ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/mexico-city-population/|website=worldpopulationreview.com|title=Mexico City Population|access-date=6 January 2014|archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106103422/http://worldpopulationreview.com/world-cities/mexico-city-population/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}

تاريخي طور، ۽ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري دور]] کان وٺي، [[اناهاواڪ جي وادي|اناهاواڪ جي وادي]] ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آبادي وارن علائقن مان هڪ رهي آهي. جڏهن 1824ع ۾ وفاقي ضلعو قائم ڪيو ويو، تڏهن ميڪسيڪو شهر جو شهري علائقو لڳ ڀڳ اڄوڪي [[ڪوائوٽيموڪ (ميڪسيڪو شهر)|ڪوائوٽيموڪ بورو]] تائين پکڙيل هو.

20هين صدي جي شروعات ۾ [[پورفيرياتو]] جي دور دوران، امير ۽ وچولي طبقي جا ماڻهو شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ ڪنارن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا.&lt;ref name=santafe&gt;{{cite book|chapter=2.10|title=La constitución urbana y espacial de la ZEDEC Santa Fe: origen y desarrollo producto de la reestructuración urbana, y símbolo del proyecto neoliberal mexicano|year=2014|last=Kunz|first=Gustavo|publisher=Universidad Iberoamericana|location=Mexico City|url=https://www.bib.uia.mx/ciudad/siglo21/Kunz.pdf|access-date=2026-02-08|archive-date=2023-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506054754/http://www.bib.uia.mx/ciudad/siglo21/Kunz.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230506054754/http://www.bib.uia.mx/ciudad/siglo21/Kunz.pdf |date=2023-05-06 }}&lt;/ref&gt; ان عمل ميڪسيڪو شهر ۾ مٿئين ۽ هيٺئين طبقن جي وچ ۾ سماجي ورهاست کي وڌيڪ تيز ڪيو.&lt;ref name=thesis&gt;{{cite thesis|publisher=University of California|url=https://escholarship.org/content/qt7vd7j9g6/qt7vd7j9g6_noSplash_255143fb593331e093d89f5ace04cd8c.pdf|title=The Politics of Immediacy: Citizenship, Infrastructure and Sustainable Mobility in Mexico City|date=2017|pages=17,42|first=Oscar|last=Sosa López|location=Berkeley}}&lt;/ref&gt; امير پاڙا جهڙوڪ [[ڪولونيا روما]]، [[پولانڪو]] ۽ [[ويرونيڪا انزورس]] شهر جي اولهه پاسي، [[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]] جي ويجهو واقع هئا، جڏهن ته مزدور طبقو گهڻو ڪري اوڀر پاسي، اڳوڻي [[ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ]] جي ڍنڍي تري تي آباد هو.&lt;ref&gt;{{cite web|date=26 April 2018|last=Vitz|first=Matthew|title=A City on a Lake: Urban Political Ecology and the Growth of Mexico City|publisher=Duke University Press|page=8|url=https://history.ucsd.edu/doc/review/current/mv/a-1-1.pdf}}&lt;/ref&gt; 20هين صديءَ دوران ان سبب گهٽ ترقي يافته بستيون جهڙوڪ [[ازتپالاپا]] ۽ [[ٽلاهوئڪ]] اوڀر ۾ وجود ۾ آيون.&lt;ref name=thesis/&gt;

1921ع جي مردم شماري موجب، شهر جي آبادي مان 54.78٪ کي ميستيزو (مقامي ۽ يورپي نسل جو ميلاپ)، 22.79٪ کي يورپي ۽ 18.74٪ کي مقامي (انڊيجنس) قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.houstonculture.org/hispanic/census.html |title = The Hispanic Experience – Indigenous Identity in Mexico |publisher = Houstonculture.org |access-date = 17 April 2011 |archive-date = 4 August 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090804090647/http://www.houstonculture.org/hispanic/census.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;{{failed verification|date=October 2024}}

1990ع واري ڏهاڪي تائين وفاقي ضلعو ميڪسيڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو وفاقي يونٽ رهيو، پر ان کان پوءِ آبادي لڳ ڀڳ 8.7 ملين تي مستحڪم رهي آهي. شهر جي واڌ ويجهه هاڻي شهر جي حدن کان ٻاهر، [[ميڪسيڪو رياست]] جي 59 ميونسپلٽين ۽ [[هيدالگو]] رياست جي هڪ ميونسپلٽي تائين پکڙجي چڪي آهي.&lt;ref name=&quot;CONAPOzm2005&quot;&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20090506013007/http://www.conapo.gob.mx/publicaciones/dzm2005/index.htm Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005]}}. Retrieved 27 September 2008.&lt;/ref&gt; 2008ع ۾ لڳ ڀڳ 19.8 ملين آبادي سان،&lt;ref name=&quot;CONAPOProy2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |title=Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005–2050 |access-date=12 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012092602/http://www.conapo.gob.mx/00cifras/5.htm |archive-date=12 October 2007 }}&lt;/ref&gt; اهو دنيا جي سڀ کان وڏي شهري گڏيل آبادي وارن علائقن مان هڪ آهي. تنهن هوندي به، [[وڏي ميڪسيڪو شهر]] جي سالياني واڌ جي شرح ملڪ جي ٻين وڏين شهري گڏجڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ماحولياتي پاليسي]] تحت مرڪزي شهر کان ٻاهر ورڇ (decentralization) سبب آهي. 1995ع کان 2000ع تائين ميڪسيڪو شهر جي [[خالص لڏپلاڻ جي شرح]] منفي رهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob62&amp;c=3883&amp;e=09 |title=Tasa de emigración, inmigración y migración neta de las entidades federativas |publisher=Inegi.gob.mx |access-date=17 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510155316/http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mpob62&amp;c=3883&amp;e=09 |archive-date=10 May 2013 }}&lt;/ref&gt;

=== ميٽروپوليٽن علائقو ===
{{Main|وڏي ميڪسيڪو شهر}}
[[File:Mexico_City_Metropolitan_Area_Map.svg|thumb|right|[[وڏي ميڪسيڪو شهر]] ۽ ميڪسيڪو شهر]]

[[وڏي ميڪسيڪو شهر]] (اسپيني: ''Zona Metropolitana del Valle de México'' يا ''ZMVM'') ميڪسيڪو شهر سميت [[ميڪسيڪو رياست]] جون 60 ميونسپلٽيون ۽ [[هيدالگو]] رياست جي هڪ ميونسپلٽي تي ٻڌل آهي. 2020ع جي مردم شماري موجب 21,804,515 آبادي سان، اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان ميٽروپوليٽن علائقو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 9.2 ملين ماڻهو ميڪسيڪو شهر ۾ رهن ٿا ۽ 12.4 ملين ميڪسيڪو رياست ۾ (رياست جي لڳ ڀڳ 75٪ آبادي)، جن ۾ هيٺيون ميونسپلٽيون شامل آهن:
* [[ايڪاٽيپيڪ ڊي موريلوس]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 1,645,352)
* [[نيزاهوالڪوئوتل]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 1,077,208)
* [[ناوڪالپان]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 834,434)
* [[چيملهوئاڪان]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 705,193)
* [[ٽلالنيپانٽلا ڊي باز]] ({{abbr|pop.|آبادي}} 672,202)

==== ميگالوپولس ====
[[File:Megapolis Mexico Nombres.svg|thumb|2019ع کان اڳ مقرر ڪيل ميڪسيڪو شهر جي ميگالوپولس؛ ان کان پوءِ ڪويريتارو رياست پڻ شامل ڪئي وئي.]]
وڏي ميڪسيڪو شهر هڪ اڃا وڌيڪ وسيع [[ميگالوپولس]] جو حصو آهي، جنهن کي سرڪاري طور ''Corona regional del centro de México'' سڏيو وڃي ٿو، ۽ 2020ع جي مردم شماري موجب ان جي آبادي 33.4 ملين آهي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو چوٿون حصو کان وڌيڪ آهي. ماحولياتي ڪميشن (''CAMe'') موجب هي ميگالوپولس ميڪسيڪو شهر ۽ ميڪسيڪو، هيدالگو، پوئبلا، ٽلاڪسڪالا، موريلوس ۽ 2019ع کان پوءِ ڪويريتارو رياستن تي مشتمل آهي،&lt;ref name=&quot;qro-mega&quot;&gt;{{cite news |title=Querétaro ya será parte de la megalópolis |url=https://www.diariodequeretaro.com.mx/local/queretaro-ya-sera-parte-de-la-megalopolis-4363398.html |access-date=20 August 2023 |publisher=Diario de Querétaro |date=25 October 2019}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ ميڪسيڪو شهر، [[وڏي پوئبلا]]، [[ڪويريتارو ميٽروپوليٽن علائقو]]، [[وڏي ٽولوڪا]]، [[ڪوئرناواڪا]] ۽ [[پاچوڪا]] جهڙا علائقا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;mega-came&quot;&gt;{{cite web |author1=Comisión Ambiental de la Megalópolis |title=La megalópolis de la ZMVM |url=https://www.gob.mx/comisionambiental/articulos/la-megalopolis-de-la-zmvm?idiom=es |publisher=Gobierno de México |date=September 2018}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===
[[File:Día_de_la_virgen.jpg|thumb|[[اسان جي عورت گواڊالوپي جي باسيليڪا]]، [[لا ويلا ڊي گواڊالوپي]]، آمريڪا جو سڀ کان وڏو [[ڪيٿولڪ زيارت]] مرڪز.]]
ميڪسيڪو شهر جي آباديءَ جو اڪثريتي حصو (82٪) [[ڪيٿولڪ]] آهي، جيڪو قومي اوسط (2010ع ۾ 87٪) کان ٿورو گهٽ آهي، جيتوڻيڪ اهو اڃا به سڀ کان وڏو [[عيسائيت|عيسائي]] مذهب آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/df/poblacion/diversidad.aspx?tema=me&amp;e=09 |title=Volumen y porcentaje de la población católica, 2010 |publisher=INEGI}}&lt;/ref&gt; شهر ۾ [[پروٽيسٽنٽزم]] جا مختلف فرق، [[ميڪسيڪو ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادرين]]، [[ٻُڌ مت]]، [[اسلام]] ۽ ٻين روحاني ۽ فلسفياتي ڌُرين جا پوئلڳ پڻ رهن ٿا. غير مذهبي ماڻهو، جهڙوڪ [[ايگناسٽڪ]] ۽ [[ناستڪ]] پڻ وڌي رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mora Duro |first1=Carlos Nazario |title=Encyclopedia of Latin American Religions |chapter=Agnostics and Atheists in Mexico |date=2019 |pages=66–70}}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو شهر جو سرپرست سنت [[فلپ آف جيسس]] آهي، جيڪو هڪ ميڪسيڪي [[ڪيٿولڪ]] مشنري هو ۽ [[جاپان جا ڇويهه شهيد]]ن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;Ronald J. Morgan, ''Spanish American Saints and the Rhetoric of Identity, 1600–1810.''&lt;/ref&gt;

=== صحت ===
[[File:Centro_Médico_Nacional_Siglo_XXI_-_2.jpg|thumb|left|[[نيشنل ميڊيڪل سينٽر سيگلو XXI]]، جيڪو [[ميڪسيڪن سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوٽ]] (IMSS) هلائي ٿو]]
ميڪسيڪو شهر ملڪ جي بهترين خانگي اسپتالن جو مرڪز آهي، جن ۾ Hospital Ángeles، Hospital ABC ۽ Médica Sur شامل آهن. سرڪاري شعبي ۾، خانگي شعبي جي ملازمن لاءِ قومي صحت ادارو [[ميڪسيڪن سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوٽ|IMSS]] شهر ۾ پنهنجون سڀ کان وڏيون سهولتون هلائي ٿو، جن ۾ نيشنل ميڊيڪل سينٽر ۽ [[لا رازا]] ميڊيڪل سينٽر شامل آهن، ۽ ان جو ساليانو بجيٽ 6 ارب پيسوز کان وڌيڪ آهي. IMSS سان گڏ ٻيا سرڪاري ادارا جهڙوڪ ISSSTE ۽ قومي وزارتِ صحت پڻ شهر ۾ دل، غذائيت، نفسيات، ڪينسر، ٻارن جي علاج ۽ بحالي جا قومي ادارا هلائين ٿا.

=== تعليم ===
[[File:Explanada_de_El_Colegio_de_México.jpg|thumb|[[ايل ڪوليجيو ڊي ميڪسيڪو]]، جيڪو سماجي سائنسن ۽ انسانيت جي علمن ۾ اعليٰ تعليم ۽ تحقيق لاءِ وقف ادارو آهي، خاص طور تي ميڪسيڪو ۽ لاطيني آمريڪا جي مطالعي تي زور ڏئي ٿو.]]

شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن (ڪي–۱۳) جي وڏي انگ سان گڏ، گهڻ ثقافتي، گهڻ لساني ۽ [[بين الاقوامي اسڪول]] موجود آهن، جن ۾ ميڪسيڪي ۽ [[پرڏيهي شاگرد]] تعليم حاصل ڪن ٿا. سڀ کان وڌيڪ مشهور ادارن ۾ [[ڪوليجيو اليمان اليگزينڊر فان همبولٽ]] (جرمن اسڪول، ٽن وڏن ڪيمپس سان)، [[ليثيو ميڪسيڪانو جاپونيس]] (جاپاني)، [[سينترو ڪلچرل ڪوريانو اين ميڪسيڪو]] (ڪوريائي)، [[ليسيو فرانڪو–ميڪسيڪين]] (فرانسيسي)، [[اي ايس ايف ميڪسيڪو|آمريڪن اسڪول]]، [[ويسٽ هل انسٽيٽيوٽ]] (آمريڪن اسڪول)، [[ايڊرون اڪيڊمي]] ۽ [[گرينگيٽس اسڪول]] (برطانوي) شامل آهن. ميڪسيڪو شهر ۲۰۱۵ع ۾ يونيسڪو جي عالمي نيٽ ورڪ آف لرننگ سٽيز ۾ شامل ٿيو&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-07-05 |title=Mexico City, Mexico - UNESCO Learning City Awardee 2015 {{!}} UIL |url=https://uil.unesco.org/lifelong-learning/learning-cities/mexico-city-mexico-unesco-learning-city-awardee-2015 |access-date=2022-07-05 |website=uil.unesco.org |language=en |archive-date=12 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012032110/https://uil.unesco.org/lifelong-learning/learning-cities/mexico-city-mexico-unesco-learning-city-awardee-2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ ۲۰۱۷ع ۾ “ڊيزائن سٽي” قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexico City {{!}} Creative Cities Network |url=https://en.unesco.org/creative-cities/mexico-city |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930223743/https://en.unesco.org/creative-cities/mexico-city |archive-date=30 September 2023 |access-date=2025-06-02 |website=en.unesco.org |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[پلازا ڊي لاس ٽريس ڪلچوراس]] ۾ [[ڪوليجيو ڊي سانتا ڪروز ڊي ٽلاتيلولڪو]] واقع آهي، جيڪو [[آمريڪا]] ۾ اعليٰ تعليم جو پهريون ۽ سڀ کان پراڻو يورپي اسڪول سڃاتو وڃي ٿو ۽ [[نئين دنيا]] ۾ مترجمن ۽ ترجمانن جو پهريون وڏو ادارو پڻ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.openedition.org/uop/336?lang=es|title=The Imperial College of Santa Cruz de Tlatelolco|author=Lourdes Arencibia Rodriguez|chapter=The Imperial College of Santa Cruz de Tlatelolco : The First School of Translators and Interpreters in Sixteenth-Century Spanish America1|series=Regards sur la traduction &amp;#124; Perspectives on Translation|date=27 September 2017|pages=263–275|publisher=Les Presses de l’Université d’Ottawa {{!}} University of Ottawa Press|isbn=9780776626208|access-date=10 October 2019|archive-date=2 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202204304/https://books.openedition.org/uop/336?lang=es|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، هاڻي ختم ٿي ويل [[رائل اينڊ پونٽيفيڪل يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] کي [[قومي خودمختيار يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] جو باني ادارو سمجھيو وڃي ٿو، ۽ اها شهر ۾ واقع هئي؛ اها [[هسپانوي آمريڪا ۾ نوآبادي دور جون يونيورسٽيون|آمريڪا جي ٽين قديم ترين يونيورسٽي]] پڻ هئي.
[[File:Ciudad_Universitaria_(5535011417).jpg|thumb|left|[[يونيورسٽي سٽي آف ميڪسيڪو|يونيورسٽي سٽي]] جو مرڪزي ڪيمپس، [[قومي خودمختيار يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] جو. ۲۰۰۷ع کان يونيورسٽي سٽي يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ آهي.&lt;ref name=&quot;MexDes&quot;/&gt;]]

[[قومي خودمختيار يونيورسٽي آف ميڪسيڪو]] (يو اين اي ايم)، جيڪا ميڪسيڪو شهر ۾ واقع آهي، براعظم جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي آهي، جتي ٽن لک کان وڌيڪ شاگرد مختلف پسمنظرن مان تعليم حاصل ڪن ٿا. ٽي [[نوبل انعام]] يافته شخصيتون، ڪيترائي ميڪسيڪي ڪاروباري اڳواڻ ۽ ميڪسيڪو جا گهڻا جديد دور جا صدر ان جا اڳوڻا شاگرد رهيا آهن. يو اين اي ايم ميڪسيڪو جي سائنسي تحقيق جو لڳ ڀڳ ۵۰٪ سرانجام ڏئي ٿي ۽ سڄي ملڪ ۾ ان جا سيٽلائيٽ ڪيمپس، رصدگاهون ۽ تحقيقاتي مرڪز موجود آهن. ۲۰۰۶ع ۾ [[ٽائيمز هائير ايڊيوڪيشن]] پاران شايع ڪيل عالمي يونيورسٽي رينڪنگ ۾ يو اين اي ايم ۷۴هين نمبر تي رهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.eluniversal.com.mx/nacion/144076.html |title = Times Higher Education Supplement, 2006 |publisher = Eluniversal.com.mx |access-date = 17 April 2010 |archive-date = 9 August 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070809035739/http://www.eluniversal.com.mx/nacion/144076.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; جنهن سان اها دنيا جي سڀ کان مٿانهين درجي واري اسپيني ڳالهائيندڙ يونيورسٽي بڻجي وئي. يونيورسٽي جو وسيع مرڪزي ڪيمپس، جيڪو [[يونيورسٽي سٽي آف ميڪسيڪو|سيوداد يونيورسيتاريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ۲۰۰۷ع ۾ يونيسڪو طرفان عالمي ورثو ماڳ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;MexDes&quot;&gt;{{cite journal |last=Tavares Lopez|first=Edgar|date=February 2008 |title=Ciudad Universitaria |journal=México Desconocido |volume=372 |pages=90–92}}&lt;/ref&gt;

ٻيو وڏو اعليٰ تعليمي ادارو [[نيشنل پولي ٽيڪنيڪ انسٽيٽيوٽ]] (آئي پي اين) آهي، جنهن ۾ ڪيترن اهم مرڪزن سان گڏ [[سينترو ڊي انويسٽيگاسيون اي ڊي ايسٽوديوس ايوانزادو]] (سينويستاو) شامل آهي، جتي اعليٰ سطحي سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي تحقيق ڪئي وڃي ٿي. شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا [[ميٽروپوليٽن خودمختيار يونيورسٽي]]، [[نيشنل اسڪول آف اينٿروپالاجي اينڊ هسٽري]]، [[انسٽيٽيوٽو ٽيڪنالوجيڪو آٽونومو ڊي ميڪسيڪو]]، [[مونتيري انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ هائير ايڊيوڪيشن]] (ٽِن ڪيمپس)، [[يونيورسداد پانااميريڪانا]]، [[يونيورسداد لا سال]]، [[يونيورسداد انٽرڪونٽينينٽال]]، [[يونيورسداد ڊيل ويلي ڊي ميڪسيڪو]]، [[يونيورسداد اناؤاڪ]]، [[سيمون بوليوار يونيورسٽي]]، [[الائنٽ انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[يونيورسداد ايبيرواميريڪانا]]، [[ايل ڪوليجيو ڊي ميڪسيڪو]]، [[اسڪويلا ليبر ڊي ڊيريچو]] ۽ [[سينترو ڊي انويسٽيگاسيون اي ڊوسينسيا ايڪونوميکاس]] شامل آهن. ان کان علاوه، معزز [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا]] به شهر ۾ “ڪاسا ڊي ڪيليفورنيا” نالي ڪيمپس هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.universityofcalifornia.edu/casa/welcome.html |title = University of California Mexico City |publisher = Universityofcalifornia.edu |access-date = 17 April 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110613212934/http://www.universityofcalifornia.edu/casa/welcome.html |archive-date = 13 June 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[يونيورسداد ٽيڪنالوجيڪا ڊي ميڪسيڪو]] پڻ ميڪسيڪو شهر ۾ واقع آهي.

== سياست ==
=== سياسي ڍانچو ===
[[File:Palacio Nacional 2012-09-29 22-45-57.jpg|thumb|right|[[قومي محلِ ميڪسيڪو]]]]
[[File:Senado de México 01.jpg|thumb|right|[[جمهوريه جو سينيٽ (ميڪسيڪو)]]]]
[[File:LegPalaceDF.JPG|thumb|right|[[سان لازارو جو قانون ساز محل]]]]
[[File:Edificio Tlatelolco (S.R.E).JPG|thumb|right|[[پرڏيهي معاملن واري سيڪريٽريٽ]] جا دفتر]]
[[File:Cámara de Diputados 2012-09-09 03-36-12.jpg|thumb|right|ميڪسيڪو شهر جي قانون ساز اسيمبلي جي عمارت]]

۳۱ جنوري ۱۸۲۴ع جي فيڊريشن جي بنيادي ايڪٽا ۽ ۴ آڪٽوبر ۱۸۲۴ع جي وفاقي آئين،&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://tarlton.law.utexas.edu/constitutions/text/1824index.html |title = Federal Constitution of the United Mexican States (1824) |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120318225631/http://tarlton.law.utexas.edu/constitutions/text/1824index.html |archive-date = 18 March 2012 }}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ [[ميڪسيڪو]] جي [[متحده ميڪسيڪي رياستن]] جي سياسي ۽ انتظامي تنظيم کي مقرر ڪيو. ان کان علاوه، آئين جي آرٽيڪل ۵۰ جي شق ۲۸ نئين ڪانگريس کي اهو حق ڏنو ته اها وفاقي حڪومت جي جاءِ چونڊي. اها جاءِ پوءِ وفاقي زمين طور مختص ٿيندي، جتي وفاقي حڪومت مقامي اختيار طور ڪم ڪندي. گادي بڻجڻ لاءِ ٻه وڏا اميدوار [[ميڪسيڪو شهر]] ۽ [[ڪويريتارو، ڪويريتارو]] هئا.&lt;ref&gt;[http://www.juridicas.unam.mx/publica/rev/boletin/cont/85/art/art13.htm Boletín Mexicano de Derecho Comparado] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410153948/http://www.juridicas.unam.mx/publica/rev/boletin/cont/85/art/art13.htm |date=10 April 2014 }}.&lt;/ref&gt;

نمائندي [[سيرواندو تيريسا ڊي ميئر]] جي اثر سبب، ميڪسيڪو شهر کي چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠ته اهو آبادي ۽ تاريخ جو مرڪز هو، جيتوڻيڪ [[ڪويريتارو]] جاگرافيائي لحاظ کان مرڪز جي وڌيڪ ويجهو هو. اهو فيصلو ۱۸ نومبر ۱۸۲۴ع تي سرڪاري ٿيو، ۽ ڪانگريس [[زوڪالو]] جي مرڪز سان ٻن ليگن چورس (۸٬۸۰۰ ايڪڙ) جي ايراضي مقرر ڪئي. اها ايراضي [[ميڪسيڪو جي رياست]] کان جدا ڪئي وئي، جنهن سبب ان رياست جي حڪومت کي شهر اندر [[انڪوئيزيشن جو محل (هاڻوڪو ميڪسيڪي دوائن جو ميوزيم)]] ڇڏي [[ٽيڪسوڪو، ميڪسيڪو جي رياست]] منتقل ٿيڻو پيو. هن حدبندي ۾ [[ڪويوآڪان]]، [[شوچيميلڪو]]، [[ميڪسيڪالتزينگو]] ۽ [[ٽلالپان]] جهڙا شهر شامل نه هئا، جيڪي ميڪسيڪو جي رياست جو حصو رهيا.&lt;ref name=&quot;EncMex2003&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last = Alvarez |first = Jose Rogelio |encyclopedia = Enciclopedia de Mexico |title = Distrito Federal |year = 2003 |publisher = Sabeco International Investment Corp. |volume = IV |language=es |isbn = 978-1-56409-063-8 |pages = 2293–2314 }}&lt;/ref&gt;

۱۸۵۴ع ۾ صدر [[انتونيو لوپيز ڊي سانتا انا]] ميڪسيڪو شهر جي ايراضي تقريباً اٺ ڀيرا وڌائي، اصل {{convert|220|to|1700|sqkm|sqmi|-1|abbr=on}} مان، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ جبلستاني ۽ ڳوٺاڻا علائقا شامل ڪيا ته جيئن پرڏيهي حملي جي صورت ۾ شهر جي حفاظت ٿي سگهي. (ان وقت تازو ئي [[ميڪسيڪو–آمريڪا جنگ]] ٿي چڪي هئي.) حدن ۾ آخري تبديليون ۱۸۹۸ع کان ۱۹۰۲ع دوران ڪيون ويون، جن سان ايراضي گهٽائي موجوده {{convert|1479|sqkm|sqmi|0|abbr=on}} ڪئي وئي، [[موريلوس]] سان ڏاکڻي سرحد ترتيب ڏئي. ان وقت شهر ۾ ڪُل ٻاويهه ميونسپلٽيون هيون. ۱۹۴۱ع ۾ [[جنرل انائيا]] واري علائقي کي مرڪزي کاتي سان ملائي “ميڪسيڪو شهر” نالو ڏنو ويو. ۱۹۴۱ع کان ۱۹۷۰ع تائين وفاقي ضلعي ۾ ٻارهن ''ڊيليگاسيونيس'' ۽ ميڪسيڪو شهر شامل هئا. ۱۹۷۰ع ۾ شهر کي چار ''ڊيليگاسيونيس''—[[ڪواوٽيموڪ]]، [[ميگوئل ايدالگو]]، [[وينوستيانُو ڪاررانزا]] ۽ [[بينيتو خواريز]]—۾ ورهايو ويو، جنهن سان انگ ۱۶ ٿيو. ان کان پوءِ، سڄو وفاقي ضلعو عملي طور ميڪسيڪو شهر جو مترادف سمجهيو وڃڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;df.gob.mx&quot;&gt;[http://www.df.gob.mx/leyes/normatividad.html?materia=1&amp;apartado=15&amp;disp=140 Statute of Government of the Federal District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080313061806/http://www.df.gob.mx/leyes/normatividad.html?materia=1&amp;apartado=15&amp;disp=140 |date=13 March 2008}}&lt;/ref&gt;

قانوني طور واضح نه هئڻ سبب بحث پيدا ٿيا، جيڪي ۱۹۹۳ع ۾ [[ميڪسيڪو جو آئين]] جي آرٽيڪل ۴۴ ۾ ترميم سان ختم ٿيا، جتي ميڪسيڪو شهر ۽ وفاقي ضلعو هڪ ئي ادارو قرار ڏنا ويا. اها ترميم بعد ۾ وفاقي ضلعي جي حڪومتي قانون جي آرٽيڪل ٻه ۾ شامل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;df.gob.mx&quot; /&gt;

۲۹ جنوري ۲۰۱۶ع تي، ميڪسيڪو شهر سرڪاري طور ''وفاقي ضلعو'' نه رهيو ۽ ان جو نالو “سيوداد ڊي ميڪسيڪو” (سي ڊي ايم ايڪس) رکيو ويو. ان ڏينهن شهر ملڪ جي ۳۲هين وفاقي اداري بڻجڻ ڏانهن منتقلي شروع ڪئي، جنهن سان ان کي رياست جهڙي خودمختياري ملي. ان جو پنهنجو آئين ۽ مقننه هوندي، ۽ ''ڊيليگاسيونيس'' جي جاءِ تي هاڻي ميئر هوندا. بهرحال، آئين جي هڪ شق موجب، وفاقي اختيارن جي مرڪز هجڻ سبب، شهر ڪڏهن به رياست نٿو بڻجي سگهي، جيستائين گادي ٻي هنڌ منتقل نه ڪئي وڃي.

شهر کي وڌايل خودمختياري ۱۹۸۷ع ۾ پهرين ''اسٽيٽيوٽو ڊي گوبرنو'' ۽ نمائندن جي اسيمبلي جي قيام سان ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tavera Fenollosa |first1=Ligia |editor1-last=Rossi |editor1-first=Federico M. |editor2-last=Bülow |editor2-first=Marisa von |title=Social Movement Dynamics: New Perspectives on Theory and Research from Latin America |date=3 March 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-05370-5 |language=en |chapter=Eventful temporality and the unintended outcomes of Mexico's earthquake victims movement}}&lt;/ref&gt;{{rp|pages=149–150}} ۳۱ جنوري ۲۰۱۷ع تي شهر جو پنهنجو آئين نافذ ٿيو،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Constitución Política de la Ciudad de México |url=http://www.infodf.org.mx/documentospdf/constitucion_cdmx/Constitucion_%20Politica_CDMX.pdf |access-date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004223/http://www.infodf.org.mx/documentospdf/constitucion_cdmx/Constitucion_%20Politica_CDMX.pdf |archive-date=26 December 2018}}&lt;/ref&gt; جيڪو يونين جي رياستن جهڙو آهي. خودمختياريءَ تحت بجيٽ مقامي طور تي تيار ٿئي ٿي؛ اها [[ميڪسيڪو شهر جي حڪومت جو سربراهه]] پيش ڪري ٿو ۽ [[ميڪسيڪو شهر جي ڪانگريس]] منظور ڪري ٿي، جڏهن⁠ته عوامي قرض جي حد [[ميڪسيڪو جي ڪانگريس]] مقرر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.finanzas.df.gob.mx/documentos/CodigoFinanciero_2007.pdf |title = Codigo Financiero Del Distrito Federal* |access-date = 17 April 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070808005758/http://www.finanzas.df.gob.mx/documentos/CodigoFinanciero_2007.pdf |archive-date = 8 August 2007 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

۲۰هين صدي جي آخر ۾ ميڪسيڪو شهر جي حڪومتن جون پاليسيون عام طور ملڪ جي ٻين حصن کان وڌيڪ لبرل رهيون،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mexico City|url=https://books.google.com/books?id=IQieDwAAQBAJ&amp;pg=PT133|first=Nicholas|last=Caistor|publisher=Reaktion Books|year=2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/transcripts/10080662|title=Mexico Bares Its Liberal Side, and More|work=[[NPR]]|date=8 May 2007}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ ماحولياتي قانون، اسقاطِ حمل جي توسيع، ۽ ۲۰۰۹ع ۾ [[هم جنس شادي]] جي قانوني حيثيت شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2009/dec/22/mexico-city-same-sex-marriage|title=Mexico City legalises same-sex marriage|date=22 December 2009}}&lt;/ref&gt;

=== ضلعا ۽ پاڙا ===
{{See also|Boroughs of Mexico City|List of neighborhoods in Mexico City|l2=Neighborhoods in Mexico City}}

[[File:Boroughs of Mexican Federal District numbered.svg|thumb|ميڪسيڪو شهر جا ۱۶ ضلعا]]

۲۰۱۶ع کان پوءِ، شهر انتظامي طور ۱۶ ضلعن (''الڪالدياز'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳ ''ڊيليگاسيونيس'' سڏبا هئا. هر ضلعو هاڻي چونڊيل ميئر جي اڳواڻي هيٺ آهي.&lt;ref name=&quot;cdmxconst&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.consejeria.cdmx.gob.mx/images/leyes/estatutos/Constitucion_Politica_de_la_Ciudad_de_Mexico_3.pdf|title=Constitution of Mexico City}}&lt;/ref&gt;

=== قانون لاڳو ڪرڻ ===
{{Main|ميڪسيڪو شهر ۾ قانون لاڳو ڪرڻ}}

[[File:FederalPoliceDF.jpg|upright|thumb|left|[[وفاقي پوليس (ميڪسيڪو)|وفاقي پوليس]] جو هيڊڪوارٽر، ميڪسيڪو شهر]]

ميڪسيڪو شهر جي عوامي سلامتي واري سيڪريٽريٽ ({{Lang|es|Secretaría de Seguridad Pública de la Ciudad de México}} – SSP) شهر ۾ ۹۰٬۰۰۰ کان وڌيڪ اهلڪارن تي مشتمل گڏيل فورس کي منظم ڪري ٿي. ايس ايس پي تي شهر جي مرڪزي علائقن ۾ [[عوامي نظم|عوامي نظم]] ۽ سلامتي برقرار رکڻ جي ذميواري آهي. تاريخي ضلعي ۾ سياحتي پوليس پڻ گشت ڪندي آهي، جنهن جو مقصد سياحن جي رهنمائي ۽ خدمت ڪرڻ آهي. اهي گهوڙيسوار اهلڪار روايتي ورديون پائيندا آهن.

ميڪسيڪو شهر جي جاچ ڪندڙ عدالتي پوليس ({{Lang|es|Policía Judicial de la Ciudad de México}} – PJCDMX) [[ميڪسيڪو شهر جي اٽارني جنرل]] ({{Lang|es|Procuraduría General de Justicia de la Ciudad de México}}) جي آفيس هيٺ منظم آهي. پي جي جي سي ڊي ايم ايڪس وٽ ۱۶ پريسنڪٽ (''ڊيليگاسيونيس'') آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ ۳٬۵۰۰ عدالتي پوليس اهلڪار، ۱٬۱۰۰ جاچ ايجنٽ (''agentes del ministerio público'')، ۽ قريب ۱٬۰۰۰ ڪرمنالاجي ماهر يا فني جاچڪار (''peritos'') شامل آهن.

۲۰۰۰ع کان ۲۰۰۴ع تائين، ميڪسيڪو شهر ۾ روزانو اوسطاً ۴۷۸ ڏوهن جون رپورٽون درج ٿيون؛ جڏهن⁠ته حقيقي ڏوهن جي شرح ان کان گهڻي وڌيڪ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠ته ”گهڻا ماڻهو ڏوهه رپورٽ ڪرڻ کان لنوائين ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite news|title=Police say Giuliani helps cut Mexico City crime |url=http://www.signonsandiego.com/news/mexico/20040512-1639-crime-mexico.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040609044928/http://www.signonsandiego.com/news/mexico/20040512-1639-crime-mexico.html |url-status=dead |archive-date=9 June 2004 |newspaper=San Diego Union-Tribune |date=12 May 2004 |access-date=15 September 2009 }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۹ع کان ۲۰۱۱ع جي وچ ۾، ميئر [[مارسيلو ايبرارڊ]] جي پاليسين هيٺ ميڪسيڪو شهر ۾ سلامتيءَ جي نظام ۾ وڏي سڌاري آئي، جنهن سان پرتشدد ۽ معمولي ڏوهن ٻنهي ۾ نمايان گهٽتائي ٿي، جيتوڻيڪ ملڪ جي ٻين حصن ۾ تشدد وڌي رهيو هو. انهن پاليسين ۾ شهر ڀرسان ۱۱٬۰۰۰ [[سيڪيورٽي ڪيمرا]] لڳائڻ ۽ پوليس فورس ۾ وڏي واڌ شامل هئي. ميڪسيڪو شهر دنيا جي انهن شهرن مان هڪ آهي، جتي پوليس اهلڪار ۽ آبادي جو تناسب تمام گهڻو آهي—تقريباً هر ۱۰۰ شهرين تي هڪ وردي پوش پوليس اهلڪار.&lt;ref&gt;{{cite news |url = https://www.theglobeandmail.com/news/world/americas/security-central-in-mexico-citys-makeover/article2084076 |title = Security central in Mexico City's makeover |work = The Globe and Mail |access-date = 18 May 2015 |archive-date = 23 March 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170323030031/http://www.theglobeandmail.com/news/world/americas/security-central-in-mexico-citys-makeover/article2084076/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

۱۹۹۷ع کان وٺي، شهر جي جيلن ۾ قيدين جي آبادي ۾ ۵۰۰٪ کان وڌيڪ اضافو ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;mueller&quot;&gt;{{cite news |url = http://www.digital-development-debates.org/issue-18-cities--mexico-city--punishing-the-informal.html |title = Punishing the informal |work = Digital Development Debates |access-date = 31 August 2016 |archive-date = 14 September 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160914083812/http://www.digital-development-debates.org/issue-18-cities--mexico-city--punishing-the-informal.html |url-status = live |accessdate = 8 February 2026 |archivedate = 14 September 2016 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160914083812/http://www.digital-development-debates.org/issue-18-cities--mexico-city--punishing-the-informal.html }}&lt;/ref&gt; سياسي سائنسدان مارڪس-مائيڪل مولر جو خيال آهي ته اهي قدم گهڻو ڪري غير رسمي اسٽريٽ وينڊرز کي متاثر ڪن ٿا. سندس مطابق، هي سزا سلامتي ۽ ڏوهن جي وڌندڙ سياسي بڻجڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري سماج جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن، خاص طور شهر جي غير رسمي معيشت ۾ ڪم ڪندڙن، جي فوجداري بڻجڻ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;mueller&quot; /&gt;

۲۰۱۶ع ۾، ميڪسيڪو شهر ۾ [[نسل ڪشي جي بنياد تي قتل|فيميسائيڊ]] جو انگ هر ۱۰۰٬۰۰۰ رهواسين تي ۳٫۲ هو، جڏهن⁠ته قومي اوسط ۴٫۲ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Arturo Páramo |title=Suma la ciudad 39 feminicidios |url=http://www.excelsior.com.mx/comunidad/2016/11/16/1128502 |date=16 November 2016 |newspaper=Excélsior |access-date=7 October 2019 |archive-date=7 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007031633/https://www.excelsior.com.mx/comunidad/2016/11/16/1128502 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۲۰۱۵ع جي شهر حڪومت جي هڪ رپورٽ موجب، گاديءَ ۾ ۱۵ ورهين کان مٿي عمر واري ٽن مان ٻه عورتون ڪنهن نه ڪنهن قسم جي تشدد جو شڪار ٿيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mujeres en la capital están luchando contra el acoso desenfrenado |url=http://www.excelsior.com.mx/comunidad/2016/05/11/1092037 |date=12 May 2016 |newspaper=Excélsior |access-date=7 October 2019 |archive-date=7 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007031636/https://www.excelsior.com.mx/comunidad/2016/05/11/1092037 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[گهٽي ڇيڙڇاڙ]] کان علاوه، عورتن لاءِ تشدد جا اهم هنڌ عوامي ٽرانسپورٽ ۽ ان جي چوڌاري علائقا پڻ آهن. ميڪسيڪو شهر جي ميٽرو کي هر سال لڳ ڀڳ ۳۰۰ [[جنسي هراسانگي]] جون شڪايتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Así se vive el acoso en el Metro de la CDMX |url=http://www.excelsior.com.mx/comunidad/2017/03/09/1151067 |date=9 March 2017 |newspaper=Excélsior |access-date=7 October 2019 |archive-date=7 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007031621/https://www.excelsior.com.mx/comunidad/2017/03/09/1151067 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ===
{{See also|ميڪسيڪو ۾ ڀيڻ شهرن ۽ ٽوئن ٽائونز جي فهرست}}

ميڪسيڪو شهر هيٺين شهرن سان [[ڀيڻ شهر|ڀيڻ شهر]] طور لاڳاپيل آهي:&lt;ref name=&quot;Acuerdos&quot;&gt;{{cite web|title=Acuerdos interinstitucionales registrados por dependencias y municipios de Ciudad de México|url=https://coordinacionpolitica.sre.gob.mx/index.php/entidades/76-distrito-federal|website=sre.gob.mx|publisher=Secretaría de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt;
{{div col|colwidth=20em}}
* {{flagicon|Peru}} [[ڪُسڪو]]، پيرو (۱۹۸۷)
* {{flagicon|USA}} [[شڪاگو]]، آمريڪا (۱۹۹۱)
* {{flagicon|Germany}} [[برلن]]، جرمني (۱۹۹۳)
* {{flagicon|Cuba}} [[هاوانا]]، ڪيوبا (۱۹۹۷)
* {{flagicon|Ecuador}} [[ڪويٽو]]، ايڪواڊور (۱۹۹۹)
* {{flagicon|Honduras}} [[ٽيگوسيگالپا]]، هونڊوراس (۱۹۹۹)
* {{flagicon|Cuba}} [[سان انتونيو ڊي لوس بانيئوس]]، ڪيوبا (۱۹۹۹)
* {{flagicon|Cuba}} [[سيرو، هاوانا]]، ڪيوبا (۱۹۹۹)
* {{flagicon|Costa Rica}} [[سان خوسيه، ڪوسٽاريڪا|سان خوسيه]]، ڪوسٽاريڪا (۲۰۰۰)
* {{flagicon|Argentina}} [[بوئنوس آيرس]]، ارجنٽينا (۲۰۰۶)
* {{flagicon|Japan}} [[ناگويا]]، جاپان (۲۰۰۷)
* {{flagicon|USA}} [[لاس اينجلس]]، آمريڪا (۲۰۰۷)
* {{flagicon|Spain}} [[ڪاديز]]، اسپين (۲۰۰۹)
* {{flagicon|China}} [[بيجنگ]]، چين (۲۰۰۹)
* {{flagicon|Turkey}} [[استنبول]]، ترڪي (۲۰۱۰)
* {{flagicon|Kuwait}} [[ڪويت سٽي]]، ڪويت (۲۰۱۱)
{{div col end}}

== معيشت ==
[[File:Mexico City Reforma Street.jpg|thumb|[[پاسيو ڊي لا ريفورما]] هڪ وسيع شاهراهه آهي، جيڪا 1860ع واري ڏهاڪي ۾ [[فرڊينانڊ فان روزنزويگ]] طرفان ترتيب ڏني وئي ۽ پيرس جي [[شانزليزيه]] جي نموني تي ٺاهي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.prudentialprivatecapital.com/offices/mexico-city|title=ميڪسيڪو شهر ڪارپوريٽ فنانس|website=پرڊينشل پرائيويٽ ڪيپيٽل، [[پرڊينشل فنانشل]]|access-date=18 November 2019}}&lt;/ref&gt;]]
ميڪسيڪو شهر [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان اهم اقتصادي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر پاڻ ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو 15.8٪ پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;INEGI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=cuna14&amp;c=1669|title=وفاقي ادارن موجب مجموعي گهريلو پيداوار|language=es}}&lt;/ref&gt; 2002ع ۾، ميڪسيڪو شهر جو [[انساني ترقي اشاري]] 0.915 هو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي برابر هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=انساني ترقي رپورٽ 2006|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2006/chapters/spanish/}}&lt;/ref&gt; 2007ع ۾، شهر ۾ في فرد جي بنياد تي مٿين ٻارهن سيڪڙو آمدني وارن رهواسين جي سراسري [[خرچ لائق آمدني]] {{US$|98,517}} هئي. رهواسين جي اعليٰ خريداري طاقت سبب، ميڪسيڪو شهر اعليٰ وقار ۽ [[عياشي شين]] پيش ڪندڙ ڪمپنين لاءِ پرڪشش آهي. 2009ع ۾ [[پرائيس واٽر هائوس ڪوپرز]] جي هڪ مطالعي موجب، ميڪسيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار 390 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جنهن سان اهو دنيا جو اٺون امير ترين شهر ۽ لاطيني آمريڪا جو امير ترين شهر بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|title=ابھرتي مارڪيٽ وارا شهر عالمي پيداوار ۾ تيزي سان وڌندا}}&lt;/ref&gt; 2009ع ۾، رڳو ميڪسيڪو شهر کي دنيا جي 30هين وڏي معيشت طور شمار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/?id=101008}}&lt;/ref&gt;
ميڪسيڪو شهر ملڪ جي صنعتي مجموعي گهريلو پيداوار جو سڀ کان وڏو حصو (15.8٪) ۽ [[خدمتي شعبي]] ۾ به سڀ کان وڏو حصو (25.3٪) ڏئي ٿو. شهر جي ڏکڻ ۾ غير شهري علائقو محدود ۽ گهڻو ڪري ماحولياتي قانونن تحت محفوظ هجڻ سبب، زراعت ۾ ان جو حصو ملڪ جي ٻين سڀني وفاقي ادارن کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;INEGI&quot; /&gt; صدر [[ڪارلوس ساليناس ڊي گورٽاري]] جي اقتصادي سڌارن شهر تي وڏو اثر وڌو؛ بئنڪون ۽ هوائي ڪمپنيون خانگي ڪيون ويون ۽ [[اتر آمريڪي آزاد واپار معاهدو]] تي صحيون ٿيون. ان سان معيشت جي مرڪزيت گهٽ ٿي ۽ شهر جي اقتصادي بنياد صنعت مان خدمتن ڏانهن منتقل ٿيو، ڇو⁠ته گهڻا ڪارخانا يا ته [[ميڪسيڪو رياست]] يا اترين سرحد ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن⁠ته ڪارپوريٽ آفيسون شهر ۾ ئي قائم رهيون.
[[File:MexicoCityStockExchange01.jpg|left|upright|thumb|[[ميڪسيڪو اسٽاڪ ايڪسچينج]]]]
ميڪسيڪو شهر ۾ صارفين لاءِ انتهائي وسيع ۽ متنوع پرچون منڊي موجود آهي—بنيادي خوراڪ کان وٺي انتهائي اعليٰ عياشي شين تائين. خريداري [[ميڪسيڪو جا روايتي مقرر مارڪيٽ]]، [[تيانگس]] (حرڪتي بازارون)، [[ميڪسيڪو شهر جا گهٽي وڪرو ڪندڙ]]، مخصوص شين لاءِ وقف گهٽين، سهولتي دڪانن، پاڙي جي روايتي دڪانن، جديد سپرمارڪيٽن، وڏن گودامن، ڊپارٽمينٽ اسٽورن ۽ جديد شاپنگ مالن مان ڪري سگهجي ٿي. هفتي جي ڏينهن مطابق ڪيترن پاڙن ۾ ''تيانگس'' لڳن ٿا، جن ۾ آچر تي سڀ کان وڌيڪ تعداد هوندو آهي.
شهر ۾ تازين شين جو مکيه ذريعو [[سينٽرال ڊي اباستو]] آهي، جيڪو [[ازتپالاپا]] ضلعي ۾ واقع هڪ خودمختيار ننڍو شهر آهي. هتيان شهر جي گهڻن ''مرڪادو''، سپرمارڪيٽن ۽ ريسٽورنٽن کي سامان فراهم ڪيو وڃي ٿو. ساڳئي علائقي ۾ مڇيءَ جي وڏي منڊي [[لا نيووا ويگا]] به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iztapalapa.gob.mx/htm/0102040000_2005.html|title=تازو معاشي جائزو}}&lt;/ref&gt;
[[تيپيٽو]] جي مشهور منڊي 25 بلاڪن تي پکڙيل آهي ۽ هر قسم جو سامان وڪرو ڪري ٿي. شهر جو هر وڏو پاڙو پنهنجو منظم ''مرڪادو'' رکي ٿو، جتي تازيون شيون، گوشت، اناج، ''تورتيليا'' ۽ ٻيون خدمتون موجود آهن، گڏوگڏ روايتي کاڌي ۽ پيئڻ جون شيون جهڙوڪ [[آگواس فريسڪاس]] ۽ [[اٽوولي]] به ملن ٿيون.
گهٽي وڪرو ڪندڙ ''تيانگس''، ميٽرو اسٽيشنن ۽ اسپتالن جي چوڌاري، ''پلازاس ڪمرشيلس'' ۾، يا رستن تي عارضي اسٽالن تان سامان وڪڻن ٿا. ڪڏهن ماڻهو ٽوڪرين، گاڏين، سائيڪلن يا ٽرڪن تان، يا زمين تي وڇايل ڪپڙي تي سامان رک ڪري به وڪرو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www3.diputados.gob.mx/camara/content/download/21212/105355/file/ITSDM001%20Comercio%20Ambulante.pdf|title=گھمندڙ واپار رپورٽ}}&lt;/ref&gt; شهر جي مرڪز ۾ غير رسمي گهٽي وڪرو ڪندڙن خلاف قانوني قدم وڌي رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;mueller&quot; /&gt; هفتيوار [[سان فيليپي ڊي خسوس تيانگس]] کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڏي منڊي چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.maspormas.com/ciudad/tianguis-la-san-felipe-no-podras-recorrerlo-dia/}}&lt;/ref&gt;

[[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]] مخصوص ۽ گهٽ قيمتي دڪانن لاءِ مشهور آهي، جتي ڪيترين گهٽين کي مخصوص شين لاءِ وقف ڪيو ويو آهي—گھر جي سامان کان وٺي زيورن، ڪتابن، فوٽوگرافي ۽ عرس جي ڪپڙن تائين.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Km.cero|date=November 2011|title=Calles con vocación}}&lt;/ref&gt;
{{wide image|Vista_panorámica_del_lago_en_el_Parque_La_Mexicana.jpg|700px|[[سانتا في، ميڪسيڪو شهر]] شهر جي سڀ کان اهم اقتصادي سرگرمي وارن مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=17104003|title=سانتا في: ورهايل شهر لاءِ وڏا منصوبا|language=es}}&lt;/ref&gt;}}

=== سياحت ===
{{See also|ميڪسيڪو شهر جا جادوي پاڙا}}
[[File:Turibus Ciudad de Mexico.jpg|thumb|upright|ٽوري بس شهر جي اهم سياحتي ماڳن مان گذري ٿي.]]
ميڪسيڪو شهر ڪيترن پرڏيهي سياحن لاءِ اهم منزل آهي. [[ميڪسيڪو شهر جو تاريخي مرڪز]] ۽ ڏکڻ ۾ [[سوچيميليڪو]] جا ”ترندڙ باغ“ [[يونيسڪو]] طرفان [[عالمي ورثو]] قرار ڏنل آهن. تاريخي مرڪز ۾ [[زوڪالو|پلازا ڊي لا ڪنسٽيٽوسيون]]، [[ميٽروپوليٽن ڪيٿڊرل]]، [[قومي محل]]، قديم آزٽيڪ مندر [[ٽيمپلو مايور]] ۽ جديد عمارتون ويجهو ويجهو موجود آهن.
شهر جي سڀ کان سڃاتل علامت سونهري [[فرشتو آزادي]] آهي، جيڪا [[پاسيو ڊي لا ريفورما]] تي واقع آهي. هي شاهراهه 19هين صدي ۾ [[ميڪسيڪو جي شهنشاهه ميڪسيميليان]] جي حڪم سان [[شانزليزيه]] جي نموني تي ٺاهي وئي. اڄ هي علائقو اهم مالي مرڪز آهي، جتي [[ميڪسيڪو اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترائي ڪارپوريٽ هيڊڪوارٽر آهن. ٻي اهم شاهراهه [[ايوينيدا ڊي لوس انسورخينتس]] آهي، جيڪا {{convert|28.8|km|mi}} ڊگهي آهي ۽ دنيا جي ڊگهي واحد شاهراهن مان هڪ آهي.
[[چاپولتيپيڪ]] پارڪ ۾ [[چاپولتيپيڪ محل]]، قومي ميوزيم، يادگارون، قومي چڙيا گهر ۽ [[قومي ميوزيم آف اينٿروپالاجي]] واقع آهن، جتي [[آزٽيڪ سج پٿر]] رکيل آهي.
[[File:Aztec_Stone_of_the_Sun_(2088976462).jpg|thumb|upright|left|[[آزٽيڪ سج پٿر]]، قومي ميوزيم آف اينٿروپالاجي]]
هڪ ٻيو اهم فن تعمير [[محلِ فنونِ لطيفه]] آهي، جيڪو اڇي سنگ مرمر مان ٺهيل آهي ۽ نرم زمين سبب آهستي آهستي هيٺ ويهي رهيو آهي. ان جي تعمير [[پورفيريو دياث]] جي دور ۾ شروع ٿي ۽ 1934ع ۾ مڪمل ٿي.
[[ٽن ثقافتن جو چوراهو]] ۾ [[سانتا ڪروز ڊي ٽلاتيلولڪو ڪاليج]]—آمريڪا جو سڀ کان پراڻو يورپي اعليٰ تعليمي ادارو—۽ [[ٽلاتيلولڪو]] جو آثار قديمه ماڳ، گڏوگڏ [[اسان جي عورت گواڊالوپي جي بيسليڪا]] پڻ واقع آهن. سياحن لاءِ ٻه ماڙ بس ”ٽوري بس“ به هلي ٿي، جيڪا ڪيترن ماڳن جو چڪر لڳائي ٿي ۽ گهڻين ٻولين ۾ آڊيو وضاحت فراهم ڪري ٿي.
سياحت واري کاتي موجب، شهر ۾ لڳ ڀڳ 170 [[عجائب گهر]] آهن—جيڪي دنيا جي مٿين ڏهن شهرن ۾ شمار ٿين ٿا—۽ 100 کان وڌيڪ [[فن گيلريون]] ۽ لڳ ڀڳ 30 [[ڪنسرٽ هال]] آهن، جيڪي سڄو سال ثقافتي سرگرميون جاري رکن ٿا. ڪيترن عمارتن تي [[ڊيگو ريويرا]] جا ڀت چِٽا آهن. هو ۽ سندس زال [[فريدا ڪاهلو]] [[ڪويوآڪان]] ۾ رهندا هئا، جتي انهن جا گهر ۽ اسٽوڊيو عوام لاءِ کوليل آهن. [[ليون ٽراٽسڪي]] جو گهر، جتي 1940ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو، پڻ هتي موجود آهي. ان کان علاوه، ڪيتريون پراڻيون ''[[هاسيندا]]'' هاڻي ريسٽورنٽ بڻيل آهن، جهڙوڪ سان آنخيل اِن، ٽلالپان هاسيندا، ڪورٽيس هاسيندا ۽ موراليس هاسيندا.

== آمدورفت ==
{{Main|ميڪسيڪو شھر ۾ آمدورفت}}

=== هوائي اڏا ===
[[File:AICM_AIR_T2.jpg|thumb|[[ميڪسيڪو شھر بين الاقوامي هوائي اڏو]]]]
[[ميڪسيڪو شھر بين الاقوامي هوائي اڏو]] ميڪسيڪو شھر جو بنيادي هوائي اڏو آهي ([[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن ايئرپورٽ ڪوڊ|آئي اي ٽي اي ڪوڊ]]: MEX)، ۽ اهو [[ايرو ميڪسيڪو]] ([[اسڪائي ٽيم]]) جو مرڪزي مرڪز آهي۔ [[فيلپي اينخليس بين الاقوامي هوائي اڏو]] ([[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن ايئرپورٽ ڪوڊ|آئي اي ٽي اي ڪوڊ]]: NLU) ميڪسيڪو شھر جو ثانوي هوائي اڏو آهي، جيڪو 2022ع ۾ کوليو ويو، ۽ اڳوڻي سانتا لوسيا هوائي فوجي اڏي مان ٻيهر تعمير ڪيو ويو۔ اهو [[زمپانگو]]، [[ميڪسيڪو رياست]] ۾ واقع آهي، {{convert|48.8|km|mi|sigfig=1}} گاڏي ذريعي [[ميڪسيڪو شھر جو تاريخي مرڪز]] جي اتر-اتر اوڀر طرف۔&lt;ref&gt;{{cite news |title=¿Quién es Felipe Ángeles y por qué el aeropuerto se llama así? |url=https://www.eluniversal.com.mx/nacion/quien-es-felipe-angeles-y-por-que-el-aeropuerto-se-llama-asi |publisher=El Universal (Mexico City) |date=2 October 2021 |access-date=21 June 2022 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008005537/https://www.eluniversal.com.mx/nacion/quien-es-felipe-angeles-y-por-que-el-aeropuerto-se-llama-asi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== سسٽما دي موويليداد انٽيگراڊا ===
2019ع ۾، گرافڪ ڊزائنر [[لينس وائمن]] کي گهڻ رخي عوامي آمدورفت واري نظام جو گڏيل نقشو تيار ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو؛ هن [[موويليداد انٽيگراڊا|سسٽما دي موويليداد انٽيگراڊا]] لاءِ نئون لوگو پيش ڪيو، جنهن ۾ آمدورفت جا اٺ الڳ طريقا بيان ڪيا ويا۔ حڪومت جي سربراهه [[ڪلائوڊيا شينباوم]] چيو ته هي برانڊنگ عوامي آمدورفت جي ڪراين جي وصولي کي آسان بڻائڻ لاءِ نئين واحد ادائگي ڪارڊ ۾ استعمال ڪئي ويندي۔&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.eluniversal.com.mx/metropoli/cdmx/presentan-imagen-para-el-sistema-de-movilidad-integrada-de-la-cdmx |title=Presentan imagen para el Sistema de Movilidad Integrada de la CDMX |language=es |author=Suárez, Gerardo |date=15 April 2019 |work=El Universal |access-date=23 October 2021 |archive-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606204205/https://www.eluniversal.com.mx/metropoli/cdmx/presentan-imagen-para-el-sistema-de-movilidad-integrada-de-la-cdmx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== ميٽرو ===
[[File:FE-10_06.jpg|thumb|[[ميڪسيڪو شھر ميٽرو]]]]
{{Main|ميڪسيڪو شھر ميٽرو}}
ميڪسيڪو شھر ۾ [[ميڪسيڪو شھر ميٽرو]] خدمتون مهيا ڪري ٿي، جيڪا {{convert|225.9|km|0|abbr=on}} ڊگهي [[تيز ريل آمدورفت|ميٽرو]] نظام آهي، ۽ لاطيني آمريڪا جو سڀ کان وڏو نظام آهي۔ ان جا پهريان حصا 1969ع ۾ کوليا ويا، ۽ هاڻي اهو 12 لائينن ۽ [[ميڪسيڪو شھر ميٽرو اسٽيشنن جي فهرست|195 اسٽيشنن]] تائين وڌي چڪو آهي، جيڪو روزانو 4.4 ملين ماڻهن کي سفر جون سهولتون فراهم ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uitp.org/sites/default/files/cck-focus-papers-files/UITP-Statistic%20Brief-Metro-A4-WEB_0.pdf|title=World Metro Figures: Statistics Brief|date=October 2015|publisher=UITP|page=2|access-date=18 June 2016|archive-date=29 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629233425/http://www.uitp.org/sites/default/files/cck-focus-papers-files/UITP-Statistic%20Brief-Metro-A4-WEB_0.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرين سبربانو ===
{{Main|ٽرين سبربانو}}
هڪ سبربن ريل نظام، [[ٽرين سبربانو]]، ميٽروپوليٽن علائقي کي ميٽرو جي حدن کان ٻاهر تائين خدمتون مهيا ڪري ٿو، جنهن جي هڪ لائين [[ٽلالنيپانتلا ڊي باز]] ۽ [[ڪواوتيتلان ازڪالي]] جهڙين ميونسپلٽين تائين وڃي ٿي، جڏهن ته مستقبل ۾ [[چالڪو ڊي دياث ڪوواروبياس]] ۽ [[لا پاز]] جهڙن علائقن تائين لائينون وڌائڻ جو منصوبو آهي۔

ميٽرو کانسواءِ برقي آمدورفت به موجود آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[ميڪسيڪو شھر ٽرالي بس]] رستا ۽ [[سوچيميلڪو لائيٽ ريل]] لائين شامل آهن، جيڪي ٻئي [[سيرويشيو دي ٽرانسپورٽس اليڪٽريڪوس]] پاران هلائيون وڃن ٿيون۔ مرڪزي علائقي ۾ آخري [[ٽرام|ٽرام]] لائين 1979ع ۾ بند ڪئي وئي۔

=== بس ===
{{Main|ميڪسيڪو شھر ميٽروبس|ريڊ دي ٽرانسپورٽ ڊي پاساجيروس}}
[[File:15-07-17-Mexico-D-F-RalfR-WMA_1274.jpg|thumb|right|[[ميڪسيڪو شھر ميٽروبس]] تيز بس ٽرانزٽ اسٽيشن [[مينا (ميڪسيڪو شھر ميٽروبس)|مينا]]]]
ميڪسيڪو شھر وٽ وسيع بس نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن ۾ عوامي بسون، [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]]، ۽ [[ٽرالي بسون]] شامل آهن۔

=== روڊ ===
ميڪسيڪو شھر وٽ وڏو روڊ نيٽ ورڪ آهي، ۽ نجي گاڏين جو استعمال به نسبتاً وڌيڪ آهي، جنهن جو اندازو 2016ع ۾ 4.5 ملين کان وڌيڪ گاڏين طور لڳايو ويو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/Cuantos-autos-circulan-en-la-CDMX-diariamente-20160922-0101.html|title=¿Cuántos autos circulan en la CDMX diariamente?|work=El Economista|date=22 September 2016|access-date=6 April 2022|language=es|archive-date=4 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104153924/https://www.eleconomista.com.mx/politica/Cuantos-autos-circulan-en-la-CDMX-diariamente-20160922-0101.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هتي هڪ ماحولياتي پروگرام موجود آهي، جنهن کي [[Hoy No Circula]] سڏيو وڃي ٿو، جنهن تحت اهي گاڏيون جيڪي اخراج جي جاچ ۾ ناڪام ٿين ٿيون، انهن کي مخصوص ڏينهن تي هلائڻ کان روڪيو وڃي ٿو، گاڏي جي نمبر پليٽ جي آخري عدد جي بنياد تي، جيئن آلودگي ۽ ٽريفڪ جي گهيراءُ کي گهٽايو وڃي۔&lt;ref&gt;{{cite web |title = Actualización Del Programa Hoy No Circula |url = http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/actualizacion_phnc_dip.pdf |access-date = 21 September 2013 |publisher = Gobierno Del Distrito Federal |language=es |archive-url = https://web.archive.org/web/20130923095052/http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/actualizacion_phnc_dip.pdf |archive-date = 23 September 2013 }}&lt;/ref&gt;

=== سائيڪل هلائڻ ===
{{Main|ايڪوبيسي}}
[[File:15-07-12-Mexico-D-F-RalfR-N3S_9031.jpg|thumb|right|[[زونا روزا]] ۾ ڪرائي لاءِ موجود سائيڪلون]]

ميڪسيڪو شھر جي مڪاني حڪومت [[ايڪوبيسي]] جي انتظام جي نگراني ڪري ٿي، جيڪو اتر آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] آهي۔ هي نظام پائيدار شهري آمدورفت کي فروغ ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو۔ سيپٽمبر 2013ع تائين، هن نظام ۾ 276 اسٽيشنون شامل هيون، جيڪي [[ميڪسيڪو شھر جو تاريخي مرڪز]] کان [[پولانڪو]] تائين پکڙيل علائقي ۾ موجود هيون، ۽ لڳ ڀڳ 4,000 سائيڪلون عوامي استعمال لاءِ دستياب هيون۔&lt;ref&gt;{{cite news |newspaper = km0 |url = http://www.guiadelcentrohistorico.mx/kmcero/acciones-de-gobierno/nuevas-estaciones-de-ecobici |date = September 2013 |author = Jesús de León Torres |title = Nuevas estaciones de EcoBici |language = es |access-date = 20 October 2013 |archive-date = 6 August 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170806132705/http://www.guiadelcentrohistorico.mx/kmcero/acciones-de-gobierno/nuevas-estaciones-de-ecobici |url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.fimevic.df.gob.mx/ciclovia/cartel.htm |title = Untitled Document |work = df.gob.mx |access-date = 18 May 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141112160203/http://www.fimevic.df.gob.mx/ciclovia/cartel.htm |archive-date = 12 November 2014 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://transeunte.org/temas/ciclovia-reforma/ |title=Ciclovía Reforma |access-date=20 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021000458/http://transeunte.org/temas/ciclovia-reforma/ |archive-date=21 October 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ثقافت ==

=== فن ===
{{Main|ميڪسيڪي فن}}
[[File:Al benemerito Benito Juarez, Ciudad de México MEX.jpg|thumb|يادگار ”بنيميريتو [[بينيتو خواريز]] لاءِ“، ميڪسيڪو شھر]]

هن دور جا سيڪيولر فن پارا ۾ [[گهوڙيسوار مجسمو]] [[اسپين جو چارلس چوٿون]] شامل آهي، جيڪو مقامي طور ”ايل ڪاباليٽو“ (ننڍو گهوڙو) سڏيو وڃي ٿو۔ هي ڪانسي جو مجسمو [[مانويل تولسا]] جو ٺاهيل آهي، ۽ اهو [[پلازا تولسا]] ۾، [[پالاسيو دي مينيريا]] (کان ڪني محل) جي سامهون رکيل آهي۔ هن عمارت جي بلڪل سامهون [[ميوزيو ناسيونال دي آرٽي]] (قومي عجائب گهرِ فن) واقع آهي۔

[[File:ReceptHallMUNAL.JPG|thumb|left|upright|[[ميوزيو ناسيونال دي آرٽي]] جو استقباليه هال]]
اوڻيهين صديءَ دوران، فن جو هڪ اهم مرڪز [[اڪاديميا دي سان ڪارلوس]] هو، جيڪو نوآبادي دور ۾ قائم ٿيو ۽ پوءِ [[اسڪويلا ناسيونال دي آرٽيس پلاسٽيڪاس]] (قومي اسڪولِ بصري فنون) بڻيو، جنهن ۾ مصوري، مجسمه سازي ۽ گرافڪ ڊيزائن شامل هئا، ۽ جيڪو [[ميڪسيڪو قومي خودمختيار يونيورسٽي]] جي فن اسڪولن مان هڪ آهي۔ ان دور ۾ شاگردن ۽ استادن پاران تيار ڪيل ڪيترائي ڪم اڄ [[ميوزيو ناسيونال دي سان ڪارلوس]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن۔

انهن شاگردن مان هڪ، [[خوسيه ماريا ويلاسڪو گوميز]]، اوڻيهين صديءَ جي عظيم ترين ميڪسيڪي قدرتي منظر نگارن مان شمار ٿئي ٿو۔ [[پورفيريو دياز]] جي دور حڪومت فنون لطيفه کي سرڪاري سرپرستي ڏني، خاص طور انهن فن پارن کي جيڪي فرينچ اسڪول جي پيروي ڪندا هئا۔ عوامي فن، جهڙوڪ ڪارٽون ۽ تصويري خاڪا، به گهڻو مقبول ٿيا، مثال طور [[خوسيه گوادالوپي پوسادا]] ۽ [[مانويل مانيا]] جا ڪم۔ سان ڪارلوس عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ يورپي استادن جهڙوڪ ريمبرانٽ، ويلازڪيز، مورييو ۽ روبنز جون تصويرون پڻ شامل آهن۔

[[File:Monument to Lázaro Cárdenas (outstretched hand welcoming Spanish immigrants), Parque España, col. Condesa, Condesa, Mexico City.jpg|thumb|[[لازارو ڪارڊيناس]] جي يادگار، [[پارڪيه اسپانيا]]]]

[[ميڪسيڪي انقلاب]] کان پوءِ، ميڪسيڪو شھر ۾ هڪ [[اڳڀرو]] فني تحريڪ جنم ورتو، جنهن کي [[ديواري مصوري]] سڏيو وڃي ٿو۔ [[خوسيه ڪليمنتي اوروزڪو]]، [[ڊيوڊ الفارو سيڪيروس]] ۽ [[ڊيوگو ريويرا]] جهڙن مصورن جا ڪيترائي ڪم شھر جي مختلف عمارتن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، خاص طور [[قومي محل]] ۽ [[پالاسيو دي بيللاس آرٽيس]] ۾۔ ريويرا جي زال [[فريدا ڪاهلو]]، جيڪا مضبوط قومي اظهار لاءِ مشهور هئي، پڻ ميڪسيڪو جي عظيم مصورن مان هئي۔ سندس گهر هاڻي هڪ عجائب گهر آهي، جتي سندس ڪيترائي فن پارا رکيل آهن۔

ريويرا جي دوست [[ڊولوريس اولميدو]] جو اڳوڻو گهر پڻ عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جيڪو سوچيميلڪو علائقي ۾ واقع آهي۔ هن عجائب گهر ۾ ريويرا ۽ ڪاهلو جي تصويرن سان گڏ زنده [[ميڪسيڪي بي وار ڪتو]] پڻ رکيا ويا آهن، ۽ هتي وقتي نمائشون پڻ ٿينديون رهن ٿيون۔

ويهين صديءَ دوران، ميڪسيڪو جي مختلف علائقن مان ڪيترائي فنڪار ميڪسيڪو شھر آيا، جهڙوڪ ويراڪروز جو نقاش [[ليوپولدو مينديز]]، جنهن سماجي ورڪشاپ [[ٽالر دي لا گرافڪا پوپولار]] جي قيام ۾ مدد ڪئي۔ ٻيا ڪيترائي مصور ٻاهرين ملڪن مان به آيا، جهڙوڪ ڪاتالونيا جي مصوره [[ريميديوس وارو]] ۽ اسپيني ۽ يهودي جلاوطن فنڪار۔ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾، فنڪاري تحريڪ آهستي آهستي انقلابي موضوعن کان پري ٿي، ۽ [[خوسيه لوئيس ڪوئواس]] جهڙن فنڪارن جديد طرز اختيار ڪيو۔

=== عجائب گهر ===
[[File:Hochob Campeche - Rekonstruktion des Tempels.jpg|thumb|[[قومي عجائب گهرِ انسانيات]] ۾ هوچوب مندر جي داخلي دروازي جي ٻيهر تعمير]]
[[File:Museo Soumaya Plaza.jpg|thumb|[[ميوزيو سومايا]]]]

ميڪسيڪو شھر ۾ فن، نوآبادي دور، جديد ۽ همعصر فن، ۽ بين الاقوامي فن لاءِ ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن۔ [[ميوزيو تامايو]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ کوليو ويو، جنهن ۾ مصور [[روفينو تامايو]] پاران عطا ڪيل بين الاقوامي همعصر فن جو مجموعو رکيل آهي، جنهن ۾ پڪاسو، ڪلي، ڪنڊنسڪي ۽ وارهول جهڙا فنڪار شامل آهن۔

[[ميوزيو دي آرٽي مودرنو]] ۾ ويهين صديءَ جي ميڪسيڪي فنڪارن جهڙوڪ ريويرا، اوروزڪو، سيڪيروس، ڪاهلو، تامايو ۽ ٻين جا ڪم موجود آهن۔ شھر جي ڏکڻ حصي ۾ [[ميوزيو ڪيرييو خيل]] ۽ [[يونيورسٽاري ميوزيو دي آرٽي ڪنٽيمپورانيو]] جديد فن جي نمائش ڪن ٿا۔

[[ميوزيو سومايا]]، جيڪو [[ڪارلوس سلم]] جي زال جي نالي سان منسوب آهي، فرانس کان ٻاهر [[اوگست رودين]] جي مجسمن جو سڀ کان وڏو خانگي مجموعو رکي ٿو، ۽ ان سان گڏ دالي، ايل گريڪو، ويلازڪيز ۽ ٻين جا ڪم پڻ ڏيکاري ٿو۔

[[ميوزيو سان ايلدي فونزو]]، جيڪو تاريخي عمارت ۾ قائم آهي، باقاعدي طور ميڪسيڪي ۽ بين الاقوامي اعليٰ درجي جون نمائشون منعقد ڪري ٿو۔ [[قومي عجائب گهرِ فن]] پڻ تاريخي مرڪز ۾ واقع آهي، جتي گذريل چار سؤ سالن جي ميڪسيڪي فن جا اهم نمونا رکيل آهن۔

=== موسيقي، ٿيٽر ۽ وندر ===
{{Further|ميڪسيڪو جي موسيقي}}

[[File:Teatro de la Ciudad de Mexico.jpg|thumb|upright|[[شھري ٿيٽر]]، تعمير 1918ع]]
ميڪسيڪو شھر ڪيترن ئي آرڪيسٽرائن جو گهر آهي، جن ۾ [[ميڪسيڪو شھر فلارمونڪ]]، [[قومي سمفوني آرڪيسٽرا]]، [[اوفيونام]]، ۽ [[سمفونيڪا دي مينيريا]] شامل آهن، جيڪي باقاعدي ڪنسرٽ پيش ڪن ٿا۔

ميڪسيڪو شھر عوامي ثقافت ۽ موسيقي جو وڏو مرڪز آهي۔ هتي [[قومي آڊيٽوريم]] جهڙا وڏا هال آهن، جتي عالمي سطح جا فنڪار ۽ اوپيرا نمائشون ٿينديون آهن۔ ٻين اهم جڳهن ۾ [[تيئٽرو ميٽروپوليٽن]]، [[پالاسيو دي لوس ديپورٽيس]] ۽ [[فورو سول]] شامل آهن۔

[[سرڪ ڊو سولئي]] پڻ ڪيترن سالن تائين شھر ۾ پرفارمنس ڏنيون آهن۔ جديد دور ۾ [[ارينا سيوداد دي ميڪسيڪو]]، پيپسي سينٽر، ۽ ٻين آڊيٽوريمز جو اضافو ٿيو آهي۔

=== طعام ===
{{Main|ميڪسيڪو شھر جي کاڌ خوراڪ}}
[[File:Street_tacos_in_Mexico_City_(8495923877).jpg|thumb|ميڪسيڪو شھر جا گهٽيءَ وارا ٽيڪوس]]

اوڻيهين صديءَ تائين، [[ٽيڪو]] ميڪسيڪو شھر جي عام خوراڪ بڻجي چڪا هئا۔ دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته سڀ کان عام کاڌو ”ٽيڪوس دي بارباڪوئا“ هو، جڏهن ته اينچيلاداس، گورديتاس ۽ ٻيا کاڌا پڻ مشهور هئا۔ شھر اندر تازو مڇي ۽ سامونڊي کاڌو پڻ وڏي اهميت رکي ٿو، ۽ [[لا نويوا ويگا مارڪيٽ]] دنيا جي وڏي سامونڊي مارڪيٽن مان هڪ آهي۔

ميڪسيڪو شھر ۾ ميڪسيڪو جي سڀني رياستن جي علائقائي کاڌن سان گڏ بين الاقوامي طعام به موجود آهي، جنهن ۾ پيرس، نيو يارڪ، جاپان، اٽلي ۽ پيرو جي کاڌن جا ريسٽوران شامل آهن۔

ميڪسيڪو شھر ۾، برطانوي رسالي ''[[ريستوران (رسالو)|ريستوران]]'' پاران جاري ڪيل [[ريستوران (رسالو) ٽاپ ٥٠|دنيا جا ٥٠ بهترين ريسٽوران]] واري ٢٠٢٣ع جي فهرست مطابق، ميڪسيڪو شھر ١٣هين نمبر تي رهيو، جتي ميڪسيڪي جديد طرز (اَوَان گارڊ) ريسٽوران [[پُخول (ريسٽوران)|پُخول]] شامل هو، جيڪو ميڪسيڪي شيف [[اينريڪي اولويرا]] جي ملڪيت آهي۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.eater.com/worlds-50-best-restaurants-awards/23767356/the-worlds-50-best-restaurants-2023-the-list-so-far|title=The World's 50 Best Restaurants 2023: The Full List of Winners|date=20 June 2023|first=Hillary Dixler|last=Canavan|work=Eater|access-date=17 May 2024|archive-date=5 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005070901/https://www.eater.com/worlds-50-best-restaurants-awards/23767356/the-worlds-50-best-restaurants-2023-the-list-so-far|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح بَسڪ–ميڪسيڪي فيوزن ريسٽوران [[بيڪو (ريسٽوران)|بيڪو]] پڻ قابلِ ذڪر آهي، جيڪو برونو اوتيئزا ۽ ميڪل ايلونسو گڏجي هلائن ٿا؛ هي ريسٽوران ٥٩هين نمبر تي فهرست کان ٻاهر رهيو، پر گذريل سالن ۾ ٽاپ ٥٠ اندر به شامل رهيو آهي۔&lt;ref name=&quot;2014 awards&quot;&gt;[[ريستوران (رسالو)|ريستوران]], [http://www.theworlds50best.com/list/1-50-winners The World's 50 Best Restaurant Awards: 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521055609/https://www.theworlds50best.com/list/1-50 |date=21 May 2021 }}&lt;/ref&gt; ٢٠١٩ع ۾ ريسٽوران سُد ٧٧٧ به فهرست ۾ ٥٨هين نمبر تي شامل رهيو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theworlds50best.com/list/1-50-winners#t51-100|title=The World's 50 Best Restaurants 1–50 2019|website=theworlds50best.com|access-date=1 October 2019|archive-date=25 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025124036/https://www.theworlds50best.com/list/1-50-winners#t51-100|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٢٠٢٤ع ۾ [[ميڪسيڪو ۾ مشيلن ستارن وارن ريسٽورانن جي فهرست|شھر جي ست ريسٽورانن]] کي [[مشيلن ستارو]] مليو۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bonappetit.com/story/mexico-michelin-guide-restaurants-list-2024|title=These Are Mexico's First Michelin-Starred Restaurants, 2024|date=15 May 2024|access-date=18 May 2024|first=Sam|last=Stone|work=[[بون ايپيٽي]]|archive-date=23 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523165131/https://www.bonappetit.com/story/mexico-michelin-guide-restaurants-list-2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻي پاسي، ڪمگارن جي طبقي وارا [[پولڪيه]] بار، جيڪي ''پولڪيريا'' سڏجن ٿا، سياحن لاءِ ڳولڻ ۽ تجربو ڪرڻ ۾ هڪ چئلينج هوندا آهن۔

=== ميڊيا ===
[[File:TELEVISA_CHAPULTEPEC.jpg|thumb|ميڪسيڪو شھر ۾ [[ٽيليويسا]] جو مرڪزي دفتر]]

ميڪسيڪو شھر ڇپيل ميڊيا ۽ [[اشاعت|ڪتابي اشاعت]] جي صنعتن لاءِ ميڪسيڪو جو سڀ کان اهم مرڪز آهي۔ هتي ڪيترائي روزاني اخبارون ڇپجن ٿيون، جن ۾ ''[[ايل يونيورسال (ميڪسيڪو شھر)|ايل يونيورسال]]''، ''[[ايڪسيلسئير]]''، ''[[ريفورما (اخبار)|ريفورما]]'' ۽ ''[[لا خورنادا]]'' شامل آهن۔ ٻين وڏن اخبارن ۾ ''[[ميلينيو]]''، ''[[ڪرو نيڪا (بوينس آئرس)|ڪرو نيڪا]]''، ''[[ايل ايڪونومسٽا (ميڪسيڪو)|ايل ايڪونومسٽا]]'' ۽ {{lang|es|[[ايل فنانسيئيرو]]}} شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;SIC&quot;&gt;{{cite web |work=Sistema de Información Cultural |publisher=Gobierno de Mexico |language=es |access-date=14 March 2020 |url=https://sic.gob.mx/?table=impresos&amp;disciplina=&amp;estado_id=9 |title=Publicaciones periódicas en Ciudad de México |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731042243/https://sic.gob.mx/?table=impresos&amp;disciplina=&amp;estado_id=9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://libguides.utsa.edu/latamnews |title=Latin American &amp; Mexican Online News |work=Research Guides |publisher=[[University of Texas at San Antonio Libraries]] |location=US |archive-date= 7 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307192643/http://libguides.utsa.edu/latamnews }}&lt;/ref&gt; اهم رسالن ۾ {{Lang|es|[[ايڪسپانسيون (ميڪسيڪو)|ايڪسپانسيون]]}}، ''[[پروسي سو (رسالو)|پروسي سو]]''، ''[[پوڊر]]'' ۽ وندر/تفريح بابت ڪيترائي رسالا شامل آهن، جهڙوڪ ''[[وانيداديس]]''، ''[[ڪيين (رسالو)|ڪيين]]''، ''[[چيلانگو]]''، ''[[ٽي وي نوٽاس|ٽي وي نوٽاس]]''، ۽ ''[[وئگ (رسالو)|وئگ]]''، ''[[جي ڪيو]]'' ۽ ''[[آرڪيٽيڪچرل ڊائجيسٽ]]'' جون مقامي ايڊيشنون۔

هي شهر [[اشتهارسازي جي صنعت]] جو به وڏو مرڪز آهي۔ ڪيترين بين الاقوامي اشتهاري ڪمپنين جا آفيس هتي آهن، جن ۾ گري، [[جي. والٽر ٿامپسن|جي ڊبليو ٽي]]، [[ليو برنيٽ]]، [[يورو آر ايس سي جي]]، [[بي بي ڊي او]]، اوگِلوي، [[ساچي اينڊ ساچي]] ۽ [[ميڪين ايريڪسن]] شامل آهن۔ مقامي ڪمپنيون به هن شعبي ۾ سرگرم آهن، جهڙوڪ الازراڪي، اولابوئيناگا/ڪيمسٽري، تيران، آگستو ايليئاس ۽ ڪليمنتي ڪامارا وغيره۔ شهر ۾ ٦٠ [[ميڪسيڪو شھر جا ريڊيو اسٽيشن]] ڪم ڪن ٿا، ۽ ڪيترائي [[مقامي برادري]] ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ آهن۔

اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا جون ٻه وڏيون ميڊيا ڪمپنيون [[ٽيليويسا]] ۽ [[ٽي وي آزتيڪا]] جون مرڪزيون ميڪسيڪو شھر ۾ آهن۔ [[ٽيليويسا]] اڪثر پاڻ کي اسپيني ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو مواد تيار ڪندڙ ادارو سڏيندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Concentración y convergencia de medios en América Latina|first1=Martín|last1=Becerra|first2=Guillermo|last2=Mastrini|journal=Communiquer|volume=20|year=2017|issue=20|pages=104–120|doi=10.4000/communiquer.2277|doi-access=free|hdl=11336/76220|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ٻين [[ٽيليويزن چينل|مقامي ٽيليويزن]] چينلن ۾ شامل آهن:

[[XHDF-TDT|ايڪس ايڇ ڊي ايف]] ١ (ازتيڪا اونو)،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aztecauno.com/|title=Azteca Uno – Transmisión EN VIVO|website=aztecauno.com|access-date=5 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403143727/https://www.aztecauno.com/|archive-date=3 April 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[XEW-TDT|ايڪس اي ڊبليو]] ٢ (ٽيليويسا ڊبليو)،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.televisa.com/|title=Home|first=Televisa|last=TIM|website=Televisa|access-date=5 April 2019|archive-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408091907/https://www.televisa.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[XHCTMX-TDT|ايڪس ايڇ سي ٽي ايم ايڪس]] ٣،
[[XHTV-TDT|ايڪس ايڇ ٽي وي]] ٤،
[[XHGC-TDT|ايڪس ايڇ جي سي]] ٥،
[[XHTDMX-TDT|ايڪس ايڇ ٽي ڊي ايم ايڪس]] ٦،
[[XHIMT-TDT|ايڪس ايڇ آءِ ايم ٽي]] ٧،
[[XEQ-TDT|ايڪس اي ڪيو]] ٩،
[[XEIPN-TDT|ايڪس اي آءِ پي اين]] ١١،
[[XHUNAM-TDT|ايڪس ايڇ يو اين اي ايم]] ٢٠،
[[XHCDM-TDT|ايڪس ايڇ سي ڊي ايم]] ٢١،
[[XEIMT-TDT|ايڪس اي آءِ ايم ٽي]] ٢٢،
[[XHTRES-TDT|ايڪس ايڇ ٽي ري ايس]] ٢٨،
[[XHTVM-TDT|ايڪس ايڇ ٽي وي ايم]] ٤٠ ۽
[[XHHCU-TDT|ايڪس ايڇ ايڇ سي يو]] ٤٥۔

=== راندين ===
[[File:ACMX16.JPG|thumb|[[ميڪسيڪو شھر ارينا]]]]

[[اسوسيئيشن فٽبال]] ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ سڀ کان وڌيڪ [[راندين جي نشريات|ٽيليويزن تي ڏيکاريل]] فرنچائز راند آهي۔ ميڪسيڪو شھر ۾ ان جون اهم جڳهون [[استاديو آزتيڪا|آزتيڪا اسٽيڊيم]] آهن، جيڪو [[ميڪسيڪو قومي فٽبال ٽيم]] ۽ وڏن ڪلبن [[ڪلب آميريڪا|آميريڪا]] ۽ [[ڪروز آزول]] جو گهر آهي؛ هتي ٩١٬٦٥٣ تماشائي ويهي سگهن ٿا، ۽ هي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم آهي۔ [[استاديو اوليمپيڪو يونيورسيتاريو|اوليمپڪ اسٽيڊيم]] [[ميڪسيڪو يونيورسٽي شھر|سيوداد يونيورسيتاريا]] ۾ واقع آهي، جيڪو فٽبال ڪلب [[پوماس يو اين اي ايم|يونيورسيداد ناسيونال]] جو گهر آهي ۽ ان جي [[ويهڻ جي گنجائش]] ٥٢٬٠٠٠ کان وڌيڪ آهي۔ [[استاديو سيوداد دي لوس ديپورٽيس|اسپورٽس سٽي اسٽيڊيم]]، جنهن ۾ ٣٣٬٠٤٢ تماشائي ويهي سگهن ٿا، [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر ميڪسيڪو شھر]] جي ڀرسان نوچيبوئينا [[ڪولونيا (ميڪسيڪو)|پڙيسري]] ۾ واقع آهي، ۽ تاريخي ڪلب [[اتلانتي ايف. سي.|اتلانتي]] جو گهر آهي۔

آميريڪا، ڪروز آزول ۽ يونيورسيداد ناسيونال ميڪسيڪو شھر ۾ ٻڌل آهن ۽ [[ميڪسيڪو جي پهرين ڊويزن|فرسٽ ڊويزن]] ۾ کيڏن ٿا؛ اهي، گوادالاخارا جي وڏن ڪلبن [[ڪلب ديپورٽيو گوادالاخارا]] سان گڏ، ميڪسيڪو جي روايتي ”بگ فور“ ۾ شامل آهن۔ شھر جون ٽي ڊربيون ”[[ڪلاسڪو خووين]]“ (آميريڪا ۽ ڪروز آزول وچ ۾)، ”[[ڪلاسڪو ڪيپيٽالينو]]“ (آميريڪا ۽ يونيورسيداد ناسيونال وچ ۾)، ۽ ”ڪلاسڪو ميٽروپوليٽانو“ (ڪروز آزول ۽ يونيورسيداد ناسيونال وچ ۾) آهن۔

ميڪسيڪو [[فيفا ورلڊ ڪپ]] جي ميزباني [[١٩٧٠ فيفا ورلڊ ڪپ|١٩٧٠ع]] ۽ [[١٩٨٦ فيفا ورلڊ ڪپ|١٩٨٦ع]] ۾ ڪئي، ۽ آزتيڪا اسٽيڊيم ورلڊ ڪپ جي تاريخ جو پهريون اسٽيڊيم آهي جنهن فائنل ٻه دفعا ميزبان ڪيو۔ شھر [[٢٠٢٦ فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ پڻ ميزبان شهرن مان هڪ هوندو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 |title=FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026™ |access-date=28 December 2022 |archive-date=28 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228153555/https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو شھر پهريون لاطيني آمريڪي شهر آهي جنهن اولمپڪ راندين جي ميزباني ڪئي؛ هن شهر [[١٩٦٨ سمر اولمپڪس]] ۾ اولمپڪ رانديون ڪرائيون، جتي هن [[بوينس آئرس]]، [[ليون]] ۽ ڊيٽرائٽ خلاف بوليون کٽي ميزباني حاصل ڪئي۔ شهر ١٩٥٥ع ۽ ١٩٧٥ع جي [[پئن آمريڪن گيمز]] جي به ميزباني ڪئي، ۽ [[آءِ سي ايف ڪينو اسپرنٽ ورلڊ چيمپئن شپ|آءِ سي ايف فليٽ واٽر ريسنگ ورلڊ چيمپئن شپ]] ١٩٧٤ع ۽ ١٩٩٤ع ۾ هتي ٿيون۔ [[لوچا ليبرے]] ميڪسيڪو جي هڪ قسم جي ريسلنگ آهي ۽ ملڪ ۾ تمام مقبول آهي؛ شھر ۾ ان جا اهم هنڌ [[ارينا ميڪسيڪو]] ۽ [[ارينا ڪوليسيو]] آهن۔

[[File:Autódromo_Hermanos_Rodríguez,_June_4,_2018_SkySat_(cropped).jpg|thumb|[[اٽوڊرومو ايرمانوس روڊريگيز]]]]
[[اٽوڊرومو ايرمانوس روڊريگيز]] موٽر اسپورٽ جو مکيه مرڪز آهي، ۽ هتي فارمولا ١ [[ميڪسيڪي گرانڊ پري]] ٢٠١٥ع کان ٻيهر شروع ٿيڻ کان پوءِ ٿيندو رهي ٿو؛ هي ايونٽ اڳ ١٩٦٢ع کان ١٩٧٠ع تائين، ۽ وري ١٩٨٦ع کان ١٩٩٢ع تائين ٿيندو رهيو هو۔ ٢٠١٦ع کان هتي فارمولا اي [[ميڪسيڪو شھر اي پري]] پڻ ٿيندو آهي۔ ١٩٨٠ع کان ١٩٨١ع ۽ وري ٢٠٠٢ع کان ٢٠٠٧ع تائين، هن سرڪٽ تي [[چيمپ ڪار]] ورلڊ سيريز جو [[گران پريميئو دي ميڪسيڪو]] پڻ ٿيو۔ ٢٠٠٥ع کان [[ناسڪار]] [[نيشن وائڊ سيريز]] هتي [[ڪورونا ميڪسيڪو ٢٠٠|ٽيلسل–موٽورولا ميڪسيڪو ٢٠٠]] هلائيندي هئي۔ ٢٠٠٥ع ئي [[گرانڊ آمريڪن روڊ ريسنگ اسوسيئيشن|گرانڊ-ايم]] [[روليڪس اسپورٽس ڪار سيريز]] پاران ميڪسيڪو شھر ٢٥٠ جي پهرين رن جو سال پڻ هو۔ ٻنهي ريسن کي ٢٠٠٩ع لاءِ پنهنجي سيريزن جي شيڊول مان هٽايو ويو۔

بيسبال پڻ هتي پيشورانه طور کيڏيو وڃي ٿو۔ ميڪسيڪو شھر [[ديابلو س روخوس ڊيل ميڪسيڪو|ميڪسيڪو شھر ريڊ ڊيولز]] ([[ميڪسيڪي ليگ (بيسبال)|ميڪسيڪي ليگ]]) جو گهر آهي، جنهن کي ميجر ليگ بيسبال طرفان ٽرپل-اي ليگ سمجھيو وڃي ٿو۔ اهي پنهنجي هوم ميچون [[استاديو الفريدو هارپ هيليو]] ۾ کيڏن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mexicodesign.com/estadio-diablos-la-integracion-comunitaria/|title=Estadio Diablos: la integración comunitaria|date=5 April 2019|website=México Design|language=es-MX|access-date=8 April 2019|archive-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408190420/http://www.mexicodesign.com/estadio-diablos-la-integracion-comunitaria/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو شھر ۾ نوجوان بيسبال رانديگرن لاءِ لڳ ڀڳ ١٠ لِٽل ليگس پڻ آهن۔ ٢٠٠٥ع ۾، ميڪسيڪو شھر آمريڪا کان ٻاهر [[نيشنل فٽبال ليگ|اين ايف ايل]] جي ريگولر سيزن ميچ جي ميزباني ڪندڙ پهريون شهر بڻيو؛ هي ميچ [[استاديو آزتيڪا|آزتيڪا اسٽيڊيم]] ۾ ٿي، جتي ١٠٣٬٤٦٧ ماڻهو آيا، ۽ ٢٠٠٩ع تائين اها اين ايف ايل ريگولر سيزن ميچ لاءِ سڀ کان وڏي حاضري هئي۔&lt;ref&gt;{{cite news |url = https://www.nfl.com/news/nfl-regular-season-record-crowd-of-105-121-sees-giants-cowboys-09000d5d812c91b4 |title = NFL regular-season-record crowd of 105,121 sees Giants-Cowboys |website = NFL.com |agency = Associated Press |access-date = 2 January 2015 |archive-date = 8 January 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170108005049/http://www.nfl.com/news/story/09000d5d812c91b4/article/nfl-regularseasonrecord-crowd-of-105121-sees-giantscowboys |url-status = live }}&lt;/ref&gt;

شهر ڪيترين [[نيشنل بيسڪٽبال اسوسيئيشن|اين بي اي]] پري-سيزن راندين جي ميزباني پڻ ڪئي آهي، ۽ بين الاقوامي بيسڪٽبال جو [[فيبا آميريڪاز چيمپئن شپ]] پڻ هتي ٿيو آهي، ان سان گڏ آمريڪا جي ميجر ليگ بيسبال جون نمائش ميچون به [[فورو سول]] ۾ ٿينديون رهيون آهن۔ ٢٠١٧ع ۾، اين بي اي ڪمشنر [[ايڊم سلور]] ميڪسيڪو شھر ۾ [[اين بي اي جي ليگ|اين بي اي جي ليگ]] جي توسيعي ٽيم رکڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي، جيڪا ١٢ ڊسمبر ٢٠١٩ع تي عمل ۾ آئي جڏهن سلور [[ميڪسيڪو شھر ارينا]] ۾ پريس ڪانفرنس دوران اعلان ڪيو ته [[ليگا ناسيونال دي بالونسستو پروفيشنال|ايل اين بي پي]] ٽيم [[ڪپيتانيس دي لا سيوداد دي ميڪسيڪو]] ٢٠٢٠–٢١ سيزن ۾ پنجن سالن جي معاهدي تحت جي ليگ ۾ شامل ٿيندي۔

ميڪسيڪو شھر ۾ ٻين راندين جون سهولتون [[پالاسيو دي لوس ديپورٽيس]] انڊور ارينا، [[البيرڪا اوليمپيڪا فرانسسڪو مارڪيز|فرانسسڪو مارڪيز اوليمپڪ سوئمنگ پول]]، [[هيپودرومو دي لاس آميريڪاس]]، [[اگوستين ميلگار اوليمپڪ ويلودروم]]، ۽ گھوڙ سواري، گھوڙن جي ڊوڙ، آئس هاڪي، [[رگبي فٽبال|رگبي]]، آمريڪي فٽبال، بيسبال ۽ بيسڪٽبال لاءِ مختلف هنڌ شامل آهن۔ ميڪسيڪو شھر جي ڪانگريس پاران روايتي بيل فائٽس تي ٢٠٢٥ع ۾ پابندي لڳڻ کان اڳ، [[بيل فائٽنگ]] سيزن دوران هر آچر ٥٠٬٠٠٠ سيٽن واري [[پلازا دي توروس ميڪسيڪو|پلازا ميڪسيڪو]] ۾ ٿيندي هئي، جيڪا دنيا جي وڏي ترين بيل رنگ طور سڃاتي ويندي آهي۔ ميڪسيڪو شھر جا [[گالف ڪورس]] عورتن جي [[ايل پي جي اي]] ايڪشن جي ميزباني پڻ ڪري چڪا آهن، ۽ ٻه [[ورلڊ ڪپ (مردن جو گالف)|مردن جا گالف ورلڊ ڪپ]] پڻ هتي ٿيا آهن۔ شھر ۾ ڪورس خانگي توڙي عوامي طور دستياب آهن۔

{{multiple image
| direction         = horizontal
| align             = center
| width1            = 200
| width2            = 220
| width3            = 200
| width4            = 180
| image1            = Sobrevuelos_CDMX_IMG_5971_(25513748117).jpg
| image2            = Estadio Olímpico Universitario - aerial view.jpg
| image3            = Sobrevuelos_CDMX_HJ2A6001_(40386252041).jpg
| image4            = Estadio_Alfredo_Harp_Helú_(2019).jpg
| caption1          = [[استاديو آزتيڪا|آزتيڪا اسٽيڊيم]]
| caption2          = [[استاديو اوليمپيڪو يونيورسيتاريو|يونيورسٽي اوليمپڪ اسٽيڊيم]]
| caption3          = [[استاديو سيوداد دي لوس ديپورٽيس|اسپورٽس سٽي اسٽيڊيم]]
| caption4          = [[استاديو الفريدو هارپ هيليو|الفريدو هارپ هيليو اسٽيڊيم]]
}}

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|ميڪسيڪو|ميسواميريڪا|لاطيني آميريڪا|اتر آميريڪا|جاگرافي}}
* [[ميڪسيڪو شھر جي کاڌ خوراڪ]]
* [[ميڪسيڪو شھر جي جينٽريفڪيشن]]
* [[ميڪسيڪو شھر جا باريوس ماجيڪوس]]
* [[وڏن شھرن جو آبهوا قيادت گروپ]]
* [[آميريڪا جي وڏن شھرن جي فهرست]]
* [[ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
* [[ميڪسيڪو جو خاڪو]]


* [[:باب:شهر]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{OSM relation|1376330}}
* [https://mexicocity.cdmx.gob.mx/ ميڪسيڪو شھر جي حڪومت] {{in lang|en}}

{{ميڪسيڪو شھر}}
{{Navboxes
|title= ميڪسيڪو شھر سان لاڳاپيل مضمون
|list=
{{ميڪسيڪو شھر سينٽرو جون تاريخي عمارتون}}
{{اتر آميريڪا جون گاديون}}
{{ميڪسيڪو جون رياستي گاديون}}
{{اولمپڪ سمر گيمز ميزبان شھر}}
{{پين آميريڪن گيمز ميزبان شھر}}
{{اسپيني نوآبادي دور جي معمارِي}}
{{ميڪسيڪو جون رياستون}}
{{ميڪسيڪو جا عالمي ورثي وارا ماڳ}}
{{دنيا جا سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهري علائقا}}
{{ميگا شھر}}
}}
{{Subject bar |commons=yes |n=yes |n-search=Category:Mexico City |wikt=yes |b=yes |q=yes |q-search=Mexico |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes |d-search=Q1489}}
{{Authority control}}

[[Category:ميڪسيڪو شھر| ]]
[[Category:1520ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون ميڪسيڪو ۾]]
[[Category:نئين اسپين ۾ 1521ع جون قيامون]]
[[Category:ميڪسيڪو ۾ 1521ع]]
[[Category:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[Category:اتر آميريڪا جون گاديون]]
[[Category:ميڪسيڪو جا شھر]]
[[Category:ميڪسيڪو شھر جو ميٽروپوليٽن علائقو]]
[[Category:ناهوآ آبادڪاريون]]
[[Category:1521ع ۾ قائم ٿيل آباديون]]
[[Category:ميڪسيڪو جون انتظامي ذيلي وحدتون]]

==نوٽ==

{{notelist}}
[[زمرو:ميڪسيڪو شهر]]
[[زمرو:وڏا شهر]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:ميڪسيڪو]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا شھر]]
[[زمرو:ميڪسيڪو ۾ شهر]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:ميڪسيڪو ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]</text>
      <sha1>nukf41y07x9s9wj055gff2m9wdlal4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بينا مسرور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75451</id>
    <revision>
      <id>374610</id>
      <parentid>264430</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8355" sha1="5gossicxtannuj7g1qtgb22k0at7pld" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو شخصيت|name=بينا مسرور|image=|alt=|caption=|birth_name=ماهجبين بينا|birth_date={{birth date and age|1958|01|29|df=y}}|birth_place=[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]|education=سنڌ يونيورسٽي|occupation=اداڪاره {{!}} ليکڪ {{!}} ڊائريڪٽر|years_active=1976 – موجود|spouse=[[بيدل مسرور]] (ور)|children=[[پارس مسرور]] (پٽ)|parents=صلاح الدين احمد بلوچ (والد)}}

'''بينا مسرور''' هڪ پاڪستاني اداڪاره، ليکڪ ۽ ڊائريڪٽر آهي. &lt;ref name=&quot;SindhiNews&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%A7%20%D9%85%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1|title=بينا مسرور|date=September 20, 2023|website=Sindhi News}}&lt;/ref&gt; هوءَ ڊرامن ''دل بنجارا'' ، ''آنگن'' ، ''بيٽيان'' ، ''آگر'' ۽ ''جان جان'' ۾ پنهنجي نمايا ڪردارن جي ڪري مشهور رھي آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/betiyaan-ary-fahad-sheikh-fatima-effendi-picture-viral/|title=Betiyaan: Fahad Sheikh's picture with Fatima Effendi goes viral|date=May 7, 2023|website=ARY News}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
بينا 1958ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ، [[سنڌ]] [[پاڪستان]] ۾ پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;SindhiNews&quot; /&gt; هن ابتدائي تعليم حيدرآباد جي اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ سنڌ يونيورسٽي مان گريجوئيشن ڪئي. بينا جو پيءُ صلاح الدين احمد بلوچ ڊپٽي سپرڊنٽ هو ۽ سندس ماءُ گهريلو عورت هئي. &lt;ref name=&quot;SindhiNews&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%A7%20%D9%85%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1|title=بينا مسرور|date=September 20, 2023|website=Sindhi News}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%A7%20%D9%85%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1 &quot;بينا مسرور&quot;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Sindhi News''. September 20, 2023.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; بينا جي ڀيڻ [[سحر امدا سنڌي|سحر امداد سنڌي]] شاعره ۽ ليکڪا آهي. &lt;ref name=&quot;DhartiTV&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.youtube.com/watch?v=lM_5mVhjWyQ|title=Dharti Ja Sitara {{!}} Baakh Pirzada {{!}} Bedil Masroor {{!}} Beena Masroor|date=November 8, 2023|website=Dharti TV}}&lt;/ref&gt;

بينا کي اداڪاري ۾ دلچسپي هئي ۽ اسڪول کان پوءِ ڪاليج ۾ اسٽيج ڊرامن ۽ ٿيٽر ڊرامن ۾ ڪم ڪندي رھندي هئي. &lt;ref name=&quot;DhartiTV&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.youtube.com/watch?v=lM_5mVhjWyQ|title=Dharti Ja Sitara {{!}} Baakh Pirzada {{!}} Bedil Masroor {{!}} Beena Masroor|date=November 8, 2023|website=Dharti TV}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=lM_5mVhjWyQ &quot;Dharti Ja Sitara | Baakh Pirzada | Bedil Masroor | Beena Masroor&quot;]. ''Dharti TV''. November 8, 2023.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ڪاليج جي ڏينهن ۾ هوءَ پي ٽي وي سينٽر تي پهتي ۽ پروڊيوسر [[ذوالفقار نقوي]] سان ملاقات ٿي. هن ساڻس رابطو ڪيو ۽ هن کي پنهنجي ڊرامي ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ عرض ڪيو جيڪو هو پروڊيوس ڪري رهيو هو، پوءِ هن اها آڇ قبول ڪئي پر هن کيس چيو ته هن کي پنهنجي والدين کان اجازت وٺڻي آهي، جڏهن هن پنهنجي والدين کان اجازت ورتي ته انهن کيس ڊرامن ۾ ڪم ڪرڻ جي اجازت ڏني. ۽ هن ذوالفقار نقوي کي فون ڪري ٻڌايو ته هوءَ سندس ڊرامي ۾ ضرورڪم ڪندي. &lt;ref name=&quot;DhartiTV&quot;/&gt;

== ڪيريئر ==
کيس پروڊيوسر ذوالفقار نقوي پنهنجي ڊرامي ''منزل'' ۾ پروين اڪبر سان گڏ مرڪزي ڪردار ۾ ڪاسٽ ڪيو هو، اهو ڊرامو [[سنڌي ٻوليءَ]] ۾ هو، جيڪو [[شمشير الحيدري|شمشيرالحيدري]] لکيو هو ۽ اهو پڻ ڪامياب ٿيو، جنهن بعد کيس ڪيترن ئي هدايتڪارن کان وڌيڪ پيشڪش مليون. &lt;ref name=&quot;DhartiTV&quot;/&gt; ان کان پوءِ هن ڪيترن ئي سنڌي ڊرامن ''ا''طاعت ، سفر ۽ صحبت ، ماٿر ، ڪيدو ڪرونڀار ، پيرا ، نڪيلي ، برهان ڀنڀور مان ۽ خالي گوهر ۾ ڪم ڪيو. &lt;ref name=&quot;SindhiNews&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;PakistanTelevisionCorporation&quot;&gt;{{Cite journal|date=2000|title=اداکارہ اور مصنفہ بینا مسرور کا انٹرویو}}&lt;/ref&gt;

ان بعد هن ٻه ڊراما سنڌي ''نيلي'' ۽ ''ٽوپو'' لکيا جن جي هدايتڪاري بديل مسرور ۽ [[محمد بخش سميجو|محمد بخش سميجي]] ڪئي. بينا ڪجهه ڊرامن ''هر جيت'' ، ''زندگي هڪ ڪن'' ، ''مورت'' ، ''سنيه جي سک'' ۽ ''دل ڪا مامالا'' پڻ هدايت ڪئي. &lt;ref name=&quot;SindhiNews&quot;/&gt;

بينا ڪمرشل ۽ اشتهارن ۾ به ڪم ڪيو، بعد ۾ هن بينا جي نالي سان سنڌي رسالن ۽ اخبارن لاءِ به شاعري ڪرڻ شروع ڪئي. &lt;ref name=&quot;PakistanTelevisionCorporation&quot;/&gt;

جتان هوءَ ڊرامن ''وصل يار'' ، ''دل بنجارا'' ، ''ترپ'' ، ''بيتيان'' ، ''آگر'' ۽ ''جان جان'' ۾ نظر آئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/fatima-effendi-unseen-pictures-betiyaan-sets/|title=Fatima Effendi drops unseen pictures from 'Betiyaan' sets|date=February 8, 2023|website=ARY News}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/betiyaan-star-cast-off-screen-viral-pictures/|title='Betiyaan' girls bond off-screen: Pictures inside|date=July 12, 2023|website=ARY News}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==
بينا ڳائڻي بيدل مسرور سان شادي ڪئي ۽ کيس ست ٻار آهن. بينا جو پٽ پارس مسرور هڪ اداڪار ۽ اسڪرين رائٽر آهي &lt;ref name=&quot;SindhiNews&quot;/&gt;

== فلموگرافي ==

=== ٽيليويزن ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; |سال
! scope=&quot;col&quot; |عنوان
! scope=&quot;col&quot; |ڪردار
! scope=&quot;col&quot; |نیٽ ورڪ
|-
|1976
|''منزل''
|بینا
|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|PTV]]&lt;ref name=&quot;SindhiNews&quot;/&gt;
|-
|1984
|''اونڊا عین روشنی''
|زارین
|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|PTV]]
|-
|1987
|''سبھجا سپرین''
|جنات
|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|PTV]]
|-
|1994
|''ملقیۃ''
|آمیر
|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|PTV]]
|-
|2015
|''واسل-ی-یار''
|ش‍ین جی ماء
|ای آر وائی ڊجیٽل
|-
|2016
|''س‍‍‍‍ی ی‍ی''
|من جی ماء
|ای آر وائی ڊجیٽل
|-
|2016
|''دل بنجارا''
|عایز جی ماء
|ہم ٽی وی
|-
|2018
|''آنگن''
|مای میزی
|ہم ٽی وی
|-
|2020
|''تارپ''
|زنیار جی ڏاڏی
|ہم ٽی وی
|-
|2022
|''عشق نہ آسان''
|سمیر جی ماء
|آن ٽی وی
|-
|2022
|''بیتیان''
|لی جی ماء
|ای آر وائی ڊجیٽل&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/fatima-effendi-favourite-makeup-look-betiyaan-drama/|title=Watch video: Fatima Effendi demonstrates favourite makeup look|date=December 15, 2023|website=ARY News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/qudsia-ali-records-reels-with-actor-mohammad-ahmed/|title=Qudsia Ali recreates hilarious reels with senior actor Mohammad Ahmed|date=June 5, 2023|website=ARY News}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|''آگر''
|مای مای مایہ
|ہم ٽی وی
|-
|2023
|''جہان-ای-جہان''
|کشور جی ماء
|ای آر وائی ڊجیٽل
|}

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:ايڪيهين-صديءَ جون پاڪستاني اداڪارائون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:1958ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:سنڌي اداڪار]]
[[زمرو:پاڪستاني اداڪار]]
[[زمرو:اڻ-نظرثاني ٿيل ترجمن وارا صفحا]]</text>
      <sha1>5gossicxtannuj7g1qtgb22k0at7pld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ۾ ڊيم ۽ ذخيرن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76218</id>
    <revision>
      <id>374736</id>
      <parentid>287115</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T00:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26638" sha1="ft1qf6vh515xq9s3h6xjq489iy5gnpv" xml:space="preserve">[[File:Tarbela.jpg|thumb|[[تربيلا ڊيم]]، خیبر پختونخوا]]هي صفحو صوبن جي حساب سان '''[[پاڪستان]] ۾ [[بند|ڊيمن]] ۽ ذخيرن جي فهرست''' ڏيکاري ٿو. وڏن ڊيمن بابت عالمي ڪميشن موجب [[پاڪستان]] ۾ [https://how2havefun.com/blog/travel-dams-pakistan 73 ڊيم ۽ ذخيرا] 15 میٹر (49 فوت) کان مٿي اوچائي ۾ آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.icold-cigb.org/GB/World_register/general_synthesis.asp?IDA=206|title=Number of Dams by Country Members|website=General Synthesis|publisher=International Commission on Large Dams (ICOLD)|access-date=9 July 2012}}&lt;/ref&gt; پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] ۾ [[تربيلا ڊيم]] دنيا جو سڀ کان وڏو زمين سان ڀريل ڊيم آهي ۽ ساخت جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو ڊيم آهي.&lt;ref name=&quot;wcd-study&quot;&gt;{{Cite report|deadurl=2010-10-28|archivedate=2010-06-13}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;eo-dam&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://earth.jsc.nasa.gov/EarthObservatory/Tarbela_Dam,_Pakistan.htm|title=Tarbela Dam, Pakistan|last=Earth Sciences Web Team|website=Earth Observatory|publisher=National Aeronautics and Space Administration|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715214717/http://earth.jsc.nasa.gov/EarthObservatory/Tarbela_Dam%2C_Pakistan.htm|archive-date=2010-07-15|access-date=2010-10-28}}&lt;/ref&gt; [[ميراڻي ڊيم]] 5,88,690 ڪيوبڪ هيڪٽوميٽرن جي ٻوڏ سان گڏ ٻوڏ کان بچاءَ لاءِ مقدار جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيم آهي&lt;ref name=&quot;FS&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.icold-cigb.org/GB/World_register/general_synthesis.asp?IDA=215|title=Classification By Volume For Flood Protection|website=General Synthesis|publisher=International Commission on Large Dams (ICOLD)|access-date=9 July 2012}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته سبڪزئي ڊيم 23,638 ڪيوبڪ هيڪٽوميٽرن جي ٻوڏ سان گڏ ستين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;FS&quot; /&gt; 21 جنوري، 2021ع تي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] حڪومت اعلان ڪيو ته هو [[بلوچستان]] صوبي ۾ 16 نوان ننڍا ڊيم ٺاهيندي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.brecorder.com/news/40053398/16-new-dams-will-be-built-in-balochistan-says-cm-khan|title=16 new dams will be built in Balochistan, says CM Khan|date=19 January 2021}}&lt;/ref&gt; اهڙي طرح [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] حڪومت [[سليمان جبل جو سلسلو|سليمان جبل جي حدن]] سان گڏ 13 نون ننڍن ڊيمن جي منصوبن جو اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.thenews.com.pk/print/786773-13-reservoirs-dams-to-be-constructed-in-suleman-ranges|title='13 reservoirs, dams to be constructed in Suleman Ranges'}}&lt;/ref&gt;
==وڏا ڊيم== 
بين الاقوامي ڪميشن آن لارج ڊيم (ICOLD) جي مطابق، بنياد کان 15 ميٽر (49 فوٽ) مٿي اوچائي کان وڌيڪ ڊيمن کي وڏن ڊيمن طور سڃاتو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ وڏن ڊيمن جي مڪمل فهرست هيٺ ڏنل آهي. 

اوچائي 100 ميٽر (330 فوٽ) کان مٿي. 
==آزاد ڪشمير==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot; 
|-
! &lt;small&gt;درياهه&lt;/small&gt;!! &lt;small&gt;ڊيم/ذخیرو&lt;/small&gt;!! &lt;small&gt;مقام&lt;/small&gt;!! &lt;small&gt;قسم&lt;/small&gt;!! &lt;small&gt;اوچائي&lt;/small&gt;!! &lt;small&gt;ڊگھائي&lt;/small&gt;!! &lt;small&gt;رکڻ جي گنجائش&lt;/small&gt;!! &lt;small&gt;ذخيري جي ايراضي&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sup&gt;(اسڪوائرڪلوميٽر)&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;!! &lt;sub&gt;مڪمل ٿيڻ جو سال&lt;/sub&gt;!! &lt;small&gt;مقصد&lt;/small&gt;
|-
| [[جھلم ندي]]
| [[منگلا ڊيم]]
| [[ميرپور ضلعو]]
| [[تڙ بند]]
| '''&lt;small&gt; &lt;sub&gt;147 ميٽر&lt;br&gt;&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;482 فوٽ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| '''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;138 ميٽر&lt;br&gt;&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;453 فوٽ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''7,25,18,11,000 ڪب ميٽر'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;58,79,139 ایڪڙ۔فوٽ&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''250 چورس ڪلوميٽر&lt;br&gt;'''&lt;/sub&gt;'''&lt;sup&gt;97 چورس میل&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|1967ع
|[[آبپاشي]]، هائيڊرو اليڪٽرڪ ۽ پاڻيءَ جي فراهمي
|-
| [[نيلم ندي]]
| [[نيلم۔جهلم هائيڊرو پاور پلانٽ]]
| [[مظفر آباد ضلعو]]
| [[ڪشش ثقل بند]]
| '''&lt;small&gt; &lt;sub&gt;147 ميٽر&lt;br&gt;&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;482 فوٽ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| '''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;138 ميٽر&lt;br&gt;&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;453 فوٽ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''80,00,000 ڪعب ميٽر'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;  &lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;6,486 ایڪڙ۔فوٽ&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|
&lt;small&gt;N/A&lt;/small&gt;
|1967ع
|هائيڊرو اليڪٽرڪ ۽ پاڻيءَ جي فراهمي
|-
| [[پونڇ ندي]]
| [[گلپور هائيڊرو پاور پلانٽ]]
| [[ڪوٽلي ضلعو]]
| [[ڪشش ثقل بند]]
| '''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;35 ميٽر&lt;br&gt;&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;115 فوٽ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| '''&lt;small&gt;&lt;sub&gt;238 ميٽر&lt;br&gt;&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;781 فوٽ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;'''
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''2,18,93,000 ڪعب ميٽر'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;17,749 ایڪڙ۔فوٽ&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''9,390 چورس ڪلوميٽر&lt;br&gt;'''&lt;/sub&gt;'''&lt;sup&gt;3,625 چورس میل&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|1967ع
|هائيڊرو اليڪٽرڪ ۽ پاڻيءَ جي فراهمي
|}

==بلوچستان==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot; 
|-
! نالو
! جڳھ/ويجهو شهر
! ٺهيل
! اوچائي
! گنجائش
! مڪمل ٿيڻ جو سال
! بجلي جي گنجائش 
|-
|آڪڙا ڪور ڊيم
|گوادر
|آڪڙا ڪور ندي
|21 میٽر
(69 فوٽ)
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''2,10,00,000 مڪعب۔میٽر'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;17,025 ايڪر۔فوٽ&lt;/small&gt;
|1995
|-
|اماچ ڊيم
|مستونگ
|اماچ ندي
|{{convert|15.2|m|ft}}
|{{convert|1675000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1987
|-
|بند چمن ڊيم
|تربت
|بند چمن ندي
|{{convert|15|m|ft}}
|{{convert|2467000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1994
|-
|گور ڊيم
|قلات
| دستياب ناهي
|{{convert|15.2|m|ft}}
|{{convert|498000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|
|-
|هنگي ڊيم
|ڪوئيٽا
|هنگي ندي
|{{convert|15|m|ft}}
|{{convert|201000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1995–96
|-
|حب ڊيم 
|حب شهر
|حب ندي
|{{convert|48|m|ft}}
|{{convert|1057000000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1979
|-
|کڊ ڪوچا ڊيم
|مستونگ
|کڊ ڪوچا ندي
|{{convert|15.2|m|ft}}
|{{convert|117000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1984
|-
|خجير ڊيم
|قلعه سيف الله
|خجير ندي
|{{convert|15|m|ft}}
|{{convert|308000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1991
|-
|ڪلان ڊيم
|خاران
|
|
|
|
|-
|مانا اسٽوريج ڊيم
|زيارت
|مانا ندي
|{{convert|19.8|m|ft}}
|{{convert|1825000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1961
|-
|منگي ڊيم
|زيارت
|بوئن ويالا ندي
|{{convert|18|m|ft}}
|{{convert|130000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1982
|-
|ميراڻي ڊيم
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|
|
|}
|مڪران 
|دشت درياهه
|{{convert|39|m|ft}}
|{{convert|373,000,000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2006
|-
|ناولونگ ڊيم
|جھل مگسي
|مولا ندي
|{{convert|56.7|m|ft}}
|
|2015
|-
|نيلگ دشت ڊيم
|ضلعو ڪيچ
|دشت درياهه
|
|
|2019
|-
|نشپا ڊيم 
|مستونگ
|نشپا ندي
|{{convert|15|m|ft}}
|{{convert|115000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1994
|-
|پیناڪئي ڊيم
|قلعه سيف الله
|پیناڪئي ندي
|{{convert|15.2|m|ft}}
|{{convert|48000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1994
|-
|سبڪزئي ڊيم
|ژوب
|زوب ندي
|{{convert|34.75|m|ft}}
|{{convert|32700|acre.ft|m3|0|abbr=on}}
|2007
|-
|سسناڪ مانا اسٽوريج ڊيم
|زيارت
|سسناڪ ندي
|{{convert|19|m|ft}}
|{{convert|271000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1993
|-
|سسئي پنو ڊيم
||مڪران
|موسمي درياهه
|
|
|
|-
|شادڪ ڊيم
|پشين
|شادڪ ندي
|{{convert|15.2|m|ft}}
|{{convert|86000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1983
|-
|شادي ڪور اسٽوريج ڊيم
|پسني
|مينهن جو پاڻي
|{{convert|25|m|ft}}
|{{convert|37000|acre.ft|m3|0|abbr=on}}
|
|-
|شگئي ڊيم
|ڪوئيٽا
|مينهن جو پاڻي
|{{convert|15.2|m|ft}}
|{{convert|381000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1993
|-
|شيڪر ڊيم
|پشين
|شيڪر ندي
|{{convert|19|m|ft}}
|{{convert|61000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1988
|-
|اسپن ڪاريز ڊيم
|ڪوئيٽا
|&lt;small&gt;نار درياهه ۽ مردار درياهه&lt;/small&gt;
|{{convert|29|m|ft}}
|{{convert|6800000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1945
|-
|تبائي ڊيم
|ڪوئيٽا
|تبائي ندي
|{{convert|15|m|ft}}
|{{convert|175000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1994
|-
|تنگي ڊيم
|قلعه سيف الله
|تنگي ندي
|{{convert|15.2|m|ft}}
|{{convert|75000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1997
|-
|ٿمارڪ ڊيم
|پشين
|
|{{convert|15.2|m|ft}}
|{{convert|241000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1986 
|-
|ٽوٿ ڊيم
|قلات
|ٽوٿ درياهه
|{{convert|16|m|ft}}
|{{convert|490000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1991
|-
|انڊر بيس ڊيم
|قلعه سيف الله
|&lt;small&gt;انڊر بيس ندي (ڪاريز)&lt;/small&gt;
|{{convert|15.2|m|ft}}
|{{convert|86000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1985
|-
|وليتنگي ڊيم
|ڪوئيٽا
|ولیتنگي ندي
|{{convert|24|m|ft}}
|{{convert|510000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1961
|-
|}

==گلگت بلتستان==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot; 
|-
! نالو
! جڳھ/ ويجهو شهر
! ٺهيل
! اوچائي
! گنجائش
! مڪمل ٿيڻ جو سال
! بجلي جي گنجائش 
|-
|ڪٽزارہ ڊيم
|اسڪردو
|&lt;small&gt;شيوڪ، شگر ۽ سنڌو ندي&lt;/small&gt;
|
|3,50,00,000
ايڪر۔فوٽ
|''TBD''
|15,000 میگا واٽ
|-
|ستپارا ڊيم
|اسڪردو
|ستپارا ڍنڍ
|39 میٽر &lt;small&gt;(128 فوٽ)&lt;/small&gt;
|93,310 ايڪر۔فوٽ
|2013ع
|17 
میگا واٽ
|-
|بونجي ڊيم
|بونجي
|سنڌو ندي
|190 میٽر &lt;small&gt;(620 فوٽ)&lt;/small&gt;
|1900 مڪعب میٽر فی سیڪند
|''TBD''
|
|}

==اسلام آباد وفاقي گاديء وارو علائقو==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot; 
|-
! نالو
! جڳھ/ ويجهو شهر
! ٺهيل
! اوچائي
! گنجائش
! مڪمل ٿيڻ جو سال
! بجلي جي گنجائش 
|-
|انگوري ڊيم
|&lt;small&gt;'''&lt;sub&gt;اسلام آباد راڄڌاني&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;وارو&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;علائقو&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|ڪورنگ ندي
|20 ميٽر 66 فوٽ
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''25,50,000 مڪعب ميٽر'''&lt;/sub&gt; '''&lt;sup&gt;(2,067 ايڪڙ فوٽ)&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|
|-
|راول ڊيم
|&lt;small&gt;'''&lt;sub&gt;اسلام آباد راڄڌاني&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;وارو&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;علائقو&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|ڪورنگ ندي
|{{convert|40.7|m|ft|1|abbr=on}}
|{{convert|58600000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1962
|-
|سملي ڊيم
|&lt;small&gt;'''&lt;sub&gt;اسلام آباد راڄڌاني&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;وارو&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;علائقو&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|سوآن ندي
|89.7 m
|{{convert|35463000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1983
|-
|سنڊيمار ڊيم
|&lt;small&gt;'''&lt;sub&gt;اسلام آباد راڄڌاني وارو&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;علائقو&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|سنڊيمار ندي
|14.6 ميٽر 
47.9 فوٽ
|8,02,995 مڪعب ميٽر 651 ايڪڙ۔فوٽ
|1990
|}

==خيبرپختونخوا==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot; 
|-
! نالو
! جڳھ/ ويجهو شهر
! ٺهيل
! اوچائي
! گنجائش
! مڪمل ٿيڻ جو سال
! بجلي جي گنجائش 
|-
|[[Dandy Dam]]
|[[Miranshah]]
|
|{{convert|25|m|ft|0|abbr=on}}
|{{convert|5945000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|148|2011&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dandy Dam|url=http://fatada.gov.pk/Dandy_Dam.php|publisher=FATA Development Authority|access-date=23 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202094216/http://fatada.gov.pk/Dandy_Dam.php|archive-date=2014-02-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Dargai Pal Dam]]
|[[Wana, Pakistan|Wana]]
|
|{{convert|30|m|ft|0|abbr=on}}
|{{convert|5896000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|147|2008&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dargai Pal Dam|url=http://www.fatada.gov.pk/Dargai%20Pal%20Dam.php|publisher=FATA Development Authority|access-date=23 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202093130/http://www.fatada.gov.pk/Dargai%20Pal%20Dam.php|archive-date=2014-02-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Allai Khwar Hydropower Project|Allai Khwar]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Allai Khwar Hydropower Project|url=http://www.wapda.gov.pk/htmls/allaikpj.html|publisher=WAPDA|access-date=12 January 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303043806/http://wapda.gov.pk/htmls/allaikpj.html|archive-date=3 March 2013}}&lt;/ref&gt;
|[[Battagram]]
|[[Allai Khwar River]]
|{{convert|51|m|ft}}
|
|2012&lt;ref name=news&gt;{{cite news|title=Allai Khwar hydropoower project to start generation by month-end|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-3-137827-Allai-Khwar-hydropower-project-to-start-generation-by-month-end|access-date=12 January 2013|newspaper=The News International|date=17 October 2012|accessdate=3 August 2024|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225032853/https://www.thenews.com.pk/}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Jalozai Barani Dam]]
|[[Nowshehra Pabbi]]
|[[N/A]]
|{{convert|74|m|ft}}
|{{convert|1277|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2015
|-

|[[Auxiliary Kandar Dam]]
|[[Kohat]]
|[[Dargai Algad River]]
|{{convert|23|m|ft}}
|
|2004
|-
|[[Aza Khel Dam]]
|[[Peshawar]]
| N/A
|{{convert|23|m|ft}}
|
|2004
|-
|[[Baran Dam]]
|[[Bannu]]
|[[Kurrama River|Kurram River]] and Baran Stream
|{{convert|39|m|ft}}
|{{convert|100001.621|acre.ft|m3|0|abbr=on}}
|1962
|-
|[[Chaatri Dam]]
|[[Haripur District|Haripur]]
|[[Nain Sukh River]]
|{{convert|26|m|ft}}
|
|1971
|-
|[[Chanda Fateh Khan Dam]]
|[[Kohat]]
| N/A
|{{convert|25|m|ft}}
|
|2004
|-
|[[Changhoz Dam]]
|[[Karak, Pakistan|Karak]]
|[[Changhoz River]]
|{{convert|43|m|ft}}
|
|2007
|-
|[[Darwazai Dam]]
|[[Kohat]]
|[[Sodal Algada River]]
|{{convert|15|m|ft}}
|
|1976
|-
|[[Gandially Dam]]
|[[Kohat]]
|[[Taru Algada River]]
|{{convert|22|m|ft}}
|
|2002
|-
|[[Gomal Zam Dam]]
|[[Wana, Pakistan|Wana]]
|
|{{convert|133|m|ft|0|abbr=on}}
|{{convert|1140000|acre.ft|m3|0|abbr=on}}
|149|2012&lt;ref name=&quot;Indust&quot;&gt;{{cite web |title=Hydroelectric Power Plants in Pakistan |url=http://www.industcards.com/hydro-pakistan.htm |publisher=IndustCards |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://archive.today/20130411040311/http://www.industcards.com/hydro-pakistan.htm |archive-date=2013-04-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Kahal Dam]]
|[[Hazara region|Hazara]]
|[[Kahal River]]
|{{convert|22|m|ft}}
|
|1971
|-
|[[Kandar Dam]]
|[[Kohat]]
|[[Dargai Algada River]]
|{{convert|27|m|ft}}
|
|1970
|-
|[[Khal Dam]]
|[[Haripur District|Haripur]]
|Khal Kass River
|{{convert|23|m|ft}}
|
|1972

|-
|[[Khan Khwar Hydropower Project|Khan Khwar]]
|[[Besham]], [[Shangla District|Shangla]]
|[[Khan Khwar River]]
|{{convert|46|m|ft}}
|
|2012&lt;ref name=news/&gt;
|-
|[[Khanpur Dam]]
|[[Haripur District|Haripur]]
|[[Haro River]]
|{{convert|51|m|ft}}
|
|1985
|-
|[[Mang Dam]]
|[[Haripur District|Haripur]]
|[[Haro River]]
|{{convert|16|m|ft}}
|
|1970
|-
|[[Small Dam, Naryab|Naryab Dam]]
|[[Hangu, Pakistan|Hangu]]
|[[Naryab River]]
|{{convert|32|m|ft}}
|
|2006
|-
|[[Warsak Dam]]
|[[Peshawar]]
|[[Kabul River]]
|{{convert|67|m|ft}}
|{{convert|76492000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1960
|-
|[[Zaibi Dam]]
|[[Karak, Pakistan|Karak]]
|[[Zaibi Algad River]]
|{{convert|25|m|ft}}
|
|1997
|-
|[[Tanda Dam]]
|[[Kohat]]
|[[Kohat River]]
|{{convert|35|m|ft}}
|
|1967
|-
|[[Tarbela Dam|Tarbela]] (Auxiliary-1 Dam)
|[[Ghazi, NWFP|Ghazi]]
|[[Indus River]]
|{{convert|105|m|ft}}
|
|1974
|-
|[[Tarbela Dam|Tarbela]] (Auxiliary-2 Dam)
|[[Ghazi, NWFP|Ghazi]]
|[[Indus River]]
|{{convert|67|m|ft}}
|
|1974
|-
|'''[[Tarbela Dam]]'''
|[[Sawabi District|Haripur]]
|[[Indus River]]
|{{convert|143.26|m|ft}}
|{{convert|13690,000,000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1974
|-
|[[Sarki Lawaghar Dam]]
|[[Karak, Pakistan|Karak]]
|[[Tem River]]
|{{convert|40|m|ft}}
|
|2006
|-
|[[Duber Khwar Dam|Duber Khwar]]
|[[Pattan]], [[Kohistan District, Pakistan|Kohistan]]
|[[Khan Khwar River]]
|{{convert|97.57|m|ft}}
|
|2013&lt;ref name=news/&gt;
|}

==پنجاب==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot; 
|-
! نالو
! جڳھ/ ويجهو شهر
! ٺهيل
! اوچائي
! گنجائش
! مڪمل ٿيڻ جو سال
! بجلي جي گنجائش 
|-
|[[Chahan Dam]]
|[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|[[Sill Kus River]]
|{{convert|46.634|m|ft}}
|{{convert|47425395|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2018
|-
|[[Dungi Dam]]
|[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|21.64|m|ft}}
|{{convert|2170611.5|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1971
|-
|[[Jamal Dam]]
|[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|18.28|m|ft}}
|{{convert|26.518|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2005
|-
|[[Jawa Dam (Pakistan)|Jawa Dam]]
|[[Dhalla]], [[Rawalpindi District]]
|Jawa River
|{{convert|25|m|ft}}
|{{convert|1938000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1994
|-
|[[Philna Dam]]
|[[Philna]], [[Rawalpindi District]]
|
|{{convert|22.55|m|ft}}
|{{convert|4809877.8|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2008
|-
|[[Khasala Dam]]
||[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|18.28|m|ft}}
|{{convert|2978424.3|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2023
|-
|[[Mahuta Chak Beli Dam]]
||[[Chak Beli Khan]], [[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|18.28|m|ft}}
|{{convert|2978424.3|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1985
|-
|[[Misriot Dam]]
|[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|14.02|m|ft}}
|{{convert|690649|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1963
|-
|[[Nirali Dam]]
||[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|20.879|m3}}
|{{convert|841111.96|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1970
|-
|[[Ugahan Dam]]
||[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|25.908|m3}}
|{{convert|9989746.1|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2008
|-
|[[Ghazi Barotha Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|[[Indus River]]
|
|{{convert|22500000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2003
|-
|[[Haji Shah Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|[[Sil river]]
|{{convert|22|m|ft}}
|{{convert|1800000|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2013-14
|-
|[[Jabbi Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
||{{convert|10.765|m|ft}}
|{{convert|3395290.4|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1991
|-
|[[Kanjoor Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
||{{convert|18.669|m|ft}}
|{{convert|3496411.1|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1975
|-
|[[Mirwal Dam]]
||[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|24.079|m|ft}}
|{{convert|4643382|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1990
|-
|[[Shahpur Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|25.908|m|ft}}
|{{convert|17660885|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1986
|-
|[[Shakardara Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|35.052|m|ft}}
|{{convert|7003922|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1994
|-
|[[Spiala Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|11.454|m|ft}}
|{{convert|722714.97|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1964
|-
|[[Ratti Kassi Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|14.31|m|ft}}
|{{convert|2404938.9|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1970
|-
|[[Channi Bor Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|19.507|m|ft}}
|{{convert|2414805.3|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1979
|-
|[[Qibla Bandi Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|21.336|m|ft}}
|{{convert|2244609.6|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|1971
|-
|[[Thatti Syedan Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|13|m|ft}}
|{{convert|739981.2|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2005
|-
|[[Sawal Dam]]
|[[Attock]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]]
|
|{{convert|28.956|m|ft}}
|{{convert|2959924.8|m3|acre.ft|0|abbr=on}}
|2005
|}

==سنڌ==

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot; 
|-
! نالو
! جڳھ/ ويجهو شهر
! ٺهيل
! اوچائي
! گنجائش
! مڪمل ٿيڻ جو سال
! بجلي جي گنجائش 
|-
|دراوت ڊيم
| ڄامشورو ضلعو
|ناري باران ندي

|&lt;small&gt;43 ميٽر (141 فوٽ)&lt;/small&gt;
|&lt;sub&gt;'''&lt;small&gt;15,00,00,000 مڪعب ميٽر 1,21,607 ايڪڙ۔فوٽ)&lt;/small&gt;'''&lt;/sub&gt;
|&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;
|-
|چوٽياري ڊيم
|سانگهڙ ضلعو
|&lt;small&gt;'''&lt;sub&gt;نارا ڪينال&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;(سنڌو ندي)&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;26.3 ميٽر (86 فوٽ)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''7,50,000'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;مڪعب ميٽر&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt; 

&lt;small&gt;'''&lt;sup&gt;608 ايڪڙ۔فوٽ&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|2002
|-
|نئي گاج ڊيم
|دادو ضلعو
|&lt;small&gt;'''نئي گاج ندي'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;59.1 ميٽر (194 فوٽ)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''3,00,00,000 مڪعب ميٽر'''&lt;/sub&gt; '''&lt;sup&gt;24,321 ايڪڙ۔فوٽ&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
|2025
|}

==ننڍا ڊيم==
اندازو آهي ته پاڪستان کي پنهنجي وڌندڙ مقامي ۽ علائقائي آبادي جي پاڻي جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 750 ننڍا ڊيم ٺاهڻ گهرجن. 
===پنجاب=== 
====باسل ڊيم====
باسل ڊيم پنجاب جي شهر اٽڪ ۾ راولپنڊي ڪوهاٽ روڊ جي مٺيال چوڪ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي واقع آهي. باسل ڊيم 2009ع ۾ مڪمل ٿيو.
 
====چکوال ضلعو====
چکوال ضلعي ۾ 13 ننڍا ڊيم آهن، جن ۾ 26,411 ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش 11,089 ايڪڙ ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿي. 
* کوکر زير ڊيم 
* سورلھ ڊيم 
* ڍوڪ ٽالاڻي ڊيم 
* ڪوٽ راجا ڊيم 
* ڍوڪ قطب الدين ڊيم 
* نڪا ڊيم 
* والانا ڊيم 
* کائي گوڙ بند 
* پيرا فتحال ڊيم 
* ڀاڳل ڊيم 
* ڍورنال ڊيم 
* ميلي ڊيم 
* ڪنول ڊيم 
* ٻرندڙ ڊيم 
* کائي ڊيم 
* چوڪنڊي ڊيم 
* منوال ڊيم * 
====جهلم ضلعو====
* تين پور ڊيم 
* جهمرگل ڊيم 
* گارٽ ڊيم 
* سليال ڊيم 
* ڊومیلي ڊيم 
* شاهه حبيب ڊيم 
* گوڙه اتم سنگهه ڊيم 
* فتح پور ڊيم 
* لهري ڊيم 
* دنگي ڊيم 
* نيرلي ڊيم 
* ڦالينا ڊيم 
* پنڊوري ڊيم 
====راولپنڊي==== 
* جاوا ڊيم 
* مسروئت ڊيم

==تجويز ڪيل ۽ تعمير هيٺ==
===بلوچستان===
* گروڪ ڊيم - تجويز ڪيل ڊيم، گروڪ نديءَ تي واقع آهي، جيڪو خاران ضلعي، بلوچستان کان 47 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ آهي. ارٿ ڪور راڪ سان ڀريل ڊيم جي اوچائي 184 فوٽ هوندي ۽ ان جي گنجائش 50695 ايڪڙ فوٽ هوندي. رزروائر مڪمل ٿيڻ تي 12,500 ايڪڙن جي ڪمانڊ ايريا کي سيراب ڪندو ۽ 300 ڪلو واٽس جي هائيڊرو پاور جي گنجائش هوندي. 
* پيلر ڊيم - تجويز ڪيل ڊيم بلوچستان جي ضلعي آواران ۾ نائي نديءَ جي ڪناري تي واقع آهي. ڪنڪريٽ گريوٽي ڊيم 60 فوٽ اوچو هوندو ۽ ان ۾ 99,175 ايڪڙ فوٽ رکڻ جي گنجائش هوندي. اهو 25,650 ايڪڙن جي ڪمانڊ ايريا کي سيراب ڪندو. پاور اسٽيشن جي نصب ڪيل گنجائش 300 ڪلوواٽ هوندي. مالي مشڪلاتن جي ڪري، منصوبي جي فنڊنگ 2011ع ۾ روڪي وئي. 
* وندر ڊيم - وندر نديءَ تي تجويز ڪيل ڊيم، بلوچستان ضلعي لسبيلا جي وندر شهر کان اٽڪل 25 ڪلوميٽر. ارٿ ڪور راڪ فل ڊيم 102 فوٽ اوچو هوندو جنهن جي مجموعي اسٽوريج گنجائش 36,484 ايڪڙ فوٽ ۽ ڪمانڊ ايريا 10,000 ايڪڙ فوٽ هوندو. ان ۾ 300 ڪلوواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هوندي. 
* ناولونگ ڊيم - هڪ بند آهي جيڪو هن وقت مولا نديءَ تي تعمير هيٺ آهي، جيڪو 30 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي گنداواه شهر کان بلوچستان جي ضلعي جهل مگسي ۾ آهي. زمين سان ڀريل ڊيم جي اوچائي 186 فوٽ آهي، ان ۾ 0.242 ايم اي ايف جي مجموعي اسٽوريج آهي ۽ ڪمانڊ ايريا 47,000 ايڪڙ فوٽ آهي. ان ۾ 4.4 ميگاواٽ هائيڊرو پاور جي گنجائش آهي. 
* خيسر ڊيم - تعمير هيٺ 
* هنگول ڊيم - تجويز ڪيل 
* سڪلجي ڊيم - تجويز ڪيل 
* بادين زئي ڊيم - تجويز ڪيل. 
===اسلام آباد===
* چيره ڊيم - تجويز ڪيل 
* چنيوٽ ڊيم (اسلام آباد) - تجويز ڪيل 
* دوتارا ڊيم - تجويز ڪيل 
* شاهدارا ڊيم - تجويز ڪيل
===گلگت بلتستان===
* ديامير ڀاشا ڊيم - تعمير هيٺ 
* بونجي ڊيم - تجويز ڪيل 
* ڪٽزارا ڊيم - تجويز ڪيل 
* شيوڪ ڊيم - تجويز ڪيل 
===آزاد ڪشمير===
* دودنيال ڊيم - تجويز ڪيل 
===خيبرپختونخواهه===
* ڪرم تنگي ڊيم - تعمير هيٺ 
* داسو ڊيم - تعمير هيٺ 
* دوتارا ڊيم - تجويز ڪيل 
* بارا ڊيم - تجويز ڪيل 
* مهمند ڊيم - تعمير هيٺ 
* ڪالام ڊيم - ڪالام وادي ۾ تعمير هيٺ 
* اوٿلا ڊيم - تعمير هيٺ 
* جبا ڊيم - خيبر ضلعي جي تعلقي جمرود ۾ واقع آهي 
* جلوزئي ڊيم - خيبر ضلعي جي تعلقي پبي ۾ واقع آهي 
* ٽانڪ زام ڊيم - تجويز ڪيل 
* درابن زام ڊيم - تجويز ڪيل 
===پنجاب===
* اکوڙي ڊيم - اٽڪ، پنجاب - تجويز ڪيل 
* دادوچا ڊيم - تعمير هيٺ 
* مهوتا چڪ بيلي ڊيم - تعمير هيٺ 
* ڪالاباغ ڊيم - تجويز ڪيل 
* پاپين ڊيم - تجويز ڪيل 
* چنيوٽ ڊيم - تجويز ڪيل 
* مرنج ڊيم - تجويز ڪيل 
* سون ڊيم - تجويز ڪيل 
* سورا ڊيم - تجويز ڪيل 
* روهتاس ڊيم - تجويز ڪيل
===سنڌ===
* نائي گاج ڊيم - تعمير هيٺ

==پڻ ڏسو== 
• [[گبر ڊيم]] 

• [[پاڪستان ۾ بئراجن ۽ هيڊ ورڪس جي فهرست]] 

• [[پاڪستان ۾ هائيڊرو پاور پروجيڪٽس]] 

• [[پاڪستان ۾ ڍنڍن جي فهرست]] 

• [[پاڪستان جا ريگستان]] 

• [[پاڪستان جا صوبا]]

• پاڪستان ۾ ڪاروباري خيالات 
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان]]
[[زمرو:ڊيم ۽ آبي ذخيرا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڊيم ۽ آبي ذخيرا]]
[[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>ft1qf6vh515xq9s3h6xjq489iy5gnpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وسڪونسن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76449</id>
    <revision>
      <id>374714</id>
      <parentid>367128</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215884" sha1="otm3svwgjtaswruj2hxg1zd6mcgy2co" xml:space="preserve">{{Infobox U.S. state
| name = وسڪونسن
| image_flag = Flag of Wisconsin.svg
| flag_link = وسڪونسن جو جهنڊو
| image_seal = Seal of Wisconsin.svg
| seal_link = وسڪونسن جي مهر
| image_map = Wisconsin in United States.svg
| nicknames = بيجر اسٽيٽ، آمريڪا جو کيرستان
| motto = اڳتي وڌو
| anthem = ''[[On, Wisconsin!]]''
| Former = وسڪونسن ٽيريٽري
| seat = [[ميڊيسن]]
| population_demonym = وسڪونسنائيٽ، چيـزهيڊ (عام اصطلاح)
| OfficialLang = ڪابه سرڪاري ٻولي ناهي
| Languages = {{plainlist|
* انگريزي %90.7
* اسپيني %5.0
* ٻيون ٻوليون %4.3
}}
| LargestCity = ملواڪي
| LargestCounty = ملواڪي ڪائونٽي
| LargestMetro = ميلواڪي
| Governor = ٽوني ايورز
| Lieutenant Governor = سارا روڊريگيز
| Legislature = وسڪونسن قانون ساز
| Upperhouse = وسڪونسن سينيٽ
| Lowerhouse = وسڪونسن اسٽيٽ اسيمبلي
| Judiciary = وسڪونسن سپريم ڪورٽ
| Senators = {{plainlist|
* رون جانسن
* ٽيمي بالڊون}}
| area_rank = 23هون
| area_total_sq_mi = 65,498.37
| area_total_km2 = 169,640
| area_land_sq_mi = 54,153.1
| area_land_km2 = 140,256
| area_water_percent = 17
| Latitude = 42° 30′ اتر کان 47° 05′ اتر
| Longitude = 86° 46′ اولھ کان 92° 54′ اولھ
| population_rank = 20هون
| population_as_of = 2024
| 2010Pop = 5,960,975
| MedianHouseholdIncome = $74,631 (2023)
| IncomeRank = 26هون
| AdmittanceOrder = 30هون
| AdmittanceDate = 29 مئي 1848
| timezone1 = [[مرڪزي وقت جو علائقو (اتر آمريڪا)|مرڪزي]]
| utc_offset1 = −06:00
| timezone1_DST = مرڪزي ڏينهن جو وقت
| utc_offset1_DST = −05:00
| width_km = 427
| width_mi = 260
| length_km = 507
| length_mi = 311
| elevation_max_point = ٽمز هِل
| elevation_max_m = 595
| elevation_max_ft = 1,951
| elevation_m = 320
| elevation_ft = 1,050
| elevation_min_point = [[مشي گن ڍنڍ]] 
| elevation_min_m = 176
| elevation_min_ft = 579
| iso_code = US-WI
| postal_code = WI
| TradAbbreviation = Wis., Wisc.
| website = https://www.wisconsin.gov
| Capital = [[ميڊيسن]]
}}
'''وسڪونسن''' (تلفظ: وِسڪانسن) آمريڪا جي گڏيل رياستن جي هڪ رياست آهي، جيڪا اپر مڊويسٽ ۽ وڏين ڍنڍن واري علائقي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۾ [[منيسوٽا]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيووا]]، ڏکڻ ۾ [[الينوائي|ايلينوئي]]، اوڀر ۾ [[مشي گن ڍنڍ]]، اتر اوڀر ۾ [[مشي گن|مشي گن رياست]] ۽ اتر ۾ [[سپريئر ڍنڍ|سپيرير ڍنڍ]] واقع آهن. لڳ ڀڳ 60 لک آبادي سان وسڪونسن آباديءَ جي لحاظ کان آمريڪا جي 21هين وڏي رياست ۽ رقبي جي لحاظ کان 23هين وڏي رياست آهي. هن رياست ۾ ڪُل 72 ڪائونٽيون آهن. وسڪونسن جو سڀ کان وڏو شهر ملواڪي آهي، جڏهن ته گاديءَ جو هنڌ ۽ ٻيو وڏو شهر [[ميڊيسن|ميڊيسن شهر]] آهي. ٻين اهم شهري علائقن ۾ گرين بي ۽ فاڪس سٽيز شامل آهن.

وسڪونسن جي جاگرافي گهڻي تنوع رکي ٿي. اتر ۾ گهڻا ٻيلا آهن (جن ۾ چيوا ميگون–نيڪوليٽ نيشنل فاريسٽ شامل آهي)، اولهه ۾ غير برفاني ڊرفٽ ليس ايريا جون ٽڪريون آهن، جڏهن ته اندروني حصن کان اوڀر طرف ليڪ مشيگن تائين ميداني علائقا، نچاڻيون زمينون ۽ فارم پکڙيل آهن. وسڪونسن وٽ گريٽ ليڪس جي ٽئين وڏي سامونڊي ڪناري جي ڊگھائي آهي، جيڪا صرف [[اونٽاريو]] ۽ [[مشي گن]] کان گهٽ آهي.

يورپي رابطي وقت هن علائقي ۾ الگونڪين ۽ سيوئن قومون رهنديون هيون، ۽ اڄ وسڪونسن ۾ وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يارهن اصلي آمريڪي قبيلن جا علائقا موجود آهن. وسڪونسن اڳ ۾ نارٿ ويسٽ ٽيريٽري جو حصو هو ۽ 1848ع ۾ رياست طور يونين ۾ شامل ٿيو. اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ گهڻا يورپي مهاجر، خاص طور [[جرمني]] ۽ [[اسڪينڊينيويا]] مان، هتي اچي آباد ٿيا.

وسڪونسن اڄ به جرمن-آمريڪي ۽ اسڪينڊي نيوين-آمريڪي ثقافت جو اهم مرڪز آهي، خاص طور کاڌي ۾، جهڙوڪ براتوُرسٽ ۽ ڪرنگل. هي رياست آمريڪا جي اهم ڏوهي پالڻ وارن علائقن مان هڪ آهي ۽ ان کي “آمريڪا جو کيرستان” چيو وڃي ٿو. وسڪونسن خاص طور پنهنجي [[پنير]] لاءِ مشهور آهي.
ميلواڪي ۾ بيئر جي صنعت ڊگهي عرصي کان قائم آهي، ۽ وسڪونسن پنهنجي نرم وسڪونسن جي شراب وارا قانون ۽ پيئڻ واري ثقافت لاءِ پڻ سڃاتي وڃي ٿي. هن رياست جي معيشت جو بنياد پيداوار، صحت جون خدمتون، معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ زراعت تي آهي، خاص طور کير، ڪرين بيري ۽ جنسنگ تي. سياحت به وسڪونسن جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

وسڪونسن ۾ يونيسڪو جو هڪ عالمي ورثو پڻ موجود آهي، جيڪو مشهور معمار، فرينڪ لوئيڊ رائيٽ جي ڊزائين ڪيل ٻن اهم عمارتن تي مشتمل آهي: ٽيلائيسن ۽ هيربرٽ ۽ ڪيٿرين جيڪبز فرسٽ هائوس. سياسي طور وسڪونسن کي قومي ۽ رياستي چونڊن ۾ هڪ “سوئنگ اسٽيٽ” سمجهيو ويندو آهي ۽ [[ريپبلڪن پارٽي]] جو بنياد به سال 1854ع ۾ وسڪونسن ۾ پيو. وسڪونسن زمين جي لحاظ کان 25 نمبر وڏي رياست آهي ۽ 20 هين وڏي آبادي واري رياست آهي. اهو 72 ڪائونٽين ۾ ورهايل آهي ۽ 2020ع جي مردم شماري جي مطابق تقريبن 59 لک جي آبادي هئي. آبادي جي ٻين وڏن مرڪزن ۾ گرين بي، ڪينوشا، ريسائن ۽ فاڪس سٽيز شامل آهن. يورپي رابطي جي وقت، علائقو الگونڪوائن (Algonquian) ۽  سايووان (Siouan) قومن طرفان آباد هو، ۽ اڄ اهو يارنهن وفاق طور تسليم ٿيل قبيلن جو گهر آهي. ان جي معيشت تي، پيداوار، صحت جي سار سنڀار، معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ زراعت، خاص طور تي ڊيري، ڪرينبيري ۽ جينسنگ (ginseng) جو تسلط آهي. [[سياحت]] پڻ رياست جي معيشت ۾ هڪ اهم حصو آهي. سال 2020ع ۾ مجموعي گھربل پيداوار 348 بلين آمريڪي ڊالر هئي. وڪوسنسن هڪ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ جو گهر آهي، جنهن ۾ ٻه اهم عمارتون شامل آهن جيڪي وڪونسن ۾ پيدا ٿيل آرڪيٽيڪٽ فرينڪ لائيڊ رائٽ پاران ٺاهيل آهن: هن جو اسٽوڊيو ٽاليسن ۾ اسپرنگ گرين جي ويجهو ۽ ميڊيسن ۾ سندس جيڪبس l هائوس. ريپبلڪن پارٽي سال 1854ع ۾ وسڪونسن ۾ قائم ڪئي وئي. وڌيڪ تازن سالن ۾، خاص ڪري 2016ع ۽ 2020ع ۾، وسڪونسن صدارتي چونڊن ۾ هڪ جنگ جو ميدان رهيو آهي.

==وسڪونسن نالو==
لفظ ''وسڪونسن'' اُن نالي مان نڪتل آهي، جيڪو يورپي نوآبادڪاريءَ جي زماني ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ الگونڪين ٻوليون ڳالهائيندڙ مقامي آمريڪي گروهن مان ڪنهن هڪ [[وسڪونسن درياهه]] لاءِ رکيو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wisconsinhistory.org/topics/wisconsin-name/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20051028075712/http://www.wisconsinhistory.org/topics/wisconsin-name/ |url-status=dead |archive-date=October 28, 2005 |title=Wisconsin's Name: Where it Came from and What it Means |access-date=July 24, 2008 |publisher=Wisconsin Historical Society}}&lt;/ref&gt; فرانسيسي ڳولا ڪندڙ [[جاڪ مارڪيٽ]] 1673ع ۾ وسڪونسن درياهه تائين پهچندڙ پهريون يورپي هو، ۽ هن پنهنجي جرنل ۾ درياهه کي {{lang|fr|Meskousing}} (ممڪن طور ᒣᔅᑯᐤᓯᣙ ''meskowsin'') سڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Marquette | first = Jacques | author-link = Jacques Marquette | year = 1673 | contribution = The Mississippi Voyage of Jolliet and Marquette, 1673 | contribution-url = http://www.americanjourneys.org/aj-051/ | editor-last = Kellogg | editor-first = Louise P. | title = Early Narratives of the Northwest, 1634–1699 | place = New York | publisher = Charles Scribner's Sons | page = 235 | oclc = 31431651 | access-date = July 25, 2008 | archive-date = January 25, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210125212847/https://www.americanjourneys.org/aj-051/ | url-status = live }}&lt;/ref&gt; پوءِ وارن فرانسيسي ليکڪن {{lang|fr|Meskousing}} جي اِسپيلنگ بدلائي {{lang|fr|Ouisconsin}} ڪئي، ۽ وقت سان گڏ اهو نالو وسڪونسن درياهه سان گڏ ڀرپاسي وارن علائقن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو. جڏهن 19هين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ڳالهائيندڙ وڏي تعداد ۾ هتي اچڻ لڳا، ته هنن {{lang|fr|Ouisconsin}} جي اِسپيلنگ کي [[anglicized|انگريزي بڻائي]] ''Wisconsin'' ڪيو. [[وسڪونسن ٽيريٽري]] جي قانونساز اداري 1845ع ۾ موجوده اِسپيلنگ کي سرڪاري طور منظور ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Smith | first = Alice E. | title = Stephen H. Long and the Naming of Wisconsin | journal = Wisconsin Magazine of History | volume = 26 | issue = 1 | pages = 67–71 | date = September 1942 | url = http://content.wisconsinhistory.org/u?/wmh,14413 | access-date = July 24, 2008 | archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20170525200450/http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/14413 | archive-date = May 25, 2017 | url-status = dead |author-link=Alice E. Smith (historian)}}&lt;/ref&gt;

الگونڪين ٻولين ۾ “وسڪونسن” لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ ۽ اُن جي اصلي معنيٰ ٻنهي بابت ڄاڻ وقت سان ڌنڌلي ٿي وئي آهي. جيتوڻيڪ مختلف تشريحون موجود آهن، پر گهڻيون تشريحون درياهه ۽ اُن جي ڪنارن سان لڳل ڳاڙهي سينڊ اسٽون (sandstone) سان ڳنڍين ٿيون. هڪ نمايان نظريي مطابق نالو [[ميامي-اليونئي ٻولي|مائيامي]] ٻوليءَ جي لفظ {{lang|mia|مسڪانسنگ}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ {{gloss|it lies red}} (“اها ڳاڙهي پئي آهي/ڳاڙهي نظر اچي ٿي”) آهي—هي وسڪونسن درياھ جي اُن منظر ڏانهن اشارو آهي، جتان اهو [[وسڪونسن ڊيلز درياھ]] جي ڳاڙهي سينڊ اسٽون (وارياسي پٿر) مان وهي ٿو.&lt;ref&gt;McCafferty, Michael. 2003. ''[http://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=article&amp;id=2002552&amp;journal_code=ONO On Wisconsin: The Derivation and Referent of an Old Puzzle in American Placenames] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911183554/http://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=article&amp;id=2002552&amp;journal_code=ONO |date=September 11, 2017 }}''. Onoma 38: 39–56&lt;/ref&gt; ٻين نظرين ۾ چيو ويو آهي ته نالو [[Ojibwa]] ٻوليءَ جي ڪيترن ممڪن لفظن مان ڪنهن هڪ مان آيو آهي، جن جي معنيٰ {{gloss|red stone place}} (“ڳاڙهي پٿر واري جاءِ”)، {{gloss|where the waters gather}} (“جتي پاڻي گڏ ٿين ٿا”) يا {{gloss|great rock}} (“وڏو پٿر”) ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Vogel | first = Virgil J. | title = Wisconsin's Name: A Linguistic Puzzle | journal = Wisconsin Magazine of History | volume = 48 | issue = 3 | pages = 181–186 | year = 1965 | url = http://content.wisconsinhistory.org/u?/wmh,23263 | access-date = July 24, 2008 | archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20170525200457/http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/23263 | archive-date = May 25, 2017 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525200457/http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/23263 |date=May 25, 2017 }}&lt;/ref&gt; وڌيڪ تازو، [[يونيورسٽي آف وسڪونسن-گرين بي]] جي ليڪچرر ۽ [[مينوميني]] بزرگ ناپوس ٽرني تجويز ڏني ته نالي جو ماخذ [[مينوميني ٻولي|مينوميني]] ٻوليءَ جو لفظ ''Wēskōhsaeh'' ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ “سٺي جاءِ” آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last= McCoy |first= Kate |date= 2019-05-10 |title= How Did Wisconsin Get Its Name? Well, It's Complicated |url= https://www.wpr.org/culture/how-did-wisconsin-get-its-name-well-its-complicated/ |website= [[Wisconsin Public Radio]] |location= Madison, WI |publisher= |access-date= 2025-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last= Reid |first= Claire |date= 2023-08-31 |title= From Meskousing to Ouisconsin to Wisconsin: How the Badger State got its name |url= https://www.jsonline.com/story/life/wisconsin-family/2023/08/31/how-did-wisconsin-get-its-name/70726974007/ |website= [[Milwaukee Journal Sentinel]] |location= Milwaukee, WI |publisher= Andy Fisher |access-date= 2025-06-07}}&lt;/ref&gt;


==تاريخ==
{{Main|وسڪونسن جي تاريخ }}

===قديم تاريخ===
[[File:Ancient Aztalan Village DSC 0 121.jpg|thumb|left|[[ازٽالان اسٽيٽ پارڪ]] اُن قديم [[مسيسيپيائي ثقافت]] جي وسنديءَ جي جڳهه ڏيکاري ٿو، جيڪا ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ دوران عروج تي هئي.]]

وسڪونسن گذريل لڳ ڀڳ 14,000 سالن دوران ڪيترين ئي ثقافتن جو گهر رهيو آهي. سڀ کان پهريان ماڻهو لڳ ڀڳ 10,000 ق م ۾ [[وسڪونسن برفاني دور]] دوران هتي پهتا. اهي ابتدائي رهواسي، جن کي [[پيلئو-انڊين]] سڏيو وڃي ٿو، برفاني دور جي هاڻي ختم ٿي ويل جانورن جو شڪار ڪندا هئا، جهڙوڪ [[بواز ماسٽوڊان]]—هڪ قديم [[ماسٽوڊان]] جو ڍانچو، جيڪو ڏکڻ اولهه وسڪونسن ۾ ڀالن جي نوڪن سان گڏ مليو.&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Theler | first1=James | last2=Boszhardt | first2=Robert | title=Twelve Millennia: Archaeology of the Upper Mississippi River Valley | year=2003 |publisher=University of Iowa Press |location= Iowa City, Iowa |isbn=978-0-87745-847-0|page=59 }}&lt;/ref&gt;
برفاني دور جي پڄاڻي لڳ ڀڳ 8000 ق م ۾ ٿي، جنهن کان پوءِ ايندڙ [[آرڪيئڪ دور]] ۾ ماڻهو شڪار، مڇي مارڻ ۽ جهنگلي ٻوٽن مان خوراڪ گڏ ڪرڻ تي گذر ڪندا هئا. زرعي سماج آهستي آهستي [[ووڊلينڊ دور]] دوران، 1000 ق م کان 1000 عيسويءَ تائين، وجود ۾ آيا. هن دور جي آخر ۾ وسڪونسن “[[ايفيجي ماونڊ]] ثقافت” جو مرڪز هو، جنهن زمين تي جانورن جي شڪلن وارا هزارين دڙا (ماونڊ) تعمير ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Birmingham|first1=Robert|last2=Eisenberg|first2=Leslie|title=Indian Mounds of Wisconsin|year=2000 |publisher=University of Wisconsin Press|location=Madison, Wisconsin|isbn=978-0-299-16870-4|pages=100–110}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ، 1000 کان 1500 عيسويءَ جي وچ ۾، [[مسيسيپيائي ثقافت|مسيسيپيائي]] ۽ [[انيئوٽا]] ثقافتن مضبوط وسنديون ٺاهيون، جن ۾ ڏکڻ اوڀر وسڪونسن ۾ موجود قلعي بند ڳوٺ [[ازٽالان]] به شامل هو.&lt;ref&gt;Birmingham 2000, pp. 152–56&lt;/ref&gt; ونيوٽا ماڻهن کي جديد [[آئيوائي ماڻھو|آئيوائي]] ۽ [[ھو-چنڪ]] قومن جا ابا ڏاڏا سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي يورپين جي اچڻ وقت [[مينوميني]] قوم سان گڏ وسڪونسن علائقي ۾ رهندا هئا.&lt;ref&gt;Birmingham 2000, pp. 165–67&lt;/ref&gt; ٻيا مقامي آمريڪي گروهه، جيڪي يورپين جي پهرين آبادڪاريءَ وقت وسڪونسن ۾ رهندا هئا، انهن ۾ [[اوجبوي]]، [[ساڪ ماڻھو|ساڪ]]، [[ميسڪواڪي]]، [[ڪيڪاپو ماڻھو|ڪيڪاپو]] ۽ [[پوٽاواٽومي]] شامل هئا، جيڪي 1500 کان 1700ع جي وچ ۾ اوڀر کان لڏي هتي آيا.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Boatman|first=John|editor-first=Donald| editor-last=Fixico|title=An Anthology of Western Great Lakes Indian History|publisher=University of Wisconsin–Milwaukee|year=1987|chapter=Historical Overview of the Wisconsin Area: From Early Years to the French, British, and Americans|oclc=18188646}}&lt;/ref&gt;

===يورپي آبادڪاري===
{{Main|نئون فرانس|فرينچ انڊين جنگ| پئرس وارو معاھدو (1763)|  ڪيوبڪ صوبو (1763–1791)|انڊين ريزرو (1763)}}

[[File:Jean Nicolet.jpg|thumb|upright=1.2| [[جين نڪوليٽ]]، جنهن کي 1910ع ۾ فرينڪ روهر بيڪ جي ٺهيل تصوير ۾ ڏيکاريو ويو آهي، غالباً وسڪونسن جو جائزو وٺندڙ پهريون يورپي هو. هي ڀت-تصوير [[Brown County Courthouse (Wisconsin)|براون ڪائونٽي ڪورٽ هائوس]]، گرين بي ۾ موجود آهي.]]

اهو امڪان آهي ته وسڪونسن تائين پهچندڙ پهريون يورپي فرانسيسي ڳولا ڪندڙ [[جين نڪوليٽ]] هو. هن 1634ع ۾ [[جارجين بي]] کان [[وڏيون ڍنڍون]] وسيلي ٻيڙي هلائي اولهه طرف سفر ڪيو، ۽ روايتي طور سمجهيو وڃي ٿو ته هو [[گرين بي, وسڪونسن|گرين بي]] ڀرسان [[ڳاڙھا ڪنارا, برائون ڪائونٽي, Wisconsin|ڳاڙھن ڪنارن]] وٽ لٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Jean Nicolet|url=http://www.uwgb.edu/wisfrench/library/articles/nicolet.htm|author=Rodesch, Gerrold C.|year=1984|publisher=[[University of Wisconsin–Green Bay]]|access-date=March 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117084337/http://www.uwgb.edu/wisfrench/library/articles/nicolet.htm|archive-date=January 17, 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[پيري ريڊيسن]] ۽ [[ميڊرڊ ڊيس گروسيليئرس]] 1654–1666ع دوران ٻيهر گرين بي آيا ۽ 1659–1660ع ۾ [[چيڪوميگن بي]] پهتا، جتي هنن مقامي آمريڪين سان فر جي واپار ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Turning Points in Wisconsin History: Arrival of the First Europeans|url=http://www.wisconsinhistory.org/turningpoints/tp-006/?action=more_essay|publisher=[[Wisconsin Historical Society]]|access-date=March 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319211019/https://www.wisconsinhistory.org/turningpoints/tp-006/?action=more_essay|archive-date=March 19, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1673ع ۾ [[جيڪس مارڪئٽي]] ۽ [[لوئيس جوليئٽ]] پهريان ماڻهو هئا، جن [[فاڪس-وسڪانسن واٽر وي]] وسيلي [[مسيسيپي درياھ ]] تائين، [[پريئري دو شين، وسڪونسن]] ڀرسان، سفر جو رڪارڊ لکيو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jaenen|first=Cornelius|year=1973|title=French colonial attitudes and the exploration of Jolliet and Marquette|journal=Wisconsin Magazine of History|volume=56|issue=4|pages=300–310|url=http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/26553|access-date=January 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202080523/http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/26553|archive-date=February 2, 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202080523/http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/26553 |date=February 2, 2017 }}&lt;/ref&gt;

سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران [[فرانسيسي]] واپاري، جهڙوڪ [[نڪولس پيرٽ]]، وسڪونسن ۾ [[پشم جو واپار|پشم جي واپار]] ۾ سرگرم رهيا، پر فرانسيسين 1763ع ۾ [[فرينچ انڊين جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايمپائر|برطانيا]] کي علائقي جو ڪنٽرول وڃائڻ تائين وسڪونسن ۾ ڪا به مستقل آبادڪاري نه ڪئي. ان جي باوجود، جنگ کان پوءِ به ڪيترائي فرانسيسي واپاري علائقي ۾ رهيا، ۽ ڪجهه، جهڙوڪ [[چارلس ڊي لينگليڊ]]، 1764ع کان مستقل طور وسڪونسن ۾ آباد ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Wisconsin Historical Society&quot;&gt;{{cite web|title=Dictionary of Wisconsin History: Langlade, Charles Michel|url=http://www.wisconsinhistory.org/dictionary/index.asp?action=view&amp;term_id=2266&amp;search_term=Langlade%2C+Charles+Michel|publisher=[[Wisconsin Historical Society]]|access-date=March 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204150014/http://www.wisconsinhistory.org/dictionary/index.asp?action=view&amp;term_id=2266&amp;search_term=Langlade%2C+Charles+Michel|archive-date=December 4, 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
برطانوي آهستي آهستي فرينچ اينڊ انڊين وار دوران وسڪونسن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، 1761ع ۾ گرين بي تي قبضو ڪيو ۽ 1763ع ۾ سڄي علائقي تي حاوي ٿيا. فرانسيسين وانگر، برطانوي به بنيادي طور فر جي واپار ۾ دلچسپي رکندا هئا. 1791ع ۾ هڪ اهم واقعو تڏهن پيش آيو، جڏهن ٻه آزاد آفريقي-آمريڪي واپاري موجوده [[مارينيٽ، وسڪونسن|مارينيٽ]] ڀرسان [[مينوميني]] ماڻهن سان گڏ فر واپار جو مرڪز قائم ڪيو.

===آمريڪي علائقو===

[[File:Vertefeuille.JPG|thumb|[[Francois Vertefeuille House|فرانسوا ورٽيفيئي هائوس]]، [[پريئري دو شين، وسڪونسن]] ۾ واقع آهي، جيڪو 1810ع واري ڏهاڪي دوران کلن جي واپار ڪندڙن طرفان تعمير ڪيو ويو.]]

[[آمريڪي انقلابي جنگ]] کان پوءِ، 1783ع ۾ وسڪونسن گڏيل رياستن جي ملڪيت بڻيو. 1787ع ۾ اهو [[آمريڪا جو اتر اولھ وارو خطو|نارٿ ويسٽ ٽيريٽري]] جو حصو بڻيو، پوءِ مختلف وقتن تي [[انڊيانا ٽيريٽري]]، [[اليونوائي ٽيريٽري]] ۽ [[مشيگن ٽيريٽري]] ۾ شامل رهيو. برطانوي اثر 1812ع جي جنگ کان پوءِ ختم ٿيو، جنهن سان علائقي ۾ آمريڪي موجودگي پڪي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Wisconsin: A History|last=Nesbit|first=Robert|year=1973|publisher=University of Wisconsin Press|location=Madison, WI|isbn=978-0-299-06370-2|pages=[https://archive.org/details/wisconsinhistory0000nesb/page/62 62–64]|url=https://archive.org/details/wisconsinhistory0000nesb/page/62}}&lt;/ref&gt;
آمريڪي دور ۾ معيشت کلن جي واپار مان هٽي ڪري شيھي (lead) جي کاڻن ڏانهن مڙي. معدني دولت جي اميد ڪيترن ئي مهاجرن کي معدنياتي جاين ۽ [[ڊاج ول, وسڪونسن|ڊاج وِل]] ڏانهن آندو. ڪجهه کاڻ کوٽيندڙ ڪندڙ پنهنجي کوٽيل کوهن ۾ رهندا هئا، جنهن سبب کين “بيجر” سڏيو ويو—۽ اتان ئي وسڪونسن کي “بيجر اسٽيٽ” جو لقب مليو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Badger Nickname|url=http://www.uwbadgers.com/trads/nickname.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110323002815/http://www.uwbadgers.com/trads/nickname.html|url-status=dead|archive-date=March 23, 2011|publisher=University of Wisconsin|access-date=March 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

===رياستي حيثيت===
{{Main| يونين ۾ شموليت}}
[[File:3c Wisconsin Statehood Centennial, 1948 issue.jpg|thumb|1948ع ۾ آمريڪي پوسٽ آفيس وسڪونسن جي رياست بڻجڻ جي سئو ساله جشن لاءِ يادگاري ٽپال جاري ڪئي.]]

آباديءَ ۾ واڌ کان پوءِ، وسڪونسن 29 مئي 1848ع تي گڏيل رياستن جي 30هين رياست طور شامل ٿيو. ان وقت [[Nelson Dewey]] پهريون [[وسڪونسن جو گورنر|گورنر]] ٿيو، جنهن نئين رياستي حڪومت جي قيام ۽ بنيادي ڍانچي، رستن، ريلوي لائينن، واهن ۽ بندرگاهن، جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;1960bio&quot;&gt;{{cite book |last=Toepel |first=M. G. |editor-first=Hazel L. |editor-last=Kuehn |title=The Wisconsin Blue Book, 1960 |year=1960 |publisher=Wisconsin Legislative Reference Library |pages=71–74}}&lt;/ref&gt;

===گهرو ويڙهه وارو دور ۽ معاشي واڌ===
{{Main|Wisconsin in the American Civil War}}
[[File:LittleWhiteSchoolhouse.jpg|thumb|left|[[ننڍو اڇو اسڪول هائوس]]، [[رائپونظ, وسڪونسن|رائپون]] ۾، [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] جي قوم-سطح تي پهرين گڏجاڻيءَ جي ميزباني ڪئي.]]

شروعاتي وسڪونسن جي سياست غلامي بابت قومي سطح جي وڏي بحث سان جڙيل هئي. پنهنجي بنياد کان ئي آزاد رياست هئڻ سبب، وسڪونسن اترين [[آمريڪا ۾ غلامي جي خاتمي واري تحريڪ|غلامي جو خاتمي واري (ابوليشنسٽ)]] تحريڪ جو اهم مرڪز بڻيو. هي بحث 1854ع ۾ خاص طور تي تڏهن تيز ٿي ويو جڏهن [[يشوع گلوور]]، [[ميزوري]] جو ڀڳوڙو غلام، [[ريسين, وسڪونسن|ريسين]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. گلوور کي وفاقي [[فجٽو سليو ايڪٽ آف 1850|ڀڳوڙن غلامن واري قانون (1850)]] تحت حراست ۾ ورتو ويو، پر ابوليشنسٽن جي هڪ هجوم اُن جيل تي حملو ڪيو جتي گلوور قيد هو ۽ کيس ڪينيڊا ڀڄڻ ۾ مدد ڏني. ان واقعي مان پيدا ٿيل مقدمي ۾ [[وسڪونسن سپريم ڪورٽ]] آخرڪار ڀڳوڙن غلامن واري قانون کي غيرآئيني قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Leading Events of Wisconsin History|last=Legler|first=Henry|year=1898|publisher=Sentinel|location=Milwaukee, Wis.|pages=226–229|url=http://digicoll.library.wisc.edu/WIReader/WER1124.html|chapter=Rescue of Joshua Glover, a Runaway Slave|access-date=October 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071024/http://digicoll.library.wisc.edu/WIReader/WER1124.html|archive-date=October 18, 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]]، جيڪا 20 مارچ 1854ع تي غلاميءَ جي واڌ خلاف سرگرم ڪارڪنن پاران [[رائپون, وسڪونسن|رائپون]] ۾ قائم ڪئي وئي، انهن واقعن کان پوءِ رياستي سياست تي حاوي ٿيندي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nesbit|year=1973|isbn=978-0-299-06370-2|pages=[https://archive.org/details/wisconsinhistory0000nesb/page/238 238–239]|title=Wisconsin: a history|publisher=University of Wisconsin Press |url=https://archive.org/details/wisconsinhistory0000nesb/page/238}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي گهرو ويڙھ]] دوران، وسڪونسن جا لڳ ڀڳ 91,000 فوجي [[يونين (آمريڪي گھرو ويڙھ|يونين]] لاءِ وڙهيا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Turning Points in Wisconsin History: The Iron Brigade, Old Abe and Military Affairs|url=http://www.wisconsinhistory.org/turningpoints/tp-023/?action=more_essay|publisher=[[Wisconsin Historical Society]]|access-date=March 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204150829/http://www.wisconsinhistory.org/turningpoints/tp-023/?action=more_essay|archive-date=December 4, 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; وسڪونسن جون ڪيتريون ئي ريجمينٽون نمايان رهيون، جن مان ٽي ريجمينٽون مشهور &quot;[[آئرن بريگيڊ]]&quot; ۾ شامل هيون— [[ٻين وسڪونسن انفنٽري رجمينٽ|ٻي وسڪونسن]], [[ڇھين وسڪونسن انفنٽري رجمينٽ|ڇهين وسڪونسن]]، ۽ [[ستين وسڪونسن انفنٽري رجمينٽ|ستين وسڪونسن]]. [[اٺين وسڪونسن  انفنٽري رجمينٽ|اٺين وسڪونسن]]، جيڪا پڻ سخت جنگين ۾ شامل رهي، اڪثر ڪري پنهنجي مسڪوٽ [[اولڊ ايب]] (هڪ [[گنجو عقاب]]) سان گڏ ميدانِ جنگ ۾ داخل ٿيندي هئي.

[[File:Chase Stone Barn - Green Grass.jpg|thumb|[[ڊينيل اي. ڪراوس اسٽون بارن]]، [[چيس, وسڪونسن|چيس]] ۾، 1903ع ۾ تعمير ٿيو، جڏهن رياست ۾ کير-ڌنڌو (ڊئري فارمنگ) ڦهلجڻ لڳو.]]

رياست بڻجڻ جي شروعاتي سالن ۾ وسڪونسن جي معيشت ۾ به تنوع آيو. سيصا (ليڊ) جي کاڻڪني گهٽجڻ لڳي، جڏهن ته زراعت رياست جي ڏاکڻي اڌ ۾ هڪ وڏو پيشو بڻجي وئي. اناج کي منڊيءَ تائين پهچائڻ لاءِ رياست اندر ريلويون وڇايون ويون، ۽ ريسين ۾ [[جي. آءِ. ڪيس اينڊ ڪمپني]] جهڙيون صنعتون زرعي اوزار ۽ مشينري ٺاهڻ لاءِ قائم ٿيون. 1860ع واري ڏهاڪي دوران وسڪونسن ٿوري عرصي لاءِ ملڪ جي اهم ڪڻڪ پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nesbit|year=1973|isbn=978-0-299-06370-2|page=[https://archive.org/details/wisconsinhistory0000nesb/page/273 273]|title=Wisconsin: a history|publisher=University of Wisconsin Press |url=https://archive.org/details/wisconsinhistory0000nesb/page/273}}&lt;/ref&gt; ساڳئي وقت، ڪاٺ/لڪڙي جي صنعت رياست جي گهڻ-ٻيلن واري اترين علائقن تي حاوي رهي، ۽ [[لا ڪراس]]، [[او ڪليئر, وسڪونسن|او ڪليئر]]، ۽ [[واساو, وسڪونسن|واساو]] جهڙن شهرن ۾ آرا مشينون اڀري آيون. انهن معاشي سرگرمين جا ماحولياتي لحاظ کان ڳرا نتيجا نڪتا. 19هين صديءَ جي آخر تائين، گهڻي ۽ سخت زراعت مٽيءَ جي زرخيزي کي نقصان پهچايو ۽ ڪاٺ ڪٽائي رياست جا گهڻا ٻيلَ ختم ڪري ڇڏيا.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nesbit|year=1973|isbn=978-0-299-06370-2|pages=[https://archive.org/details/wisconsinhistory0000nesb/page/281 281, 309]|title=Wisconsin: a history|publisher=University of Wisconsin Press |url=https://archive.org/details/wisconsinhistory0000nesb/page/281}}&lt;/ref&gt; انهن حالتن ڪڻڪ جي زراعت ۽ ڪاٺ جي صنعت کي تيزيءَ سان زوال ڏانهن ڌڪي ڇڏيو.

1890ع واري ڏهاڪي کان وسڪونسن جي هارين ڪڻڪ کان هٽي کير-پيداواري (ڊئري) ڌنڌي ڏانهن رخ ڪيو، ته جيئن زمين جو وڌيڪ پائيدار ۽ منافعي بخش استعمال ٿي سگهي. ڪيترائي مهاجر پنير ٺاهڻ جون روايتون ساڻ کڻي آيا، جيڪي رياست جي موافق جاگرافي ۽ [[يونيورسٽي آف وسڪونسن]] ۾ [[اسٽيفن بيبڪاڪ]] جي اڳواڻي هيٺ ڊئري تحقيق سان گڏجي، وسڪونسن کي آمريڪا جي کير واري زمين جي شهرت ڏيارڻ ۾ مددگار بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book|title= The Progressive Era, 1893–1914|series=History of Wisconsin|volume=4|first=John|last=Buenker|publisher=State Historical Society of Wisconsin|location=Madison, WI|year=1998|editor-first=William Fletcher|editor-last=Thompson|isbn=978-0-87020-303-9|pages=25, 40–41, 62}}&lt;/ref&gt; ان دوران، [[الڊو ليئوپولڊ]] سميت تحفظِ فطرت جا حامي 20هين صديءَ جي شروعات ۾ رياست جا ٻيلَ ٻيهر بحال ڪرڻ ۾ مددگار ٿيا،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Turning Points in Wisconsin History: The Modern Environmental Movement|url=http://www.wisconsinhistory.org/turningpoints/tp-048/?action=more_essay|publisher=[[Wisconsin Historical Society]]|access-date=March 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204150526/http://www.wisconsinhistory.org/turningpoints/tp-048/?action=more_essay|archive-date=December 4, 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن سان وڌيڪ نون سرن سان هلندڙ ڪاٺ ۽ [[پيپر مل]] صنعت لاءِ راهه هموار ٿي ۽ اترين ٻيلن ۾ تفريحي سياحت کي به وڌايو ويو. 20هين صديءَ جي شروعاتي دور ۾ وسڪونسن ۾ صنعتڪاري پڻ زور وٺندي وئي، جنهن کي يورپ مان ايندڙ وڏي مهاجر مزدور قوت هٿي ڏني. ميلواڪي جهڙن شهرن ۾ صنعتون شراب سازي ۽ خوراڪ پروسيسنگ کان وٺي ڳري مشينري ۽ اوزار سازي تائين پکڙيل هيون، ۽ 1910ع تائين ڪُل پيداوار جي قدر موجب وسڪونسن آمريڪي رياستن ۾ اٺين نمبر تي اچي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title= The Progressive Era, 1893–1914|series=History of Wisconsin|volume=4|first=John|last=Buenker|publisher=State Historical Society of Wisconsin|location=Madison, WI|year=1998|editor-first=William Fletcher|editor-last=Thompson|isbn=978-0-87020-303-9|pages=80–81}}&lt;/ref&gt;

===پروگريسِو دور ۽ عالمي جنگون===
[[File:Suffragists campaigning in Wisconsin, June 7, 1916.jpg|thumb|[[عورتن جي ووٽ جو حق|عورتن جي ووٽ جي حق]] لاءِ مهم هلائيندڙ، 1916ع. وسڪونسن انهن شروعاتي رياستن مان هئي جن [[ آمريڪي آئين ۾ اوڻويهين ترميم]] کي توثيق ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Suffrage 2020 Illinois|url=https://suffrage2020illinois.org/|access-date=January 16, 2021|website=Suffrage 2020 Illinois|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

20هين صديءَ جي شروعاتي دور ۾ [[ترقي پسندي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾)|ترقي پسندظ]] سياست جي اڀار کي نمايان حيثيت حاصل ٿي، جنهن جي اڳواڻي [[رابرٽ ايم. لا فولٽ]] ڪئي، جيڪو 1901ع کان 1906ع تائين گورنر ۽ 1906ع کان 1925ع تائين آمريڪي سينيٽر رهيو. 1901ع کان 1914ع جي وچ ۾ وسڪونسن ۾ پروگريسِو ريپبلڪنن ملڪ جو پهريون جامع رياستي پرائمري چونڊ نظام قائم ڪيو،&lt;ref&gt;{{cite book|title=The American direct primary: party institutionalization and transformation in the North |last=Ware|first=Alan|year=2002|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge, England|isbn=978-0-521-81492-8|page=118}}&lt;/ref&gt; ڪم جي هنڌ زخمن بابت پهريون اثرائتو [[ مزدورن جي معاوضي جو قانون]] نافذ ڪيو،&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ranney|first=Joseph|title=Wisconsin's Legal History: Law and the Progressive Era, Part 3: Reforming the Workplace|url=http://www.wisbar.org/AM/TemplateRedirect.cfm?template=/CM/ContentDisplay.cfm&amp;ContentID=35854|archive-url=https://archive.today/20120918150059/http://www.wisbar.org/AM/TemplateRedirect.cfm?template=/CM/ContentDisplay.cfm&amp;ContentID=35854|url-status=dead|archive-date=September 18, 2012|access-date=March 13, 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ پهريون رياستي [[آمدني ٽيڪس]] پڻ متعارف ڪرايو،&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Stark|first=John|year=1987|title=The Establishment of Wisconsin's Income Tax|journal=Wisconsin Magazine of History|volume=71|issue=1|pages=27–45|url=http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/36669|access-date=January 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202080527/http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/36669|archive-date=February 2, 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202080527/http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/36669 |date=February 2, 2017 }}&lt;/ref&gt; جنهن سان ٽيڪس لاڳو ٿيڻ کي اصل ڪمائيءَ سان وڌيڪ متناسب بڻايو ويو.

[[پهريئن عالمي جنگ]] دوران، وسڪونسن ۽ ان جي ڪيترن [[وسڪونسن جيظريپبلڪن پارٽي ريپبلڪنن]]، ترقي پسند ۽ قدامت پسندن جي غيرجانبداريءَ سبب، ۽ رياست جي آباديءَ ۾ [[جرمن-آمريڪي]] ۽ اسڪينڊي نيوين-آمريڪين جي وڏي حصي جي ڪري، ڪيترن “تمام گهڻن محب وطنن” طرفان وسڪونسن تي “غدار رياست&quot; هجڻ جا الزام لڳايا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cary |first=Lorin Lee |date=1969 |title=The Wisconsin Loyalty Legion, 1917–1918 |url=https://www.jstor.org/stable/4634484 |journal=The Wisconsin Magazine of History |volume=53 |issue=1 |pages=33–50 |jstor=4634484 |issn=0043-6534 |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202010328/https://www.jstor.org/stable/4634484 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 10, 2012 |title=Expression Leads to Repression |url=https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS3418 |access-date=February 1, 2024 |website=Wisconsin Historical Society |language=en |archive-date=April 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401193504/http://www.wisconsinhistory.org/Content.aspx?dsNav=N:4294963828-4294963805&amp;dsRecordDetails=R:CS3418 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Falk |first=Karen |date=1942 |title=Public Opinion in Wisconsin during World War I |url=https://www.jstor.org/stable/4631476 |journal=The Wisconsin Magazine of History |volume=25 |issue=4 |pages=389–407 |jstor=4631476 |issn=0043-6534 |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202010329/https://www.jstor.org/stable/4631476 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 21, 2013 |title=ODD WISCONSIN: State denounced as 'traitor' in 1917 |url=https://lacrossetribune.com/courierlifenews/lifestyles/odd-wisconsin-state-denounced-as-traitor-in-1917/article_6c65843a-0ad5-11e3-8caa-001a4bcf887a.html |access-date=February 2, 2024 |website=La Crosse Tribune |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202010329/https://lacrossetribune.com/courierlifenews/lifestyles/odd-wisconsin-state-denounced-as-traitor-in-1917/article_6c65843a-0ad5-11e3-8caa-001a4bcf887a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

يورپ ۾ جنگ جاري رهندي، لا فولٽ وسڪونسن ۾ جنگ-مخالفت تحريڪ جي اڳواڻي ڪئي ۽ پروگريسِو سينيٽرن جو هڪ گروهه صدر [[ووڊرو ولسن]] جي اُن بل کي روڪڻ ۾ سرگرم رهيو، جنهن تحت واپاري جهازن کي هٿياربند ڪرڻ جي ڳالهه هئي. ڪيترن وسڪونسن جي سياستدانن، جهڙوڪ [[ايمانوئل ايل. فلپ]] ۽ [[آروِن لينروٽ]] تي “ٻٽي وفاداري” جا الزام لڳايا ويا.&lt;ref&gt;''The History of Wisconsin 1914–1940'' by Paul W. Glad, 1990. State Historical Society of Wisconsin, p.309-310.&lt;/ref&gt; جنگ جا کُلا مخالفت ڪندڙ موجود هئڻ باوجود، جنگ شروع ٿيندي ئي ڪيترن وسڪونسن وارن غيرجانبداري ڇڏي ڏني. ڪاروبار، محنت ڪش، ۽ زراعت جنگ مان خوشحالي ماڻي. 118,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوجي خدمتن ۾ ويا، ۽ وسڪونسن اُن قومي ڀرتي بابت سڀ کان پهرين رپورٽ ڪندڙ رياست هئي، جيڪا [[آمريڪي فوج]] جي ذريعي ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 3, 2012 |title=World War I |url=https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS422 |access-date=February 2, 2024 |website=Wisconsin Historical Society |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202010329/https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS422 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گورنر فلپ رياست ۾ [[جرمن-مخالف هسٽيريا]] کي روڪڻ ۾ ڪامياب رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-08-08 |title=Philipp, Emanuel Lorenz 1861 - 1925 |url=https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS11743 |access-date=2025-04-29 |website=Wisconsin Historical Society |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان دور ۾ ترقي پسنف “وسڪونسن آئيڊيا” تحت [[وسڪانسن يونيورسٽي|يو ڊبليو–ايڪسٽينشن]] نظام وسيلي يونيورسٽي آف وسڪونسن جي خدمتن کي سڄي رياست تائين وڌايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Stark|first=Jack|chapter=The Wisconsin Idea: The University's Service to the State|title=The State of Wisconsin Blue Book, 1995–1996|location=Madison|publisher=Legislative Reference Bureau|year=1995|pages=99–179|oclc=33902087|chapter-url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/WI/WI-idx?type=article&amp;did=WI.WIBlueBk1995.i0009&amp;id=WI.WIBlueBk1995&amp;isize=L|access-date=January 31, 2017|archive-date=October 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017001801/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/WI/WI-idx?type=article&amp;did=WI.WIBlueBk1995.i0009&amp;id=WI.WIBlueBk1995&amp;isize=L|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1932ع ۾ يو ڊبليو جي معاشيات جي پروفيسرن [[جان آر. ڪامنز]] ۽ هيرالڊ گرووز وسڪونسن کي آمريڪا جو پهريون [[بي روزگاري معاوضو| بي روزگاري معاوضي]] وارو پروگرام ٺاهڻ ۾ مدد ڏني.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Nelson|first=Daniel|year=1968|title=The Origins of Unemployment Insurance in Wisconsin|journal=Wisconsin Magazine of History|volume=51|issue=2|pages=109–21|url=http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/31447|access-date=January 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202080531/http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/31447|archive-date=February 2, 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202080531/http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/31447 |date=February 2, 2017 }}&lt;/ref&gt; يونيورسٽيءَ جي ٻين “وسڪونسن آئيڊيا” وارن عالمن اهو منصوبو تيار ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جيڪو 1935ع جي نيو ڊيل واري [[سوشل سيڪيورٽي ايڪٽ]] جو بنياد بڻيو، ۽ وسڪونسن جي ماهر [[آرٿر جي. آلٽمائيئر]] ان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;Arthur J. Altmeyer, &quot;The Wisconsin Idea and Social Security.&quot; ''Wisconsin Magazine of History'' (1958) 42#1: 19–25.&lt;/ref&gt;
لا فولٽ جي وفات کان پوءِ، سندس پُٽ [[فلپ لا فولث|فلپ]] ۽ [[رابرٽ لا فولٽ]] وسڪونسن ريپبلڪن پارٽيءَ جي قيادت سنڀالي، ۽ پوءِ پنهنجي والد جي [[آمريڪي پروگريسِو پارٽي]] جي جانشين طور [[وسڪونسن پروگريسِو پارٽي]] قائم ڪئي. هي پارٽي 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ صدر [[فرينڪلِن ڊي. روزويلٽ]] ۽ پروگريسِو ڊيموڪريٽن جي سهڪار سان طاقت ورتي، ۽ رياست ۽ ڪانگريس ۾ ڪيترائي عهدا کٽي ورتا. پارٽي پوءِ ڪمزور ٿيڻ لڳي، ۽ فلپ تي اسڪينڊل ۽ آمرانه رويي جا الزام لڳڻ کان پوءِ، هو 1938 ۾ گورنري جي چونڊ [[جوليس پي. هائل]] کان هارائي ويو ۽ سياست ڇڏي [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ خدمتون انجام ڏيڻ لاءِ ويو. فلپ جنهن تنظيم کي قومي سياسي نئين ترتيب لاءِ اڳڀرو ڪرڻ گهريو، [[نيشنل پروگريسِوز آف آمريڪا]]—اها به پوءِ ڪمزور ٿي وئي، ۽ آخرڪار وسڪونسن پروگريسِوز پارٽي ختم ڪرڻ لاءِ ووٽ ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kasparek |first=Jonathan |title=Fighting Son: A Biography of Philip F. La Follette |publisher=[[Wisconsin Historical Society]] |year=2006 |isbn=978-0-87020-353-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=TIME |title=WISCONSIN: Heil Heil |url=https://time.com/archive/6768930/wisconsin-heil-heil/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250524091532/https://time.com/archive/6768930/wisconsin-heil-heil/ |archive-date=May 24, 2025 |access-date=2025-11-14 |magazine=TIME |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ويهين صديءَ جي وچ کان اڄ تائين===

ٻي عالمي جنگ جي فوري پوءِ واري دور ۾ وسڪونسن وارا ڪيترن مسئلن تي ورهايل هئا، جهڙوڪ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو قيام، يورپ جي بحاليءَ جي حمايت، ۽ [[سوويت يونين]] جي وڌندڙ طاقت. پر جڏهن [[يورپ جو “آئرن ڪرٽن”]] جي پس منظر ۾ ڪميونسٽ ۽ سرمائيدار ڪئمپن ۾ ورهائجي ويو، ۽ پروگريسِو پارٽي ٽٽي پئي، تڏهن [[رابرٽ لا فولٽ جونيئر]] 1946ع جي سينيٽ چونڊ وڙهڻ لاءِ ٻيهر وسڪونسن ريپبلڪن پارٽيءَ ۾ شامل ٿيو. هو [[جوزف ميڪارٿي]] کان 1946 واري ريپبلڪن پرائمري]] ۾ ٿوري فرق سان هارائي ويو. 1949ع جي [[يني ڪميونسٽ انقلاب]] کان پوءِ، عوامي راءِ ڪميونسٽ واڌاري جي مقابلي ۾ جمهوريت ۽ سرمائيداريءَ جي تحفظ جي حمايت ڏانهن وڌيڪ جهڪڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;A Short History of Wisconsin By Erika Janik page 149&lt;/ref&gt;

[[File:Swing bridge, Superior, Wisconsin (cut).jpg|thumb|20هين صديءَ ۾ [[سپيريئر, وسڪانسن|سُپيرِيئر]] وڏين ڍنڍن  وسيلي [[ليڪ فريٽر]] جهازن ذريعي لوهي ڌاتو (iron ore) جي موڪل (شپمينٽ) لاءِ وڏو مرڪز هو.]]
ويهين صديءَ جي وچ کان آخر تائين، وسڪونسن ڪيترن سياسي انتهاپسند رخن جو شاهد رهيو: 1950ع واري ڏهاڪي ۾ سينيٽر ميڪارٿي جي [[ميڪڪارٿي ازم|ڪميونزم-مخالفت]] مهم، ۽ 1970ع ۾ ماحولياتي اڳواڻ [[گيلورڊ نيلسن]] طرفان [[زمين جو ڏينھن]] جي بنياد. يو ڊبليو-ميڊيسن ۾ [[ويتنام جنگ]] خلاف شديد احتجاجن دوران، انارڪسٽن جي حملي جو انجام آگسٽ 1970ع ۾ [[اسٽرلنگ ھال  بم ڌماڪو |اسٽرلنگ هال بم ڌماڪي]] جي صورت ۾ نڪتو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ريپبلڪن گورنر [[ٽامي ٿامپسن]] جي دور ۾ رياست [[ويلفيئر سڌارا]] به آندا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tommy Thompson: Human Services Reformer|website = [[ABC News (United States)|ABC News]]|url=https://abcnews.go.com/Politics/story?id=122179&amp;page=1|date=September 4, 2004|access-date=March 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110130132917/https://abcnews.go.com/Politics/story?id=122179&amp;page=1|archive-date=January 30, 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ، 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وسڪونسن جي معيشت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون، جتي ڳري صنعت ۽ پيداوار گهٽجڻ لڳي ۽ ان جي جاءِ تي دوا، تعليم، زرعي ڪاروبار، ۽ سياحت تي ٻڌل [[سروس معيشت]] وڌيڪ اهم ٿي وئي.


==جاگرافي==
{{وِسڪانسن جي جاگرافي}}

[[File:Wisconsin geographic provinces.svg|thumb|وِسڪانسن جا جاگرافيائي علائقا]]

وِسڪانسن [[آمريڪا جي وچ اولھ]] ۾ واقع آھي ۽ اھو [[عظيم ڍنڍن جو علائقو]] ۽ [[اپر مڊ ويسٽ]] ٻنھي جو حصو آھي۔ رياست جو ڪُل رقبو {{Convert|65,496|sqmi|km2}} آھي۔ وِسڪانسن جي اتر ۾ [[ڍنڍ سپيرير]] ۽ [[مشِيگن]]، اوڀر ۾ [[ڍنڍ مشيگن]]، ڏکڻ ۾ [[الينواءِ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيوا]] ۽ اتر اولهه ۾ [[منيسوٽا]] واقع آھن۔ مشيگن سان سرحدي تڪرار ٻه عدالتي ڪيسن ذريعي حل ڪيو ويو، ٻئي [[وِسڪانسن بمقابله مشيگن]]، 1934ع ۽ 1935ع ۾۔ رياست جون حدون اولهه ۾ [[مسيسيپي درياهه]] ۽ [[سينٽ ڪروئي درياهه (وِسڪانسن–منيسوٽا)|سينٽ ڪروئي درياهه]]، ۽ اتر اوڀر ۾ [[مينومِني درياهه]] ۽ [[مونٽريل درياهه (وِسڪانسن–مشيگن)|مونٽريل درياهه]] تي مشتمل آھن۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nps.gov/subjects/rivers/wisconsin.htm |website=نيشنل پارڪ سروس |access-date=21 جون 2024ع |title=وِسڪانسن – درياهه (آمريڪي نيشنل پارڪ سروس)}}&lt;/ref&gt;
وڏين ڍنڍن ۽ مسيسيپي درياھ جي وچ ۾ واقع ھجڻ سبب، وِسڪانسن ۾ جاگرافيائي خاصيتن جي وڏي تنوع موجود آھي۔ رياست کي پنج نمايان علائقن ۾ ورھايو ويو آھي۔ اتر ۾، [[ سپيرير ڍنڍ جو گھٽ ميداني علائقو]] ڍنڍ سپيرير جي ڪناري سان گڏ ھڪ پٽو والاري ٿو۔ ان کان ٿورو ڏکڻ طرف، اتر ھاءِ لينڊ واقع آھي، جتي گڏيل سخت ڪاٺ ۽ سدا بہار وڻن جا وڏا ٻيلا آھن، جن ۾ {{convert|1500000|acre|adj=on|abbr=off}} تي پکڙيل [[شيڪوا ميگون–نڪوليٽ نيشنل فاريسٽ]] پڻ شامل آھي، گڏوگڏ ھزارين برفاني ڍنڍون، ۽ رياست جو سڀ کان اوچو نقطو [[ٽِمز ھِل]] پڻ ھتي واقع آھي۔ رياست جي وچ ۾، [[مرڪزي ميداني علائقو (وِسڪانسن)|مرڪزي ميداني علائقو]] موجود آھي، جتي [[سينڊ اسٽون]] جون منفرد بناوٽون جهڙوڪ [[وِسڪانسن درياھ جا ڊيلز]] موجود آھن، ۽ ساڳئي وقت زرعي لحاظ کان زرخيز زمينون پڻ ملن ٿيون۔ ڏکڻ اوڀر ۾ [[اوڀر ريڄز ۽ گھٽ زميني علائقو]] واقع آھي، جيڪو وِسڪانسن جي ڪيترن ئي وڏن شھرن جو گھر آھي۔ ھن علائقي ۾ ريڄن ۾ [[نائيگرا ايسڪارپمينٽ]] شامل آھي، جيڪو نيو يارڪ کان وڌي ٿو، گڏوگڏ [[بليڪ ندي واري ايسڪارپمينٽ (وِسڪانسن)|بليڪ رِور ايسڪارپمينٽ]] ۽ [[ميگنيشيَن ايسڪارپمينٽ]] پڻ شامل آھن۔&lt;ref name=Martin1965&gt;{{cite book|isbn=978-0-299-03475-7|url=https://archive.org/details/physicalgeograph0000mart|url-access=registration|page=247|title=وِسڪانسن جي جسماني جاگرافي|publisher=يونيورسٽي آف وِسڪانسن پريس|year=1965ع|author=لارنس مارٽن|access-date=14 سيپٽمبر 2010ع}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wisconline.com/wisconsin/geoprovinces/easternridges.html|title=وِسڪانسن جا اوڀر ريڄز ۽ گھٽ زميني علائقا|publisher=وِسڪانسن آن لائن|access-date=14 سيپٽمبر 2010ع|archive-url=https://web.archive.org/web/20010209021338/http://www.wisconline.com/wisconsin/geoprovinces/easternridges.html|archive-date=9 فيبروري 2001ع|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ اولهه ۾، اولهه اپلينڊ ھڪ سخت ۽ اڀريلو منظرنامو آھي، جتي ٻيلا ۽ زراعت گڏيل صورت ۾ موجود آھن، جن ۾ مسيسيپي درياهه جي ڪنارن تي ڪيترائي اڀرا ٽڪر (بلفس) ۽ [[بارابو رينج]] شامل آھن۔ ھي علائقو [[ڊرفٽ ليس علائقو]] جو حصو آھي، جيڪو [[آئيوا]]، [[الينواءِ]] ۽ [[منيسوٽا]] جي حصن تائين پکڙيل آھي۔ مجموعي طور، وِسڪانسن جي زمين جو 46٪ حصو ٻيلن سان ڍڪيل آھي۔

{{multiple image
 | total_width = 380
 | image1 = TypicalDriftless.jpg
 | caption1 = [[ڊرفٽ ليس علائقو]]، جتي برفاني دور ([[برفاني زمانو]]) جي ڳرندڙ برف مان وهندڙ پاڻي [[تلڇي پٿر]] ۾ کوٽائي ڪري اڀرا ٽڪر پيدا ڪيا۔
 | image2 = Big waves on Devils Island shoreline (e99f5cd1-548c-439d-962d-0c03204c2bf8).jpg
 | caption2 = [[سمنڊ جون غارون]] [[ايپسٽل ٻيٽ]]ن جي ڪنارن تي [[ڍنڍ سپيرير]] ۾ موجود آھن۔
}}

وِسڪانسن ۾ اهڙيون جيالاجيڪل بناوٽون ۽ معدني تهه موجود آهن، جن جي عمر ٽن ارب سالن کان به وڌيڪ کان وٺي ڪجهہ هزار سالن تائين پکڙيل آهي، جڏهن ته گهڻا پٿر لکين سالن پراڻا آهن۔&lt;ref&gt;{{cite map
 |author=مدري، ايم. جي.
 |author2=براون، بي. اي.
 |author3=گرينبرگ، جي. ڪي.
 |year=1982ع
 |title=وِسڪانسن جو بيڊراڪ جيالاجيڪل نقشو
 |publisher=يونيورسٽي آف وِسڪانسن ايڪسٽينشن
}}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻيون جيالاجيڪل بناوٽون 600 ملين سالن کان وڌيڪ اڳ [[پري ڪيمبرين]] دور ۾ ٺهيون، جيڪي گهڻو ڪري برفاني تههن جي هيٺان واقع آهن۔ بارابو رينج جو وڏو حصو [[بارابو ڪوارٽزائيٽ]] ۽ ٻين پري ڪيمبرين [[ميٽامورفڪ پٿر]]ن تي مشتمل آهي۔&lt;ref name=&quot;Hanson&quot;&gt;هانسن، جي. ايف.، [http://wisconsingeologicalsurvey.org/pdfs/IC14.pdf ''بارابو ضلعي جي جيالاجي، وِسڪانسن''] {{webarchive
 |url=https://web.archive.org/web/20140222184825/http://wisconsingeologicalsurvey.org/pdfs/IC14.pdf
 |date=22 فيبروري 2014ع
}}، يونيورسٽي آف وِسڪانسن ايڪسٽينشن، نومبر 1970ع، انفارميشن سرڪيولر 14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |date=اپريل 1981ع
 |title=وِسڪانسن جي بيڊراڪ جيالاجي
 |url=https://wgnhs.wisc.edu/pubshare/M067.pdf
 |url-status=live
 |access-date=14 آڪٽوبر 2021ع
 |archive-date=4 آگسٽ 2021ع
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804145204/https://wgnhs.wisc.edu/pubshare/M067.pdf
}}&lt;/ref&gt; هي علائقو تازين برفاني دور دوران، يعني [[وِسڪانسن گليشيئيشن]] ۾، [[گليشيئر]]ن سان ڍڪيل نه رهيو۔ [[لينگليڊ ڪائونٽي]] ۾ هڪ اهڙي مٽي ملي ٿي، جيڪا ڪائونٽي کان ٻاهر تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جنهن کي [[اينٽيگو (مٽي)|اينٽيگو سلٽ لوم]] سڏيو وڃي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/nrcs142p2_019841.pdf
 |title=وِسڪانسن جي رياستي مٽي: اينٽيگو سلٽ لوم
 |author=آمريڪي زراعت کاتو، قدرتي وسيلن جي تحفظ واري سروس
 |date=اپريل 1999ع
 |access-date=17 آڪٽوبر 2017ع
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516155048/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/nrcs142p2_019841.pdf
 |archive-date=16 مئي 2017ع
}}&lt;/ref&gt;

رياست ۾ 12,000 کان وڌيڪ نالن وارا درياهه ۽ وهڪرا موجود آهن، جن جي ڪُل ڊيگهه {{Convert|84,000|mile|km|abbr=}} آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=درياهه {{!}} وِسڪانسن ڊي اين آر
 |url=https://dnr.wisconsin.gov/topic/rivers
 |access-date=30 آڪٽوبر 2020ع
 |website=dnr.wisconsin.gov
 |archive-date=30 آڪٽوبر 2020ع
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030215318/https://dnr.wisconsin.gov/topic/rivers
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 15,000 کان وڌيڪ نالن وارا ڍنڍون آهن، جن جو ڪُل رقبو لڳ ڀڳ {{Convert|1|e6acre|km2|abbr=|spell=}} آهي۔ [[ڍنڍ وِنيبيگو]] سڀ کان وڏي اندرين ڍنڍ آهي، جنهن جو رقبو {{Convert|137,700|acres|km2|abbr=}} کان وڌيڪ آهي، ۽ ان جي ڪناري جي ڊيگهه {{Convert|88|miles|km|abbr=}} آهي۔ ٻنهي عظيم ڍنڍن جي ڪنارن سان گڏ، وِسڪانسن وٽ {{Convert|800|mi|km}} کان وڌيڪ ساحلي پٽي آهي ({{Convert|500|mi|km}} کان وڌيڪ، جيڪڏهن ننڍا ٻيٽ ۽ کوٽايون شامل نه ڪيون وڃن)۔&lt;ref name=&quot;Martin (1916) p. 21&quot;&gt;{{harvp|مارٽن|1916|p=21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://dnr.wisconsin.gov/topic/GreatLakes/Learn.html
 |title=وِسڪانسن جون عظيم ڍنڍون: ڍنڍ مشيگن ۽ ڍنڍ سپيرير
 |publisher=وِسڪانسن ڊي اين آر
}}&lt;/ref&gt;  وِسڪانسن جا ڪيترائي [[وِسڪانسن جي ٻيٽن جي فهرست|نالن وارا ٻيٽ]] عظيم ڍنڍن ۾ واقع آهن؛ ڪيترائي [[ڊور پيننسولا]] جي چوڌاري ڍنڍ مشيگن ۾ آهن يا [[ايپسٽل ٻيٽ]]ن جو حصو آهن، جيڪي ڍنڍ سپيرير ۾ واقع آهن۔&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=ڊور ڪائونٽي جو نقشو
 |url=https://wisconsindot.gov/Documents/travel/road/hwy-maps/county-maps/door.pdf
 |website=ڊور ڪائونٽي ٽرانسپورٽيشن کاتو
 |access-date=29 ڊسمبر 2020ع
 |archive-date=1 فيبروري 2021ع
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201004227/https://wisconsindot.gov/Documents/travel/road/hwy-maps/county-maps/door.pdf
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; باقي وِسڪانسن جا ٻيٽ مسيسيپي درياهه ۽ اندرين ڍنڍن ۽ درياهن ۾ واقع آهن۔

[[نيشنل پارڪ سروس]] جي تحفظ هيٺ علائقن ۾ [[ايپسٽل ٻيٽ نيشنل ليڪ شور]]، [[آئيس ايج ٽريل|آئيس ايج نيشنل سينڪ ٽريل]]، ۽ [[سينٽ ڪروئي نيشنل سينڪ رِوَر وي]] ۽ [[نارٿ ڪنٽري ٽريل|نارٿ ڪنٽري نيشنل سينڪ ٽريل]] جا حصا شامل آهن۔&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nps.gov/state/wi/index.htm
 |title=وِسڪانسن
 |publisher=نيشنل پارڪ سروس
 |access-date=24 جولاءِ 2024ع
}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، رياست ۾ 18 وڌيڪ [[وِسڪانسن ۾ قومي قدرتي نشانيون|قومي قدرتي نشانيون]] موجود آهن، جن ۾ واريءَ جا ٽڪر، دلدل، ٻوڏيل علائقا، ۽ پراڻا ٻيلا شامل آهن۔ وِسڪانسن ۾ [[وِسڪانسن جا اسٽيٽ پارڪ|50 رياستي پارڪ يونٽ]] آهن، جيڪي {{convert|60570|acres|km2}} کان وڌيڪ رقبو والارين ٿا، ۽ انهن کي [[وِسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف نيچرل ريسورسز]] سنڀالي ٿو۔ ٻيلي کاتي وٽ {{convert|471329|acres|km2}} وڌيڪ زمين آهي، جيڪا [[وِسڪانسن جا رياستي ٻيلا]] آهن۔&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.milwaukeemag.com/your-guide-to-wisconsins-50-state-parks/
 |title=وِسڪانسن جي 50 رياستي پارڪن لاءِ رهنمائي
 |author=واٽرز، ايللي
 |date=15 جولاءِ 2024ع
 |publisher=ملواڪي ميگزين
 |access-date=7 آڪٽوبر 2024ع
}}&lt;/ref&gt;

===موسم===
{{further|وِسڪانسن ۾ موسمي تبديلي}}
[[File:Wisconsin Köppen.svg|thumb|وِسڪانسن جا ڪوپن موسمي قسم]]

وِسڪانسن جو گهڻو حصو گرم-اونهاري واري [[نمي واري براعظمي آبهوا]] ([[ڪوپن موسمي درجابندي|ڪوپن]] ''Dfb'') ۾ شامل آهي، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه جا حصا گرم-اونهاري واري نمي واري براعظمي آبهوا (ڪوپن ''Dfa'') ۾ اچن ٿا۔ رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ گرمي پد [[وِسڪانسن ڊيلز]] ۾ 13 جولاءِ 1936ع تي رڪارڊ ٿيو، جتي گرمي 114 °F (46 °C) تائين پهتي۔ سڀ کان گهٽ گرمي پد [[ڪوڊري]] ڳوٺ ۾ 2 ۽ 4 فيبروري 1996ع تي −55 °F (−48 °C) رڪارڊ ٿيو۔ وِسڪانسن ۾ ساليانو برفباري به گهڻي ٿيندي آهي، ڏکڻ علائقن ۾ سراسري طور {{convert|40|in|cm}} ۽ ڍنڍ سپيرير جي [[سنوبيلٽ]] علائقي ۾ هر سال {{convert|160|in|cm}} تائين۔&lt;ref name=&quot;uwexclimate&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.uwex.edu/sco/stateclimate.html
 |title=وِسڪانسن جي موسميات
 |access-date=16 مارچ 2007ع
 |last=بينڊيٽي
 |first=مائيڪل
 |publisher=يونيورسٽي آف وِسڪانسن–ايڪسٽينشن
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117094615/http://www.uwex.edu/sco/stateclimate.html
 |archive-date=17 جنوري 2013ع
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ '''وِسڪانسن جي چونڊيل شهرن لاءِ مهينيوار سراسري وڌ ۽ گهٽ گرمي پد''' [°F (°C)]
! جنوري !! فيبروري !! مارچ !! اپريل !! مئي !! جون !! جولاءِ !! آگسٽ !! سيپٽمبر !! آڪٽوبر !! نومبر !! ڊسمبر
|-
| 25/10&lt;br /&gt;(−4/−12)
| 29/13&lt;br /&gt;(−2/−11)
| 40/23&lt;br /&gt;(5/−5)
| 55/35&lt;br /&gt;(13/1)
| 67/45&lt;br /&gt;(19/7)
| 76/55&lt;br /&gt;(25/13)
| 81/59&lt;br /&gt;(27/15)
| 79/58&lt;br /&gt;(26/14)
| 71/49&lt;br /&gt;(22/10)
| 58/38&lt;br /&gt;(14/4)
| 43/28&lt;br /&gt;(6/−2)
| 30/15&lt;br /&gt;(−1/−9)
|}

{{Weather box
|single line = y
|location = وِسڪانسن (معياري قدر 1981–2010)
|Jan record high F = 66
|Feb record high F = 69
|Mar record high F = 89
|Apr record high F = 97
|May record high F = 109
|Jun record high F = 106
|Jul record high F = 114
|Aug record high F = 108
|Sep record high F = 104
|Oct record high F = 95
|Nov record high F = 84
|Dec record high F = 70

|Jan high F = 23.9
|Feb high F = 29.2
|Mar high F = 40.6
|Apr high F = 55.5
|May high F = 67.3
|Jun high F = 76.3
|Jul high F = 80.4
|Aug high F = 78.2
|Sep high F = 69.8
|Oct high F = 56.9
|Nov high F = 41.2
|Dec high F = 27.5
|year high F = 52.9

|Jan mean F = 15.0
|Feb mean F = 19.6
|Mar mean F = 30.5
|Apr mean F = 44.0
|May mean F = 55.3
|Jun mean F = 64.7
|Jul mean F = 69.1
|Aug mean F = 67.1
|Sep mean F = 58.7
|Oct mean F = 46.5
|Nov mean F = 33.1
|Dec mean F = 19.4

|Jan low F = 3.7
|Feb low F = 6.3
|Mar low F = 18.3
|Apr low F = 31.6
|May low F = 42.6
|Jun low F = 52.4
|Jul low F = 57.2
|Aug low F = 55.0
|Sep low F = 47.1
|Oct low F = 36.2
|Nov low F = 23.7
|Dec low F = 10.6
|year low F = 31.8

|Jan record low F = −54
|Feb record low F = −55
|Mar record low F = −48
|Apr record low F = −20
|May record low F = 7
|Jun record low F = 20
|Jul record low F = 27
|Aug record low F = 22
|Sep record low F = 10
|Oct record low F = −7
|Nov record low F = −34
|Dec record low F = −52

|precipitation colour = green
|Jan precipitation inch = 1.15
|Feb precipitation inch = 1.03
|Mar precipitation inch = 1.80
|Apr precipitation inch = 2.63
|May precipitation inch = 3.54
|Jun precipitation inch = 4.17
|Jul precipitation inch = 3.79
|Aug precipitation inch = 3.78
|Sep precipitation inch = 3.75
|Oct precipitation inch = 2.38
|Nov precipitation inch = 2.00
|Dec precipitation inch = 1.27
|year precipitation inch =

|Jul snow inch = 0.0
|Aug snow inch = 0.0
|Sep snow inch = 0.0
|Oct snow inch = 0.8
|Nov snow inch = 4.9
|Dec snow inch = 10.2
|Jan snow inch = 11.4
|Feb snow inch = 9.5
|Mar snow inch = 8.7
|Apr snow inch = 3.2
|May snow inch = 0.4
|Jun snow inch = 0.0
|year snow inch = 48.7
|source = {{cite web
 |url=http://www.aos.wisc.edu/~sco/clim-history/state/index.html
 |title=وِسڪانسن اسٽيٽ ڪلائيميٽالاجي آفيس
}}
}}

===شهر===
{{Further|وِسڪانسن جي ميونسپلٽين جي آبادي موجب فهرست|وِسڪانسن جون انتظامي ورهاستون}}
[[File:Wisconsin Municipalities Map.png|thumb|[[وِسڪانسن جون انتظامي ورهاستون|وِسڪانسن جون ميونسپلٽيون]]: [[وِسڪانسن جون ڪائونٽيون|ڪائونٽيون]]، [[وِسڪانسن جا شهر|شهر]]، [[وِسڪانسن جا ڳوٺ|ڳوٺ]]، ۽ [[وِسڪانسن جون ٽائونون|ٽائونون]].]]
وِسڪانسن ۾ ٽن قسمن جون ميونسپلٽيون آهن: شهر، ڳوٺ، ۽ ٽائونون۔ [[شهر (وِسڪانسن)|شهر]] ۽ [[ڳوٺ (وِسڪانسن)|ڳوٺ]] شامل ٿيل شهري علائقا آهن۔ [[ٽائون (وِسڪانسن)|ٽائونون]] [[وِسڪانسن جون سياسي ذيلي ورهاستون#ڪائونٽي|ڪائونٽين]] جون غير شامل ٿيل [[ننڍيون سول ورهاستون]] آهن، جن وٽ محدود خود حڪمراني هوندي آهي۔
وِسڪانسن جي ٻه ٽيهائي کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;wi2000&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.doa.state.wi.us/docs_view2.asp?docid=418
 |title=وِسڪانسن ڪائونٽين لاءِ شهري/ڳوٺاڻين آباديءَ جو انگ ۽ سيڪڙو: 1 اپريل 2000ع
 |access-date=16 مارچ 2007ع
 |last=نيلر
 |format=PDF
 |publisher=رياست وِسڪانسن، ڊپارٽمينٽ آف ايڊمنسٽريشن
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311091426/http://www.doa.state.wi.us/docs_view2.asp?docid=418
 |archive-date=11 مارچ 2007ع
}}&lt;/ref&gt;
[[ملواڪي]]، جيڪو ڏکڻ اوڀر وِسڪانسن ۾ واقع آهي، رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 580,000 آهي۔ [[ملواڪي ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جي 1.57 ملين آبادي تي مشتمل آهي۔ لڳ ڀڳ 280,000 آبادي سان، رياستي گاديءَ جو هنڌ [[ميڊيسن، وِسڪانسن|ميڊيسن]] مستقل طور تي رياست ۽ ملڪ جي رهائش لائق شهرن ۾ شمار ٿيندو آهي، ۽ اهو وِسڪانسن جو [[آباديءَ ۾ واڌ|تيزي سان وڌندڙ]] شهر پڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=سنسس: ميڊيسن ۽ ان جا ڀرپاسي علائقا وِسڪانسن جي تيزي سان وڌندڙ شهرن ۾ مٿانهون
 |url=https://madison.com/wsj/news/local/govt-and-politics/census-madison-suburbs-top-list-of-fastest-growing-cities-in-wisconsin/article_c079b92b-1f18-5ac4-8538-0c74e004e018.html
 |access-date=24 جولاءِ 2020ع
 |work=Madison.com
 |archive-date=29 آڪٽوبر 2020ع
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029202910/https://madison.com/wsj/news/local/govt-and-politics/census-madison-suburbs-top-list-of-fastest-growing-cities-in-wisconsin/article_c079b92b-1f18-5ac4-8538-0c74e004e018.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Wells
 |first=Kevin
 |title=ٽي وِسڪانسن جا شهر ٽاپ 100 بهترين رهائش وارن هنڌن ۾ شامل
 |url=https://www.tmj4.com/news/local-news/three-wisconsin-cities-ranked-in-top-100-best-places-to-live-per-livability
 |access-date=24 فيبروري 2021ع
 |agency=WTMJ-TV
 |date=7 مارچ 2019ع
}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ وِسڪانسن ۾ واقع [[ميڊيسن ميٽروپوليٽن علائقو]] ۾ لڳ ڀڳ 680,000 ماڻهو رهن ٿا۔
رياست ۾ وچولي جسامت وارا ڪيترائي شهر پکڙيل آهن۔ انهن مان سڀ کان وڏو [[گرين بي، وِسڪانسن|گرين بي]] آهي، جيڪو اتر اوڀر وِسڪانسن ۾ واقع آهي، ۽ ان جي ميٽرو علائقي ۾ لڳ ڀڳ 320,000 ماڻهو رهن ٿا۔ ٻين ميٽروپوليٽن شهرن ۾ [[ايپلٽن، وِسڪانسن|ايپلٽن]]، [[ريسِين، وِسڪانسن|ريسِين]]، [[او اسڪوش، وِسڪانسن|او اسڪوش]]، [[ايو ڪليئر، وِسڪانسن|ايو ڪليئر]]، [[جينز وِل، وِسڪانسن|جينز وِل]]، [[واوساو، وِسڪانسن|واوساو]]، [[لا ڪراس، وِسڪانسن|لا ڪراس]]، [[شيبوئگن، وِسڪانسن|شيبوئگن]]، ۽ [[فونڊ ڊو ليڪ، وِسڪانسن|فونڊ ڊو ليڪ]] شامل آهن۔ ان کان علاوه، ٻيا 12 شهر [[مائيڪروپوليٽن شمارياتي علائقن]] جا مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جيڪي عام طور تي ڀرپاسي ڪم ڪندڙ فارمن جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هوندا آهن۔ 2011ع تائين، وِسڪانسن ۾ 12 اهڙا شهر هئا جن جي آبادي 50,000 يا ان کان وڌيڪ هئي، جيڪي رياست جي 73٪ روزگار جي نمائندگي ڪن ٿا۔&lt;ref&gt;وِسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف روينيو، &quot;وِسڪانسن جا ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقا&quot;، سمر 2011ع.&lt;/ref&gt;

{{anchor|وڏا شهر}}
{{Largest cities
| country = وِسڪانسن
| stat_ref =&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=آبادي موجب وِسڪانسن جا ٽاپ 100 وڏا شهر
 |url=https://www.biggestuscities.com/wi
 |website=biggestuscities.com
 |access-date=3 مارچ 2021ع
}}&lt;/ref&gt;
| city_1 = ملواڪي
| div_1 = ملواڪي ڪائونٽي{{!}}ملواڪي
| pop_1 = 577,222
| city_2 = ميڊيسن
| div_2 = ڊين ڪائونٽي{{!}}ڊين
| pop_2 = 269,840
| city_3 = گرين بي
| div_3 = براون ڪائونٽي{{!}}براون
| pop_3 = 107,395
| city_4 = ڪينوشا
| div_4 = ڪينوشا ڪائونٽي{{!}}ڪينوشا
| pop_4 = 99,986
| city_5 = ريسِين
| div_5 = ريسِين ڪائونٽي{{!}}ريسِين
| pop_5 = 77,816
| city_6 = ايپلٽن
| div_6 = آئوٽاگامي ڪائونٽي{{!}}آئوٽاگامي
| pop_6 = 75,644
| city_7 = واوڪيشا
| div_7 = واوڪيشا ڪائونٽي{{!}}واوڪيشا
| pop_7 = 71,158
| city_8 = ايو ڪليئر
| div_8 = ايو ڪليئر ڪائونٽي{{!}}ايو ڪليئر
| pop_8 = 69,421
| city_9 = او اسڪوش
| div_9 = وِنيبيگو ڪائونٽي{{!}}وِنيبيگو
| pop_9 = 66,816
| city_10 = جينز وِل
| div_10 = راڪ ڪائونٽي{{!}}راڪ
| pop_10 = 65,615
| city_11 = ويسٽ ايلس
| div_11 = ملواڪي ڪائونٽي{{!}}ملواڪي
| pop_11 = 60,325
| city_12 = لا ڪراس
| div_12 = لا ڪراس ڪائونٽي{{!}}لا ڪراس
| pop_12 = 52,680
| city_13 = شيبوئگن
| div_13 = شيبوئگن ڪائونٽي{{!}}شيبوئگن
| pop_13 = 49,929
| city_14 = واوواٽوسا
| div_14 = ملواڪي ڪائونٽي{{!}}ملواڪي
| pop_14 = 46,396
| city_15 = فونڊ ڊو ليڪ
| div_15 = فونڊ ڊو ليڪ ڪائونٽي{{!}}فونڊ ڊو ليڪ
| pop_15 = 44,678
| city_16 = بروڪ فيلڊ
| div_16 = واوڪيشا ڪائونٽي{{!}}واوڪيشا
| pop_16 = 41,464
| city_17 = نيو برلن
| div_17 = واوڪيشا ڪائونٽي{{!}}واوڪيشا
| pop_17 = 40,451
| city_18 = واوساو
| div_18 = ميريٿان ڪائونٽي{{!}}ميريٿان
| pop_18 = 39,994
| city_19 = مينومني فالز
| div_19 = واوڪيشا ڪائونٽي{{!}}واوڪيشا
| pop_19 = 38,527
| city_20 = گرين فيلڊ
| div_20 = ملواڪي ڪائونٽي{{!}}ملواڪي
| pop_20 = 37,803
}}

==آبادي (ڊيموگرافڪس){{anchor|قوميت}}==

===آبادي===
{{US Census population
|1820= 1444
|1830= 3635
|1840= 30945
|1850= 305391
|1860= 775881
|1870= 1054670
|1880= 1315457
|1890= 1693330
|1900= 2069042
|1910= 2333860
|1920= 2632067
|1930= 2939006
|1940= 3137587
|1950= 3434575
|1960= 3951777
|1970= 4417731
|1980= 4705767
|1990= 4891769
|2000= 5363675
|2010= 5686986
|2020= 5893718
|estyear=2025
|estimate= 5972787
|estref=&lt;ref&gt;{{cite web |title=وسڪانسن |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/WI/PST045223 |website=census.gov |access-date=28 جون 2024}}&lt;/ref&gt;
|align-fn=center
|footnote=ذريعو: 1910–2020&lt;ref&gt;{{cite web |title=تاريخي آباديءَ ۾ تبديليءَ جي ڊيٽا (1910–2020) |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/dec/popchange-data-text.html |website=Census.gov |publisher=آمريڪا جي مردم شماري بيورو (United States Census Bureau) |access-date=1 مئي 2021 |archive-date=29 اپريل 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429012609/https://www.census.gov/data/tables/time-series/dec/popchange-data-text.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[File:Wisconsin 2020 Population Density.png|thumb|upright=1.25|وسڪانسن 2020 آباديءَ جي گهاٽائيءَ جو نقشو]]
[[File:Ethnic Origins in Wisconsin.png|thumb|upright=1.25|وسڪانسن ۾ نسلي/قومياتي اصل]]
[[File:Wisconsin demographics.webp|thumb|وسڪانسن جي آبادي بابت 2024 جا انگ اکر]]

[[آمريڪا جي مردم شماري بيورو (United States Census Bureau)|آمريڪا جي مردم شماري بيورو]] وسڪانسن جي آباديءَ جو اندازو 1 جولاءِ 2019 تي 5,822,434 لڳايو، جيڪو [[2010 آمريڪا جي مردم شماري (2010 United States census)|2010 آمريڪا جي مردم شماري]] کان پوءِ 2.4٪ واڌ ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;PopEstUS&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/wi,US/PST045218|title=QuickFacts وسڪانسن؛ آمريڪا (United States)|website=2018 آباديءَ جا اندازا (Population Estimates)|publisher=[[آمريڪا جي مردم شماري بيورو (United States Census Bureau)]], آبادي ڊويزن (Population Division)|date=8 فيبروري 2019|access-date=8 فيبروري 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815114553/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/WI,US/PST045218|archive-date=15 آگسٽ 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن ۾ گذريل مردم شماري کان پوءِ 150,659 ماڻهن جي قدرتي واڌ شامل هئي (يعني 614,771 ڄمڻيون منفي 464,112 فوتگيون)، ۽ خالص لڏپلاڻ (net migration) سبب 12,755 ماڻهن جي گهٽتائي پڻ شامل هئي. اميگريشن (immigration) نتيجي طور 59,251 ماڻهن جي خالص واڌ ٿي، جڏهن ته آمريڪا جي اندروني لڏپلاڻ سبب 72,006 ماڻهن جي خالص گهٽتائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Components&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2010s-state-total.html|title =رهواسي آباديءَ ۾ تبديليءَ جي جزن جا اندازا: آمريڪا، علائقا، رياستون، ۽ پورٽو ريڪو: 1 جولاءِ 2018 کان 1 جولاءِ 2019 تائين|access-date = 10 جون 2020|archive-date = 26 جنوري 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200126071436/https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2010s-state-total.html|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا جي هائوسنگ ۽ اربن ڊولپمينٽ کاتو (United States Department of Housing and Urban Development)|HUD]] جي 2022 واري [[ڪانگريس ڏانهن سالياني بي گهرن جي جائزي جي رپورٽ (Annual Homeless Assessment Report to Congress)|سالياني بي گهرن جي جائزي جي رپورٽ]] موجب، وسڪانسن ۾ اندازاً 4,775 [[بي گهر (homeless)|بي گهر]] ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2007–2022 رياست موجب PIT ڳڻپون |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.huduser.gov%2Fportal%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fxls%2F2007-2022-PIT-Counts-by-State.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK |access-date=14 مارچ 2023 |archive-date=14 مارچ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314020239/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.huduser.gov%2Fportal%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fxls%2F2007-2022-PIT-Counts-by-State.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2022 سالياني بي گهرائيءَ جي جائزي جي رپورٽ (AHAR) ڪانگريس ڏانهن |url=https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf |access-date=14 مارچ 2023 |archive-date=11 مارچ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311234217/https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot;; text-align:right; font-size:80%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:90%&quot; |[[2020 آمريڪا جي مردم شماري (2020 United States census)|2020 مردم شماري]] موجب نسلي/قومياتي جوڙجڪ
|-
! نسل ۽ قوميت&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=آمريڪا ۾ نسل ۽ قوميت: 2010 مردم شماري ۽ 2020 مردم شماري |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=12 آگسٽ 2021 |website=census.gov |publisher=آمريڪا جي مردم شماري بيورو (United States Census Bureau) |access-date=26 سيپٽمبر 2021 |archive-date=15 آگسٽ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815165418/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |صرف (Alone)
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |ڪل (Total)
|-
| [[غير-هسپانڪ يا لاطيني اڇا (Non-Hispanic or Latino whites)|اڇا (غير-هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|78.6|%|2||background:gray}}
|align=right| {{bartable|81.9|%|2||background:gray}}
|-
| [[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي (Hispanic and Latino Americans)|هسپانڪ يا لاطيني]]{{efn|هسپانڪ يا لاطيني اصل وارا ماڻهو ڪل ۽ جزوي نسل/اصل جي وچ ۾ ڌار نه ڪيا ويندا آهن.}}
|align=right| {{bartable}}
|align=right| {{bartable|7.6|%|2||background:green}}
|-
| [[افريقي آمريڪي (African Americans)|افريقي آمريڪي (غير-هسپانڪ)]]
|align=right| {{bartable|6.2|%|2||background:mediumblue}}
|align=right| {{bartable|7.3|%|2||background:mediumblue}}
|-
| [[ايشيائي آمريڪي (Asian Americans)|ايشيائي]]
|align=right| {{bartable|3.0|%|2||background:purple}}
|align=right| {{bartable|3.6|%|2||background:purple}}
|-
| [[آمريڪي مقامي (Native American)|مقامي آمريڪي]]
|align=right| {{bartable|0.8|%|2||background:gold}}
|align=right| {{bartable|2.0|%|2||background:gold}}
|-
| [[پئسفڪ ٻيٽ واسي آمريڪي (Pacific Islander Americans)|پئسفڪ ٻيٽ واسي]]
|align=right| {{bartable|0.03|%|2||background:pink}}
|align=right| {{bartable|0.1|%|2||background:pink}}
|-
| ٻيا
|align=right| {{bartable|0.3|%|2||background:brown}}
|align=right| {{bartable|1.1|%|2||background:brown}}
|}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible nowrap&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|+ '''وسڪانسن ۾ نسل موجب تاريخي آبادي'''
|-
! نسلي جوڙجڪ !! 1990&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |title=تاريخي مردم شماري انگ اکر: نسل موجب آباديءَ جا ڪُل (1790 کان 1990)، ۽ هسپانڪ اصل موجب (1970 کان 1990) — آمريڪا، علائقا، ڊويزنون، ۽ رياستون |author=آبادي ڊويزن، لورا ڪي. يڪس (Laura K. Yax) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |archive-date=12 آگسٽ 2012 }}&lt;/ref&gt;!! 2000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://censusviewer.com/state/WI|title=وسڪانسن جي آبادي—مردم شماري 2010 ۽ 2000 انٽرايڪٽو نقشو، ڊيموگرافڪس، انگ اکر، Quick Facts—CensusViewer|access-date=23 جولاءِ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323174812/http://censusviewer.com/state/WI|archive-date=23 مارچ 2016|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;!! 2010&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2010.html|title=2010 مردم شماري ڊيٽا |author=سينٽر فار نيو ميڊيا اينڊ پروموشنز (C2PO)|access-date=18 فيبروري 2018|archive-date=22 مئي 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522200920/https://census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2010.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;!! 2020&lt;ref&gt;{{cite web |title=2020 ڏهاڪي مردم شماري، وسڪانسن، ٽيبل P1: نسل |url=https://data.census.gov/cedsci/table?g=0400000US55&amp;y=2020&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29&amp;tid=DECENNIALPL2020.P1 |website=data.census.gov |publisher=يو. ايس. مردم شماري بيورو (U.S. Census Bureau) |access-date=8 جولاءِ 2022 |archive-date=8 جولاءِ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708180347/https://data.census.gov/cedsci/table?g=0400000US55&amp;y=2020&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29&amp;tid=DECENNIALPL2020.P1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[اڇا آمريڪي (White American)|اڇا]] || 92.2% || 88.9% || 86.2% || 80.4%
|-
| [[افريقي آمريڪي (African American)|ڪارا]] || 5.0% || 5.7% || 6.3% || 6.4%
|-
| [[ايشيائي آمريڪي (Asian American)|ايشيائي]] || 1.1% || 1.7% || 2.3% || 3.0%
|-
| مقامي || 0.8% || 0.9% || 1.0% || 1.0%
|-
| [[هاوائي مقامي (Native Hawaiian)|مقامي هاوائي]] ۽&lt;br /&gt;[[پئسفڪ ٻيٽ واسي (Pacific Islander)|ٻيا پئسفڪ ٻيٽ واسي]] || – || – || – || –
|-
| [[آمريڪا جي مردم شماري ۾ نسل ۽ قوميت (Race and ethnicity in the United States Census)|ٻيو نسل]] || 0.9% || 1.6% || 2.4% || 3.1%
|-
| [[ٻه يا وڌيڪ نسل (Two or more races)|ٻه يا وڌيڪ نسل]] || – || 1.3% || 1.8% || 6.1%
|-
|[[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي (Hispanic and Latino Americans)|هسپانڪ يا لاطيني]]
(ڪنهن به نسل جا)
|1.9%
|3.6%
|5.9%
|7.6%
|-
|[[غير-هسپانڪ اڇا (Non-Hispanic whites)|غير-هسپانڪ اڇا]]
|91.3%
|87.3%
|83.3%
|78.6%
|}

2022 ۾، يورپي نسب جا پنج سڀ کان وڏا گروهه هي هئا: [[جرمن آمريڪي|جرمن]] (36٪)، [[آئرش آمريڪي|آئرش]] (10.2٪)، [[پولش آمريڪي|پولش]] (7.9٪)، [[انگريز آمريڪي|انگريز]] (6.7٪)، ۽ [[نارويجي آمريڪي|نارويجي]] (6.3٪).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B04006 - سينس رپورٽر |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B04006&amp;geo_ids=04000US55&amp;primary_geo_id=04000US55 |access-date=29 جون 2024 |website=censusreporter.org}}&lt;/ref&gt; رياست جي هر ڪائونٽي ۾ سڀ کان عام نسب جرمن آهي، سواءِ [[مينومني ڪائونٽي، وسڪانسن|مينومني]]، [[ٽريمپيلو ڪائونٽي، وسڪانسن|ٽريمپيلو]]، ۽ [[ورنين ڪائونٽي، وسڪانسن|ورنين]] جي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legis.state.wi.us/LRB/bb/03bb/128-133.pdf|title=وِسڪانسن بليو بڪ 2003–2004|access-date=25 جولاءِ 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325105850/http://www.legis.state.wi.us/LRB/bb/03bb/128-133.pdf|archive-date=25 مارچ 2009}}&lt;/ref&gt; وسڪانسن ۾ ڪنهن به ٻي رياست جي ڀيٽ ۾ پولش نسب وارن رهواسين جو سيڪڙو سڀ کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;census.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040920132346/http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |url-status=dead |archive-date=20 سيپٽمبر 2004 |title=&quot;نسب: 2000&quot;، آمريڪا جو مردم شماري بيورو (U.S. Census Bureau) |access-date=25 جولاءِ 2010 }}&lt;/ref&gt; 2022 واري [[آمريڪي ڪميونٽي سروي (American Community Survey)|آمريڪي ڪميونٽي سروي]] مطابق، وسڪانسن جي آباديءَ مان 7.6٪ [[هسپانڪ ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانڪ يا لاطيني]] اصل (ڪنهن به نسل جا) هئا. سڀ کان وڏا هسپانڪ نسب وارا گروهه هي هئا: [[ميڪسيڪن آمريڪي|ميڪسيڪن]] (5.1٪)، [[پورٽو ريڪن|پورٽو ريڪن]] (1.1٪)، [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا]] وارا (0.4٪)، ۽ [[ڪيوبي آمريڪي|ڪيوبي]] (0.1٪)، جڏهن ته 0.9٪ ماڻهن ٻين هسپانڪ يا لاطيني اصليتن جي رپورٽ ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B03001 - سينس رپورٽر |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03001&amp;geo_ids=04000US55&amp;primary_geo_id=04000US55 |access-date=29 جون 2024 |website=censusreporter.org}}&lt;/ref&gt;

پنهنجي قيام کان وٺي، وسڪانسن نسلي طور گهڻ-گڏيل (ethnically heterogeneous) رهيو آهي. فرانسيسي فر-واپارين (fur traders) واري دور کان پوءِ آبادگارن جي ايندڙ لهر کني ڪندڙن (miners) تي مشتمل هئي، جن مان ڪيترائي [[ڪورنيش آمريڪي|ڪورنيش]] هئا؛ اهي رياست جي ڏکڻ اولهه واري علائقي ۾ اچي رهيا. ان کان پوءِ ايندڙ لهر تي “يانڪيز” (Yankees) جو غلبو هو—اهي [[انگريز آمريڪي|انگريز نسل]] جا لڏپلاڻ ڪندڙ هئا جيڪي [[نيو انگلينڊ]] ۽ [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] مان آيا؛ رياست-هئڻ جي شروعاتي سالن ۾ انهن رياست جي ڳري صنعت، مالي معاملن، سياست، ۽ تعليم تي غلبو رکيو. 1850 کان 1900 جي وچ ۾، مهاجر گهڻو ڪري [[جرمن آمريڪي|جرمن]]، [[اسڪينڊي ني وين آمريڪي|اسڪينڊي ني وين]] (جنهن ۾ سڀ کان وڏو گروهه [[نارويجي آمريڪي|نارويجي]] هو)، [[آئرش آمريڪي|آئرش]]، ۽ [[پولش آمريڪي|پولش]] هئا. 20هين صديءَ ۾، ڪافي [[افريقي آمريڪي]] ۽ [[ميڪسيڪن آمريڪي|ميڪسيڪن]] [[ملواڪي]] ۾ اچي رهيا؛ ۽ [[ويٽنام جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ [[همونگ آمريڪي|همونگ]] ماڻهن جي هڪ وڏي آمد ٿي.

مختلف نسلي گروهه رياست جي مختلف علائقن ۾ وڃي وسيا. جيتوڻيڪ جرمن مهاجر سڄي رياست ۾ وسي رهيا، پر سڀ کان وڏو ارتڪاز (concentration) [[ملواڪي]] ۾ هو. نارويجي مهاجر اتر ۽ اولهه ۾ ڪاٺ ڪٽائي (lumbering) ۽ زراعت/فارمنگ وارن علائقن ۾ وسي رهيا. آئرش، اطالوي، ۽ پولش مهاجر بنيادي طور شهري علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;Miller, Frank H., [http://content.wisconsinhistory.org/cdm4/document.php?CISOROOT=/tp&amp;CISOPTR=14489 &quot;وِسڪانسن ۾ پولينڊ جا ماڻهو (The Polanders in Wisconsin)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090829135614/http://content.wisconsinhistory.org/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Ftp&amp;CISOPTR=14489 |date=29 آگسٽ 2009 }}, پارڪمين ڪلب پبليڪيشنز نمبر 10. ملواڪي، وِسڪانسن: پارڪمين ڪلب، 1896؛ حاصل ڪيل: 29 جنوري 2008.&lt;/ref&gt; [[مينومني ڪائونٽي، وسڪانسن|مينومني ڪائونٽي]] اوڀر آمريڪا ۾ اها واحد ڪائونٽي آهي جتي مقامي آمريڪين جي اڪثريت آهي.

[[افريقي آمريڪي|افريقي آمريڪي]] ملواڪي ڏانهن آيا، خاص طور 1940 کان پوءِ. وسڪانسن جي افريقي-آمريڪي آباديءَ جو 86٪ چار شهرن ۾ رهندو آهي: [[ملواڪي]]، [[ريسين، وسڪانسن|ريسين]]، [[بيلواٽ، وسڪانسن|بيلواٽ]]، ۽ [[ڪينوشا]]؛ جڏهن ته ملواڪي ۾ رياست جي ڪارن آمريڪين مان لڳ ڀڳ ٽي-چوٿون رهندا آهن. [[گريٽ ليڪس]] واري علائقي ۾، صرف [[ڊيٽرائيٽ]] ۽ [[ڪليولئنڊ]] ۾ افريقي-آمريڪي رهواسين جو سيڪڙو وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Slesinger |first=Doris P. |title=وسڪانسن ۾ افريقي آمريڪي |url=https://cdn.apl.wisc.edu/publications/African_American_Chartbook.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629174407/https://cdn.apl.wisc.edu/publications/African_American_Chartbook.pdf |archive-date=29 جون 2023 |access-date=29 جون 2023}}&lt;/ref&gt;

وسڪانسن جي ايشيائي آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33٪ [[همونگ ماڻهو|همونگ]] آهن، ۽ وڏيون برادريون [[ملواڪي]]، [[واسو، وسڪانسن|واسو]]، [[گرين بي، وسڪانسن|گرين بي]]، [[شيبوگن، وسڪانسن|شيبوگن]]، [[ايپلٽن، وسڪانسن|ايپلٽن]]، [[ميڊيسن، وسڪانسن|ميڊيسن]]، [[لا ڪراس]]، [[ايو ڪليئر، وسڪانسن|ايو ڪليئر]]، [[اوشڪوش، وسڪانسن|اوشڪوش]]، ۽ [[مينٽووڪ، وسڪانسن|مينٽووڪ]] ۾ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apl.wisc.edu/publications/HmongChartbook.pdf|title=وسڪانسن جي همونگ آبادي |access-date=26 اپريل 2010|publisher=يونيورسٽي آف وِسڪانسن–ميڊيسن اپلائيڊ پاپوليشن ليبارٽري (University of Wisconsin–Madison Applied Population Laboratory)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331124635/https://cdn.apl.wisc.edu/publications/HmongChartbook.pdf|archive-date=31 مارچ 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; وسڪانسن ۾ 61,629 ماڻهو—يا آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1٪—پاڻ کي همونگ طور سڃاڻن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گرڊ ڏيک: ٽيبل B02018 - سينس رپورٽر |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02018&amp;geo_ids=04000US55&amp;primary_geo_id=04000US55#valueType%7Cestimate |access-date=29 جون 2024 |website=censusreporter.org}}&lt;/ref&gt;

وسڪانسن جي رهواسين مان 71.7٪ وسڪانسن ۾ ڄائو، 23.0٪ آمريڪا جي ڪنهن ٻي رياست ۾ ڄائو، 0.7٪ [[پورٽو ريڪو]]، آمريڪا جي ٻيٽ وارن علائقن ۾ ڄائو، يا آمريڪي والدين وٽ پرڏيهه ۾ ڄائو، ۽ 4.6٪ پرڏيهي ڄاول هئا.&lt;ref&gt;[https://www.census.gov آمريڪا جي مردم شماري ويب سائيٽ (U.S. Census website)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961227012639/http://www.census.gov/ |date=27 ڊسمبر 1996 }} . Factfinder2.census.gov؛ حاصل ڪيل: 2 آگسٽ 2013.&lt;/ref&gt;

2018 ۾، وسڪانسن ڏانهن مهاجرن (immigrants) جا اصل ملڪ هي هئا: ميڪسيڪو، ڀارت، چين، [[لاوس]]، ۽ [[فلپائن]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_wisconsin.pdf|title=وسڪانسن ۾ مهاجر |access-date=4 جنوري 2024|archive-date=9 مارچ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309031633/https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_wisconsin.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

;ڄمڻين جي ڊيٽا

[[File:Wisconsin counties by race.svg|thumb|260px|[[2020 آمريڪا جي مردم شماري (2020 U.S. census)|2020 آمريڪا جي مردم شماري]] مطابق، نسل جي اڪثريت (racial plurality) موجب وسڪانسن جي ڪائونٽين جو نقشو{{Collapsible list
| title = ڏند ڪٿا (Legend)|{{col-begin}}{{col-2}}

'''غير-هسپانڪ اڇا'''

{{legend|#dd7e6b|40–50%}}

{{legend|#a61c00|60–70%}}

{{legend|#85200c|70–80%}}

{{legend|#5b0f00|80–90%}}

{{legend|#410b00|90%+}}

{{col-2}}

'''مقامي آمريڪي'''

{{legend|#274e13|80–90%}}

{{col-end}}
}}]]
''نوٽ: جدول ۾ ڄمڻ جا انگ 100٪ کان وڌيڪ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ هسپانوي ماڻهن کي سندن نسل (ethnicity) ۽ سندن نسلاني درجي (race) ٻنهي حسابن سان ڳڻيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪُل انگ وڌي ويندو آهي.''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|+ ماءُ جي واحد نسل يا نسلي سڃاڻپ موجب زنده ڄمڻ (Live births)
|-
! [[آمريڪا جي مردم شماري ۾ نسل ۽ نسلي سڃاڻپ|نسل / نسلي سڃاڻپ]]
! 2013
! 2014
! 2015
! 2016
! 2017
! 2018
! 2019
! 2020
! 2021
! 2022
! 2023
|-
| [[غير هسپانوي اڇا|غير هسپانوي اڇا]]
| 49,357 (74.0%)
| 49,440 (73.6%)
| 49,024 (73.1%)
| 47,994 (72.0%)
| 46,309 (71.3%)
| 45,654 (71.2%)
| 44,784 (70.8%)
| 42,715 (70.5%)
| 43,991 (71.2%)
| 42,455 (70.7%)
| 41,471 (69.4%)
|-
| [[افريقي آمريڪي|افريقي آمريڪي]]
| 6,956 (10.4%)
| 7,328 (10.9%)
| 7,386 (11.0%)
| 6,569 (9.9%)
| 6,864 (10.6%)
| 6,622 (10.3%)
| 6,859 (10.8%)
| 6,429 (10.6%)
| 5,964 (9.6%)
| 5,688 (9.5%)
| 5,592 (9.3%)
|-
| [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي آمريڪي]]
| 3,197 (4.8%)
| 3,333 (5.0%)
| 3,276 (4.9%)
| 3,220 (4.8%)
| 3,017 (4.6%)
| 3,155 (4.9%)
| 2,942 (4.6%)
| 2,870 (4.7%)
| 2,692 (4.3%)
| 2,661 (4.4%)
| 2,651 (4.4%)
|-
| [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|آمريڪي انڊين]]
| 1,011 (1.5%)
| 980 (1.5%)
| 1,029 (1.5%)
| 689 (1.0%)
| 745 (1.1%)
| 707 (1.1%)
| 664 (1.0%)
| 573 (0.9%)
| 546 (0.9%)
| 499 (0.8%)
| 486 (0.8%)
|-
| ''[[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي]]'' (ڪنهن به نسل مان)
| ''6,398'' (9.6%)
| ''6,375'' (9.5%)
| ''6,604'' (9.9%)
| ''6,504'' (9.8%)
| ''6,368'' (9.8%)
| ''6,365'' (9.9%)
| ''6,463'' (10.2%)
| ''6,438'' (10.6%)
| ''6,923'' (11.2%)
| ''6,971'' (11.6%)
| ''7,591'' (12.7%)
|-
| '''ڪل'''
| '''66,649''' (100%)
| '''67,161''' (100%)
| '''67,041''' (100%)
| '''66,615''' (100%)
| '''64,975''' (100%)
| '''64,098''' (100%)
| '''63,270''' (100%)
| '''60,594''' (100%)
| '''61,781''' (100%)
| '''60,049''' (100%)
| '''59,754''' (100%)
|}

* 2016 کان پوءِ، [[اڇا هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|اڇا هسپانوي]] نسل جا ڄمڻ الڳ الڳ گڏ نه ڪيا ويندا آهن، پر هڪ ئي ''هسپانوي'' درجي ۾ شامل ڪيا ويندا آهن؛ هسپانوي اصل جا ماڻهو ڪنهن به نسل سان تعلق رکي سگهن ٿا.


===مذهب===
{{Pie chart
| thumb = right
| caption = مذهبي پاڻ-سڃاڻپ، [[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ (Public Religion Research Institute)|پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جي 2022 واري ''آمريڪن ويلوز سروي (American Values Survey)'' مطابق&lt;ref name=&quot;avs&quot;&gt;{{cite web |last=Staff |date=24 فيبروري 2023 |title=2022 آمريڪن ويلوز ايٽلس: مذهبي روايت |url=https://ava.prri.org/#religious/2022/States/religion/m/US-WI |access-date=29 آگسٽ 2024 |website=[[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ (Public Religion Research Institute)|Public Religion Research Institute]]}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آمريڪا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ ازم]]
| value1 = 41
| color1 = blue
| label2 = [[آمريڪا ۾ ڪيٿولڪيت|ڪيٿولڪيت]]
| value2 = 27
| color2 = purple
| label3 = [[جِيهوواه جا شاهد|جِيهوواه جا شاهد]]
| value3 = 1
| color3 = teal
| label4 = [[آمريڪا ۾ يهوديت|يهوديت]]
| value4 = 1
| color4 = pink
| label5 = [[آمريڪا ۾ ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]]
| value5 = 1
| color5 = yellow
| label6 = [[آمريڪا ۾ هندومت|هندومت]]
| value6 = 1
| color6 = orange
| label7 = [[يونيٽيرين يونيورسلزم]]
| value7 = 1
| color7 = green
| label8 = [[نيو ايج]]
| value8 = 1
| color8 = red
| label9 = [[آمريڪا ۾ غيرمذهبيت|غير وابسته (Unaffiliated)]]
| value9 = 25
| color9 = white
| label10 = ٻيا
| value10= 1
| color10 = black
}}
[[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ (Public Religion Research Institute)|پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جي 2022 واري ''آمريڪن ويلوز سروي (American Values Survey)'' مطابق، جيڪي ماڻهو ڪنهن مذهب يا روحاني روايت سان پاڻ کي وابسته سمجهندا هئا، اهي رياست جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 75٪ هئا.&lt;ref name=&quot;carroll2000&quot;&gt;{{cite book|last=Carroll|first=Brett E.|title=آمريڪا ۾ مذهب جو روٽليج تاريخي ايٽلس (The Routledge Historical Atlas of Religion in America)|series=روٽليج آمريڪي تاريخ جا ايٽلس (Routledge Atlases of American History)|date=28 ڊسمبر 2000|publisher=[[روٽليج (Routledge)|Routledge]]|isbn=978-0-415-92137-4}}&lt;/ref&gt; وسڪانسن وارن مان 69٪ پاڻ کي [[عيسائيت|عيسائي]] طور سڃاڻايو. تفصيل سان، جواب ڏيندڙن مان 25٪ پاڻ کي [[مين لائن (پروٽيسٽنٽ)|مين لائن پروٽيسٽنٽ]]، 12٪ [[ايونجيليڪل ازم|ايونجيليڪل پروٽيسٽنٽ]]، 4٪ ٻين پروٽيسٽنٽن، ۽ 27٪ [[آمريڪا ۾ ڪيٿولڪيت|ڪيٿولڪ]] طور سڃاڻايو. آباديءَ مان لڳ ڀڳ 25٪ ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئا. هن سروي مطابق ننڍيون اقليتون [[يهوديت|يهودي]] (1٪)، [[هندومت|هندو]] (1٪)، [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] (1٪)، [[جِيهوواه جا شاهد]] (1٪)، [[يونيٽيرين يونيورسلزم|يونيٽيرين يونيورسلِسٽ]] (1٪)، [[اسلام|مسلمان]] (&lt;1٪)، [[مورمنزم|مورمن]] (&lt;1٪)، ۽ ٻيا عقيدا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;avs&quot; /&gt;
وسڪانسن ۾ عيسائيت غالب مذهب آهي. [[ايسوسيئيشن آف رليجن ڊيٽا آرڪائيوز |ايسوسيئيشن آف رليجن ڊيٽا آرڪائيوز]] جي 2020 واري مطالعي مطابق، ڪيٿولڪيت هڪ واحد سڀ کان وڏي فرقي  طور هئي جنهن جا 1,237,342 پيروڪار هئا؛ ان کان پوءِ [[آمريڪا ۾ ايونجيليڪل لٿرن چرچ|ايونجيليڪل لٿرن چرچ اِن آمريڪا]] جا 316,245 ميمبر، ۽ [[وسڪانسن ايونجيليڪل لٿرن سنوڊ|وسڪانسن ايونجيليڪل لٿرن سنوڊ]] جا 209,788 پيروڪار هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020 لاءِ نقشا ۽ ڊيٽا فائيل: آمريڪا مذهب مردم شماري  {{!}} مذهبي شماريات ۽ آبادي جا انگ (Religious Statistics &amp; Demographics) |url=https://www.usreligioncensus.org/index.php/node/1639 |access-date=30 آگسٽ 2024 |website=www.usreligioncensus.org |archive-date=15 جنوري 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115001940/https://www.usreligioncensus.org/index.php/node/1639 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 276,904 ماڻهو [[غيرفرقي عيسائيت]] سان وابسته هئا.

===ڏوھ===
{{main|وسڪانسن ۾ ڏوھ }}

2009 لاءِ سڄي رياست ۾ ايف بي آءِ (FBI) جي ڏوهن واري شماريات ۾ هي انگ شامل هئا: 144 قتل/غيرغفلت واري انسان ڪشي؛ 1,108 زنا بالجبر ؛ 4,850 ڦرلٽ؛ 8,431 شديد حملا؛ ۽ 147,486 ملڪيت جا ڏوھ .&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/data/table_05.html |title=ٽيبل 5—آمريڪا ۾ ڏوھ 2009 (Table 5—Crime in the United States 2009) |publisher=.fbi.gov |access-date=15 سيپٽمبر 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014044856/http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/data/table_05.html |archive-date=14 آڪٽوبر 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[وسڪانسن، بيورو آف جسٽس انفارميشن اينڊ انالسس]]  وسيلي پنهنجون شماريات پڻ شايع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://www.doj.state.wi.us/dles/bjia/bureau-justice-information-and-analysis بيورو آف جسٽس انفارميشن اينڊ انالسس]، اڳ ۾ هي ڪم آفيس آف جسٽس اسسٽنس  ڪندي هئي، ڏسو {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120723032703/http://oja.state.wi.us/index.asp?locid=97 |date=23 جولاءِ 2012 }}&lt;/ref&gt; رياست 2009 ۾ 14,603 پرتشدد ڏوهن  جي رپورٽ ڏني، جن جي ڪليئرنس ريٽ ( يعني % حل ٿيل) 50٪ هئي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120426081731/http://oja.wi.gov/docview.asp?docid=19873&amp;locid=97 Oja.wi.gov] (آرڪائيو ڪيل: 26 اپريل 2012)&lt;/ref&gt; رياست 2009 ۾ 4,633 جنسي حملا رپورٽ ڪيا، ۽ جنسي حملن لاءِ ڪُل ڪليئرنس ريٽ 57٪ هئي.

==معيشت==
{{See also|وسڪانسن ۾ في فرد آمدني موجب جڳھون}}

2023ع ۾ وسڪانسن جي [[رياستي مجموعي پيداوار]] 413.966 ارب ڊالر هئي، جيڪا ان کي آمريڪا جي رياستن ۾ مجموعي پيداوار جي لحاظ کان 21هين نمبر تي رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|عنوان=رياست موجب مجموعي پيداوار |تاريخ=جنوري 1997 |يوآر ايل=https://fred.stlouisfed.org/series/WINGSP |ناشر=سينٽ لوئيس فيڊرل رزرو |رسائي=26 آگسٽ 2024}}&lt;/ref&gt;  
وسڪانسن جي معيشت جو بنياد صنعتڪاري، زراعت ۽ سياحت تي آهي. 2022ع ۾ في فرد ذاتي آمدني 61,475 ڊالر هئي، جڏهن⁠تہ علائقائي قيمتي برابري مطابق ترتيب ڏيڻ کان پوءِ اها 66,596 ڊالر ٿي. مئي 2025ع تائين رياست ۾ بيروزگاري جي شرح 3.3٪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|عنوان=وسڪانسن |تاريخ=10 جولاءِ 2025 |يوآر ايل=https://www.cnbc.com/2025/07/10/wisconsin-top-states-for-business-ranking.html |ناشر=سي اين بي سي |رسائي=9 جنوري 2026}}&lt;/ref&gt;  
2009ع کان وٺي وسڪانسن ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت 7.25 ڊالر في ڪلاڪ آهي، جيڪا وفاقي شرح جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|عنوان=ڇا وسڪانسن ۾ رهڻي ڪهڻي جي مقابلي ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت سڀ کان گهٽ آهي؟ |تاريخ=14 ڊسمبر 2022 |يوآر ايل=https://wisconsinwatch.org/2022/12/does-wisconsin-have-the-worst-minimum-wage-to-cost-of-living-ratio-in-the-country/ |ناشر=وسڪانسن واچ |رسائي=3 نومبر 2023}}&lt;/ref&gt;
وسڪانسن ۾ قائم اٺ وڏيون ڪمپنيون [[فارچون 500]] جي فهرست ۾ شامل آهن. 2024ع ۾ هن فهرست ۾ [[نارٿ ويسٽرن ميچوئل]]، [[فائزرِو]]، [[مين پاور گروپ]]، [[راڪ ويل آٽوميشن]] ۽ [[ڊبليو اي سي انرجي گروپ]] (سڀئي ملواڪي ۾)، ان کان سواءِ [[ڪولز]] (مينومني فالز)، [[امريڪن فيملي انشورنس]] (ميڊيسن) ۽ [[اوشڪوش ڪارپوريشن]] (اوشڪوش) شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|عنوان=2024ع جي فارچون 500 ۾ وسڪانسن جون اٺ ڪمپنيون |تاريخ=6 جون 2024 |يوآر ايل=https://www.jsonline.com/story/money/business/2024/06/06/wisconsin-companies-on-2024-fortune-500-led-by-northwestern-mutual/73998064007/ |ناشر=ملواڪي جرنل سينٽينل |رسائي=27 آگسٽ 2024}}&lt;/ref&gt;

===صنعت===
2015ع تائين وسڪانسن ۾ صنعتڪاري سان لاڳاپيل روزگار جو انگ لڳ ڀڳ 500,000 هو، جيڪو 1970ع جي سطح جي برابر هو. بهرحال، 2000ع کان 2016ع تائين رياستي مجموعي پيداوار ۾ صنعت جو حصو 21.5٪ کان گهٽجي 18.5٪ ٿي ويو، جيڪو سڀني رياستن ۾ اٺين نمبر تي هو.&lt;ref&gt;{{cite web|عنوان=وسڪانسن ۾ صنعتڪاري جي حالت |تاريخ=2018 |يوآر ايل=https://economicdevelopment.extension.wisc.edu/files/2019/05/Manufacturing_Full-report.pdf |ناشر=وسڪانسن يونيورسٽي |رسائي=26 آگسٽ 2024}}&lt;/ref&gt;  
1970ع ۾ ڪُل روزگار جو 28٪ صنعت سان لاڳاپيل هو، جيڪو 2015ع ۾ گهٽجي 14٪ رهجي ويو. 2008ع ۾ صنعتڪاري مان حاصل ٿيندڙ پيداوار 48.9 ارب ڊالر هئي، جنهن وسڪانسن کي صنعتي پيداوار ۾ ڏهين نمبر تي رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web|عنوان=صنعتڪاري ۾ مٿيون ڏهه رياستون |يوآر ايل=https://web.archive.org/web/20120625085243/http://econpost.com/industry/manufacturing-industry-top-10-states-gdp}}&lt;/ref&gt;
وسڪانسن جون اهم صنعتي ڪمپنيون هي آهن: [[ڪوهلر ڪمپني]]، [[مرڪري مرين]]، [[راڪ ويل آٽوميشن]]، [[جانسن ڪنٽرولز]]، [[جان ڊيئر]]، [[برگس اينڊ اسٽرئٽن]]، [[ملواڪي اليڪٽرڪ ٽول ڪمپني]]، [[ملر اليڪٽرڪ]]، [[ڪيٽرپلر]]، [[اوشڪوش ڪارپوريشن]]، [[هارلي ڊيوڊسن]]، [[ڪيس آءِ ايڇ]]، [[ايس سي جانسن اينڊ سن]]، [[ايشلي فرنيچر]] ۽ [[ايرينس]].
وسڪانسن ڪاٺ ۽ ڪاغذ جي صنعت ۾ به نمايان حيثيت رکي ٿو. رياست ڪاغذ ۽ پيڪيجنگ جي پيداوار ۾ ملڪ اندر پهرين نمبر تي آهي. [[ليڪ ونيباگو]] کان [[گرين بي]] تائين لوئر فاڪس نديءَ جي 39 ميلن واري حصي ۾ 24 ڪاغذ جا ڪارخانا قائم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|عنوان=وسڪانسن جي ڪاغذي صنعت جي ارتقا |تاريخ=6 ڊسمبر 2022 |يوآر ايل=https://badgerherald.com/features/2022/12/06/paper-cuts-deep-the-evolution-of-wisconsins-paper-industry/ |ناشر=دي بيجر هيرالڊ |رسائي=26 آگسٽ 2024}}&lt;/ref&gt;
وسڪانسن ۾ ڪاٺ جي صنعت انتهائي اهم حيثيت رکي ٿي، ۽ رياست ڪاغذ ۽ پيڪيجنگ جي وڏي پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. وسڪانسن ڪاغذي شين جي پيداوار ۾ سڄي ملڪ اندر پهرين نمبر تي آهي؛ [[ليڪ ونيباگو]] کان [[گرين بي (ليڪ مشيگن)|گرين بي]] تائين هيٺئين فاڪس نديءَ جي {{convert|39|mi|km}} ڊگهي حصي سان گڏ 24 [[ڪاغذ جو ڪارخانو|ڪاغذ جا ڪارخانا]] قائم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://badgerherald.com/features/2022/12/06/paper-cuts-deep-the-evolution-of-wisconsins-paper-industry/ |title=وسڪانسن جي ڪاغذي صنعت جي ارتقا |author=ليڊيا لارسن |publisher=دي بيجر هيرالڊ |date=6 ڊسمبر 2022 |access-date=26 آگسٽ 2024 }}&lt;/ref&gt;
رياست جي صنعتڪاري شعبي جو وڏو حصو تجارتي خوراڪ جي تياري تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ مشهور برانڊ جهڙوڪ [[آسڪر ميئر]]، [[ٽامب اسٽون (پيزا)|ٽامب اسٽون]] منجمد پيزا، [[جانسن وِل فوڊز|جانسن وِل]] [[براٽورسٽ|براٽس]]، ۽ [[فريڊ يوزنگر|يوزنگر جي ساسج]] شامل آهن. صرف [[ڪرافٽ فوڊز]] وسڪانسن ۾ پنج هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿي. [[ملواڪي]] بِيئر جي وڏي پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي ۽ اڳ ۾ [[ملر بريونگ ڪمپني]]—ملڪ جي ٻي وڏي بِيئر ٺاهيندڙ—جو مرڪزي دفتر پڻ هتي موجود هو، جيستائين اها ڪُورز سان ضم نه ٿي. ان کان اڳ [[جوزف شلٽز بريونگ ڪمپني|شلٽز]]، [[ويلنٽائن بليٽز بريونگ ڪمپني|بليٽز]]، ۽ [[پيبسٽ بريونگ ڪمپني|پيبسٽ]] ملواڪي جون بنيادي بِيئر ٺاهيندڙ ڪمپنيون هيون.
صحت جي سار سنڀال وارن اوزارن ۽ سافٽ ويئر جي ترقي ۽ تياري پڻ رياست جي معيشت جو هڪ وڌندڙ شعبو آهي، جنهن ۾ اهم ادارا جهڙوڪ [[جي اي هيلٿ ڪيئر]]، [[ايپڪ سسٽمز]]، ۽ [[ٽو مو ٿراپي]] شامل آهن.

===زراعت===
{{Main|وسڪانسن ۾ زراعت}}

{{see also|وسڪانسن جي کير واري صنعت|وسڪانسن جو پنير}}
[[File:Dunnum Family's Top of the Town dairy farm near Westby in Vernon County, Wisconsin.jpg|thumb|[[وسڪانسن جي کير واري صنعت|وسڪانسن جي کير واري فارم]] تي کير ڏيندڙ ڳئون]]

وسڪانسن آمريڪا جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي پنير پيدا ڪري ٿو، ۽ پنير جي پيداوار ۾ قومي سطح تي اڳواڻ آهي.&lt;ref name=USDA&gt;&quot;ڪوٽيچ پنير کان سواءِ ڪُل پنير جي پيداوار—رياستون ۽ آمريڪا: فيبروري 2010 ۽ 2011&quot; آمريڪي زراعت کاتي ۾، [http://www.usda.gov/nass/PUBS/TODAYRPT/dary0411.pdf ''ڊيري پراڊڪٽس''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113150907/http://www.usda.gov/nass/PUBS/TODAYRPT/dary0411.pdf |date=13 جنوري 2012 }}, ص 13–14.&lt;/ref&gt; کير جي پيداوار ۾ وسڪانسن [[ڪيليفورنيا]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي،&lt;ref&gt;&quot;کير ڏيندڙ ڳئون ۽ پيداوار—23 چونڊيل رياستون: مارچ 2011 ۽ 2012&quot; آمريڪي زراعت کاتي ۾، [https://usda01.library.cornell.edu/usda/current/MilkProd/MilkProd-04-19-2012.pdf ''کير جي پيداوار'']، ص 3.&lt;/ref&gt; ۽ في فرد کير جي پيداوار ۾ ڪيليفورنيا ۽ [[ورمونٽ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;&quot;جدول 6: رياست موجب في فرد کير جي پيداوار، 2003&quot; CITEC ۾، [http://www.citec.org/test/dairy_industry_study_020105.pdf ''آمريڪا ۽ اتر نيو يارڪ ۾ ڊيري صنعت''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426081730/http://www.citec.org/test/dairy_industry_study_020105.pdf |date=26 اپريل 2012 }}, ص 25.&lt;/ref&gt;  
وسڪانسن مکڻ جي پيداوار ۾ به ٻئي نمبر تي آهي، ۽ ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جو مکڻ پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;وسڪانسن ملڪ مارڪيٽنگ بورڊ، [https://archive.today/20130105104124/http://www.wisdairy.com/Upload/statistics/wi_rank_nation_dairy_industry_2007.gif وسڪانسن جي قومي ڊيري صنعت ۾ حيثيت: 2007]&lt;/ref&gt; وسڪانسن آمريڪا جي اها واحد رياست آهي جتي پنير ۽ مکڻ ٺاهيندڙن لاءِ لائسنس رکڻ لازمي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=مالينا|first=ڪرس|date=1 جون 2016|title=وسڪانسن ۾ پنير ٺاهڻ چاهيو ٿا؟ اهو اوترو آسان ناهي|url=https://www.wpr.org/want-make-cheese-wisconsin-its-harder-one-might-think|access-date=7 سيپٽمبر 2021|website=وسڪانسن پبلڪ ريڊيو}}&lt;/ref&gt;
رياست قومي سطح تي [[سيلج]] لاءِ مکئي، [[ڪرئن بيري]]،&lt;ref name=&quot;USDA Cran&quot;&gt;آمريڪي زراعت کاتو، [https://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/Wisconsin/Publications/Crops/2022/WI-Cranberries-Annual-05-22.pdf ''وسڪانسن زرعي خبرون – ڪرئن بيري''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240517111240/https://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/Wisconsin/Publications/Crops/2022/WI-Cranberries-Annual-05-22.pdf |date=17 مئي 2024 }}, 4 مئي 2022، ص 1.&lt;/ref&gt; [[جنسنگ]]،&lt;ref name=&quot;USDA Gin&quot;&gt;آمريڪي زراعت کاتو، ''[https://www.agcensus.usda.gov/Publications/2012/Full_Report/Volume_1,_Chapter_1_US/usv1.pdf 2012ع جي زراعت جي مردم شماري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206190206/https://www.agcensus.usda.gov/Publications/2012/Full_Report/Volume_1,_Chapter_1_US/usv1.pdf |date=2017-12-06 }}'', واشنگٽن ڊي سي: 2014، ص 475–476.&lt;/ref&gt; ۽ [[سنيپ بين]] جي پيداوار ۾ پهرين نمبر تي آهي. رياست قومي سطح تي ڪرئن بيري جي اڌ کان وڌيڪ فصل ۽ 97٪ جنسنگ پيدا ڪري ٿي. وسڪانسن [[جَو]]، آلو، گاجر، کٽا [[چيري]]، [[ميپل شربت]]، ۽ [[مٺو مکڻ]] جي پيداوار ۾ به اڳواڻ آهي.
رياست جي زرعي اهميت وسڪانسن جي [[رياستي چوٿائي سڪو]] تي هولسٽائن ڳئون، مکئي جي ٻوٽي، ۽ پنير جي ڦيٿي جي تصويرن مان ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=173693| title=ڊوئل فيصلي ۾ تبديلي آڻي، سڪي تي ڳئون شامل ڪري ٿو| last=والٽرز| first=اسٽيون| work=ملواڪي جرنل سينٽينل| access-date=30 مارچ 2007}}&lt;/ref&gt; رياست هر سال &quot;[[ايلس اِن ڊيريلينڊ]]&quot; چونڊي ٿي، جيڪا سڄي دنيا ۾ وسڪانسن جي زرعي شين جي تشهير ڪري ٿي.&lt;ref&gt;وسڪانسن کاتو زراعت، واپار ۽ صارف تحفظ، [https://datcp.wi.gov/Pages/Growing_WI/AliceInDairyland.aspx ايلس اِن ڊيريلينڊ].&lt;/ref&gt; ڊيري صنعت جي اهميت سبب وسڪانسن کي &quot;آمريڪا جي ڊيريلينڊ&quot; سڏيو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=وسڪانسن ڇا لاءِ مشهور آهي؟|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-is-wisconsin-known-for.html|access-date=7 سيپٽمبر 2021|website=ورلڊ ايٽلس}}&lt;/ref&gt; جيڪو 1940ع ۾ سرڪاري رياستي نعرو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=23 مئي 2012 |title=وسڪانسن جون رياستي نشانيون |url=https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS2908 |access-date=27 آگسٽ 2024 |website=وسڪانسن هسٽاريڪل سوسائٽي}}&lt;/ref&gt;

===سياحت===
{{Further|ڊور ڪائونٽي، وسڪانسن جي معيشت}}
[[File:Wisconsin Dells, Memorial Day Weekend 2014.jpg|thumb|[[وسڪانسن ندي جا ڊيلز]]، جيڪي دريائي منظرن ۽ ويجهن [[تفريحي پارڪ]]ن تي ٻڌل سياحتي علائقو آهن.]]

وسڪانسن جي سياحت کاتي موجب، 2021ع ۾ سياحت مان ڪُل 20.9 ارب ڊالر جو معاشي اثر پيدا ٿيو، جيڪو رياست جو ٽيون وڏو شعبو آهي.&lt;ref name=&quot;witour&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.wpr.org/economy/wisconsin-most-popular-favorite-places-to-visit |title=وسڪانسن ۾ سياحت هر سال اربين ڊالر ڪمائي ٿي |author=لابريا واٽسن |publisher=وسڪانسن پبلڪ ريڊيو |date=9 مئي 2023 |access-date=31 آگسٽ 2024 }}&lt;/ref&gt;  
[[سمر فيسٽ]] ۽ [[اي اي اي ايئر وينچر اوشڪوش]] جهڙا ميلا عالمي ڌيان ڇڪائين ٿا ۽ هر سال لکين سياح آڪرش ڪن ٿا.&lt;ref&gt;برگٽ ليزن، &quot;تصويري ورهاست: سياحتي ماڳ جو مثال&quot;، جرنل آف سروسز مارڪيٽنگ (2001).&lt;/ref&gt; رياست جا اهم سياحتي ماڳ [[هارلي ڊيوڊسن ميوزيم]]، [[ليمبو فيلڊ]]، [[ملواڪي آرٽ ميوزيم]]، [[چيذن ميوزيم آف آرٽ]]، [[هينري وِلاس زو]]، [[نيشنل ريل روڊ ميوزيم]]، ۽ [[وسڪانسن اسٽيٽ ڪيپيٽل]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hellodoorcounty.com/popular-wisconsin-travel-destinations/ |title=ڊيٽا موجب وسڪانسن جا ست مشهور سياحتي ماڳ |author=مارڪ اسٽونمين |publisher=هيلو ڊور ڪائونٽي |date=3 مارچ 2023 |access-date=31 آگسٽ 2024 }}&lt;/ref&gt;  
ٻيا اهم سياحتي هنڌ [[ٽاليئسن (اسٽوڊيو)|ٽاليئسن]]—معمار [[فرينڪ لائيڊ رائيٽ]] جو اسٽوڊيو—[[هاوس آن دي راڪ]]، ۽ [[سرڪس ورلڊ ميوزيم]] آهن، جيڪو [[رِنگلنگ برادرز]] جي آبائي شهر [[بارابو، وسڪانسن|بارابو]] ۾ واقع آهي.
[[وسڪانسن ندي جا ڊيلز]]، جيڪي ڏکڻ-مرڪزي وسڪانسن ۾ پٿريلي بناوتن سبب مشهور هڪ تنگ وادي (گهاري) آهن، هر سال چار ملين کان وڌيڪ سياحن کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪن ٿا، جتي دريائي نظارن جي پاڻيءَ واري سير ۽ علائقي ۾ موجود ڪيترن ئي [[تفريحي پارڪ]]ن جو وڏو ڪردار آهي.&lt;ref name=&quot;witour&quot; /&gt; ويجهو موجود [[ڊيولز ليڪ اسٽيٽ پارڪ (وسڪانسن)|ڊيولز ليڪ اسٽيٽ پارڪ]] پڻ [[وسڪانسن جا رياستي پارڪ]]ن مان سڀ کان وڌيڪ گهميل پارڪن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڊيلز جي ويجهو آهي ۽ پنهنجي قدرتي نظارن سبب به مشهور آهي.
[[ڊور پيننسولا]]، جيڪو رياست جي اوڀرئين ڪناري کان ٻاهر طرف وڌيل آهي، ان ۾ [[ڊور ڪائونٽي، وسڪانسن|ڊور ڪائونٽي]] شامل آهي، جيڪا ٻيڙين هلائيندڙن لاءِ هڪ مشهور منزل آهي، ڇو⁠تہ پيننسولا جي ٻنهي پاسن—گرين بي ۽ ليڪ مشيگن—تي قدرتي بندرن ۽ ٻيڙين جي لانچنگ پوائنٽن جو وڏو تعداد موجود آهي. هي علائقو هر سال ٻن ملين کان وڌيڪ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو، جيڪي ان جي خوبصورت ڳوٺن، موسمي چيري چونڊ، ۽ [[مڇي اُبالڻ]] (فش بوئل) جي روايت مان لطف اندوز ٿين ٿا.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141029161327/http://map.co.door.wi.us/planning/Comp-Plan/Completed/Town%20of%20Sevasopol%20Comprehensive%20Plan.pdf ٽائون آف سيوستوپول جامع منصوبا 2028]، نومبر 2008، باب 4، صفحو 11 (پي ڊي ايف جو صفحو 64) (آرڪائيو: 29 آڪٽوبر 2014)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وليم ايڇ ٽشلر، ''ڊور ڪائونٽي جو زمردي خزانو: پيننسولا اسٽيٽ پارڪ جي تاريخ'' (يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس، 2006)&lt;/ref&gt;
رياست ۾ ڍنڍن ۽ ندين جي وڏي تعداد سبب، پاڻيءَ سان لاڳاپيل وندر انتهائي مقبول آهي. نارٿ ووڊز ليڪ ڪنٽري ۾، جيڪو اڳ ۾ ڪاٺ جي صنعت تي ٻڌل علائقو هو، هاڻي گهڻو ڪري موڪلن جي منزل ۾ تبديل ٿي چڪو آهي. ماحول ۽ ماحوليات بابت وڌندڙ دلچسپي، شڪار ۽ مڇي مارڻ جهڙين روايتي دلچسپين سان گڏجي، ويجهن شهرن مان وڏي شهري آبادي کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي.&lt;ref&gt;ايرن شيپيرو، ''اتر ووڊز جي ڪشش: اپر مڊويسٽ ۾ سياحت جي واڌ'' (يونيورسٽي آف مني سوٽا پريس، 2015)&lt;/ref&gt; ڏکڻ اوڀر وسڪانسن ۾ [[ليڪ جنيوا، وسڪانسن|ليڪ جنيوا]] پڻ پاڻيءَ سان لاڳاپيل وندر لاءِ اهڙي ئي مقبول آهي.

===توانائي===
{{See also|فوڪس آن انرجي|وسڪانسن ۾ هوا جي توانائي|وسڪانسن ۾ شمسي توانائي}}
[[File:Wisconsin power grid.webp|thumb|[[وسڪانسن جا بجلي گهر|وسڪانسن جو بجلي نظام]]]]

وسڪانسن ۾ تيل، گئس يا ڪوئلي جي ڪا به پيداوار نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;eia-sedb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eia.gov/state/?sid=WI#tabs-3|title=آمريڪي توانائي معلوماتي اداري (EIA) — آزاد انگ اکر ۽ تجزيو|access-date=20 ڊسمبر 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220173535/http://www.eia.gov/state/?sid=WI#tabs-3|archive-date=20 ڊسمبر 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست اندر بجلي جي پيداوار گهڻي ڀاڱي ڪوئلي مان ٿئي ٿي. ٻيا اهم ذريعا قدرتي گئس ۽ نيوڪليئر توانائي آهن.&lt;ref name=&quot;eia-sedb&quot; /&gt;
رياست وٽ اهو قانوني هدف مقرر هو ته 2015 جي پڄاڻي تائين ان جي بجليءَ جو ڏهه سيڪڙو قابلِ تجديد ذريعن مان حاصل ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;[http://thinkprogress.org/climate/2014/06/13/3448779/wisconsin-hits-renewable-goal-early/]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220172307/http://thinkprogress.org/climate/2014/06/13/3448779/wisconsin-hits-renewable-goal-early/|date=20 ڊسمبر 2014}} ٿنڪ پروگريس — وسڪانسن قابلِ تجديد هدف وقت کان اڳ حاصل ڪيو&lt;/ref&gt; اهو هدف حاصل ڪيو ويو، پر گهڻو ڪري رياست کان ٻاهر وارن ذريعن ذريعي. {{As of|2014}}، ان ڏهه سيڪڙو مان لڳ ڀڳ ٽيون حصو ٻاهرين رياستن، خاص طور تي مني سوٽا ۽ آئيوا مان هوا ذريعي پيدا ٿيل بجلي مان حاصل ٿيندو هو. رياست وٽ اندروني سطح تي هوا جي توانائي جي ترقي لاءِ غير جانبدار پاليسيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://union-bulletin.com/news/2014/sep/08/wind-power-industry-grows-so-does-opposition/|archive-url=https://archive.today/20141220161722/http://union-bulletin.com/news/2014/sep/08/wind-power-industry-grows-so-does-opposition/|url-status=dead|title=هوا جي توانائي جي صنعت وڌي ٿي، مخالفت به وڌي ٿي — والا والا يونين|date=20 ڊسمبر 2014|archive-date=20 ڊسمبر 2014}}&lt;/ref&gt;

===ٽيڪس نظام===
{{main|آمريڪا ۾ وڪرو ٽيڪس|آمريڪا ۾ ملڪيت ٽيڪس|رياستي آمدني ٽيڪس}}

[[File:Wisconsin Budget (2021).webp|thumb|upright=1.25|وسڪانسن جو بجيٽ (2021)]]

وسڪانسن ذاتي [[آمدني ٽيڪس]] وصول ڪري ٿو، جيڪو پنج [[آمدني درجا]]ن جي بنياد تي 4٪ کان 7.65٪ تائين آهي. رياست جو [[وڪرو ٽيڪس]] ۽ [[استعمال ٽيڪس]] 5.0٪ آهي. اُڻونجاهه ڪائونٽين ۾ اضافي طور 0.5٪ وڪرو/استعمال ٽيڪس به لاڳو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.revenue.wi.gov/esd/cotax07.html|title=ڪائونٽي وڪرو ٽيڪس ورڇ—2007|access-date=24 مارچ 2007|date=6 مارچ 2007|publisher=وسڪانسن کاتوِ آمدني|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513134039/http://www.revenue.wi.gov/esd/cotax07.html|archive-date=13 مئي 2008}}&lt;/ref&gt;
وسڪانسن جي رهواسين تي لاڳو ٿيندڙ سڀ کان عام ملڪيت ٽيڪس حقيقي [[ملڪيت ٽيڪس]] آهي، يعني رهائشي ملڪيت تي ٽيڪس. وسڪانسن گاڏين تي ملڪيت ٽيڪس لاڳو نٿو ڪري، پر سالياني رجسٽريشن فيس ضرور وصول ڪري ٿو. ملڪيت ٽيڪس مقامي حڪومتن لاءِ آمدني جو سڀ کان اهم ذريعو آهي، ۽ اسڪول ضلعن، فني-تربيتي ڪاليجن، خاص مقصد وارن ضلعن ۽ ٽيڪس واڌاري واري مالي ضلعن جي فنڊنگ جو به بنيادي طريقو آهي. برابر ڪيل قدر رياست ۾ سڀني ٽيڪس لائق ملڪيتن جي مڪمل مارڪيٽ قيمت تي ٻڌل هوندا آهن، سواءِ زرعي زمين جي. هارين کي رليف ڏيڻ لاءِ زرعي زمين جي قيمت ان جي زرعي استعمال جي بنياد تي مقرر ڪئي ويندي آهي، نه⁠ته ممڪن ترقياتي قيمت جي بنياد تي. اهي برابر ڪيل قدر رياستي امدادي ادائيگين جي ورڇ لاءِ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ مقامي اسيسرن طرفان تيار ڪيل اسيسمينٽون هر ميونسپلٽي اندر ملڪيت ٽيڪس جو بار ورهائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.
وسڪانسن [[غير محسوس ملڪيت]] تي ڪو به ٽيڪس لاڳو نٿو ڪري. وسڪانسن [[وارثي ٽيڪس]] به وصول نٿو ڪري. 1 جنوري 2008 تائين، وسڪانسن جو [[جاگير ٽيڪس]] وفاقي جاگير ٽيڪس قانونن کان الڳ هو؛ ان ڪري رياست ڪجهه وڏين جاگيرن تي پنهنجو جاگير ٽيڪس لاڳو ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.revenue.wi.gov/faqs/ise/estate.html#ret3|title=وسڪانسن کاتوِ آمدني|publisher=Revenue.wi.gov|access-date=25 جولاءِ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722063948/http://www.revenue.wi.gov/faqs/ise/estate.html#ret3|archive-date=22 جولاءِ 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
وسڪانسن ۾ ڪا به [[ٽول روڊ]] موجود ناهي؛ شاهراهن جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ ڪجهه حصو [[موٽر ايندھن ٽيڪس]] مان ۽ باقي رقم رياستي جنرل فنڊ مان ڏني ويندي آهي. غير شاهراهي رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال مقامي حڪومتون (ميونسپلٽيون يا ڪائونٽيون) ڪن ٿيون.


==ثقافت==
[[File:JO PARIS 2024 PENTATHLON MODERNE MENS PARC DU CHATEAU DE VERSAILLES - 53915642596.jpg|thumb|[[چيزهيڊ]] ٽوپيون [[2024 سمر اولمپڪس]] ۾]]
{{see also|وسڪانسن ۾ چيز ٺاهڻ جي تاريخ}}

وسڪانسن جي رهواسين کي ”وسڪانسنائٽس“ چيو ويندو آهي. رياست جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ [[کير پالڻ]] ۽ [[چيز ٺاهڻ]] سان لاڳاپيل حوالن جي روايتي اهميت (رياست جون [[لائسنس پليٽون]] 1940 کان وٺي ”آمريڪا جو ڊيريلينڊ“ لکن ٿيون)&lt;ref&gt;ڪرسٽوپولس، مائيڪ ۽ جوسلن، جي. &quot;Legislators took license with ideas for slogan on plate&quot; ''Milwaukee Sentinel'' 12–27–85; صفحو 5، حصو 1&lt;/ref&gt; سبب هڪ لقب (ڪڏهن ڪڏهن غير رهواسين وٽان طعن طور به استعمال ٿيندڙ) ”[[چيزهيڊ]]ز“ مشهور ٿيو، ۽ پيل فوم مان پنير جي ٽڪري (وِج) جهڙي شڪل ۾ ٺهندڙ ”چيزهيڊ ٽوپين“ جو رواج به پيدا ٿيو.
وسڪانسن ۾ شهرين جي ورثي کي ملهائڻ لاءِ ڪيترائي [[نسلي]] ميلا سڄي رياست ۾ منعقد ٿين ٿا. اهڙن ميلن ۾ [[سمر فيسٽ]]، [[اوڪٽوبر فيسٽ جشن|اوڪٽوبر فيسٽ]]، [[پولش فيسٽ]]، [[فيسٽا اٽاليانا]]، [[آئرش فيسٽ]]، باستيل ڊييز، [[سٽيندي مائي]] (نارويجي آئين جو ڏينهن)، [[شيبوئگن، وسڪانسن|شيبوئگن]] ۾ براٽ(ورسٽ) ڊييز، [[پولا اسڪِي، وسڪانسن#پولا اسڪِي پولڪا ڊييز|پولڪا ڊييز]]، [[منرو، وسڪانسن|منرو]] ۽ [[ميڪوان]] ۾ چيز ڊييز، آفريڪن ورلڊ فيسٽيوَل، انڊين سمر، عرب فيسٽ، وسڪانسن هاءِلينڊ گيمز، ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.travelwisconsin.com/things-to-do/entertainment-attractions/fairs-festivals#/directory/108?CurrentPage=108&amp;ContentPageId=407555&amp;ContentPage_WidgetId=136852&amp;BaseContentId=136055&amp;Keyword=&amp;StartDate=&amp;EndDate=&amp;CityId=0&amp;CountyId=0&amp;City=&amp;MileRange=0&amp;CategoryId=0&amp;RegionId=0|title=وسڪانسن جا ميلا ۽ فيسٽيوَل—ٽريول وسڪانسن|website=TravelWisconsin|access-date=May 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514154010/http://www.travelwisconsin.com/things-to-do/entertainment-attractions/fairs-festivals#/directory/108?CurrentPage=108&amp;ContentPageId=407555&amp;ContentPage_WidgetId=136852&amp;BaseContentId=136055&amp;Keyword=&amp;StartDate=&amp;EndDate=&amp;CityId=0&amp;CountyId=0&amp;City=&amp;MileRange=0&amp;CategoryId=0&amp;RegionId=0|archive-date=May 14, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===معماري===
[[File:Taliesin Courtyard 02.jpg|thumb|[[ٽاليئسن (اسٽوڊيو)|ٽاليئسن]] معمار [[فرينڪ لوئڊ رائيٽ]] جو اسٽوڊيو هو.]]

[[نارڊڪ ۽ اسڪينڊي ني ويئن آمريڪين|اتر يورپي]] ماڻهن جي وسڪانسن ڏانهن لڏپلاڻ ۽ [[اپر مڊويسٽ]] ۾ اچڻ سان گڏ، اهي [[لاگ هائوس|ڪاٺين ٿنڀن وارا گهر]] (لاگ گهر) ٺاهڻ جون تڪنيڪون به پاڻ سان گڏ کڻي آيا.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 27, 2016|title=آمريڪي لاگ گهر جي تاريخ|url=https://hankeringforhistory.com/the-history-of-the-american-log-home/|access-date=July 5, 2021|website=Hankering for History|language=en-US|archive-date=July 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190344/https://hankeringforhistory.com/the-history-of-the-american-log-home/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[ملواڪي آرٽ ميوزيم]] پنهنجي ”ڪوادرئچي پيويلين“ سبب مشهور آهي، جيڪو اسپيني معمار [[سانتيئگو ڪالاتراوا]] پاران ٺاهيو ويو. ڪوادرئچي پيويلين ۾ هڪ هلندڙ، پرن جهڙو ”برڪ ''[[بريز سوليئل]]''“ موجود آهي، جيڪو ڏينهن جو {{convert|217|ft}} جيتري پر ڦهلاءُ تائين کلي ويندو آهي، ۽ رات يا خراب موسم ۾ اوچي محرابي ڍانچي تي ويڙهجي بند ٿي ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Museum |first=Milwaukee Art |title=Visit {{!}} Milwaukee Art Museum |url=https://mam.org/visit/ |access-date=November 5, 2024 |website=mam.org}}&lt;/ref&gt;
[[فرينڪ لوئڊ رائيٽ]]، جيڪو [[پريئري اسڪول]] طرزِ تعمير ۽ [[يوسونيا]] ن گهر واري تصور جو اڳواڻ معمار طور سڃاتو وڃي ٿو، وسڪانسن ۾ ئي پرورش پائي. 20هين صدي ۾ رائيٽ جو گهر ۽ اسٽوڊيو [[ٽاليئسن (اسٽوڊيو)|ٽاليئسن]] ۾ هو، جيڪو [[اسپرنگ گرين، وسڪانسن]] جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ٽاليئسن ۽ ميڊيسن ۾ يوسونين [[هربرٽ ۽ ڪيٿرين جيڪبس پهريون گهر|جيڪبس آءِ هائوس]]، ”[[فرينڪ لوئڊ رائيٽ جي 20هين صدي جي تعمير]]“ جي حصي طور [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثي ماڳ]]ن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;whs&quot;/&gt; وسڪانسن ۾ رائيٽ جا ٻيا اهم ڪم [[واواتوسا]] ۾ [[ايننشيئيشن گريڪ آرتھوڊڪس چرچ]]، [[ميڊيسن جي فرسٽ يونيٽيرين سوسائٽي]]، ۽ [[جانسن وئڪس هيڊڪوارٽرز]] آهن. ميڊيسن ۾ [[مونو نا ٽيرس]]—هڪ ڪنوينشن سينٽر، جيڪو ٽاليئسن جي معمار اينٿني پٽنَم پاران ڊزائين ڪيو ويو—رائيٽ جي 1930ع واري ڊزائين تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;[http://www.purecontemporary.com/Interview/article/11 Pure Contemporary interview] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012181448/http://purecontemporary.com/Interview/article/11 |date=October 12, 2007 }} اينٿني پٽنَم سان انٽرويو&lt;/ref&gt;

===شراب===
[[File:Miller Brewery.png|thumb|ملواڪي ۾ [[ملر برونگ ڪمپني|ملر بروري]]]]

شراب نوشي ڊگهي عرصي کان وسڪانسن جي ثقافت جو هڪ اهم حصو سمجهي ويندي رهي آهي، ۽ رياست في-ڪس شراب استعمال، رياست وار شراب استعمال، ۽ پيئندڙن جي تناسب جهڙن قومي ماپن ۾ اڪثر مٿين درجن ۾ يا ويجهو رهندي آهي. البت في-واقعي في-ڪس استعمال ۾ رياست جو درجو گهٽ آهي؛ واقعن جو تعداد (يعني اهي موقعا جن ۾ شراب شامل هجي) نمايان طور تي وڌيڪ يا سڀ کان وڌيڪ هوندو آهي، پر هر واقعي ۾ مقدار گهٽ هوندي آهي—جنهن سبب وسڪانسن جي پيئڻ واري صورت کي بار بار ۽ نسبتاً معتدل چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jsonline.com/news/wisconsin/31237904.html|author=Rick Romell|title=Drinking deeply ingrained in Wisconsin's culture|newspaper=Milwaukee Journal Sentinel|date=October 19, 2008|access-date=August 18, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114133501/http://www.jsonline.com/news/wisconsin/31237904.html|archive-date=January 14, 2012}}&lt;/ref&gt; جرمن لڏپلاڻ واري ورثي سان ثقافتي سڃاڻپ، ملواڪي ۾ وڏين برورين جي ڊگهي موجودگي، ۽ ٿڌي آبهوا جهڙا عنصر اڪثر وسڪانسن ۾ شراب نوشي جي گهڻائي سان ڳنڍيا وڃن ٿا.
وسڪانسن ۾ ڪيترائي وڏا بروري ڪارخانا قائم ٿيا، خاص طور تي ملواڪي ۾، جنهن کي صديءَ جي موڙ کان اڳ ”برو سٽي“ جو لقب به مليو. [[ملر برونگ ڪمپني]]، [[پابسٽ برونگ ڪمپني]]، [[جوزف شليٽز برونگ ڪمپني]]، ۽ [[جيڪب لائيننڪُوگل برونگ ڪمپني]] سڀ مقامي ڪاروبار طور شروع ٿيا ۽ پوءِ قومي مارڪيٽن تائين پهتا. ٻين مشهور ڪرافٽ برون ۾ ”ايلي اسائلم“&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ale Asylum|url=http://www.aleasylum.com/|access-date=March 23, 2021|website=www.aleasylum.com}}&lt;/ref&gt;، [[ڪئپيٽل بروري|ڪئپيٽل]]، [[اسپريخر بروري|اسپريخر]]، ۽ [[نيو گليرس برونگ ڪمپني|نيو گليرس]] شامل آهن؛ آخري برانڊ پنهنجي ”اسپاٽيڊ ڪا“ فارم هائوس ايلي لاءِ مشهور آهي، جيڪا رڳو وسڪانسن ۾ ئي وڪرو ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Rotman |first1=Audrey |title=Explained: Why New Glarus beer is only sold in Wisconsin |url=https://608today.6amcity.com/new-glarus-beer-only-sold-wisconsin |website=608 Today |date=November 12, 2021 |access-date=May 23, 2024}}&lt;/ref&gt;
وسڪانسن ۾ قانوني شراب نوشي جي عمر 21 سال آهي، سواءِ ان حالت جي جڏهن ڪو شخص والدين، سرپرست، يا مڙس/زوجه (جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 21 سال جو هجي) سان گڏ هجي. جيڪڏهن ڪو شخص برور، بروپب، هول سيلر، يا ”شراب اِيڌن“ جو پيدا ڪندڙ وٽ ملازمت ڪري، ته شراب رکڻ بابت عمر جون ڪجهه گهرجون ختم ڪيون وڃن ٿيون. شراب خريد ڪرڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قانوني عمر 21 سال آهي، ۽ ان بابت ڪا به استثنا ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dor.state.wi.us/faqs/ise/atundrg.html|work=Wisconsin Department of Revenue|title=Alcohol Beverage Laws for Retailers, Underage Alcohol Questions|date=November 25, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022814/http://www.dor.state.wi.us/faqs/ise/atundrg.html|archive-date=December 13, 2014}}&lt;/ref&gt; ”ايبسولوٽ سوبراٽي“ قانون موجب، جيڪو شخص قانوني عمر (هن وقت 21) کان گهٽ هجي، اهو شراب استعمال ڪرڻ بعد گاڏي هلائي نٿو سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uwplatt.edu/files/police/absolutesobriety.pdf |title=Wisconsin's Absolute Sobriety Law, What It Means And Its Consequences |work=University of Wisconsin |location=Platteville, WI |date=2012 |access-date=March 12, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170109083553/https://www.uwplatt.edu/files/police/absolutesobriety.pdf |archive-date=January 9, 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2003 ۾ وفاقي حڪومت جي دٻاءَ سبب، ڊي يو آءِ (نشئي حالت ۾ ڊرائيونگ) جي جرم لاءِ منع ٿيل رت ۾ شراب جي حد 0.08 بي اي سي تي گهٽائي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legis.wisconsin.gov/lrb/pubs/wb/03wb9.pdf |title=Prohibited Blood Alcohol Concentration Reduced to .08 |work=Wisconsin Briefs from the Legislative Reference Bureau |id=Brief 03–9 |date=December 2003 |access-date=May 5, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130185021/http://legis.wisconsin.gov/lrb/pubs/wb/03wb9.pdf |archive-date=January 30, 2015 }}&lt;/ref&gt;

===کاڌو===
{{main|وسڪانسن جو کاڌو}}

[[File:Fried Cheese Curds Green Bay Wisconsin.JPG|thumb|تريل [[چيز ڪرڊ]]ز]]

وسڪانسن جو کاڌو پنهنجي [[وسڪانسن جو چيز|چيز]] ۽ ٻين کير وارين شين سبب مشهور آهي. [[ڪولبي چيز]] پهريون ڀيرو 1885 ۾ وسڪانسن ۾ تيار ٿيو (نالو [[ڪولبي، وسڪانسن]] تان رکيو ويو)، ۽ [[برڪ چيز]] پهريون ڀيرو 1877 ۾ رياست ۾ ٺهيو.&lt;ref name=&quot;norton2009&quot;&gt;{{cite book |last1=Norton |first1=James |last2=Dilley |first2=Becca |year=2009 |title=The Master Cheesemakers of Wisconsin |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-23433-1 |page=151}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.widmerscheese.com/the-story-of-wisconsin-brick-cheese/ | title=Story of Brick Cheese &amp;#124; Widmer's Cheese Cellar &amp;#124; (888) 878-1107 }}&lt;/ref&gt; رياست آمريڪا ۾ [[لمبرگر چيز]] جي واحد پيدا ڪندڙ پڻ آهي. [[چيز ڪرڊ]]ز هڪ مشهور صورت آهي، جيڪا الڳ ڪري ٿڌي حالت ۾ سنئڪ طور به کائي سگهجي ٿي، يا بيٽر ۾ ويڙهي تري ڪري شروعاتي کاڌي طور پيش ڪئي وڃي ٿي—اڪثر [[رينچ ڊريسنگ]] سان ڊِپنگ ساس طور گڏ ڏني ويندي آهي. [[هاٽ اينڊ اسپائسي چيز بريڊ]]، جيڪو ميڊيسن ۾ تيار ۽ وڪرو ٿيندو آهي، مانيءَ جو هڪ مشهور قسم آهي.
وسڪانسن [[چيز]] جو ملڪ اندر سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي، ۽ چيز کي رياست جي سرڪاري کير واري پيداوار قرار ڏنل آهي. رياست [[ڪرين بيري]]ز (سرڪاري ڦر) ۽ [[جنسينگ]] جي به اهم پيدا ڪندڙن مان آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Cranberries {{!}} Wisconsin State Cranberry Growers Association |url=https://www.wiscran.org/cranberries/ |website=www.wiscran.org |access-date=January 2, 2023 |archive-date=January 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230102165605/https://www.wiscran.org/cranberries/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ميڊيسن ۾ [[ڊين ڪائونٽي فارمرز مارڪيٽ]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ”صرف پيدا ڪندڙن“ وارو هارين جو مارڪيٽ آهي.&lt;ref name=&quot;BadgerHeraldReidy&quot;&gt;{{cite web|last1=Reidy|first1=Kiyoko|title=Public market gets green light from Madison City Council|url=https://badgerherald.com/news/2015/11/11/public-market-gets-green-light-from-madison-city-council/|website=The Badger Herald|accessdate=August 8, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808003220/https://badgerherald.com/news/2015/11/11/public-market-gets-green-light-from-madison-city-council/|archivedate=August 8, 2016|date=November 11, 2015|quote=The Dane County Farmers' Market is the largest producers-only farmers' market in the country, with additional markets around the county nearly every day of the week, Kemble said.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WaPoWax&quot;&gt;{{cite news|last1=Wax|first1=Emily|title=The Impulsive Traveler: In Wisconsin, supper clubs make a comeback|url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/travel/the-impulsive-traveler-in-wisconsin-supper-clubs-make-a-comeback/2012/08/23/83b1c48a-db3f-11e1-9745-d9ae6098d493_story.html|newspaper=The Washington Post|accessdate=August 8, 2016|date=August 24, 2012|quote=Beyond the supper clubs, one highlight of our trip that surprised me was the epic Saturday Dane County farmers market, which stretches for blocks around the capitol. It's said to be the largest producers-only farmers market — meaning that all items must be produced locally — in the country.}}&lt;/ref&gt;
جمعي رات جو [[فش فراءِ]]—اڪثر بيٽر ۾ ويڙهي تريل [[پرچ]] يا [[والي آئي]]—وسڪانسن ۾ عام روايت آهي، جڏهن⁠تہ اتر اوڀر وسڪانسن ۽ [[ڊور ڪائونٽي، وسڪانسن|ڊور ڪائونٽي]] ۾ [[مڇي اُبالڻ]] (فش بوئل) وڌيڪ مقبول آهي. [[سپر ڪلب]] به وسڪانسن جي کاڌي واري ورثي جو هڪ عام رجحان آهي ۽ اڪثر فش فراءِ لاءِ منزل بڻجي ٿو؛ ٻين تريل شين کي به عام طور ساٿين کاڌن طور پيش ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ٽارٽر ساس ۽ [[ڪول سلا]] يا ”ڪرِمزَن سلا“ جهڙا ڪنڊيمينٽ پڻ ملن ٿا—ڪرِمزَن سلا، ڪول سلا جو اهڙو قسم آهي جنهن ۾ وسڪانسن جون ڪرين بيري شامل هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Crimson Slaw|url=https://www.midwestliving.com/recipe/salads/crimson-slaw/|access-date=March 24, 2021|website=Midwest Living|language=en}}&lt;/ref&gt; [[بيئر سوپ|بيئر-چيز سوپ]] عام طور مختلف قسم جي بيئر ۽ چيڊر يا ڪولبي چيز مان، ساڳي وقت ساسيج، آلو ۽ سائي پياز سان گڏ تيار ڪيو ويندو آهي.
[[بويا (اسٽو)|بويا]] وسڪانسن ۾ عام هڪ [[اسٽو]] آهي، جيڪو اڪثر گوشت ۽ ڀاڄين جي ”ميرپوا“ (ڀاڄين جو ملايل بنياد) سان تيار ڪيو ويندو آهي ۽ ”بويا ڪيٽل“ ۾ هلڪي آنچ تي ڪيترن ڏينهن تائين پچايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://host.madison.com/ct/news/local/govt-and-politics/booyah-this-northeastern-wisconsin-tradition-could-become-the-official-state/article_cc13c0ac-80e5-5b29-a84f-894851b1bf75.html |title=Booyah! This northeastern Wisconsin tradition could become the official state soup |publisher=The Capital Times |date=December 10, 2015 |accessdate=September 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ اوڀر واري شهر [[ريسين، وسڪانسن|ريسين]] پنهنجي [[ڪرِنگل]] سبب مشهور آهي، جيڪو هڪ مٺو پَتلو-پف پيسٽري جهڙو مٺاڻ آهي ۽ اڪثر ڊيسرٽ طور پيش ڪيو ويندو آهي. هي نسخو 1800ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڊينش آمريڪين]] هن علائقي ۾ آندو، ۽ 2013 ۾ ڪرِنگل کي وسڪانسن جي سرڪاري رياستي پيسٽري قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wisconsin State Pastry - Kringle |url=https://statesymbolsusa.org/symbol-official-item/wisconsin/food-agriculture/kringle |website=statesymbolsusa.org |date=June 20, 2016 |accessdate=November 6, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129215909/http://www.jrn.com/tmj4/news/213832791.html |archive-date=2014-11-29 |title=Kringle becomes Wisconsin state pastry |website=Today'S TMJ4 |date=July 1, 2013 |url=http://www.jrn.com/tmj4/news/213832791.html |first1=Jaclyn |last1=Brandt |access-date= July 26, 2013 |publisher=Journal Communications }}&lt;/ref&gt; [[وسڪانسن اسٽيٽ فيئر]] پنهنجي وڏن [[ڪريم پف]]س سبب به مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://wistatefair.com/fair/original-cream-puffs/|title=Original Cream Puffs|work=Wisconsin State Fair |access-date=January 10, 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.npr.org/2018/08/12/637932151/the-cream-puffs-of-wisconsin |date=August 12, 2018 |first1=Lulu |last1=Garcia-Navarro |title=The Cream Puffs Of Wisconsin|work=NPR |access-date=January 10, 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[بٽر برگر]] جو آغاز وسڪانسن ۾ ٿيو، گهڻو امڪان [[سوليءَز گرِل]] ( [[گلينڊيل، وسڪانسن|گلينڊيل]] ) ۾.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Christenson |first1=Ann |title=Your Guide to Finding the Best Burger in Milwaukee |url=https://www.milwaukeemag.com/your-guide-to-finding-the-best-burger-in-milwaukee/ |website=Milwaukee Magazine |accessdate=November 6, 2020 |date=October 2, 2020}}&lt;/ref&gt; [[ڪلورز]] هڪ مڊويسٽ علائقي جي [[فاسٽ ڪيجول ريسٽورنٽ|فاسٽ-ڪيجول کاڌي واري ريسٽورنٽ چين]] آهي، جيڪا اصل ۾ [[ساڪ سٽي، وسڪانسن|ساڪ سٽي]] مان شروع ٿي ۽ هن وقت [[پريئري ڊُو سَيڪ، وسڪانسن|پريئري ڊُو سَيڪ]] ۾ هيڊڪوارٽر رکي ٿي؛ اهو بٽر برگر، تريل چيز ڪرڊز ۽ منجمد ڪسٽڊ پيش ڪرڻ لاءِ مشهور آهي. [[لا ڪرواءِ اسپارڪلنگ واٽر]] جو آغاز [[لا ڪراس، وسڪانسن|لا ڪراس]] مان ٿيو.

=== فلم ===
وسڪانسن ۾ هڪ محدود پر وڌندڙ [[وسڪانسن ۾ فلم انڊسٽري|فلم انڊسٽري]] موجود آهي، جنهن کي 2025 ۾ رياستي ترغيبن جي ٻيهر بحالي سان جزوي سهارو مليو.

===موسيقي===
{{Main|وسڪانسن جي موسيقي}}

[[File:Generac.jpg|thumb|[[سمر فيسٽ]] ملواڪي جي ڊائون ٽائون ۾ هر سال ٿيندڙ موسيقي فيسٽيوَل آهي.]]

ملواڪي هر سال [[سمر فيسٽ]] جي ميزباني ڪري ٿو، جنهن کي ”دنيا جو سڀ کان وڏو موسيقي فيسٽيوَل“ سڏيو ويندو آهي؛&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://onmilwaukee.com/articles/07attendance|title=OnMilwaukee|website=Onmilwaukee.com|access-date=13 September 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mymidwestmagazine.com/2007/05/01/fun-in-the-sun/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629105003/http://mymidwestmagazine.com/2007/05/01/fun-in-the-sun/|url-status=usurped|title=金沙电子游戏app下载(中国)有限公司|archive-date=29 June 2007|website=Mymidwestmagazine.com|access-date=13 September 2023}}&lt;/ref&gt; هي فيسٽيوَل ڍنڍ ڪناري [[هينري مائير فيسٽيوَل پارڪ]] ۾ منعقد ٿيندو آهي، جيڪو ڊائون ٽائون جي ڏکڻ پاسي واقع آهي؛ ۽ اتي ئي اونهاري دوران ڪيترن [[نسلي]] موسيقي فيسٽيوَلن جي به ڊگهي قطار لڳندي آهي. [[وسڪانسن ايريا ميوزڪ انڊسٽري]] هر سال وسڪانسن جي بهترين فنڪارن لاءِ ايوارڊ شو منعقد ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wamimusic.com/|title=WAMI—Wisconsin Area Music Industry|access-date=May 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150423150452/http://wamimusic.com/|archive-date=April 23, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ايپلٽن، وسڪانسن|ايپلٽن]] ۾ [[مائيل آف ميوزڪ]] مختلف اندازن جو هڪ ساليانو ”سڀ اصل“ موسيقي فيسٽيوَل آهي، جيڪو اڻڄاتل گهمندڙ موسيقارن ۽ بينڊن تي ڌيان ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whby.com/index.php/News/WHBY_News/555622 |title=News Talk 1150 WHBY Appleton, Green Bay, Fox Cities |access-date=2015-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821112855/http://www.whby.com/index.php/News/WHBY_News/555622 |archive-date=2015-08-21 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ٻين موسيقي فيسٽيوَلن ۾ [[هوف بيٽ (فيسٽيوَل)|هوف بيٽ]] ڪنٽري فيسٽ، ڪنٽري جئم يو ايس اي، [[هوڊاگ ڪنٽري فيسٽيوَل]]، [[لائيفسٽ]]، پورٽر فيلڊ ڪنٽري ميوزڪ فيسٽيوَل، ٽوئن ليڪس ۾ ڪنٽري ٿنڊر يو ايس اي،&lt;ref name=&quot;Country Music Chicago&quot;&gt;{{cite web|title=Wisconsin Country Music Festivals|url=http://eauxclaires.com/|website=Eaux Claires|access-date=June 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623161504/http://eauxclaires.com/|archive-date=June 23, 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪنٽري يو ايس اي شامل آهن.

===تفريح===
{{see also|وسڪانسن جي اميوزمنٽ پارڪن جي فهرست}}

وسڪانسن جو گهڻ رخو قدرتي نظارو رياست کي ٻاهرين تفريح لاءِ هڪ مقبول موڪلن واري منزل بڻائي ٿو. سياري وارن واقعن ۾ اسڪينگ، برف تي مڇيگيري، ۽ [[ورلڊ چيمپيئن شپ سنوموبائل ڊربي|ورلڊ چيمپيئن شپ سنوموبائل ڊربي]] شامل آهن. وسڪانسن ٻن وڏين ڍنڍن (گريٽ ليڪس) جي ڪنارن تي واقع آهي ۽ اندروني علائقن ۾ به مختلف سائيزن جون ڪيترين ڍنڍون موجود آهن؛ رياست ۾ {{convert|11188|sqmi|km2}} پاڻي موجود آهي، جيڪو ٽي ٻين رياستن—[[الاسڪا]]، [[مشيگن]]، ۽ [[فلوريڊا]]—کان سواءِ سڀني کان وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Statistical Abstract of the United States: 2012 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0358.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017210726/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0358.pdf |url-status=dead |archive-date=October 17, 2011 |access-date=November 23, 2012 |year=2012 |publisher=U.S. Government Printing Office |page=223 }}&lt;/ref&gt; [[وسڪانسن شپ ريڪ ڪوسٽ نيشنل ميرين سينڪچوئري|وسڪانسن شپ ريڪ ڪوسٽ نيشنل ميرين سينڪچوئري]] 2021 ۾ ڍنڍ مشيگن جي وسڪانسن ڀرسان پاڻيءَ ۾ قائم ڪئي وئي، ۽ اها تاريخي لحاظ کان اهم ڪيترن [[ٻڏل جهاز|ٻڏل جهازن]] جي ماڳ طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.federalregister.gov/documents/2021/06/23/2021-12846/wisconsin-shipwreck-coast-national-marine-sanctuary-designation-final-regulations|title=Wisconsin Shipwreck Coast National Marine Sanctuary Designation; Final Regulations|publisher=NOAA via Federal Register|date=June 23, 2021|access-date=June 29, 2021|archive-date=October 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023012203/https://www.federalregister.gov/documents/2021/06/23/2021-12846/wisconsin-shipwreck-coast-national-marine-sanctuary-designation-final-regulations|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sanctuaries.noaa.gov/media/docs/wisconsin-shipwreck-coast-national-marine-sanctuary.pdf |title=National Marine Sanctuaries media document: Wisconsin Shipwreck Coast National Marine Sanctuary Accessed 29 June 2021 |access-date=September 9, 2023 |archive-date=September 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230911180736/https://nmssanctuaries.blob.core.windows.net/sanctuaries-prod/media/docs/wisconsin-shipwreck-coast-national-marine-sanctuary.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.noaa.gov/news-release/noaa-designates-new-national-marine-sanctuary-in-wisconsin-s-lake-michigan |title=NOAA News &quot;NOAA designates new national marine sanctuary in Wisconsin's Lake Michigan,&quot; June 22, 2021 Accessed 29 June 2021 |date=June 22, 2021 |access-date=September 9, 2023 |archive-date=June 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603142508/https://www.noaa.gov/news-release/noaa-designates-new-national-marine-sanctuary-in-wisconsin-s-lake-michigan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
وسڪانسن ۾ ٻاهرين سرگرميون تمام مقبول آهن، خاص طور شڪار ۽ مڇيگيري. شڪار ٿيندڙ جانورن مان سڀ کان وڌيڪ عام [[وائيٽ ٽيل هرڻ|وائيٽ ٽيل هرڻ]] آهي. وسڪانسن ۾ هر سال 600,000 کان به وڌيڪ هرڻ-شڪار لائسنس وڪرو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;wdnr2008&quot;&gt;{{cite press release|title=A Chronology Of Wisconsin Deer Hunting From Closed Seasons To Antlerless Permits|publisher=[[وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف نيچرل ريسورسز]]|date=November 12, 2005|url=http://www.dnr.state.wi.us/org/caer/ce/news/rbnews/2005/111205scr4.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070211061345/http://www.dnr.state.wi.us/org/caer/ce/news/rbnews/2005/111205scr4.htm|archive-date=February 11, 2007|access-date=March 16, 2007}}&lt;/ref&gt; 2008 ۾ [[وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف نيچرل ريسورسز|وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف نيچرل ريسورسز]] شڪار کان اڳ هرڻن جي آبادي جو اندازو 1.5 کان 1.7&amp;nbsp;ملين جي وچ ۾ لڳايو.

===راندين===
{{Main|وسڪانسن ۾ راندين}}

{{multiple image
| direction         = vertical
| total_width       = 230
| image1            = Lambeau Field bowl.jpg
| caption1          = [[ليمبو فيلڊ]] عوامي ملڪيت واري [[گريِن بي پيڪرز]] ( [[نيشنل فٽبال ليگ|نيشنل فٽبال ليگ]] ) جو گهر آهي.
| image2            = F1 V10 (53742784505).jpg
| caption2          = [[روڊ آمريڪا]]، [[ايلکارٽ ليڪ، وسڪانسن|ايلکارٽ ليڪ]] جي ويجهو، 1950ع واري ڏهاڪي کان [[موٽر اسپورٽ|موٽر اسپورٽ]] ريسون ميزباني ڪندو رهيو آهي.
}}

وسڪانسن ٽن راندين ۾ ميجر ليگ ٽيمن وسيلي نمائندگي رکي ٿو: فٽبال، بيسبال، ۽ باسڪيٽبال. [[ليمبو فيلڊ]]، جيڪو [[گريِن بي، وسڪانسن]] ۾ واقع آهي، [[نيشنل فٽبال ليگ|نيشنل فٽبال ليگ]] جي [[گريِن بي پيڪرز]] جو گهر آهي. پيڪرز 1921 ۾ ليگ جي ٻي سيزن کان اين ايف ايل جو حصو آهن، ۽ اين ايف ايل ۾ سڀ کان ننڍي شهر جي فرنچائز آهن، ۽ واحد فرنچائز جيڪا رياست ڀر ۾ شيئر هولڊرن جي ملڪيت آهي.&lt;ref&gt;Green Bay Packers, Inc., [http://www.packers.com/fan_zone/faq/ Fan Zone FAQ], accessed February 28, 2010. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100318031051/http://www.packers.com/fan_zone/faq/ |date=March 18, 2010 }}&lt;/ref&gt; [[ملواڪي بروئرز]]، رياست جي واحد ميجر ليگ بيسبال ٽيم، 2001 کان ملواڪي ۾ [[امريڪن فيملي فيلڊ|امريڪن فيملي فيلڊ]] ۾ کيڏي رهي آهي. بروئرز کان اڳ ملواڪي وٽ ٻه اڳيون ميجر ليگ ٽيمون رهيون آهن. پهرين ٽيم (نالي ۾ به بروئرز) 1901 ۾ رڳو هڪ سيزن کيڏي، پوءِ [[سينٽ لوئس برائونز]] بڻجي وئي. ملواڪي 1953 کان 1965 تائين (جڏهن هو بوسٽن کان لڏي آيا) هاڻي واري [[اٽلانٽا بريوز]] فرنچائز جو به گهر رهيو، ۽ 1957 ۾ [[ورلڊ سيريز|ورلڊ سيريز]] کٽي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atlanta.braves.mlb.com/atl/history/story_of_the_braves.jsp|title=Story of the Braves—History|website=Atlanta Braves|access-date=May 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030062629/http://atlanta.braves.mlb.com/atl/history/story_of_the_braves.jsp|archive-date=October 30, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ملواڪي بڪس]] ( [[نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن|نيشنل باسڪيٽبال ايسوسيئيشن]] ) پنهنجا گهريلو ميچ [[فائزرَو فورم|فائزرَو فورم]] ۾ کيڏن ٿا.&lt;ref&gt;NBA Hoops Online [http://nbahoopsonline.com/teams/MilwaukeeBucks/Articles/1.html Bucks History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525200112/http://nbahoopsonline.com/teams/MilwaukeeBucks/Articles/1.html |date=May 25, 2017 }}, accessed February 17, 2015.&lt;/ref&gt;
رياست ۾ هوڪي ( [[ملواڪي ايڊمرلز]] ) ۽ بيسبال ( [[وسڪانسن ٽِمبَر ريٽلرز]]، جيڪي [[ايپلٽن، وسڪانسن|ايپلٽن]] ۾ آهن، ۽ [[بيلوئٽ اسڪاءِ ڪارپ]]، [[هاءِ-اي]] مائنر ليگز جا) جون مائنر ليگ ٽيمون به آهن. انهن وابسته مائنر ليگ ٽيمن کان علاوه، وسڪانسن وٽ [[امريڪن ايسوسيئيشن آف پروفيشنل بيسبال]] جون ٻه ٽيمون به آهن: [[ملواڪي مِلڪ مين]] ( [[فرينڪلِن، ملواڪي ڪائونٽي، وسڪانسن|فرينڪلِن]] ۾)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=September 18, 2020|title=Milkmen Bring Home the Championship For Milwaukee|url=https://www.milwaukeemag.com/milkmen-bring-home-the-championship-for-milwaukee/|access-date=June 19, 2021|website=Milwaukee Magazine|language=en-US|archive-date=June 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613180204/https://www.milwaukeemag.com/milkmen-bring-home-the-championship-for-milwaukee/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ليڪ ڪَنٽري ڊاڪ هائونڊز]] ( [[اوڪونومووڪ، وسڪانسن|اوڪونومووڪ]] ۾)&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Reichard|first=Kevin|date=June 10, 2021|title=New for 2022: Lake Country DockHounds|url=https://ballparkdigest.com/2021/06/10/new-for-2022-lake-country-dockhounds/|access-date=June 19, 2021|website=Ballpark Digest|language=en-US|archive-date=June 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613150632/https://ballparkdigest.com/2021/06/10/new-for-2022-lake-country-dockhounds/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; وسڪانسن ۾ [[نارٿ وُڊز ليگ]] جون نَو ٽيمون پڻ آهن. [[ميڊيسن مالارڊز]]، [[لا ڪراس لاگرز]]، [[ليڪ شور چِنوڪس]]، [[او ڪليئر ايڪسپريس]]، [[فونڊ ڊُو لاڪ ڊاڪ اسپائيڊرز]]، [[گريِن بي راڪرز]]، [[ڪينوشا ڪِنگ فِش]]، [[واساو وُڊچڪس]]، ۽ [[وسڪانسن ريپڊز رافٽرز]]—سڀئي ڪاليجي آل-اسٽار اونهاري ليگ ۾ کيڏن ٿا. پيڪرز کان علاوه، گريِن بي هڪ [[اِنڊور آمريڪن فٽبال]] ٽيم [[گريِن بي بليزَرد]] ( [[اِنڊور فٽبال ليگ|اِنڊور فٽبال ليگ]] ) جو به گهر آهي. رياست ست ڀيرا ايم آءِ ايس ايل/ايم اي ايس ايل چيمپيئن [[ملواڪي ويو]] جو پڻ گهر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.milwaukeewave.com/|title=Milwaukee Wave Professional Indoor Soccer|access-date=May 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060229/http://www.milwaukeewave.com/|archive-date=March 16, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; وسڪانسن [[فارورڊ ميڊيسن ايف سي]] جو به گهر آهي، جيڪا پروفيشنل فٽبال (ساڪر) ٽيم آهي ۽ [[يو ايس ايل ليگ وَن|يو ايس ايل ليگ وَن]] ۾ کيڏي ٿي. ناردرن ايليٽ فٽبال ليگ ۾ وسڪانسن جون ڪيترين شوقيا نيم-پرو ٽيمون شامل آهن.
وسڪانسن ۾ ڪيترائي [[ڪاليجي راندين]] جا پروگرام پڻ آهن، جن ۾ [[اين سي اي اي ڊويزن ون]] جون [[وسڪانسن بيجرز]]، [[ملواڪي پينٿرز]]، ۽ [[گريِن بي فينڪس]] شامل آهن. [[مارڪيٽ گولڊن ايگلز]] ( [[بِگ ايسٽ ڪانفرنس]] ) رياست جو ٻيو وڏو ڪاليجي پروگرام آهي، ۽ پنهنجي [[مارڪيٽ گولڊن ايگلز مردن جي باسڪيٽبال|مردن جي باسڪيٽبال ٽيم]] لاءِ مشهور آهي. يونيورسٽي آف وسڪانسن سسٽم جا ٻيا ڪيترائي اسڪول [[وسڪانسن اِنٽر ڪاليجيئيٽ اٿليٽڪ ڪانفرنس]] ۾ [[ڊويزن ٿري]] سطح تي مقابلو ڪن ٿا. هي ڪانفرنس ملڪ جي ڪامياب ترين ڪانفرنسن مان هڪ آهي؛ 30 مارچ 2015 تائين 15 مختلف راندين ۾ 107 اين سي اي اي قومي چيمپيئن شپون دعويٰ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wiacsports.com/sports/2010/7/23/GEN_0723103641.aspx|title=Wisconsin Intercollegiate Athletic Conference|access-date=April 10, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104023738/http://www.wiacsports.com/sports/2010/7/23/GEN_0723103641.aspx|archive-date=November 4, 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[ملواڪي مائيل]]، هڪ اوول ٽريڪ جيڪو 1903 ۾ کليو، دنيا جو سڀ کان پراڻو هلندڙ موٽر اسپورٽس وينيو آهي؛ هن [[اِنڊي ڪار سيريز]] ۽ [[ناسڪار ايڪسفنيٽي سيريز]] جي ميزباني ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.milwaukeemile.com/History-2010.asp |title=Milwaukee Mile Website—History |publisher=Milwaukeemile.com |access-date=July 25, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607234936/http://www.milwaukeemile.com/History-2010.asp |archive-date=June 7, 2010 }}&lt;/ref&gt; [[روڊ آمريڪا]]، [[ايلکارٽ ليڪ، وسڪانسن]] جي ويجهو، 2024 تائين [[اِنڊي ڪار سيريز]]، [[آءِ ايم ايس اي اسپورٽس ڪار چيمپيئن شپ]]، [[اسپورٽس ڪار ڪلب آف آمريڪا]] جي [[جي ٽي ورلڊ چيلنج آمريڪا]]، [[ٽرانس-ايم سيريز]]، ۽ [[موٽو آمريڪا]] سوپر بائيڪ چيمپيئن شپ جون ريسون ميزباني ڪري ٿو. [[ورلڊ چيمپيئن شپ سنوموبائل ڊربي]] [[ايگل رِور، وسڪانسن]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. عالمي چيمپيئن شپ [[آف-روڊ ريسنگ]] جو ايونٽ [[ڪرينڊن اِنٽرنيشنل آف-روڊ ريس وي]] ۾ ٿيندو آهي.
وسڪانسن ۾ ملڪ جو سڀ کان پراڻو هلندڙ [[ويلوڊروم]] [[ڪينوشا]] ۾ آهي، جتي 1927 کان وٺي هر سال ريسون ٿينديون رهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.333m.com/ |title=Kenosha Velodrome Association |publisher=333m.com |access-date=July 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128215649/http://www.333m.com/ |archive-date=January 28, 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[شيبوئگن]] ۾ [[وِسلِنگ اسٽريٽس]] گولف ڪلب واقع آهي، جنهن 2004، 2010 ۽ 2015 ۾ [[پي جي اي چيمپيئن شپ]]س ۽ 2020 ۾ [[رائيڊر ڪپ]] (يو ايس اي ۽ يورپ جي وچ ۾ گولف مقابلو) جي ميزباني ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cybergolf.com/golf_news/whistling_straits_named_as_site_for_pga_championships_ryder_cup_matches|title=Whistling Straits Named as Site for PGA Championships &amp; Ryder Cup Matches|website=Cybergolf.com a CBS Sports partner|access-date=September 28, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826234353/http://www.cybergolf.com/golf_news/whistling_straits_named_as_site_for_pga_championships_ryder_cup_matches|archive-date=August 26, 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[گريٽر ملواڪي اوپن]]، جيڪو پوءِ [[يو ايس بئنڪ چيمپيئن شپ اِن ملواڪي]] سڏجڻ لڳو، 1968 کان 2009 تائين پي جي اي ٽور جو ٽورنامينٽ هو، جيڪو هر سال [[برائون ڊير]] ۾ ٿيندو هو. 2017 ۾، [[ايرِن هِلز]]—[[ايرِن، وسڪانسن]] ۾ هڪ گولف ڪورس، ملواڪي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر اولهه—[[يو ايس اوپن]] جي ميزباني ڪئي.&lt;ref name=ctmchges&gt;{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/2014/07/05/erin-hills-making-changes-in-advance-of-2017-us-open/ |newspaper=Chicago Tribune |last=Greenstein |first=Teddy |title=Erin Hills making changes in advance of 2017 U.S. Open |date=July 5, 2014 |access-date=June 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809135304/http://articles.chicagotribune.com/2014-07-05/sports/ct-erin-hills-us-open-spt-0706-20140705_1_usga-tee-point-man |archive-date=August 9, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==حڪومت ۽ سياست==
[[File:Wisconsin State Capitol, Christmas Eve, 2012.jpg|thumb|[[وسڪانسن اسٽيٽ ڪيپيٽل]] شهر [[ميڊيسن، وسڪانسن|ميڊيسن]] ۾ [[مينڊوٽا ڍنڍ]] ۽ [[مونوونا ڍنڍ]] جي وچ واري [[اسٿمس]] (زميني تنگ پٽو) تي واقع آهي.]]

[[وسڪانسن جو آئين]] رياستي حڪومت جي ڍانچي ۽ ڪم کي واضح ڪري ٿو، جيڪا ٽن شاخن ۾ منظم آهي: انتظامي، قانون ساز، ۽ عدالتي. [[وسڪانسن بليو بُڪ]] رياست جي حڪومت ۽ سياست بابت بنيادي ڇپيل حوالو سمجهيو وڃي ٿو. اهو هر ٻن سالن بعد ٻيهر ڇپبو آهي، ۽ ان جون ڪاپيون رياستي قانون سازن وٽان ملي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;Wisconsin Statutes, [https://law.justia.com/codes/wisconsin/2021/chapter-35/section-35-15/ 35.15 Laws of Wisconsin], accessed September 3, 2022&lt;/ref&gt; [[مينومني]] جو قانون به [[مينومني انڊين رزرويشن]] اندر لاڳو ٿئي ٿو.

===رياستي حڪومت===
{{See also|وسڪانسن جي رياستي ايجنسين جي فهرست}}

انتظامي شاخ جي اڳواڻي [[وسڪانسن جو گورنر]] ڪري ٿو. موجوده گورنر [[ٽوني ايورز]] آهي، جنهن 7 جنوري 2019 تي عهدو سنڀاليو. وسڪانسن جو آئين گورنر کي رياستي قانون ساز اداري پاران پاس ڪيل بلن تي ويٽو جو اختيار ڏئي ٿو، ۽ خرچن/رقمن وارن بلن تي [[line-item veto|لائين-آئيٽم ويٽو]] جو اختيار به ڏئي ٿو. [[وسڪانسن جو ليفٽيننٽ گورنر|ليفٽيننٽ گورنر]]، جيڪڏهن گورنر عهدو ڇڏڻ يا هٽجڻ سبب موجود نه هجي، ته سندس جاءِ تي اچي ٿو ۽ گورنر پاران سونپيل ذميواريون ادا ڪري ٿو. موجوده ليفٽيننٽ گورنر [[سارا روڊريگز]] آهي. انتظامي شاخ جا ٻيا چونڊيل آئيني عهدا هي آهن: [[وسڪانسن جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] ([[سارا گوڊليوسڪي]])، [[وسڪانسن جو اسٽيٽ ٽريزرر|ٽريزرر]] ([[جان ليبر]]), [[وسڪانسن جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]] ([[جوش ڪول]]), ۽ غير پارٽي بندي [[وسڪانسن جو سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن|سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن]] ([[جل انڊرلي]]).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://docs.legis.wisconsin.gov/misc/lc/briefing_book/ch01_structure_government.pdf |title=Wisconsin's Structure of Government and Law |author=Letzing, Rachel |publisher=Wisconsin Legislative Council |date=November 2018 |access-date=May 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ballotpedia.org/Wisconsin_state_executive_offices |title=Wisconsin state executive offices |publisher=Ballotpedia |access-date=May 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Secretary Pompeo Delivers Remarks in the Senate Chamber of the Wisconsin State Capitol (50378281008).jpg|thumb|وسڪانسن اسٽيٽ ڪيپيٽل ۾ [[وسڪانسن اسٽيٽ سينيٽ|سينيٽ چيئمبر]]]]

[[وسڪانسن اسٽيٽ ليجسليچر]] وسڪانسن جي قانون ساز شاخ آهي. ليجسليچر هڪ [[bicameral|ٻن ايوانن وارو]] ادارو آهي، جنهن ۾ [[وسڪانسن اسٽيٽ اسيمبلي]] ۽ [[وسڪانسن اسٽيٽ سينيٽ]] شامل آهن. اسيمبلي ۾ 99 ميمبر آهن، ۽ سينيٽ ۾ 33 ميمبر آهن. وسڪانسن اسيمبلي جا سڀ 99 ميمبر ٻه سالن جي مدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا ۽ انهن تي مدت جون حدون لاڳو ناهن. اهڙيءَ طرح وسڪانسن سينيٽ جا سڀ 33 ميمبر چار سالن جي مدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا ۽ انهن تي به مدت جون حدون لاڳو ناهن.&lt;ref name=&quot;legislative&quot;&gt;[https://archive.today/20130626174729/https://docs.legis.wisconsin.gov/misc/wiscon/_13/_6 Article IV], Wisconsin Constitution (accessed April 25, 2013)&lt;/ref&gt; سينيٽ جو اڌ حصو هر ٻن سالن بعد چونڊبو آهي. ٻنهي ايوانن جا ميمبر پنهنجين صفن مان ووٽ ذريعي صدارت ڪندڙ عهديدار چونڊين ٿا، جيئن [[Speaker (politics)|اسيمبلي جو اسپيڪر]] ۽ [[President of the Senate|سينيٽ جو صدر]]. سينيٽ ۽ اسيمبلي ٻنهي جا قانون ساز ساليانو $55,141 پگهار وٺن ٿا. ٻن سالن ۾ هر قانون ساز کي $66,008 عام آفيسي خرچن، ڇپائي، ٽپال ۽ ضلعي خط و ڪتابت لاءِ ڏنا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ncsl.org/research/about-state-legislatures/2022-legislator-compensation.aspx|title=2022 Legislator Compensation|website=ncsl.org|access-date=May 25, 2024|archive-date=October 12, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012060022/https://www.ncsl.org/research/about-state-legislatures/2022-legislator-compensation.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

وسڪانسن جي عدالتي نظام جا چار درجا آهن: ميونسپل عدالتون، سرڪٽ عدالتون، اپيلن جي عدالت، ۽ سپريم ڪورٽ. ميونسپل عدالتون عام طور [[مقامي آرڊيننس]] سان لاڳاپيل معاملن جا ڪيس ٻڌن ٿيون. [[وسڪانسن سرڪٽ ڪورٽ|سرڪٽ عدالتون]] وسڪانسن جون [[ٽرائل عدالتون]] آهن؛ انهن کي رياست اندر سڀني ديواني ۽ فوجداري ڪيسن ۾ [[ابتدائي اختيار]] حاصل آهي. سرڪٽ ڪورٽن جي فيصلن خلاف چئلينج [[وسڪانسن ڪورٽ آف اپيلز]] ۾ ٻڌا وڃن ٿا، جيڪا 16 ججن تي مشتمل آهي ۽ عام طور ٽي ججن وارن بينچن ۾ ويهندي آهي. رياست جي اعليٰ ترين اپيلٽ عدالت طور، [[وسڪانسن سپريم ڪورٽ]] هيٺين عدالتن مان اپيلون به ٻڌي سگهي ٿي ۽ ڪجهه اصل ڪارروايون به. ڪيسن جا فيصلا ڪرڻ کان علاوه، سپريم ڪورٽ رياست جي عدالتي نظام جي انتظام ۽ وسڪانسن ۾ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ جي ضابطن جي نگراني جي ذميوار پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Wisconsin Court System&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wicourts.gov/courts/overview/overview.htm|title=Wisconsin Court System—court system overview|publisher=Wicourts.gov|date=September 28, 2011|access-date=February 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214080934/http://www.wicourts.gov/courts/overview/overview.htm|archive-date=February 14, 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===وفاقي نمائندگي===


2020 جي مردم شماري کان پوءِ [[آمريڪي جي ڪانگريسي ورهاست]] مطابق، وسڪانسن وٽ آمريڪي ايوانِ نمائندگان ۾ اٺ سيٽون آهي.  آمريڪا جي
119هين گڏيل رياستن واري ڪانگريس جي وقت تائين ڇهه وفاقي نمائندا [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] آهن جڏهن ته ٻه [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽ]] آهن. [[گوين مور]] وسڪانسن جي وفد ۾ سڀ کان سينيئر ميمبر آهي، جڏهن ته سڀ کان جونيئر [[ٽوني وِڊ]] آهي. وسڪانسن جو سينيئر [[آمريڪي سينيٽر]] [[رون جانسن]] (ريپبلڪن) آهي، ۽ جونيئر [[ٽيمي بالڊون]] (ڊيموڪريٽ) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.congress.gov/members?q=%7B%22congress%22%3A117%2C%22member-state%22%3A%22Wisconsin%22%7D |title=Members of the U.S. Congress |publisher=United States Congress |access-date=May 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;

وسڪانسن [[آمريڪا جي ستين سرڪٽ جي اپيلٽ عدالت]] جي [[اپيلٽ اختيار]] هيٺ اچي ٿو، جنهن ۾ [[وسڪانسن جو اوڀر ضلعي ڊسٽرڪٽ ڪورٽ]] ۽ [[وسڪانسن جو اولهه ضلعي ڊسٽرڪٽ ڪورٽ]] شامل آهن.

===سياست===
{{main|وسڪانسن جي سياست}}

{{See also|وسڪانسن ۾ آمريڪي صدارتي چونڊون|وسڪانسن ۾ سياسي پارٽين جي طاقت}}
{{Gallery
|title=2024 United States presidential election in Wisconsin
|width=160
|height=170
|align=right
|File:Wisconsin Presidential Election Results 2024.svg|ضلعن موجب نتيجا {{leftlegend|#4389E3|ڊيموڪريٽ}}{{leftlegend|#AA0000|ريپبلڪن}}
|File:WI President 2024.svg|ميونسپلٽي موجب نتيجا
}}

وسڪانسن کي وفاقي سطح تي [[جھول واري رياست]] سمجهيو وڃي ٿو، جتي ڪڏهن [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽث)|ڊيموڪريٽ]] ۽ ڪڏهن [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] اميدوار ڪامياب ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rakich |first=Nathaniel |date=October 16, 2020 |title=Wisconsin Was Never A Safe Blue State |url=https://fivethirtyeight.com/features/wisconsin-was-never-a-safe-blue-state/ |access-date=March 29, 2023 |website=FiveThirtyEight |language=en-US |archive-date=January 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223612/https://fivethirtyeight.com/features/wisconsin-was-never-a-safe-blue-state/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ريپبلڪن [[ڊونلڊ ٽرمپ]] [[2024 جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾ رياست 0.87٪ جي فرق سان کٽي؛ ۽ اُن چونڊ ۾ هي فرق سڀني رياستن مان سڀ کان گهٽ هو. ڊيموڪريٽ [[جو بائيڊن]] [[2020 جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾ 0.63٪ جي ننڍڙي فرق سان وسڪانسن کٽي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Live election results: 2020 Wisconsin results|url=https://www.politico.com/2020-election/results/wisconsin/|access-date=January 18, 2021|website=www.politico.com|language=en|archive-date=January 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119162934/https://www.politico.com/2020-election/results/wisconsin/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٽرمپ [[2016 United States presidential election in Wisconsin|2016]] ۾ به 0.77٪ جي اهڙي ئي گهٽ فرق سان وسڪانسن کٽي، ۽ اهو پهريون ڀيرو هو جو وسڪانسن [[1984 United States presidential election|1984]] کان پوءِ ڪنهن ريپبلڪن صدارتي اميدوار کي ووٽ ڏنو. وسڪانسن [[نيري ڀت (آمريڪي سياست)|نيري ڀت]] جو حصو هو—اهڙيون رياستون جن کي ڊيموڪريٽ پارٽي هر صدارتي چونڊ ۾ [[1992 جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] کان [[2012 جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] تائين کٽي رهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title='It's Such a Relief': Biden Voters Rebuild a Wall That Trump Smashed |date=November 8, 2020 |last1=Goldmacher |first1=Shane |last2=Corasaniti |first2=Nick |last3=Gabriel |first3=Trip |url=https://www.nytimes.com/2020/11/08/us/politics/joe-biden-voters.html |access-date=November 8, 2020 |work=The New York Times |archive-date=May 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220505033651/https://www.nytimes.com/2020/11/08/us/politics/joe-biden-voters.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1848 ۾ رياست بڻجڻ کان وٺي، وسڪانسن ۾ ريپبلڪن صدارتي اميدوار 26 ڀيرا کٽيا، ڊيموڪريٽ 18 ڀيرا، ۽ هڪ ڀيرو [[پروگريسِو پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس, 1924–1934)|پروگريسِو پارٽي]] کٽي.
رياستي سطح تي وسڪانسن مقابلي واري نوعيت رکي ٿو؛ حڪومت تي ڪنٽرول باقاعدي طور ٻنهي پارٽين جي وچ ۾ بدلجندو رهي ٿو. [[2014 جي وسڪونسن جون عام چونڊون]] کان پوءِ گورنر، ليفٽيننٽ گورنر، اٽارني جنرل ۽ ٽريزرر سڀ ريپبلڪن هئا، جڏهن ته سيڪريٽري آف اسٽيٽ ڊيموڪريٽ هو.&lt;ref&gt;[http://wisconsinvote.org Wisconsin 2014 election results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180102143923/https://www.wisconsinvote.org/ |date=January 2, 2018 }}, wisconsinvote.org; accessed November 5, 2014.&lt;/ref&gt; پر [[2018 جي وسڪونسن جون چونڊون|2018 جي چونڊن]] ۾ ڊيموڪريٽن بيلٽ تي موجود سڀ آئيني رياستي عهدا کٽي ورتا؛ وسڪانسن ۾ 1982 کان پوءِ اهو پهريون ڀيرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Johnson |first=Shawn |date=January 17, 2023 |title=Lawsuit challenging Wisconsin 'lame duck' law persists more than 4 years after it was passed |work=[[Wisconsin Public Radio]] |url=https://www.wpr.org/lawsuit-challenging-wisconsin-lame-duck-law-persists-attorneys-general |accessdate=February 6, 2023 |archive-date=February 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206232237/https://www.wpr.org/lawsuit-challenging-wisconsin-lame-duck-law-persists-attorneys-general |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[List of governors of Wisconsin|وسڪانسن جي 46 گورنرن]] مان 32 ريپبلڪن، 12 ڊيموڪريٽ، هڪ [[وگ پارٽي  (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|وِگ]]، ۽ ٻه [[وسڪانسن پروگريسو پارٽي|وسڪانسن پروگريسِو پارٽي]] جا ميمبر رهيا آهن.
2020 جي هڪ مطالعي موجب، شهرين لاءِ ووٽ ڏيڻ جي آسانيءَ جي لحاظ کان وسڪانسن کي 25هين نمبر تي رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=J. Pomante II |first1=Michael |last2=Li |first2=Quan |title=Cost of Voting in the American States: 2020 |journal=Election Law Journal: Rules, Politics, and Policy |date=December 15, 2020 |volume=19 |issue=4 |pages=503–509 |doi=10.1089/elj.2020.0666 |s2cid=225139517 |doi-access=free |issn=1533-1296}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ماڻهن جو دليل آهي ته 2011 کان پوءِ رياست ۾ [[جمھوريت جي واپسي ]] جا لاڙا وڌيا آهن.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ginsburg |first1=Tom |title=How to Save a Constitutional Democracy |last2=Huq |first2=Aziz |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2018 |isbn=9780226564388 |pages=7–11, 13, 16, 22, 31 |quote=Wisconsin's elections can be criticized along the third of these criteria, China's along all three. The result is a series of &quot;blurred and imperfect&quot; boundaries between democracy and its alternatives, in addition to myriad pathways away from democratic ordering toward one of a range of alternatives.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Levine |first=Sam |date=April 5, 2023 |title=Liberal judge's Wisconsin supreme court race win shows a shake-up in US politics |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/apr/05/wisconsin-supreme-court-election-results-janet-protasiewicz-win |access-date=April 5, 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=April 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406031220/https://www.theguardian.com/us-news/2023/apr/05/wisconsin-supreme-court-election-results-janet-protasiewicz-win |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪجهه سياسي سائنسدان وسڪانسن کي [[مخلوط نظام]] طور درجا بندي ڪن ٿا؛&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; رياست جون [[وسڪونسن جو ايوانِ نمائندگان]] ۽ [[رياستي ليجسليچر (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)]] واريون چونڊون [[آزاد ۽ منصفانا چونڊون|آزاد ته آهن، پر منصفاڻي ناهن]]، ۽ ضلعن ۾ “تمام شديد [[پارٽي بندي واري جيريمانڊرنگ]]” وسيلي ريپبلڪنن کي “[[آمريڪي چونڊون|چونڊاتي گردش]] کان وڌيڪ” مضبوط ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Grumbach |first=Jacob M. |date=December 1, 2022 |title=Laboratories of Democratic Backsliding |journal=American Political Science Review |volume=117 |issue=3 |language=en |pages=967–984 |doi=10.1017/S0003055422000934 |s2cid=234000893 |issn=0003-0554 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Tharoor |first=Ishaan |date=November 8, 2022 |title=U.S. democracy slides toward 'competitive authoritarianism' |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/11/08/american-democracy-backsliding-competitive-authoritarianism/ |access-date=April 5, 2023 |issn=0190-8286 |archive-date=March 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330111007/https://www.washingtonpost.com/world/2022/11/08/american-democracy-backsliding-competitive-authoritarianism/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وسڪانسن سپريم ڪورٽ 2023 جي فيصلي ''[ڪلارڪ بنام وسڪانسن اليڪشنز ڪميشن]]'' ۾ قانون ساز جيريمانڊرنگ کي رد ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bosman |first=Julie |date=December 22, 2023 |title=Justices in Wisconsin Order New Legislative Maps |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/12/22/us/wisconsin-redistricting-maps-gerrymander.html |access-date=December 22, 2023 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

[[File:2011 Wisconsin Budget Protests 1 JO.jpg|thumb|left|[[2011 وسڪانسن ايڪٽ 10]] سبب ميڊيسن ۾ رياستي ڪيپيٽل عمارت جي چوڌاري وڏي پيماني تي احتجاج ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://latimes.com/news/nationworld/nation/la-na-wisconsin-protests-20110227,0,3378088.story|author=ايبي سيويل|title=سڄي ملڪ ۾ احتجاج ڪندڙ وسڪانسن جي يونين مخالف بل جي مخالفت ۾ نڪري پيا|work=لاس اينجلس ٽائيمز|date=February 27, 2011|access-date=February 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303124853/http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-na-wisconsin-protests-20110227,0,3378088.story|archive-date=March 3, 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

[[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران، وسڪانسن هڪ [[گڏيل رياستن جي ريپبلڪن پارٽي جي تاريخ|تاريخي طور ريپبلڪن رياست]] هئي؛ حقيقت ۾ اها ئي اها رياست آهي جتي ريپبلڪن پارٽي جنم ورتو، پر 19هين صديءَ جي آخر ۾ نسلي ۽ مذهبي مسئلن اتحاد ۾ عارضي ورهاست پيدا ڪئي. 1890ع جي [[بينٽ قانون]] واري مهم تڪراري طور سڀني اسڪولن ۾ تعليم جو واحد ذريعو انگريزي کي لازمي قرار ڏنو، جنهن سبب جرمن برادري ريپبلڪن پارٽي ڇڏي [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ڏانهن منتقل ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ريپبلڪن پارٽي ان قانون جي حمايت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=ڪيلوگ|first1=لوئيس فلپس|title=وسڪانسن ۾ بينٽ قانون|url=https://archive.org/details/sim_wisconsin-magazine-of-history_1918-09_2_1/page/n5|journal=وسڪانسن مئگزين آف هسٽري|date=September 1918|volume=2|issue=1|pages=3–25|jstor=4630124}}&lt;/ref&gt;

وسڪانسن جي سياسي تاريخ وسيع دائري تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ [[رابرٽ لا فوليٽ]] ۽ [[پروگريسِو تحريڪ]] کان وٺي نمايان ڪميونزم مخالف [[جوزف مڪ ڪارٿي]] تائين شخصيتون شامل آهن. 20هين صديءَ جي شروعات کان [[آمريڪا جي سوشلسٽ پارٽي]] جو مرڪز ملواڪي ۾ رهيو. هن رجحان کي “[[''سيور سوشلسزم'']]&quot; سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ چونڊيل عهديدار انقلاب بدران عوامي ڪم ۽ سڌارن تي وڌيڪ ڌيان ڏيندا هئا (جيتوڻيڪ شهر ۾ انقلابي سوشلسزم به موجود هو). هن جو اثر 1950ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾ وڏي حد تائين [[ٻيو ڳاڙهو خوف|ڳاڙهي خوف]] ۽ نسلي ڇڪتاڻ سبب گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;smith2003&quot;&gt;{{cite journal|last=اسمتھ|first=ڪيون ڊي.|date=Spring 2003|title=سوشلسزم کان نسل پرستي ڏانهن: جنگ کان پوءِ ملواڪي ۾ طبقي ۽ سڃاڻپ جي سياست|journal=مشيگن هسٽاريڪل ريويو|volume=29|issue=1|pages=71–95|doi=10.2307/20174004|jstor=20174004}}&lt;/ref&gt; گڏيل رياستن جي ڪنهن وڏي شهر جو پهريون سوشلسٽ ميئر [[ايمِل سائيڊل]] هو، جيڪو 1910ع ۾ ملواڪي جو ميئر چونڊيو ويو؛ ان کان پوءِ شهر [[ڊينيل هوان]]، [[فرينڪ پي زيڊلر]] ۽ [[هينري مائر]] کي پڻ سوشلسٽ ميئر چونڊيو. سوشلسٽ [[اخبار ايڊيٽر]] [[وڪٽر برگر]] کي بار بار آمريڪي ايوانِ نمائندگان جو ميمبر چونڊيو ويو.

[[File:1942 Wisconsin gubernatorial election results map by county.svg|thumb|[[1942 وسڪانسن گورنري چونڊ|1942]] ۾، [[اورلينڊ اسٽين لومِس]] وسڪانسن جو آخري [[وسڪانسن پروگريسِو پارٽي]] سان لاڳاپيل گورنر چونڊيو ويو، پر چونڊجڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ وفات ڪري ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-08-08 |title=لومِس، اورلينڊ اسٽين 1893 – 1942 |url=https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS9999 |access-date=2025-04-23 |website=وسڪانسن هسٽاريڪل سوسائٽي |language=سنڌي}}&lt;/ref&gt;|211x211px]]

20هين صديءَ جي پهرين اڌ دوران، وسڪانسن جي سياست تي رابرٽ لا فوليٽ ۽ سندس پٽن جو غلبو رهيو، جيڪي شروعات ۾ ريپبلڪن پارٽي سان ۽ پوءِ [[وسڪانسن پروگريسِو پارٽي]] سان لاڳاپيل رهيا. 1945ع کان وٺي، رياست ۾ ريپبلڪن ۽ ڊيموڪريٽن جي وچ ۾ ويجهو توازن برقرار رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;conant2006&quot;&gt;{{cite book|last=ڪوننٽ|first=جيمس ڪي.|title=وسڪانسن جي سياست ۽ حڪومت: جمهوريت جي آمريڪي ليبارٽري|date=March 1, 2006|publisher=[[يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس]]|isbn=978-0-8032-1548-1|chapter=1}}&lt;/ref&gt; وسڪانسن جو ڪانگريس ميمبر [[پال ريان]] [[2012 آمريڪي صدارتي چونڊ|2012 جي چونڊ]] ۾ [[مِٽ رومني]] سان گڏ ريپبلڪن نائب صدارتي اميدوار هو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boston.com/uncategorized/noprimarytagmatch/2012/08/11/mitt-romney-chooses-paul-ryan-as-running-mate |title=مِٽ رومني پال ريان کي پنهنجو ساٿي چونڊيو |publisher=بوسٽن ڊاٽ ڪام |last1=وائزر |first1=ميٽ |last2=بينڊر |first2=برائن |date=August 11, 2012 |access-date=March 18, 2024 }}&lt;/ref&gt; ۽ بعد ۾ [[گڏيل رياستن جي ايوانِ نمائندگان جو اسپيڪر]] طور 54هين نمبر تي خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=هيٽس هوزن |first1=ويلري |last2=بيٿ |first2=رچرڊ ايس.|title=ايوانِ نمائندگان جا اسپيڪر: چونڊون، 1913–2023 |date=November 6, 2023 |work=ڪانگريس لاءِ سي آر ايس رپورٽ |page=8 |url=https://fas.org/sgp/crs/misc/RL30857.pdf |publisher=[[ڪانگريشنل ريسرچ سروس]]، [[لائبريري آف ڪانگريس]] |location=واشنگٽن ڊي سي |access-date=March 18, 2024 |archive-date=July 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703214715/https://fas.org/sgp/crs/misc/RL30857.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===بين الاقوامي لاڳاپا===
وسڪانسن جا ڀيڻ-رياست لاڳاپا [[هيسه]] (جرمني)، [[چيبا پريفيڪچر]] (جاپان)، [[جاليسڪو]] (ميڪسيڪو)، [[هيلونگجيانگ]] (چين)، ۽ [[نڪاراگوا]] سان آهن.&lt;ref name=&quot;iw2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://international.wi.gov/SisterStates.html|title=ڀيڻ رياستون ۽ شهر|access-date=February 23, 2012|date=February 4, 2010|publisher=انٽرنيشنل وسڪانسن|archive-url=https://web.archive.org/web/20100204165758/http://international.wi.gov/SisterStates.html|archive-date=February 4, 2010}}&lt;/ref&gt; [[ميڪسيڪو قونصل خانو]] 1 جولاءِ 2016 تي ملواڪي ۾ کوليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.jsonline.com/business/mexican-consulate-to-open-in-milwaukee-on-july-1-b99750361z1-384305021.html|title=ملواڪي ۾ 1 جولاءِ تي ميڪسيڪو قونصل خانو کوليو ويو |website=جيسن لائين ڊاٽ ڪام|access-date=March 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303110303/http://archive.jsonline.com/business/mexican-consulate-to-open-in-milwaukee-on-july-1-b99750361z1-384305021.html|archive-date=March 3, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تعليم==
{{See also|وسڪانسن ۾ ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي فهرست|وسڪانسن ۾ هاءِ اسڪولن جي فهرست|وسڪانسن ۾ اسڪول ضلعن جي فهرست}}
[[File:Bascom Hall Sunset.jpg|thumb|[[وسڪانسن يونيورسٽي–ميڊيسن]]، [[وسڪانسن يونيورسٽي سسٽم]] جو مرڪزي (فليگ شپ) ڪيمپس آهي.]]

وسڪانسن، مشيگن ۽ مينيسوٽا سان گڏ، [[مڊويسٽرن]] علائقي ۾ آمريڪي رياستي يونيورسٽي تحريڪ جي اُڀار دوران، [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، اڳواڻ رياستن مان هو. 20هين صديءَ جي شروعات تائين، رياست ۾ تعليم “[[وسڪانسن آئيڊيا]]” جي حمايت ڪندي هئي، جنهن جو زور رياست جي ماڻهن جي خدمت تي هو. “وسڪانسن آئيڊيا” ان دور ۾ ڪاليجن ۽ يونيورسٽين اندر موجود پروگريسِو تحريڪ جو نمايان مثال هئي.&lt;ref name=nye&gt;{{cite book|last=رڊولف|first=فريڊرڪ|title=دي آمريڪن ڪاليج اينڊ يونيورسٽي: اي هسٽري|publisher=[[يونيورسٽي آف جارجيا پريس]]، ايٿنز ۽ لنڊن|year=1990}}&lt;/ref&gt;
[[وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن]] رياست ۾ [[رياستي تعليمي ايجنسي]] ۽ عوامي لائبريرين جي انتظام جو ذميوار ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dpi.wi.gov/content/about-us |title=اسان بابت |work=وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن |date=February 15, 2012 |access-date=July 15, 2024 }}&lt;/ref&gt; هن کاتي جي اڳواڻي [[وسڪانسن جو سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن]] ڪندو آهي، جيڪو غير پارٽي بندي، آئيني عهديدار هوندو آهي ۽ هر چار سالن بعد بهار جي پرائمري چونڊن ۾ چونڊيو ويندو آهي، جيڪا گذريل سال جي صدارتي چونڊ کان ڇهه مهينا پوءِ ٿيندي آهي.
وسڪانسن ۾ سرڪاري [[پوسٽ سيڪنڊري تعليم]] ٻن ادارن تي مشتمل آهي. [[وسڪانسن يونيورسٽي سسٽم]] ۾ رياست جون ٻه ٽئير ون [[تحقيقي يونيورسٽي|تحقيقي يونيورسٽيون]] شامل آهن، جيئن [[ڪارنيگي فائونڊيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف ٽيچنگ]] پاران درجا بندي ڪيل آهن: مرڪزي [[وسڪانسن يونيورسٽي–ميڊيسن]] ۽ [[وسڪانسن يونيورسٽي–ملواڪي]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=ڊاڪٽرل يونيورسٽيون: سڀ کان وڌيڪ تحقيقي سرگرمي |url=http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/srp.php?clq=%7B%22basic2005_ids%22%3A%2215%22%7D |publisher=ڪارنيگي ڪلاسيفڪيشن آف انسٽيٽيوشنز آف هائير ايڊيوڪيشن |accessdate=November 14, 2024 }}&lt;/ref&gt; هن سسٽم ۾ وڌيڪ يارهن جامع يونيورسٽيون ۽ ڏهه ٻه-ساله برانچ ڪيمپس شامل آهن. اهو ملڪ جي سڀ کان وڏن سرڪاري اعليٰ تعليمي نظامن مان هڪ آهي، جتي هر سال 160,000 کان وڌيڪ يونيورسٽي شاگرد داخل ٿين ٿا ۽ سڄي رياست ۾ لڳ ڀڳ 41,000 تدريسي ۽ غير تدريسي عملي کي روزگار مهيا ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=تدريسي ۽ غير تدريسي عملو |url=https://www.wisconsin.edu/accountability/faculty-and-staff/ |website=وسڪانسن جون يونيورسٽيون |date=December 28, 2017 |access-date=July 15, 2024 }}&lt;/ref&gt; 16 ڪيمپس تي ٻڌل [[وسڪانسن ٽيڪنيڪل ڪاليج سسٽم]] ٻه-ساله اسوسيئيٽ ڊگريون، هڪ ۽ ٻه ساله ٽيڪنيڪل ڊپلوما، ۽ مختصر مدي وارا ٽيڪنيڪل ڊپلوما ۽ سرٽيفڪيٽ جاري ڪري ٿو. اهو وسڪانسن جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادري کي تربيت ۽ ٽيڪنيڪي سهائتا پڻ فراهم ڪري ٿو.
[[ڪيرول يونيورسٽي]] وسڪانسن جو پهريون اعليٰ تعليمي ادارو هو. اهو علائقائي قانون ساز اسيمبلي طرفان 31 جنوري 1846 تي قائم ڪيو ويو، ۽ گهرو ويڙهه دوران عارضي طور پنهنجون ڪارروائيون معطل ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS6118|title=ڪيرول ڪاليج |date=August 8, 2017 |website=وسڪانسن هسٽاريڪل سوسائٽي |access-date=January 15, 2019 }}&lt;/ref&gt; [[بيلوئٽ ڪاليج]] رياست جو سڀ کان پراڻو لڳاتار هلندڙ ڪاليج آهي، جيڪو 2 فيبروري 1846 تي قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spectrumnews1.com/wi/milwaukee/news/2021/03/28/historic-tour-marks-175-years-for-wisconsin-s-first-college |title=‘اسان هميشه هتي رهيا آهيون’: شاگرد وسڪانسن جي پهرين ڪاليج ۾ پڙهڻ بابت عڪس بيان ڪري ٿو |author=ڪارپنٽر، ميگن |publisher=اسپيڪٽرم نيوز 1 |date=April 3, 2021 |access-date=March 14, 2025 }}&lt;/ref&gt; [[مارڪيٽ يونيورسٽي]] ٽئير ٽو تحقيقي يونيورسٽي ۽ داخلا جي لحاظ کان وسڪانسن جي سڀ کان وڏي نجي يونيورسٽي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ڪارنيگي ڪلاسيفڪيشنز انسٽيٽيوشن لُڪ اپ |url=https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=239105 |publisher=سينٽر فار پوسٽ سيڪنڊري ايڊيوڪيشن |website=carnegieclassifications.iu.edu |access-date=September 12, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web|url=https://nces.ed.gov/ipeds/institution-profile/239105 |title=ادارتي ڊيٽا پروفائيل – مارڪيٽ يونيورسٽي |publisher=نيشنل سينٽر فار ايڊيوڪيشن اسٽيٽسٽڪس |access-date=January 17, 2025 }}&lt;/ref&gt; اها 1909 ۾ دنيا جي پهرين گڏيل تعليم ڏيندڙ ڪيٿولڪ يونيورسٽي بڻجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://marquetteu.medium.com/building-on-history-and-tradition-d87ae5402757 |title=تاريخ ۽ روايتن تي تعمير |author=مارڪيٽ يونيورسٽي |publisher=ميڊيم |date=October 9, 2020 |access-date=March 14, 2025 }}&lt;/ref&gt; ٻين نجي ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ [[الورنو ڪاليج]]، [[ڪارٿيچ ڪاليج]]، [[ڪانڪورڊيا يونيورسٽي وسڪانسن]]، [[ايج وُڊ يونيورسٽي]]، [[ليڪلينڊ يونيورسٽي]]، [[لارنس يونيورسٽي]]، [[ميڊيڪل ڪاليج آف وسڪانسن]]، [[ملواڪي اسڪول آف انجنيئرنگ]]، [[ريپن ڪاليج]]، [[سينٽ نوربرٽ ڪاليج]]، [[وسڪانسن لوٿرن ڪاليج]]، ۽ [[ويٽربو يونيورسٽي]] شامل آهن.

==آمد و رفت==
{{See also|وسڪانسن ۾ هوائي اڏن جي فهرست|وسڪانسن ۾ رياستي ٽرنڪ هاءِ ويز جي فهرست|وسڪانسن ريلوي لائينن جي فهرست|وسڪانسن ۾ لائيٽ هائوسز جي فهرست}}
[[File:Aerial view of Wind Point Lighthouse, Wisconsin, US julesvernex2.jpg|thumb|[[ونڊ پوائنٽ لائيٽ هائوس]]، ڍنڍ [[مشِيگن ڍنڍ]] تي واقع آهي]]

وسڪانسن ۾ اٺ تجارتي خدمتون مهيا ڪندڙ هوائي اڏا آهن، جن کان علاوه ڪيترائي [[جنرل ايويئيشن]] جا هوائي اڏا پڻ موجود آهن. [[ملواڪي مچل انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] وسڪانسن ۾ واقع سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي، جنهن کي [[ايف اي اي ايئرپورٽ درجابندي]] موجب وچولي-هب بنيادي تجارتي سروس سهولت طور درجا ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NPIAS Airports&quot;&gt;{{cite web |title=NPIAS Report 2023-2027 Appendix A |url=https://www.faa.gov/sites/faa.gov/files/2022-10/ARP-NPIAS-2023-Appendix-A.pdf |website=[[فيڊرل ايويئيشن ايڊمنسٽريشن]] |accessdate=December 4, 2022 |date=October 6, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ڊين ڪائونٽي ريجنل ايئرپورٽ]] ۽ [[ايپلٽن انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] کي ننڍي-هب بنيادي تجارتي هوائي اڏن طور درجا ڏنو ويو آهي، جيڪي [[ميڊيسن]] ۽ [[فاڪس سٽيز]] علائقن کي خدمتون فراهم ڪن ٿا.
وسڪانسن ۾ ڪيترائي [[انٽر سٽي بس]] هلائيندڙ ادارا خدمتون مهيا ڪن ٿا، جيڪي 71 اسٽاپن ۽ 53 شهرن تائين پهچ رکن ٿا. هيٺيان بس آپريٽر مقرر شيڊول موجب بس سروس فراهم ڪن ٿا: [[ايم ٽريڪ ٿرووَي]]، [[بيجر بس]]، [[فلڪس بس]]، [[گري هائونڊ لائينز]]، [[انڊين ٽريلز]]، [[جيفرسن لائينز]]، [[ليمرز بس لائينز]]، [[ميگا بس]]، [[وين گيلڊر بس ڪمپني]]، ۽ [[وسڪانسن ڪوچ لائينز]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wisconsindot.gov/Documents/travel/pub-transit/icbus-map.pdf|title=2023 Wisconsin Intercity Bus Map|access-date=September 29, 2023|archive-date=August 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801144920/https://wisconsindot.gov/Documents/travel/pub-transit/icbus-map.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
وسڪانسن ۾ اٺ [[وسڪانسن ۾ انٽر اسٽيٽ هاءِ ويز جي فهرست]] شامل آهن، جن مان پنج [[انٽر اسٽيٽ هاءِ وي سسٽم#پرائمري رستا]] ۽ ٽي [[انٽر اسٽيٽ هاءِ وي سسٽم#معاون رستا]] آهن. هن نظام جو پهريون حصو 1956 ۾ تعمير ٿيو، ۽ ان جي تازين توسيع 2015 ۾ ٿي، جڏهن [[انٽر اسٽيٽ 41|آءِ-41]] کي نظام ۾ شامل ڪيو ويو. وسڪانسن جي سڀ کان ڊگهي انٽر اسٽيٽ هاءِ وي [[انٽر اسٽيٽ 94 وسڪانسن ۾|آءِ-94]] آهي. رياست ۾ چوڏهن [[آمريڪي نمبر ڏنل هاءِ ويز]] پڻ آهن، جيڪي 1926 کان وچ 1930ع واري ڏهاڪي تائين مقرر ڪيا ويا. ان کان علاوه ڪيترائي [[ڪاروباري رستا]] به آهن، جيڪي عام طور مقامي حڪومتن طرفان سنڀاليا وڃن ٿا. [[وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف ٽرانسپورٽيشن]] [[وسڪانسن اسٽيٽ ٽرنڪ هاءِ وي سسٽم|158 رياستي ٽرنڪ هاءِ ويز]] سنڀالي ٿو، جيڪي ٻه-لين وارا ڳوٺاڻا رستا کان وٺي محدود داخلا واري فري ويز تائين پکڙيل آهن. اهي هاءِ ويز رياست جي ٽرانسپورٽيشن فنڊ ذريعي مالي سهائتا حاصل ڪن ٿيون، جيڪو ٻين رياستن جي هاءِ وي فنڊن کان ان لحاظ سان منفرد آهي جو اهو مڪمل طور عام فنڊ کان الڳ رکيو ويندو آهي؛ تنهنڪري ٽرانسپورٽيشن مان حاصل ٿيندڙ آمدني لازمي طور ٽرانسپورٽيشن تي ئي خرچ ڪئي وڃي ٿي. رياستي هاءِ ويز جي اڪثريتي فنڊنگ پيٽرول ٽيڪسن ۽ گاڏين جي رجسٽريشن فيسن مان اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |author = وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف ٽرانسپورٽيشن |date = n.d. |url = http://wisconsindot.gov/Documents/about-wisdot/who-we-are/dept-overview/funding.pdf |title = وسڪانسن ٽرانسپورٽيشن کي ڪيئن فنڊ ڪري ٿو؟ |publisher = وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف ٽرانسپورٽيشن |access-date = January 14, 2017 |archive-date = January 31, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170131094713/http://wisconsindot.gov/Documents/about-wisdot/who-we-are/dept-overview/funding.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

{{Wisconsin rail network|collapse=y}}
[[ايم ٽريڪ]] روزانو مسافر ريل سروس [[ملواڪي]] ۽ [[شڪاگو]] جي وچ ۾ ''[[هياواٿا]]'' ذريعي فراهم ڪري ٿو. ''[[بوريالس]]'' روزانو [[شڪاگو]] ۽ [[سينٽ پال، مينيسوٽا]] تائين سروس مهيا ڪري ٿو، ۽ ڊگهي فاصلي واري بين الرياستي ''[[ايمپاير بِلڊر]]'' ريل جي مددگار سروس آهي؛ اهي ٻئي وسڪانسن جي ڪيترن ئي شهرن ۾ اسٽاپ رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amtrak.com/empire-builder-train|title=ايمپاير بِلڊر|access-date=July 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709193823/http://www.amtrak.com/empire-builder-train|archive-date=July 9, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; شهري ريل فراهم ڪندڙ [[ميٽرا]] جي [[يونين پيسفڪ / نارٿ لائين]] جو اترئين آخري اسٽيشن [[ڪينوشا]] ۾ آهي، جيڪا وسڪانسن رياست ۾ واحد ميٽرا لائين ۽ اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://metrarail.com/maps-schedules/train-lines/UP-N/map|title=لائين ميپ |website=metrarail.com|access-date=November 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113030823/https://metrarail.com/maps-schedules/train-lines/UP-N/map|archive-date=November 13, 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[دي هاپ]]، ملواڪي ۾ جديد اسٽريٽ ڪار نظام، 2018 ۾ سروس شروع ڪئي. 2.1 ميل (3.4&amp;nbsp;ڪلو ميٽر) تي مشتمل شروعاتي لائين [[ملواڪي انٽرموڊل اسٽيشن]] کان [[برنس ڪامنز]] تائين هلي ٿي.

==رياستي نشان==
{{see also|وسڪانسن جي رياستي نشانين جي فهرست}}
[[File:What are you looking at? (48480462057).jpg|thumb|[[آمريڪن بيجر]] وسڪانسن جو [[آمريڪي رياستن جي مماليا جي فهرست|رياستي جانور]] آهي.]]

وسڪانسن کي روايتي طور “بيجر اسٽيٽ” سڏيو ويندو آهي، جنهن جو سبب ان جي شروعاتي تاريخ ۾ [[سيسو]] جي [[کان کني]] آهي. رياست جا ڪيترائي ابتدائي آبادڪار ڏکڻ اولهه وسڪانسن جي معدنيات سان مالا مال علائقي ۾ کان کني جي امڪان سبب هتي آيا، اهو علائقو اڳ ۾ [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو]] ۽ گڏيل رياستن جي وچ ۾ تڪرار هيٺ رهيو هو. ڪجهه کان کنيندڙ سياري دوران زمين جي مٿان عمارتون ٺاهڻ لاءِ وقت يا وسيلن جي کوٽ سبب ٽڪرين جي اندر کوٽ ڪري رهائش اختيار ڪندا هئا. جيئن [[آمريڪن بيجر]] پنهنجن پنجن سان کوٽ ڪري ٻُريون ٺاهي ٿو، اهڙيءَ طرح انهن کان کنيندڙن کي “بيجر” جو لقب ڏنو ويو. [[وسڪانسن يونيورسٽي–ميڊيسن]] 1889 ۾ هن لقب کان پوءِ بيجر کي پنهنجي ماسڪوٽ طور اختيار ڪيو؛ ۽ 1957 ۾ بيجر کي وسڪانسن جو سرڪاري رياستي جانور قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jsonline.com/story/life/green-sheet/2021/11/09/why-wisconsin-badger-state-and-do-actual-badgers-live-here/6095021001/ |title=Why is Wisconsin the Badger State — and do actual badgers live here? |author=Jurado, Alexa |publisher=Milwaukee Journal Sentinel |date=November 9, 2021 |access-date=July 16, 2024 }}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=27em}}
* [[رياستي لقب]]: ''بيجر اسٽيٽ''، ''آمريڪا جو کير جو ملڪ''
* [[آمريڪي رياستن ۽ علائقن جي نعرا|رياستي نعرو]]: ''فارورڊ''
* [[آمريڪي رياستن جا گيت|رياستي گيت]]: ''آن، وسڪانسن!''
* [[آمريڪي رياستن جا پکي|رياستي پکي]]: [[آمريڪن رابن]]
* [[آمريڪي رياستن جا مماليا|رياستي جانور]]: [[آمريڪن بيجر]]
* [[آمريڪي رياستن جا مماليا|رياستي گهريلو جانور]]: [[ڏاندار ڍڳو|کير واري ڳئون]]
* [[آمريڪي رياستن جا مماليا|رياستي جهنگلي جانور]]: [[اڇي پڇ وارو هرڻ]]
* [[آمريڪي رياستن جون مڇيون|رياستي مڇي]]: [[مسڪلنج]]
* [[آمريڪي رياستن جا حشرات|رياستي حشره]]: [[اولهه واري ماکيءَ جي مک]]
* [[آمريڪي رياستن جا ڪتا|رياستي ڪتو]]: [[آمريڪن واٽر اسپينيل]]
* [[آمريڪي رياستن جون خوراڪون|رياستي کير جي پيداوار]]: [[چيز]]
* [[آمريڪي رياستن جون خوراڪون|رياستي ميوو]]: [[ڪرين بيري]]
* [[آمريڪي رياستن جون گاهون|رياستي اناج]]: [[مڪئي]]
* [[آمريڪي رياستن جون خوراڪون|رياستي پيسٽري]]: [[ڪرنگل]]
* [[آمريڪي رياستن جا مشروب|رياستي مشروب]]: [[کير]]
* رياستي [[ڪاڪٽيل]]: [[برانڊي اولڊ فيشنڊ]]
* [[آمريڪي رياستن جا ناچ|رياستي ناچ]]: [[پولڪا]]
* [[رياستي فوسل]]: [[ٽريلوباٽ]]
* [[آمريڪي رياستن جا گل|رياستي گل]]: [[ووڊ وائلٽ]]
* [[آمريڪي رياستن جا وڻ|رياستي وڻ]]: [[شوگر ميپل]]
* [[آمريڪي رياستن جا معدنيات، پٿر ۽ قيمتي پٿر|رياستي پٿر]]: [[گرينائيٽ]]
* [[آمريڪي رياستن جا معدنيات، پٿر ۽ قيمتي پٿر|رياستي معدني]]: [[گيلينا]]
* [[پنجاهه رياستي ڪوارٽر|رياستي سڪو]]: 2004 ۾ جاري ٿيل آمريڪي سڪو، جنهن تي رياستي نعرو، ڳئون جو مٿو، پنير جو ڦيرو ۽ مڪئي جو ٻوٽو ڏيکاريل آهي.
* [[آمريڪي رياستن جون مٽيون|رياستي مٽي]]: [[انٽيگو]]
{{div col end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book|last1=Barone|first1=Michael|first2=Richard E.|last2=Cohen|title=The Almanac of American Politics, 2006|year=2005|location=Washington, DC|publisher=National Journal|isbn=978-0-89234-112-2|url=https://archive.org/details/almanacofamerica00mich_5}}
* Cross, John A. and Kazimierz J. Zaniewski. ''The Geography of Wisconsin'' (University of Wisconsin Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=58289 online review]
* {{Cite book|last=Current|first=Richard|title=Wisconsin: A History|year=2001|location=Urbana, IL|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0-252-07018-1}}
* {{Cite book|last=Gara|first=Larry|title=A Short History of Wisconsin|year=1962|location=Madison, WI|publisher=State Historical Society of Wisconsin}}
* {{Cite book|last=Holmes|first=Fred L.|title=Wisconsin |others=5 vols|location=Chicago, IL|year=1946}}
* {{Cite book|last=Nesbit|first=Robert C.|title=Wisconsin: A History|edition=Rev.|year=1989|location=Madison|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-10800-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/wisconsinhistory0002nesb}}
* {{Cite book|last=Pearce|first=Neil|title=The Great Lakes States of America|year=1980|location=New York|publisher=Norton|isbn=978-0-393-05619-8|url=https://archive.org/details/greatlakesstates00peir}}
* {{Cite book|last=Quaife|first=Milo M.|title=Wisconsin, Its History and Its People, 1634–1924 |others=4 vols|year=1924}}
* {{Cite book|last=Raney|first=William Francis|title=Wisconsin: A Story of Progress|year=1940|location=New York |publisher=Prentice-Hall}}
* {{Cite book|editor-last=Robinson|editor-first=Arthur H. |editor2-first=J. B.|editor2-last=Culver|title=The Atlas of Wisconsin|year=1974}}
* {{Cite book|editor-last=Sisson|editor-first=Richard|title=The American Midwest: An Interpretive Encyclopedia|year=2006|location=Bloomington, IN|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-34886-9}}
* {{Citation | url = https://books.google.com/books?id=jBCvxBTJQHYC&amp;q=An+Illustrated+History+of+the+State+of+Wisconsin | title = An Illustrated History of the State of Wisconsin: Being a Complete Civil, Political, and Military History of the State from its First Exploration down to 1875 | first1 = Charles R | last1 = Tuttle | place = Madison, WI | year= 1875 | publisher = B. B. Russell}}
* {{Cite book|last=Van Ells|first=Mark D.|title=Wisconsin [On-The-Road Histories]|year=2009|location=Northampton, MA|publisher=Interlink Books|isbn=978-1-56656-673-5|url=https://archive.org/details/wisconsin00vane}}
* {{Cite book|last=Vogeler|first=I.|title=Wisconsin: A Geography|year=1986|location=Boulder|publisher=Westview Press|isbn=978-0-86531-492-4 }}
* {{Cite book|author=Wisconsin Cartographers' Guild|title=Wisconsin's Past and Present: A Historical Atlas|year=2002}}
* {{Cite book |author=Works Progress Administration|title=Wisconsin: A Guide to the Badger State|year=1941}}
:''وڌيڪ ڪتاب ڏسو [[وسڪانسن جي تاريخ]] تي''

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|voy =وسڪانسن}}
* {{official website|https://www.wisconsin.gov}}
* {{Cite web|url=https://nationalmap.gov/small_scale/printable/images/pdf/reference/pagegen_wi.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212163404/https://nationalmap.gov/small_scale/printable/images/pdf/reference/pagegen_wi.pdf |url-status=dead |archive-date=December 12, 2019 |type=map|work=نيشنل ايٽلس|title=وسڪانسن|publisher=گڏيل رياستن جي حڪومت}}
* {{Cite web|url=https://dnr.wi.gov/eek/nature/state/|title=وسڪانسن جا رياستي نشان|publisher=رياست وسڪانسن|access-date=December 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220072943/https://dnr.wi.gov/eek/nature/state/|archive-date=December 20, 2014|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=https://legis.wisconsin.gov/|title=وسڪانسن اسٽيٽ ليجسليچر}}
* {{Cite web|url=https://www.wicourts.gov|publisher=وسڪانسن|title=عدالتي نظام}}
* {{Cite web|url=https://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=55&amp;StateName=Wisconsin#.U859T_ldVu0|archive-url=https://archive.today/20140726130245/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=55&amp;StateName=Wisconsin%23.U859T_ldVu0|url-status=dead|archive-date=July 26, 2014|title=وسڪانسن بابت رياستي حقيقتون|publisher=يو ايس ڊي اي}}
* [https://web.archive.org/web/20080511063816/https://www.lmhscscorecard.com/sc/brief.cgi?s=1 وسڪانسن جي صحت ۽ آبادي بابت ڊيٽا] لا ڪراس ميڊيڪل هيلٿ سائنس ڪنسورشيم
* [https://web.archive.org/web/20101229213558/https://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=WI وسڪانسن لاءِ توانائي پروفائيل — معاشي، ماحولياتي ۽ توانائي ڊيٽا]
* [https://www.wisconsinhistory.org/ وسڪانسن تاريخي سوسائٽي]
* [https://digital.library.wisc.edu/1711.dl/WI وسڪانسن رياست جو مجموعو] طرفان [https://uwdc.library.wisc.edu/ وسڪانسن يونيورسٽي ڊجيٽل ڪليڪشن سينٽر]
* [https://web.archive.org/web/20070515184143/https://faculty.uwstout.edu/shiellt/freespeech1/ وسڪانسن جي آزاديءِ اظهار جي ورثي بابت]
* [https://www.travelwisconsin.com/ وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف ٽورازم]
* {{Citation | contribution-url = https://www.dot.wisconsin.gov/travel/transit/ | title = سفر بابت ڄاڻ | contribution = عوامي ٽرانزٽ وسيلي سفر | publisher = وسڪانسن ڊپارٽمينٽ آف ٽرانسپورٽيشن | access-date = July 31, 2011 | archive-date = August 8, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808190327/http://www.dot.wisconsin.gov/travel/transit/ | url-status = dead }}.
* {{OSM relation |165466}}
* {{Citation | url = https://collections.lib.uwm.edu/cdm4/results.php?CISOOP1=all&amp;CISOBOX1=Wisconsin&amp;CISOFIELD1=statep&amp;CISOOP2=all&amp;CISOBOX2=wisconsin+--+maps&amp;CISOFIELD2=subjec&amp;CISOROOT=/agdm&amp;t=s | type = نقشا | title = وسڪانسن | publisher = آمريڪن جاگرافيائي سوسائٽي لائبريري}}.

{{s-start}}
{{s-bef|before=[[آئيوا]]}}
{{s-ttl|title=[[رياست بڻجڻ جي تاريخ موجب آمريڪي رياستن جي فهرست]]|years=29 مئي 1848 تي شامل ٿيو (30هون)}}
{{s-aft|after=ڪيليفورنيا}}
{{s-end}}

{{Navboxes
|title = &lt;span style=&quot;font-size:11pt;&quot;&gt;وسڪانسن سان لاڳاپيل موضوع&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;''آمريڪا جو کير جو ملڪ''
|list =
{{Wisconsin|expanded}}
{{Protected areas of Wisconsin}}
{{WisconsinPoliticalParties}}
{{Midwestern United States}}
{{New France}}
{{United States political divisions}}
|state=expanded}}

{{Authority control}}
{{coord|44|-90|dim:300000_region:US-WI_source:enwiki_type:adm1st|name=رياست وسڪانسن|display=title}}

[[زمرو:وسڪونسن]]
[[زمرو:وچ اولهائين آمريڪا]]
[[زمرو:اوڀرين اتر مرڪزي رياستون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون]]
[[زمرو:متصل آمريڪا]]
[[زمرو:1848ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1848ع ۾ آمريڪا ۾ اسٽيبلشمينٽ]]</text>
      <sha1>otm3svwgjtaswruj2hxg1zd6mcgy2co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪانفرنسون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78326</id>
    <revision>
      <id>374577</id>
      <parentid>282098</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="5ajfxqki2vxwhn8lo3isje2i1kzfous" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:گڏجاڻي]]
[[زمرو:منظم گڏجاڻيون]]</text>
      <sha1>5ajfxqki2vxwhn8lo3isje2i1kzfous</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏجاڻين سان لاڳاپيل ماڻھو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78331</id>
    <revision>
      <id>374578</id>
      <parentid>333961</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T17:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="nq7gy9w23ooswm2cb0mgq2l0vxxw1jc" xml:space="preserve">[[زمرو:منظم گڏجاڻيون]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ وابستگي]]</text>
      <sha1>nq7gy9w23ooswm2cb0mgq2l0vxxw1jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڌرتي سائنس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80368</id>
    <revision>
      <id>374743</id>
      <parentid>322995</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7174" sha1="0c6wq4k0mwcckziw6326nfwst4lfuhj" xml:space="preserve">[[File:DirkvdM_rocks.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا]] ۾ هڪ جبل جي ڪريڪ جو چٽاني پاسو]]

'''ڌرتيءَ جي سائنس (Earth Sciences)''' يا '''ارضي سائنس''' ۾ [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] سان لاڳاپيل [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]] جا سڀئي شعبا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2023-08-19}}&lt;/ref&gt; هي سائنس جي هڪ شاخ آهي جيڪا طبيعي، ڪيميائي ۽ حياتياتي پيچيده آئن (Ions) ۽ ڌرتيءَ جي چئن دائرن: [[حياتي جو دائرو]]، هائڊروسفيئر، [[وايومنڊل|فضائي دائرو]] ۽ جيوسفيئر، جي همه وقت رابطن سان تعلق رکي ٿي. ڌرتي سائنس کي سيارن جي سائنس (Planetary Science) جو هڪ شعبو به سمجھي سگھبو آهي، پر وڌيڪ اڳوڻي وقت کان.
==ارضيات==
[[File:Layers of sedimentary rock in Makhtesh Ramon (50754).jpg|thumb|&lt;small&gt;وادي الرمان، اسرائيل ۾ سيڊيمينٽري جبل جا پرت&lt;/small&gt;]]

'''[[ارضيات]]''' وسيع طور تي ڌرتيء جي ساخت، مادي ۽ عملن جو مطالعو آهي. ارضيات گهڻو ڪري ليٿوسفيئر، يا ڌرتيءَ جي مٿاڇري جو مطالعو آهي، جنهن ۾ ڪرسٽ ۽ چٽانون شامل آهن. ان ۾ طبيعي خاصيتون ۽ عمل شامل آهن جيڪي [[سنگمنڊل|ليٿوسفيئر]] ۾ ٿين ٿا ۽ انهي سان گڏ اهي ڌرتيء جي حرارتي توانائي کان ڪيئن متاثر ٿين ٿا. اها، ارضيات جي عنصرن جي وچ ۾ ڪيميا، طبيعيات ۽ حياتيات جا حصا شامل ڪري ٿو. تاريخي ارضيات، ڌرتيءَ جي تاريخ جي تشريح ڪرڻ ۽ وقت سان گڏ ان ۾ تبديلي ڪيئن آئيون، جو استعمال آهي. جيو ڪيمسٽري ڌرتيءَ جي ڪيميائي جزن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿي. ارضياتي طبيعيات ڌرتيءَ جي طبيعي خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي. پيلينٽولوجي، لٿوسفيئر ۾ فوسل ٿيل حياتياتي مواد جو اڀياس ڪري ٿي. سياروي ارضياتي سائنس، جنهن جو تعلق ماورائي زمينن سان آهي، جو مطالعو ڪري ٿي. جيومارفالوجي منظرن جي اصليت جو مطالعو ڪري ٿي. اڏاوتي ارضيات جبلن ۽ هيٺاهين زمينن کي پيدا ڪرڻ لاءِ پٿر جي خرابيءَ جو مطالعو ڪري ٿي. ريسورس جيولوجي اڀياس ڪري ٿو ته توانائي جا وسيلا معدنيات مان ڪيئن حاصل ڪري سگھجن ٿا. ماحولياتي ارضيات جو مطالعو ڪيئن آلودگي مٽي ۽ پٿر کي متاثر ڪرڻ ٿا.{{Sfn|Smith|Pun|2006|pp=14–16}} علم معدنيات معدنيات جو مطالعو آهي ۽ ان ۾ معدنيات جي ٺهڻ، ڪرسٽل جي جوڙجڪ، معدنيات سان لاڳاپيل خطرات ۽ معدنيات جي طبيعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو مطالعو شامل آهي. {{Sfn|Haldar|2020|p=109}} پيٽرولوجي (Peterology) چٽانن جو مطالعو آهي، جنهن ۾ چٽانن جي ٺهڻ به شامل آهي. پيٽروگرافي پيٽرولوجي جي هڪ شاخ آهي جيڪا چٽانن جي ٽائپولوجي ۽ درجي بندي جو مطالعو ڪري ٿي.{{Sfn|Haldar|2020|p=145|pp=}}

==زمين جو اندريون==
==ماحولياتي سائنس==
==ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان== 
==هائيڊرولوجي==
==ماحوليات== 
اصل مضمون: [[ماحوليات]]

ماحوليات حياتيات جو مطالعو آهي. هن ۾ فطرت ۽ ڪيئن جاندار شيون ڌرتيءَ ۽ هڪ ٻئي سان لهه وچڙ ۾ اچن ٿيون ۽ ان جي نتيجن جو مطالعو شامل آهي. اهو غور ڪري ٿو ته جاندار شيون ڪيئن وسيلن جهڙوڪ آڪسيجن، پاڻي ۽ ڌرتيء مان غذائي مواد پاڻ کي برقرار رکڻ لاء استعمال ڪن ٿيون. اهو پڻ غور ڪري ٿو ته ڪيئن انسان ۽ ٻيا جاندار فطرت ۾ تبديلين جو سبب بڻجن ٿا. 
==فزيڪل جاگرافي==
اصل مضمون: [[فزيڪل جاگرافي]]

فزيڪل جاگرافي ڌرتيءَ جي نظامن ۽ ڪيئن اهي هڪ ٻئي سان لهه وچڙ ۾ هڪ واحد خودمختاري نظام جي حصي طور تي تعمل ڪن ٿيون، جو مطالعو آهي. ان ۾ فلڪيات، رياضياتي جاگرافي، موسميات، ارضيات، جيومورفولوجي، حياتيات، جاگرافي، پيڊولوجي ۽ مٽي جي جاگرافي شامل آهن. فزيڪل جاگرافي انساني جاگرافي، جيڪا ڌرتيء تي انساني آبادي جو مطالعو ڪري ٿي، کان مختلف آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ ماحول تي انساني اثرات شامل آهن. 
==ميٿڊولوجي==
طريقا مختلف هوندا آهن ان تي منحصر آهي ته مضمونن جي نوعيت جو مطالعو ڪيو پيو وڃي. اڀياس عام طور تي ٽن ڀاڱن: مشاهدي، تجرباتي يا نظرياتي، مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿا. ڌرتيءَ جا سائنسدان اڪثر ڪري نفيس ڪمپيوٽر تجزيا ڪندا آهن يا زميني واقعن جو مطالعو ڪرڻ لاءِ هڪ دلچسپ هنڌ (مثال طور انٽارڪٽيڪا يا گرم هنڌ واري ٻيٽن جي زنجير) جو دورو ڪندا آهن. ڌرتيءَ جي سائنس ۾ هڪ بنيادي خيال هڪجهڙائي پسنديءَ جو تصور آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي ته ”قديم جيولوجيڪل خصوصيتن جي تشريح فعال عملن کي سمجھڻ سان ڪئي ويندي آهي، جن کي آسانيءَ سان ڏٺو ويندو آهي.&quot; ٻين لفظن ۾، موجوده وقت ۾ ڪم تي ڪنهن به جاگرافيائي عمل ساڳئي طريقي سان جيولوجيڪ وقت ۾ ڪم ڪيو آهي. 
==ڌرتيءَ جي گولا== 
==پڻ ڏسو==
==خارجي لنڪس==
{{Commons category|Earth sciences}}
* [http://epod.usra.edu/ Earth Science Picture of the Day], a service of [[Universities Space Research Association]], sponsored by [[Goddard Space Flight Center|NASA Goddard Space Flight Center]].
* [http://tierra.rediris.es/Geoethics_Planetary_Protection/ Geoethics in Planetary and Space Exploration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516001038/http://tierra.rediris.es/Geoethics_Planetary_Protection/ |date=2021-05-16 }}.
* [https://geology.buzz/earth-science/ Geology Buzz: Earth Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104092725/https://geology.buzz/earth-science/ |date=2021-11-04 }}
{{Authority control}}

[[Category:Planetary science]]
[[Category:Science-related lists]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڌرتي سائنس]]
[[زمرو:سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:علم طبعي سائنس]]</text>
      <sha1>0c6wq4k0mwcckziw6326nfwst4lfuhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لارڊ ميڪالي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80439</id>
    <revision>
      <id>374679</id>
      <parentid>370634</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31372" sha1="on1y5dfb51692coei9k3nzrofmkp1mp" xml:space="preserve">{{Short description|British historian and politician (1800–1859)}}
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = عزت مآب
| name = لارڊ مئڪالي&lt;br&gt;The Lord Macaulay
| honorific-suffix = PC،FRS،FRSE
| image = Thomas Babington Macaulay2.jpg
| imagesize =
| caption = مئڪالي جو انگريوڊ فوٽوگراف، انتوني ڪلادي پاران
| signature = Thomas Babington Macaulay, 1st Baron Macaulay (signature).svg
| order1 = سيڪريٽري ايٽ وار (وزير جنگ)
| term_start1 = 27 سيپٽمبر، 1839ع
| term_end1 = 30 آگسٽ، 1841ع
| monarch1 = [[راڻي وڪٽوريا (برطانيا)|راڻي وڪٽوريا]]
| primeminister1 = وسڪائونٽ ميلبورن
| predecessor1 = وسڪائونٽ هاوڪ
| successor1 = سر هينري هارڊنگ
| order2 = پي ماسٽر جنرل
| term_start2 = 7 جولائي، 1846ع
| term_end2 = 8 مئي، 1848ع
| monarch2 = راڻي وڪٽوريا
| primeminister2 = لارڊ جان رسل
| predecessor2 = بنگهم بئرنگ
| successor2 = ارل گرين وائل
| birth_date = {{birth date|df=yes|1800|10|25}}
| birth_place = ليسيسٽر شائر، [[انگلينڊ]]
| death_date = {{death date and age|df=y|1859|12|28|1800|10|25}}
| death_place = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]]
| nationality = برطانوي
| party = وڱ پارٽي
| alma_mater = تثليث ڪاليج، ڪيمبرج
| occupation = سياستدان
| profession = تاريخدان، شاعر
| parents = زڪريا مئڪالي&lt;br/&gt;سلينا ملز
}}
'''لارڊ مئڪالي''' (The Lord Macaulay)، پورو نالو، ٿامس بابنگٽن مئڪالي، پهريون بارون مئڪالي، {{post-nominals|PC|FRS|FRSE|country=GBR|sep=,}} ( {{IPAc-en|ˈ|b|æ|b|ɪ|ŋ|t|ən|_|m|ə|ˈ|k|ɔː|l|i}}؛ 25 آڪٽوبر 1800ع – 28 ڊسمبر 1859ع) هڪ برطانوي تاريخدان، شاعر ۽ وِگ پارٽي جو سياستدان هو، جنهن سال 1839ع ۽ 1841ع جي وچ ۾ جنگ ۾ سيڪريٽري ۽ سال 1846ع کان 1848ع تائين پي ماسٽر جنرل جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. هن هندستان جي تعليمي پاليسي کي طئي ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مئڪالي جي ڪتاب، &quot;دي هسٽري آف انگلينڊ&quot; (The History of England) جنهن مغربي يورپي تهذيب ۽ ثقافت جي برتري ۽ [[ترقي|ان جي سماجي سياسي ترقيءَ جي ناگزيريءَ]] جو اظهار ڪيو، وِگ جي تاريخ جو هڪ بنيادي مثال آهي، جنهن جي نثر جي انداز جي تعريف ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;MacKenzie2013&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MacKenzie2013&quot;&gt;{{citation|first=John|last= MacKenzie|title=A family empire|work=BBC History Magazine|date=January 2013}}&lt;/ref&gt;

==شروعاتي زندگي==
ميڪاولي 25 آڪٽوبر 1800ع تي ليسٽر شائر جي روٿلي ٽيمپل ۾ پيدا ٿيو، زڪريا مئڪالي، هڪ اسڪاٽش هاءِلينڊر، جيڪو نوآبادياتي گورنر هو ۽ برسٽل جي سلينا ملز، جيڪي هنا مور جي اڳوڻي شاگردياڻي هئي، جو پٽ هو. هنن پنهنجي پهرين ٻار جو نالو پنهنجي چاچي ٿامس بيبنگٽن جي نالي تي رکيو، جيڪو ليسٽر شائر جو زميندار ۽ سياستدان هو، جنهن زڪريا جي ڀيڻ جين سان شادي ڪئي هئي. هن هارٽفورڊ شائر جي هڪ خانگي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ ان کان پوءِ ٽرينٽي ڪاليج، ڪيمبرج ۾ تعليم حاصل ڪئي، جتي هن جون، 1821ع ۾ چانسلر گولڊ ميڊل سميت ڪيترائي انعام کٽيا ۽ جتي هن سال 1825ع ۾ ايڊنبرگ ريويو ۾ ملٽن تي هڪ نمايان مضمون شايع ڪيو. مئڪاليءَ ڪيمبرج ۾ رهڻ دوران ڪلاسيڪل ادب جو مطالعو نه ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ هن هندستان ۾ رهڻ دوران ڪيو. هن پنهنجي خطن ۾ 1851ع ۾ مالورن ۾ رهندڙ اينيڊ جي پڙهڻ جو ذڪر ڪيو آهي ۽ چوي ٿو ته هن کي ورجل جي شاعري ڳوڙها وهائي وئي. هن پاڻ کي جرمن، ڊچ ۽ اسپيني سيکاريو ۽ فرانسيسي ۾ رواني هئي. هن قانون جو اڀياس ڪيو ۽ سال 1826ع ۾ کيس بار ۾ سڏيو ويو، ان کان اڳ جو هن سياسي ڪيريئر ۾ وڌيڪ دلچسپي ورتي. سال 1827ع ۾ ايڊنبرا ريويو ۾ مئڪالي ۽ دي مارننگ ڪرونيڪل ڏانهن گمنام خطن جي هڪ سلسلي ۾، برطانوي نوآبادياتي آفيس جي ماهر ڪرنل ٿامس موڊي، ڪي ٽي. ميڪاولي جي مبشر وِگ پيءُ زڪريا مئڪالي، جيڪو افريقين لاءِ برابريءَ جي بجاءِ هڪ &quot;آزاد ڪاري هاري&quot; جو خواهشمند هو، پڻ غلاميءَ جي مخالف رپورٽر، موڊيز جي ڪنٽينشن ۾ مذمت ڪئي. ميڪاوليءَ، جنهن نه شادي ڪئي هئي ۽ نه ئي اولاد ٿيو هو، ان لاءِ افواهون هيون ته ماريا ڪنيئرڊ سان پيار ڪري چڪو هو، جيڪا رچرڊ شارپ جي دولتمند وارڊ هئي.

==برطانوي هندستان ۾ (1834-1838)==
[[File:Thomas Babington Macaulay, Baron Macaulay by John Partridge.jpg|thumb|جان پارٽريج طرفان مئڪالي جي پينٽنگ]]
ميڪاولي 1830ع ۾ مارڪوئس آف لئنسڊائون جي دعوت قبول ڪئي ته هو ڪالن جي پاڪٽ بورو لاءِ پارليامينٽ جو ميمبر بڻجي. پارليامينٽ ۾ مئڪالي جي پهرين تقرير برطانيه ۾ يهودين جي سول معذورين جي خاتمي جي حمايت ڪئي. هن وسيع انداز ۾ لکيو آهي ته اسلام ۽ هندومت وٽ دنيا کي پيش ڪرڻ لاءِ گهٽ آهي ۽ عربي، فارسي ۽ سنسڪرت ادب جو انسانيت لاءِ ٿورو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;ODNB22&quot;&gt;{{cite ODNB|first=William|last=Thomas|id=17349|title=Macaulay, Thomas Babington, Baron Macaulay (1800–1859), historian, essayist, and poet}}&lt;/ref&gt; پارلياماني سڌارن جي حق ۾ مئڪالي جي ايندڙ تقريرن ​​تي شديد تنقيد ٿي.&lt;ref name=&quot;ODNB3&quot;&gt;{{cite ODNB|first=William|last=Thomas|id=17349|title=Macaulay, Thomas Babington, Baron Macaulay (1800–1859), historian, essayist, and poet}}&lt;/ref&gt;  هو سال 1833ع ۾ ريفارم ايڪٽ 1832ع جي نافذ ٿيڻ کانپوءِ ليڊز لاءِ ايم پي بڻجي ويو،&lt;ref name=&quot;ODNB4&quot;&gt;{{cite ODNB|first=William|last=Thomas|id=17349|title=Macaulay, Thomas Babington, Baron Macaulay (1800–1859), historian, essayist, and poet}}&lt;/ref&gt; جنهن جي ذريعي ڪولن ڪائونٽي جي نمائندگي ٻن ايم پي ايز مان گهٽائي هڪ ٿي وئي ۽ جنهن ذريعي ليڊز، جنهن جي اڳ ۾ نمائندگي نه ڪئي وئي هئي، ٻه ايم پي ايز هئا. مئڪاليءَ پنهنجي اڳوڻي سرپرست، لئنسڊائون جو شڪرگذار رهيو، جيڪو سندس دوست رهيو. 

مئڪالي 1832ع کان لارڊ گري جي ماتحت بورڊ آف ڪنٽرول جو سيڪريٽري رهيو، جيستائين هن کي سال 1833ع ۾، پنهنجي پيءُ جي پگهار جي نتيجي ۾، هڪ ايم پي جي غير معاوضي واري آفيس جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاوضي واري آفيس جي ضرورت هئي، جنهن تان هن استعيفيٰ ڏني. گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1833ع پاس ڪرڻ لاءِ گورنر جنرل ڪائونسل جي پهرين قانون ساز ميمبر طور مقرري کي قبول ڪيو. سال 1834ع ۾ مئڪالي هندستان ويو، جتي هن سال 1834ع کان 1838ع تائين سپريم ڪائونسل ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Evans|2002|p=260}}  سندس، &quot;منٽ آن انڊين ايجوڪيشن&quot; سال 1835ع ۾ هندستان ۾ مغربي ادارن جي تعليم کي متعارف ڪرائڻ جو بنيادي ذميوار هو. 

مئڪالي سفارش ڪئي ته انگريزي ٻولي کي ثانوي تعليم جي سرڪاري ٻولي طور سڀني اسڪولن ۾ متعارف ڪرايو وڃي، جتي اڳ ڪو به نه هو ۽ انگريزي ڳالهائيندڙ هندستانين کي استادن جي تربيت ڏني وڃي.&lt;ref name=&quot;MacKenzie20132&quot;&gt;{{citation|first=John|last=MacKenzie|title=A family empire|work=BBC History Magazine|date=January 2013}}&lt;/ref&gt; پنهنجي منٽ ۾، هن ان وقت جي گورنر جنرل، لارڊ وليم بينٽينڪ تي زور ڀريو ته ثانوي تعليم کي &quot;مفيد سکيا&quot;، هڪ جملو جيڪو هن لاءِ مغربي ڪلچر جو مترادف هو، پهچائڻ لاءِ ثانوي تعليم ۾ سڌارو آڻي. مقامي ٻولين ۾ ثانوي تعليم جو رواج نه هو. ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي مدد سان ادارا سنسڪرت يا فارسيءَ ۾ سيکاريا ڏيندا هئا. ان ڪري هن دليل ڏنو ته ”اسان کي اهڙن ماڻهن کي تعليم ڏيڻو آهي، جيڪي هن وقت پنهنجي مادري زبان ذريعي تعليم حاصل نٿا ڪري سگهن، اسان کي انهن کي ڪا ڌارين ٻولي سيکارڻ گهرجي. مئڪاليءَ دليل ڏنو ته سنسڪرت ۽ فارسي هندستاني ٻولين جي ڳالهائيندڙن لاءِ انگريزيءَ کان وڌيڪ پهچ نه آهن ۽ موجوده سنسڪرت ۽ فارسي مقالا ”مفيد سکيا“ لاءِ تمام گهٽ ڪارآمد آهن. منٽ جي هڪ گهٽ خوفناڪ پاسن ۾ هن لکيو:&lt;blockquote&gt;مون کي سنسڪرت يا عربيءَ جي ڪا به ڄاڻ نه آهي، پر مون ان جي اهميت جو صحيح اندازو لڳائڻ لاءِ جيڪو ڪجهه ڪري سگهيو، سو ڪيو آهي، مون عربي ۽ سنسڪرت جي مشهور ڪتابن جا ترجما پڙهيا آهن، مون هتي ۽ گهر ۾ مردن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي آهي. مشرقي ٻولين ۾ سندن مهارت جي لحاظ کان، مان مشرقي علم حاصل ڪرڻ لاءِ تيار آهيان، مون کي انهن مان ڪو به اهڙو ڪو نه مليو آهي، جيڪو ان کان انڪار ڪري سگهي ته هڪ سٺي يورپي لائبريري جو شيلف هندستان ۽ عرب جي سموري ڏيهي ادب کان قيمتي آهي. &lt;/blockquote&gt;

هن وڌيڪ دليل ڏنو:&lt;blockquote&gt;مان سمجهان ٿو ته ادب جو اهو شعبو جنهن ۾ مشرقي اديبن جو سڀ کان وڏو مقام آهي، اهو شعر آهي ۽ يقيناً مان ڪنهن به مستشرق سان نه مليس، جنهن اها ڪوشش ڪئي هجي ته عربي ۽ سنسڪرت شاعريءَ عظيم يورپي قومن جي شاعري جي ڀيٽ ڪري سگهجي. پر جڏهن اسان تخيل جي ڪمن مان گذري انهن ڪمن ڏانهن وڃون ٿا جن ۾ حقيقتون درج ٿيل آهن ۽ عام اصولن جي تحقيق ڪئي وئي آهي، تڏهن يورپين جي برتري بلڪل بي انداز ٿي وڃي ٿي. مان سمجهان ٿو، اهو چوڻ ۾ ڪو مبالغہ نه آهي ته سموري تاريخي معلومات جيڪا سنسڪرت ٻوليءَ ۾ لکيل سمورن ڪتابن مان گڏ ڪئي وئي آهي، ان کان گهٽ قيمتي آهي، جيڪا انگلينڊ جي تياري واري اسڪولن ۾ استعمال ٿيندڙ تمام گهٽ اختصار ۾ ملي ٿي. طبيعي يا اخلاقي فلسفي جي هر شاخ ۾، ٻنهي قومن جي نسبتي حيثيت لڳ ڀڳ ساڳي آهي.&lt;/blockquote&gt;

تنهن ڪري، اسڪول جي ڇهين سال کان وٺي، تعليم، انگريزيء  تعليم جو ذريعي  سان گڏ، يورپي سکيا ۾ هجڻ گهرجي. ان سان سنڌي هندن جو هڪ طبقو پيدا ٿيندو، جيڪو انگريزن ۽ هندستانين جي وچ ۾ ثقافتي وچولي طور ڪم ڪندو؛ مقامي تعليم جي سڌاري کان اڳ اهڙي طبقي جو قيام ضروري آهي. هن چيو ته:  &lt;blockquote&gt;I  مان انهن سان گڏ محسوس ڪريان ٿو ته اهو، اسان جي محدود وسيلن سان، ماڻهن کي طبيعي تعليم ڏيڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسان لاء ناممڪن آهي. اسان کي هن وقت هڪ اهڙو طبقو ٺاهڻ لاءِ پوري ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيڪو اسان جي ۽ انهن لکين ماڻهن جي وچ ۾ ترجمان هجي، جن تي اسين حڪومت ڪريون ٿا. ماڻهن جو هڪ طبقو، جيڪو رت ۽ رنگ ۾ هندستاني هئي، پر ذوق، خيال، اخلاقيات ۽ عقل ۾ انگريز هجي. انهيءَ طبقي لاءِ اسان،  ملڪ جي مادري ٻولين کي سڌارڻ لاءِ ان کي ڇڏي ڏيون ۽ انهن ٻولين کي سائنس جي اصطلاحن سان مالا مال ڪرڻ لاءِ جيڪي مغربي نالي سان ورتي ويون آهن ۽ انهن کي درجن جي لحاظ سان هندستان جي وڏي عوام تائين علم پهچائڻ لاءِ، پيش ڪريون.&lt;/blockquote&gt;

مئڪالي جو گهڻو ڪري بينٽنڪ جي نظرين سان ٺهڪي اچي ٿو{{sfn|Spear|1938|pp=78–101}} ۽ بينٽنڪ جو انگلش ايجوڪيشن ايڪٽ 1835ع ميڪاولي جي سفارشن سان ويجهڙائي ۾ آهي، پر ايندڙ گورنر جنرل، هن وقت موجود هندستاني نظام تعليم طرفان هڪ وڌيڪ باهمي مشارڪت جو نظريو اپنايا.

هندستان ۾ هن جا آخري سال قانوني ڪميشن جي اهم ميمبر جي حيثيت سان، پينل ڪوڊ ٺاهڻ لاءِ وقف ٿيا. سال 1857ع جي هندستاني بغاوت (جنگ ازادي) کان پوءِ، سال 1860ع ۾ انڊين پينل ڪوڊ جي پٺيان سال 1872ع ۾ ڪرمنل پروسيجر ڪوڊ ۽ سال 1908ع ۾ سول پروسيجر ڪوڊ، مئڪالي جي فوجداري قانون جي تجويز کي نافذ ڪيو ويو. انڊين پينل ڪوڊ ٻين اڪثر برطانوي ڪالونين ۾ هم منصبن کي متاثر ڪيو ۽ اڄ تائين انھن مان گھڻا قانون اڃا تائين ڪيترن ئي هنڌن، پاڪستان، ملائيشيا، ميانمار، بنگلاديش، سريلنڪا، نائيجيريا ۽ زمبابوي ۽ گڏوگڏ خود ڀارت ۾ نافذ آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=&quot;Government of India&quot; - A Speech Delivered in the House of Commons on the 10th of July 1833|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/macaulay/txt_commons_indiagovt_1833.html|website=www.columbia.edu|publisher=Columbia university and Project Gutenberg|access-date=21 September 2018}}&lt;/ref&gt; ھن ۾ انڊين پينل ڪوڊ جو سيڪشن 377 شامل آھي، جيڪو قانونن، جيڪي ڪيترن ئي دولت مشترڪه ملڪن ۾ هم جنس پرستي کي مجرم قرار ڏين ٿا، جو بنياد رھي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=377: The British colonial law that left an anti-LGBTQ legacy in Asia|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57606847|website=www.bbc.co.uk|date=28 June 2021|publisher=BBC News|access-date=29 June 2021}}&lt;/ref&gt;

هندستاني ڪلچر ۾، اصطلاح ”مئڪالي جا ٻار“ ڪڏهن ڪڏهن هندستاني نسل مان پيدا ٿيندڙ ماڻهن لاءِ جيڪي مغربي ڪلچر جي طرز زندگي اختيار ڪن ٿا يا سامراجيت (مئڪاليزم) کان متاثر ٿيل رويي کي ظاهر ڪن ٿا، &lt;ref&gt;[https://neerajatri.in/think-it-over-macaulay-and-indias-rootless-generations Think it Over: Macaulay and India's rootless generations]{{Dead link|date=November 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; استعمال ڪيو ويندو آهي،  هن اظهار کي بي عزتي ۽ ان جي اثر سان پنهنجي ملڪ ۽ پنهنجي ورثي سان بيوفائي، سان استعمال ڪيو ويو آهي. آزاد ڀارت ۾، مئڪالي جي تمدن جي مشن جو خيال دلت پرست، خاص طور تي نيو لبرلسٽ، چندر ڀان پرساد پاران، &quot;خود بااختيار بڻائڻ لاء تخليقي تخصيص&quot; جي طور تي استعمال ڪيو ويو آهي، ان خيال جي بنياد اهي آهي ته دلت برادري، هندو ڪلچر ۽ هندستان ۾ مغربي طرز جي تعليم جي حمايت، مئڪالي جي اصطلاحن جي ڪري بااختيار بڻيل آھي.{{sfn|Watt|Mann|2011|p=23}}

ڊومينيڪو لوسورڊو چوي ٿو ته؛ 

&quot;مئڪالي تسليم ڪيو ته هندستان ۾ انگريز نوآبادين جو برتاءُ اسپارٽنز وانگر هو، جيڪو هيلوٽس سان مقابلو ڪري رهيا هئا: اسان 'سرڪار جي نسل' يا هڪ 'خودمختيار ذات' سان معاملو ڪري رهيا آهيون، پنهنجي 'سرفس' تي مڪمل طاقت هلائي رهيا آهيون.&quot;{{sfn|Losurdo|2014|p=250}}

لوسورڊو نوٽ ڪيو ته هن برطانيه جي پنهنجي نوآبادين کي مطلق العنانيت (Autocratic) جي انداز ۾ سنڀالڻ جي حق تي مئڪالي کان ڪو شڪ پيدا نه ڪيو؛ مثال طور، جڏهن مئڪاليءَ هندستان جي گورنر جنرل، وارين هيسٽنگز جي انتظاميه کي ايترو سخت قرار ڏنو ته؛ اڳوڻي ظالمن، ايشيائي ۽ يورپين جون سڀئي ناانصافيون، هڪ نعمت جي طور تي ظاهر ٿيون&quot;، هو (هسٽنگ) &quot;انگلستان ۽ تهذيب کي بچائڻ لاء&quot; &quot;اسان جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ماڻهن&quot; ۾ &quot;اعلي تعريف&quot; ۽ رتبي جو حقدار آهي.{{sfn|Losurdo|2014|pp=250-251}}

=== برطانوي عوامي زندگي ڏانهن واپسي (1838-1857) ===
[[File:Thomas Babington Macaulay, Baron Macaulay by Sir Francis Grant.jpg|thumb|right|Macaulay by Sir Francis Grant]]
Returning to Britain in 1838, he became MP again in Britain [[Edinburgh (UK Parliament constituency)|Edinburgh]] in the following year. He was made [[Secretary at War]] in 1839 by [[William Lamb, 2nd Viscount Melbourne|Lord Melbourne]] and was sworn of the [[Her Majesty's Most Honourable Privy Council|Privy Council]] the same year.&lt;ref&gt;{{London Gazette|issue=19774 |date=1 October 1839 |page=1841 }}&lt;/ref&gt; In 1841 Macaulay addressed the issue of [[copyright]] law. Macaulay's position, slightly modified, became the basis of [[copyright law]] in the English-speaking world for many decades.&lt;ref name=asu&gt;{{Cite web |url=http://homepages.law.asu.edu/~dkarjala/OpposingCopyrightExtension/commentary/MacaulaySpeeches.html |title=Macaulay's speeches on copyright law |access-date=8 December 2015 |archive-date=24 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224192038/http://homepages.law.asu.edu/~dkarjala/OpposingCopyrightExtension/commentary/MacaulaySpeeches.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Macaulay argued that copyright is a monopoly and as such has generally negative effects on society.&lt;ref name=asu/&gt; After the fall of Melbourne's government in 1841 Macaulay devoted more time to literary work, and returned to office as [[Paymaster General]] in 1846 in [[John Russell, 1st Earl Russell|Lord John Russell]]'s administration.

In the election of 1847 he lost his seat in Edinburgh.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/344/266.html|title=Lord Macaulay|access-date=1 November 2013|publisher=Bartleby}}&lt;/ref&gt; He attributed the loss to the anger of religious zealots over his speech in favour of expanding the annual government grant to [[Maynooth College]] in Ireland, which trained young men for the Catholic priesthood; some observers also attributed his loss to his neglect of local issues. In 1849 he was elected [[Rector of the University of Glasgow]], a position with no administrative duties, often awarded by the students to men of political or literary fame.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Rector|url=http://www.universitystory.gla.ac.uk/officer/?id=6|publisher=Glasgow university|access-date=1 November 2013}}&lt;/ref&gt; He also received the [[freedom of the city]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biography of Lord Macaulay|url=http://www.sacklunch.net/biography/M/LordMacaulay.html|publisher=Sacklunch|access-date=1 November 2013}}&lt;/ref&gt;

In 1852, the voters of Edinburgh offered to re-elect him to Parliament. He accepted on the express condition that he need not campaign and would not pledge himself to a position on any political issue. Remarkably, he was elected on those terms.{{citation needed|date=August 2019}} He seldom attended the House due to ill health. His weakness after suffering a heart attack caused him to postpone for several months making his speech of thanks to the Edinburgh voters. He resigned his seat in January 1856.&lt;ref name=&quot;Lord Macaulay&quot;&gt;{{cite news|title=Lord Macaulay|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1301&amp;dat=18600315&amp;id=WFUVAAAAIBAJ&amp;pg=6336,5147988|access-date=1 November 2013|newspaper=The Sydney Morning Herald|date=15 March 1860}}&lt;/ref&gt; In 1857 he was raised to the [[peerage]] as '''Baron Macaulay''', of [[Rothley]] in the [[Leicestershire|County of Leicester]],&lt;ref&gt;{{London Gazette|issue=22039 |date=11 September 1857 |page=3075 }}&lt;/ref&gt; but seldom attended the [[House of Lords]].&lt;ref name=&quot;Lord Macaulay&quot;/&gt;

===Later life (1857–1859)===
[[File:The Funeral of Thomas Babington Macaulay, Baron Macaulay by Sir George Scharf.jpg|thumb|250px|''The Funeral of Thomas Babington Macaulay, Baron Macaulay'', by Sir [[George Scharf]]]]

Macaulay sat on the committee to decide on the historical subjects to be painted in the new [[Palace of Westminster]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Thomas Babington Macaulay|url=http://www.clanmacfarlanegenealogy.info/genealogy/TNGWebsite/getperson.php?personID=I48712&amp;tree=CC|publisher=Clanmacfarlanegenealogy|access-date=25 October 2013}}&lt;/ref&gt; The need to collect reliable portraits of notable figures from history for this project led to the foundation of the [[National Portrait Gallery (United Kingdom)|National Portrait Gallery]], which was formally established on 2 December 1856.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=From the Director |url=http://www.npg.org.uk/assets/migrated_assets/docs/support/individual/face2face16.pdf |journal=Face to Face |date=Spring 2006 |issue=16 |publisher=[[National Portrait Gallery (United Kingdom)|National Portrait Gallery]] |access-date=25 October 2013}}&lt;/ref&gt; Macaulay was amongst its founding trustees and is honoured with one of only three busts above the main entrance.

During his later years his health made work increasingly difficult for him. He died of a heart attack on 28 December 1859, aged 59, leaving his major work, ''The History of England from the Accession of James the Second'' incomplete.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Death of Lord Macaulay|url=https://www.nytimes.com/1860/01/17/news/death-of-lord-macaulay.html |work=[[The New York Times]] |date=17 January 1960 |access-date=25 October 2013}}&lt;/ref&gt; On 9 January 1860 he was buried in [[Westminster Abbey]], in [[Poets' Corner]],&lt;ref&gt;[[Arthur Penrhyn Stanley|Stanley, A. P.]], ''Historical Memorials of Westminster Abbey'' ([[London]]; [[John Murray (publishing house)|John Murray]]; [[1882]]), p. 222.&lt;/ref&gt;  near a statue of [[Joseph Addison|Addison]].&lt;ref name=&quot;ODNB&quot;&gt;{{cite ODNB|first=William|last=Thomas|id=17349|title=Macaulay, Thomas Babington, Baron Macaulay (1800–1859), historian, essayist, and poet}}&lt;/ref&gt; As he had no children, his peerage became extinct on his death.

Macaulay's nephew, [[Sir George Trevelyan, 2nd Baronet|Sir George Trevelyan, Bt]], wrote the &quot;Life and Letters&quot; of his uncle. His great-nephew was the Cambridge historian [[G. M. Trevelyan]].

==ادبي ڪم==
==مورخ== 
==سياسي لکڻيون== 
==مورخ جي حيثيت ۾ ورثو== 
==ڪم==
==تنقيد==
لارڊ مئڪالي پنهنجي نسلي ۽ تهذيبي برتري جي نظريي جي ڪارڻ ننڍي کنڊ، پاڪستان ۽ هندستان ۾ ڪافي تنقيد جو نشانو رهيو آهي. هن جو ڏنل نظام تعليم جيڪو هن جي هن نظريي جي زير اثر هو، اڃا تائين ننڍي کنڊ جي ملڪن، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ سرڪاري طور تي نافذ آهي. هن غلامانه نظام تعليم کي ختم ڪرڻ جو مطالبو اڪثر ڪيو ويندو آهي. پر اشرافيه جيڪا پاڻ هن نظام تعليم جي پيداوار آهي ۽ سياسي طور تي با اثر آهي، هن جي خاتمي ۾ رڪاوٽ بڻيل آهي.

==پڻ ڏسو== 
==خارجي لنڪس==
{{wikiquote|لارڊ مئڪالي}}

{{commons category|Thomas Babington Macaulay, 1st Baron Macaulay}}
*
* [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/macaulay/index.html Thomas Babington Macaulay (1800–1859)], Fran Pritchett, [[Columbia University]]
* [http://www.readanybook.com/author/macaulay-thomas-babington-macaulay-baron-365 books by Macauly at Readanybook.com]
* [http://www.jamesboswell.info/content/lord-macauleys-habit-exaggeration Lord Macaulay's Habit of Exaggeration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727185642/http://www.jamesboswell.info/content/lord-macauleys-habit-exaggeration |date=2021-07-27 }}, JamesBoswell.info
* [https://web.archive.org/web/20070206005427/http://www.hindu.com/mag/2007/02/04/stories/2007020400030300.htm Macaulay's Minute revisited], Ramachandra Guha, ''[[The Hindu]]'', 4 February 2007
* {{Find a Grave|20900}} – burial at Westminster Abbey, London
* {{Find a Grave|21847}} – memorial statue, antechapel, Trinity College, Cambridge

{{s-start}}
{{s-par|uk}}
{{s-bef | before = [[James Abercromby, 1st Baron Dunfermline|Hon. James Abercromby]]&lt;br /&gt;[[Sir James Macdonald, 2nd Baronet|Sir James Macdonald, Bt]] }}
{{s-ttl
 | title = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] for [[Calne (UK Parliament constituency)|Calne]]
 | years = 1830–[[1832 United Kingdom general election|1832]]
 | with  = [[Sir James Macdonald, 2nd Baronet|Sir James Macdonald, Bt]] to 1831
 | with2 = [[Charles Richard Fox]] 1831–1832
}}
{{s-aft | after = [[William Thomas Fitzmaurice, Earl of Kerry|The Earl of Kerry]] }}
{{s-new | constituency}}
{{s-ttl
 | title = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] for [[Leeds (UK Parliament constituency)|Leeds]]
 | years = [[1832 United Kingdom general election|1832]]–[[1834 Leeds by-election|1834]]
 | with  = [[John Marshall (1797–1836)|John Marshall]]
}}
{{s-aft | after = [[John Marshall (1797–1836)|John Marshall]]&lt;br /&gt;[[Edward Baines (1774–1848)|Edward Baines]] }}
{{succession box
 | title  = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] for [[Edinburgh (UK Parliament constituency)|Edinburgh]]
 | years  = [[1839 Edinburgh by-election|1839]]–[[1847 United Kingdom general election|1847]]
 | with   = [[John Campbell, 1st Baron Campbell|Sir John Campbell]] to 1841
 | with2  = [[William Gibson-Craig]] from 1841
 | before = [[John Campbell, 1st Baron Campbell|Sir John Campbell]]&lt;br /&gt;[[James Abercromby, 1st Baron Dunfermline|Hon. James Abercromby]]
 | after  = [[Charles Cowan]]&lt;br /&gt;[[William Gibson-Craig]]
}}
{{succession box
 | title  = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] for [[Edinburgh (UK Parliament constituency)|Edinburgh]]
 | years  = [[1852 United Kingdom general election|1852]]–[[1856 Edinburgh by-election|1856]]
 | with   = [[Charles Cowan]]
 | before = [[Charles Cowan]]&lt;br /&gt;[[William Gibson-Craig]]
 | after  = [[Charles Cowan]]&lt;br /&gt;[[Adam Black]]
}}
{{s-off}}
{{succession box  | title  = [[Secretary to the Board of Control]]  | years  = 1832–1833 | before = [[Thomas Hyde Villiers]]  | after  = [[Robert Gordon (MP)|Robert Gordon]]}}
{{succession box|title=[[Secretary at War]]|before=[[Henry Grey, 3rd Earl Grey|Viscount Howick]]|after=[[Henry Hardinge, 1st Viscount Hardinge|Sir Henry Hardinge]]|years=1839–1841}}
{{succession box | title=[[Paymaster General]] | before=[[Bingham Baring, 2nd Baron Ashburton|Hon. Bingham Baring]] | after=[[Granville Leveson-Gower, 2nd Earl Granville|The Earl Granville]] | years=1846–1848}}
{{s-aca}}
{{succession box|title=[[Rector of the University of Glasgow]]|years=1848–1850|before=[[William Mure (scholar)|William Mure]]|after=[[Sir Archibald Alison, 1st Baronet|Sir Archibald Alison, Bt]]}}
{{s-reg|uk}}
{{s-new | creation}}
{{s-ttl | title=[[Baron Macaulay]] | years=1857–1859}}
{{s-non | reason=Extinct }}
{{s-end}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Macaulay, Thomas Babington}}
[[Category:1800 births]]
[[Category:1859 deaths]]
[[Category:19th-century English historians]]
[[Category:19th-century English poets]]
[[Category:19th-century English politicians]]
[[Category:Alumni of Trinity College, Cambridge]]
[[Category:Barons in the Peerage of the United Kingdom]]
[[Category:British abolitionists]]
[[Category:British Anglicans]]
[[Category:British liberal politicians]]
[[Category:British male poets]]
[[Category:British white supremacists]]
[[Category:Burials at Westminster Abbey]]
[[Category:Corresponding members of the Saint Petersburg Academy of Sciences]]
[[Category:English people of Scottish descent]]
[[Category:Fellows of the Royal Society]]
[[Category:Historians of England]]
[[Category:Macaulay family of Lewis|Thomas Babington]]
[[Category:Members of the Council of the Governor General of India]]
[[Category:Members of the Parliament of the United Kingdom for Edinburgh constituencies]]
[[Category:Members of the Privy Council of the United Kingdom]]
[[Category:Peers of the United Kingdom created by Queen Victoria]]
[[Category:People associated with the National Portrait Gallery]]
[[Category:Recipients of the Pour le Mérite (civil class)]]
[[Category:Rectors of the University of Glasgow]]
[[Category:Theorists on Western civilization]]
[[Category:UK MPs 1830–1831]]
[[Category:UK MPs 1831–1832]]
[[Category:UK MPs 1832–1835]]
[[Category:UK MPs 1837–1841]]
[[Category:UK MPs 1841–1847]]
[[Category:UK MPs 1852–1857]]
[[Category:UK MPs who were granted peerages]]
[[Category:Victorian poets]]
[[Category:War Office]]
[[Category:Whig (British political party) MPs for English constituencies]]
[[Category:Whig (British political party) MPs for Scottish constituencies]]
[[Category:Whig history]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تعليم]]
[[زمرو:سامراجيت]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:انگريز شخصيتون]]
[[زمرو:برطانوي سياستدان]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:برطانوي سفيد فام نسل پرست]]
[[زمرو:1859ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>on1y5dfb51692coei9k3nzrofmkp1mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الرحيق المختوم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80842</id>
    <revision>
      <id>374603</id>
      <parentid>368960</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>374603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5798" sha1="huzrkyv9b8gbfpcginxtirk4z09d3xv" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو ڪتاب|name=رحيق المختوم&lt;br /&gt;الرحيق المختوم|image=Ar-Raheeq Al-Makhtum.jpg|author=[[صفي الرحمان مبارڪپوري]]|language={{bulleted list|عربي 
| اردو}}|published=1976ع|publisher=[[دارالسلام پبلشر]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Mubārakfūrī|first=Ṣafī al-Raḥmān|url=https://books.google.com/books?id=r_80rJHIaOMC&amp;dq=first+Islamic+Conference+on+Seerah+1976&amp;pg=PA6|title=الرحيق المختوم: بحث في السيرة النبوية على صاحبها افضل الصلاة و السلام|date=2002|publisher=Darussalam|isbn=978-9960-899-55-8|language=en}}&lt;/ref&gt;|country=[[سعودي عرب]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;|isbn=978-1-59144-070-3|genre=سوانح حيات|awards=[[مسلم ورلڊ ليگ]]&lt;br /&gt;(1976ع ۾  50,000 سعودي ريال جو پهريون انعام)|audio_read_by=[https://www.audible.com/pd/The-Sealed-Nectar-Audiobook/B01N8Q0LS5 www.audible.com]|subject=سيرت|media_type=پيپر بيڪ}}
[[File:Ar-Raheeq Al-Makhtum.jpg|thumb|الرحيق المختوم جو ٽائيٽل صفحو]]
'''الرحيق المختوم''' (The Sealed Nectar)، صفي الرحمان مبارڪپوري جي لکيل هڪ سيرت جي ڪتاب (نبي سڳوري صلي الله عليه وآله وسلم جي سوانح حيات) آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.quranandscience.com/discover-islam/prophet-muhammad/his-biography/218-ar-raheeq-al-makhtum-the-sealed-nectar|title=Ar-Raheeq Al-Makhtum (The Sealed Nectar)[I]|last=Prophethood|first=Before Commissioning of the|website=Quran and Science|language=en-gb|access-date=2021-09-20}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.icsbook.info/1582/shibir|title=আর রাহীকুল মাখতূম {{!}} Shibir Online Library|date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228032845/http://www.icsbook.info/1582/shibir|archive-date=2016-12-28|access-date=2021-09-20}}&lt;/ref&gt; سال 1979ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿيل [[محمد|نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم]] جي سوانح حيات جي عالمي مقابلي ۾ مسلم ورلڊ ليگ پاران پهريون انعام ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.universitypressbooks.com/book/9798714126345|title=Ar-Raheeq al-makhtum (the sealed nectar): Biography of the Noble prophet (Paperback) {{!}} University Press Books/ Berkeley|website=www.universitypressbooks.com|language=en|access-date=2021-09-20}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://dailytimes.com.pk/104619/love-leaves-a-mark/|title=Love leaves a mark|date=2014-05-22|website=Daily Times|language=en-US|access-date=2021-09-20}}&lt;/ref&gt; ڪتاب جي عنوان جو معنيٰ آهي ”مُهر بند امرت“، جيڪو [[قرآن]] مجيد جي سوره 83 جي آيت نمبر 25 جي حوالي سان آهي. هي ڪتاب مسلم دنيا ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citation|last=Rehman|first=Sofia|title=The Woman, the Man, the Text|date=2024-02-20|journal=Gendering the Ḥadīth Tradition|pages=17–51|url=https://academic.oup.com/book/56172/chapter/443182662|access-date=2024-07-12|edition=1|publisher=Oxford University PressOxford|language=en|doi=10.1093/oso/9780192865984.003.0002|isbn=978-0-19-286598-4}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ== 
[[محمد|نبي ڪريم ﷺ]] جي دعوت جون مختلف حڪمت عمليون ۽ مرحلا بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ مختلف جنگون (غزوہ) شامل آهن، جن ۾ بدر، احد، مڪي جي فتح، حج الوداعي ۽ [[محمد|نبي ڪريم]] ﷺ جي وصال تائين جا سڀ تاريخي واقعا شامل آهن. هن سوانح عمري ۾ حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي مختلف مرحلن تي واقعن کي بيان ڪيو ويو آهي. تدوين رياض جي هڪ ڪمپني، &quot;قرآن پبلشنگ اينڊ پرنٽنگ&quot; جي نگراني هيٺ ڪئي وئي. پندرهن سالن ۾ هن ڪتاب جا 21 ايڊيشن شايع ٿي چڪا آهن، جن ۾ ڪتاب جو ٻيو ڇاپو صرف پنجاهه ڏينهن ۾ ڇپيو آهي. &quot;توحيد پبليڪيشن&quot; بعد ۾ ڪتاب جو ترجمو شايع ڪيو. هن رسالي جو ترجمو عبدالخالق رحماني ڪيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪتاب اٽڪل 600 صفحن جو آهي، بنگالي ترجمي ۾ 530 صفحا آهن. 
==استقبال== 
هي ڪتاب مسلم دنيا ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو آهي. ان جا ترجما انگريزي، فرانسيسي، جرمن، بنگالي، هندي، مليالم ۽ تامل سميت ڪيترن ئي ٻولين ۾ ڇپيل آهن.  
==پڻ ڏسو== 
{{Portal|اسلام|ڪتابون}}
* [[قرآن|قرآن مجيد: متن، ترجمو ۽ تفسير]]
* [[نبي محمد جي مهمن جي فهرست|نبي سڳوري ﷺ جي فوجي مهمن جي فهرست]]
* [[اسان ڇو مسلمان ٿياسين؟ (ڪتاب)]]
* [[سيرت سرور عالم ﷺ]]
* [[شمائل ترمذي]]
* [[الخصائص الکبري]]
* [[سيرت النبي ﷺ]]
* [[سيرِ نبي ﷺ]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.audible.com/pd/The-Sealed-Nectar-Audiobook/B01N8Q0LS5 Audiobook] on [[audible.com]]
* See [[The Online Books Page]]: [https://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/lookupid?key=olbp44914 Ar-Raheeq Al-Makhtum (The Sealed Nectar): Memoirs of the Noble Prophet]
* [https://www.muslim-library.com/dl/books/English_ArRaheeq_AlMakhtum_THE_SEALED_NECTAR.pdf Seerah (Pdf)]
{{Authority control}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:محمد]]
[[زمرو:سيرت]]
[[زمرو:عربي ڪتاب]]
[[زمرو:مشهور ڪتابون]]
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]</text>
      <sha1>huzrkyv9b8gbfpcginxtirk4z09d3xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایاز سید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81284</id>
    <revision>
      <id>374553</id>
      <parentid>369598</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2051" sha1="s48yxnb529blovooc1m6p0qmv9ephrv" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = اياز سيد
| native_name = {{ ایاز سید}}
| native_name_lang = Ayaz Syed
| image = Ayaz Syed makeup artist.jpg
| birth_place = [[سنڌ]]، [[ڪراچي]]،[[پاڪستان]]]
| occupation = ميڪ اپ آرٽسٽ 
| yearsactive = 2001
| parents = 
| nationality = پاڪستاني
}}

اياز سيد ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]]: اياز سيد) &lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://showsinfo.tv/people/3142719/ayaz-syed |access-date=2025-03-11 |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415211115/https://showsinfo.tv/people/3142719/ayaz-syed |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (ڪراچي ۾ پيدا ٿيو) هڪ [[پاڪستان]]ي [http://Make-up%20artist ميڪ اپ آرٽسٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} آهي.

== فلموگرافي ==

* قائداعظم زنده باد (ميڪ اپ آرٽسٽ) (2022)

* لوڊ وڊنگ (ميڪ اپ آرٽسٽ) (2018)

* جواني ڀر نه آڻي 2 (ميڪ اپ آرٽسٽ) (2018)

* نا معلوم افراد 2 (ميڪ اپ آرٽسٽ) (2017)

* ايڪٽر ان لاءِ (ميڪ اپ آرٽسٽ) (2016)

* مهه مير (ميڪ اپ ۽ هئير) (2016)


==ٽيليويزن==
* ڪڏهن مان ڪڏهن تو (ميڪ اپ ۽ هئير) 2024 &lt;ref&gt;https://www.hmagpak.com/22-Jun-2024/television-s-new-dream-team-hania-aamir-fahad-mustafa-in-kabhi-main-kabhi-tum{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

===ماخذ===
* اياز سيد [https://www.moviebuff.com/ayaz-syed]
* گوڊ ٽائمز [https://www.goodtimes.com.pk/2019/12/14/fahad-mustafa-peoples-actor]
* https://letterboxd.com/makeup/ayaz-syed/
* فلم ورڪ [https://filmfreeway.com/ayazsyed]
* https://movie.plare.fr/people/2069917/ayaz-syed
* https://nettv4u.com/celebrity/urdu/makeup-artist/ayaz-syed{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{DEFAULTSORT:اياز سيد}}</text>
      <sha1>s48yxnb529blovooc1m6p0qmv9ephrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>معصوم ساحل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82245</id>
    <revision>
      <id>374690</id>
      <parentid>333425</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4598" sha1="da3e3q01yyhrigig0at4itdhl434wor" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = معصوم ساحل
| image            =[[File:Masum Sahil.jpg]] || image_size       =250px 
| image_upright    = 
| alt              = 
| caption          = نوجوان شاعر ۽ مترجم معصوم ساحل
| birth_date      = 4 سيپٽمبر، 2002ع
| birth_place      = [[ڇاڇرو]]، [[ٿرپارڪر]]، [[سنڌ]]
| death_date       = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --&gt;
| death_place      = 
| resting_place    = 
| occupation       = [[شاعر]]، [[ترجمي نگار]]، [[فانٽ ٺاهيندڙ]]
| language         = [[ڍاٽڪي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| residence        = [[ڇاڇرو]]
| nationality      = [[پاڪستان|پاڪستاني]] 
| citizenship      = 
| relatives        =
|honorific suffix=نوجوان شاعر|pseudonym=”ساحل“}}

'''معصوم ساحل''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻولي:]] Masum Sahil) سنڌي ٻوليءَ جو نوجوان [[شاعر]]، [[مترجم]] ۽ فونٽ ڊِوَلپر آهي.

== زندگي جو احوال ==
معصوم ساحل جو اصل نالو مرتضيٰ آهي، هن 4 سيپٽمبر 2002ع تي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي ضلعي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي تعلقي [[ڇاڇرو|ڇاڇري]] ۾ جنم ورتو. نوجوان معصوم ساحل سنڌي ٻوليءَ جو هڪ سُٺو [[شاعر]] ۽ ترجمي نگار هئڻ سان گڏوگڏ سنڌي ڪمپيوٽنگ جي دنيا ۾ بہ خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي، هي فونٽ ڊِوَلپر ۽ گرافڪس ڊزائينر بہ آهي جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ ڊجيٽل ميدان ۾ پڻ خاص خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي.

== تعليم ==
معصوم ساحل پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي اباڻي شهر ڇاڇري مان حاصل ڪئي. بعد ۾ اعليٰ تعليم لاءِ حيدرآباد منتقل ٿيو، جتي هن گريجوئيشن جي ڊگري حاصل ڪئي. تعليم جي دوران ئي سندس لاڙو ادب، شاعري، ۽ ترجمي ڏانهن وڌڻ لڳو، جنهن کي هن پنهنجي محنت ۽ دلچسپي سان اڳتي وڌايو.&lt;ref&gt;ڪتاب: ڇاڇري جا ڇوڪرا  (پروفائل)&lt;/ref&gt;

== ڪاوشون ==
معصوم ساحل پاڪستان جو پهريون ننڍي عمر جو سنڌي فونٽ ڊولپر آهي، جنهن 2019ع ۾ 17 سالن جي عمر ۾ پنهنجو پهريون فونٽ '''&quot;[https://font.sindhsalamat.com/font/246 ايم ايس ٿر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250317084018/https://font.sindhsalamat.com/font/246 |date=2025-03-17 }}&quot;''' تيار ڪيو، جيڪو سنڌ سلامت فونٽ سروَر (ويب سائيٽ) تي موجود آهي. ان کان پوءِ هن 5 سنڌي فونٽ تيار ڪيا، جن مان 2 سنڌ سلامت فونٽ سروَر (ويب سائيٽ) تان مفت ڊائونلوڊ ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://font.sindhsalamat.com/developer/Masoom-Sahil|title=معصوم ساحل جو تعارف}}&lt;/ref&gt;

== مکيہ ڪم ==

=== شاعري ===

# جيءُ بيزار آهي – شاعريءَ جو مجموعو.

=== ترجما ===

# آگسٽ ۾ ملنداسين – انگريزي ناول ''Until August'' جو سنڌي ترجمو.

=== سنڌي فونٽ ===

* ايم ايس ٿر 2.0
* ايم ايس علي
* ايم ايس سجاد
* ايم ايس غازي 2.0
* ايم ايس ملير
* ايم ايس پينسل

== ادبي کيتر ==
&lt;blockquote&gt;&lt;big&gt;'''[[غزل]]'''&lt;/big&gt;

ڇو وٺي تنھنجو نانءُ ھٿ مِلائي ڪوئي؟

اِئن مُسلسل مُنھنجي دِل جلائي ڪوئي.

ٽھڪ ٽِڙندا اگر لُڙڪ پَوندا لڙِي

مون جيان ڏُک ڍَڪي مُسڪرائي ڪوئي.

زندگي تُنھِنجي نالي مِليل ھيڏا ڏُک

آئون ڪنھن سان ونڊيان؟ مُنھنجو ناھي ڪوئي!

لُڙڪ ڇو ٿا ڪِرن، ڇو لٿل آھي مُنھن؟

ڪُجھہ پُڇي ڪُجھہ ٻُڌي، اھڙو آھي ڪوئي؟

درد دل ۾ ڌرِي، جان ڪنھن کان گُھرِي؟

مون تہ چاھيو اِھو، مونکي چاھي ڪوئي.&lt;ref&gt;''ڪتاب: جيءُ بيزار آهي (شاعري) - معصوم ساحل''&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== مڃتا ==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:2002ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>da3e3q01yyhrigig0at4itdhl434wor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وينئڊيئم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82628</id>
    <revision>
      <id>374718</id>
      <parentid>367133</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20757" sha1="as9plyeebduv30k92ez2p7212rez111" xml:space="preserve">{{About|ڪيميائي تت}}
{{Infobox settlement
| image_skyline = File:Vanadium_crystal_bar_and_1cm3_cube.jpg
| subdivision_type = حالت (STP تي)
| subdivision_name = سالڊ 
| subdivision_type1 = ايٽمي انگ (Z)
| subdivision_name1 = 23
| established_title = اليڪٽران في شيل
| established_date = 2, 8, 11, 2
| seat_type = وجود
| seat = شروع کان (primordial)
| seat1_type = اليڪٽرو نيگيٽيئٽي 
| seat1 = 1.63 (پالنگ اسڪيل)
| leader_title = اُبلڻ جو نقطو
| leader_name = (3680°K)
(3407°C)
| leader_title1 = پگھلڻ جو نقطو
| leader_name1 = (2183°K) 
(1910°C)
| leader_title2 = پگھرائڻ لاء حرارت
| leader_name2 =21.5 ڪلو جول في مول
| leader_title3 = ٻاڦ جي حرارت
| leader_name3 = 444 ڪلو جول في مول
| leader_title4 = مولر گرميء گنجائش
| leader_name4 =24.89 جول في مول.ڪيلون
| subdivision_type2 = ايٽمي وزن (A)
| subdivision_type3 = گروپ
| subdivision_type4 = سيريز
| subdivision_type5 = بلاڪ
| subdivision_type6 = اليڪٽران جي ترتيب
| subdivision_name2 = 50.94
| subdivision_name3 = 5
| subdivision_name4 = 4
| subdivision_name5 = d-block
| subdivision_name6 = [[آرگون|Ar]] + 3d3 
4s2
| established_title1 = ايٽمي ريڊيس
| established_date1 = 134 پيڪو ميٽر
| established_title2 = آئيونائزيشن انرجي (ڪلو جول في مول) 
| established_date2 = پهرين: 650.9&lt;br&gt;ٻئي: 1414&lt;br&gt;ٽئي: 2830 
| established_title3 = آڪسائيڊيشن نمبر
| established_date3 = عام: +5,−3,−1, 0,+1,+2,+3,+4
| extinct_title = گھاٽائي (20°C تي)
| extinct_date =6.099 گرام في ڪعبي سينٽي ميٽر
| name = وينئڊيئم 
| official_name = Vanadium  
| native_name = 
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;23&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;V
| government_type = 
| government_footnotes = طبيعي خاصيتون
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = نشان
}}
'''وينئڊيئم''' (Vanadium) هڪ ڪيميائي تت آهي؛ هن جو نشان '''V''' ۽ ايٽمي نمبر '''23''' آهي. اهو هڪ سخت، سرمئي لچڪدار منتقلي ڌاتو آهي. خالص ڌاتو فطرت ۾ تمام گهٽ ملي ٿو، پر هڪ ڀيرو مصنوعي طور تي الڳ ٿيڻ کان پوءِ، آڪسائيڊ پرت جي ٺهڻ سان خالص ڌاتو کي وڌيڪ آڪسيڊيشن جي خلاف ڪجهه حد تائين مستحڪم ٿي ويندو آهي.

اسپيني-ميڪسيڪن سائنسدان اينڊريس مينوئل ڊيل ريو 1801ع ۾ هڪ نئين ليڊ بيئرنگ معدنيات جو تجزيو ڪندي وينڊيم جا مرڪب دريافت ڪيا جنهن کي هن &quot;براؤن ليڊ&quot; سڏيو. جيتوڻيڪ هن شروعات ۾ اهو سمجهيو ته ان جون خاصيتون هڪ نئين عنصر جي موجودگي جي ڪري آهن، بعد ۾ هن کي فرانسيسي ڪيمسٽ هپولائيٽ وڪٽر ڪوليٽ-ڊيسڪوٽلز طرفان غلط طور قائل ڪيو ويو ته عنصر صرف ڪروميم آهي. پوءِ 1830ع ۾، نيلس گبريل سيفسٽروم وينڊيم جا ڪلورائڊ پيدا ڪيا، اهڙي طرح ثابت ڪيو ته هڪ نئون عنصر موجود آهي ۽ ان کي خوبصورتي ۽ زرخيزي جي ديوي، وينڊيس (فريجا) جي نالي تي &quot;وينئڊيئم&quot; جو نالو ڏنو. اهو نالو وينڊيم مرڪبن ۾ موجود رنگن جي وسيع رينج تي ٻڌل هو. ڊيل ريو جي ليڊ معدنيات کي آخرڪار ان جي وينڊيم مواد جي ڪري وينڊينائيٽ جو نالو ڏنو ويو. 1867ع ۾، هينري اينفيلڊ روسڪو خالص عنصر حاصل ڪيو.

وينڊيم قدرتي طور تي تقريبن 65 معدنيات ۽ فوسل فيول جي ذخيرن ۾ ملي ٿو. اهو چين ۽ روس ۾ اسٽيل سميلٽر سليگ مان پيدا ڪيو ويندو آهي. ٻيا ملڪ ان کي يا ته سڌو سنئون ميگنيٽائٽ، ڳري تيل جي فلو ڊسٽ، يا يورينيم مائننگ جي ضمني پيداوار جي طور تي پيدا ڪن ٿا. اهو بنيادي طور تي خاص اسٽيل مصر جهڙوڪ تيز رفتار ٽول اسٽيل ۽ ڪجهه ايلومينيم مصر پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان اهم صنعتي وينڊيم مرڪب، وينڊيم پينٽا آڪسائيڊ (V3O5)، گندرف جي تيزاب جي پيداوار لاءِ ڪيٽالسٽ طور استعمال ڪيو ويندو آهي.
توانائي جي اسٽوريج لاءِ وينڊيم ريڊوڪس بيٽري مستقبل ۾ هڪ اهم استعمال ٿي سگهي ٿي.

وينڊيم آئن جي وڏي مقدار ڪجھ جاندارن ۾، ممڪن طور تي زهر جي طور ملي ٿي. وينڊيم جي آڪسائيڊ ۽ هن جي ڪجهه ٻين لوڻي مرڪب ۾ وچولي زهر آهي. خاص طور تي سمنڊ ۾، وينڊيم ڪجهه زندگي جي شڪلن، جهڙوڪ ڪجهه سامونڊي الجي جو وينڊيم بروموپيرواوڪسيڊيز، پاران اينزائمز جي هڪ فعال مرڪز طور استعمال ڪيو ويندو آهي.


==تاريخ==
==خاصيتون== 
==ڪيميائي مرڪب==
==موجودگي==
[[File:Vanadinite, goethite(2).jpg|thumb|وينئڊينائٽ]]
ڌاتو وينڊيم فطرت ۾ ناياب آهي (جيڪو اصلي وينڊيم جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو)، ڪوليما آتش فشان، ميڪسيڪو جي فومرولز ۾ مليو آهي، &lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Ostrooumov, M.|author2=Taran, Y.|year=2015|title=Discovery of Native Vanadium, a New Mineral from the Colima Volcano, State of Colima (Mexico)|url=https://www.uhu.es/fexp/sem2015/arc/macla/macla_20_109-110.pdf|journal=Revista de la Sociedad Española de Mineralogía|volume=20|pages=109–110|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207070847/https://www.uhu.es/fexp/sem2015/arc/macla/macla_20_109-110.pdf|archive-date=7 February 2023|access-date=7 February 2023|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207070847/https://www.uhu.es/fexp/sem2015/arc/macla/macla_20_109-110.pdf |date=7 February 2023 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mindat.org/min-43604.html|title=Vanadium: Vanadium mineral information and data|website=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716205934/https://www.mindat.org/min-43604.html|archive-date=16 July 2021|access-date=2016-03-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پر وينڊيم جا مرڪب قدرتي طور تي تقريبن 65 مختلف معدنيات ۾ ملن ٿا.   

وينڊيم 1896ع ۾ خاص اسٽيل جي تياري ۾ استعمال ٿيڻ شروع ٿيو. ان وقت، وينڊيم معدنيات جا تمام گهٽ ذخيرا معلوم هئا. سال 1899ع ۽ 1906ع جي وچ ۾، مکيه ذخيرا استعمال ڪيا ويا جيڪي اسپين جي باداجوز جون کاڻيون هيون. انهن کاڻين مان واناڊينائيٽ ڪڍيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Construyendo la Tabla Periódica|last=Calvo Rebollar|first=Miguel|publisher=Prames|year=2019|isbn=978-84-8321-908-9|location=Zaragoza, Spain|pages=161–165|language=es|trans-title=Building the Periodic Table}}&lt;/ref&gt; 20هين صدي جي شروعات ۾، جنين، سيرو ڊي پاسڪو، پيرو (هاڻي ميناس راگرا وينڊيم کان) جي ويجهو وينڊيم معدنيات جو هڪ وڏو ذخيرو دريافت ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hillebrand |first1=W. F. |year=1907 |title=The Vanadium Sulphide, Patronite, and ITS Mineral Associates from Minasragra, Peru |url=https://zenodo.org/record/1450154 |url-status=live |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=29 |issue=7 |pages=1019–1029 |doi=10.1021/ja01961a006 |bibcode=1907JAChS..29.1019H |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911093143/https://zenodo.org/record/1450154 |archive-date=11 September 2021 |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hewett |first1=F. |year=1906 |title=A New Occurrence of Vanadium in Peru |journal=The Engineering and Mining Journal |volume=82 |issue=9 |pages=385}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;scielo&quot;&gt;{{cite journal |last1=Steinberg |first1=W.S. |last2=Geyser |first2=W. |last3=Nell |first3=J. |year=2011 |title=The history and development of the pyrometallurgical processes at Evraz Highveld Steel &amp; Vanadium |url=http://www.scielo.org.za/pdf/jsaimm/v111n10/v111n10a09.pdf |url-status=live |journal=The Journal of the Southern African Institute of Mining and Metallurgy |volume=111 |pages=705–710 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911093146/http://www.scielo.org.za/pdf/jsaimm/v111n10/v111n10a09.pdf |archive-date=11 September 2021 |access-date=17 December 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210911093146/http://www.scielo.org.za/pdf/jsaimm/v111n10/v111n10a09.pdf |date=11 September 2021 }}&lt;/ref&gt; ڪيترن سالن تائين هي پيٽرونائيٽ (VS&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) ذخيرو وينڊيم معدنيات لاءِ اقتصادي طور تي هڪ اهم ذريعو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mindat.org/min-3131.html|title=mineralogical data about Patrónite|publisher=mindata.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430004309/https://www.mindat.org/min-3131.html|archive-date=30 April 2021|access-date=19 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  1920ع ۾ دنيا جي پيداوار جو تقريباً ٻه ٽيون حصو پيرو جي کاڻ مان فراهم ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Allen|first1=M. A.|last2=Butler|first2=G. M.|date=1921|title=Vanadium|url=https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/630042/b-115_vanadium.pdf|journal=University of Arizona|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427182032/https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/630042/b-115_vanadium.pdf|archive-date=27 April 2021|access-date=20 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1910ع ۽ 1920ع جي ڏهاڪي ۾ ڪارنوٽائٽ ({{nowrap|K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(UO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(VO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;·3H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O}}) مان يورينيم جي پيداوار سان، وينڊيم يورينيم جي پيداوار جي ضمني پيداوار جي طور تي دستياب ٿيو. وينڊينائيٽ ({{nowrap|Pb&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;(VO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl}}) ۽ ٻيا وينڊيم وارا معدنيات صرف غير معمولي ڪيسن ۾ ڪِريا ويندا آهن. وڌندڙ طلب سان، دنيا جي وينڊيم جي پيداوار جو گهڻو حصو هاڻي الٽرامافڪ گبرو باڊيز ۾ ملندڙ وينڊيم واري ميگنيٽائٽ مان حاصل ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن هي ٽائيٽوماگنيٽائٽ لوهه پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، ته وينڊيم جو گهڻو حصو سليگ ۾ ويندو آهي ۽ ان مان ڪڍيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hukkanen|first1=E.|last2=Walden|first2=H.|year=1985|title=The production of vanadium and steel from titanomagnetites|journal=International Journal of Mineral Processing|volume=15|issue=1–2|pages=89–102|bibcode=1985IJMP...15...89H|doi=10.1016/0301-7516(85)90026-2}}&lt;/ref&gt;  

وينڊيم گهڻو ڪري چين، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر روس ۾ ڪِريا ويندو آهي. 2022ع ۾ انهن ٽنهي ملڪن 100,000 ٽن پيدا ٿيندڙ وينڊيم مان 96 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪِريا، جنهن ۾ چين 70 سيڪڙو فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;usgs2&quot;&gt;{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2023/mcs2023-vanadium.pdf|title=Mineral Commodity Summaries 2023: Vanadium|last=Polyak|first=Désirée E.|publisher=[[United States Geological Survey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207070837/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2023/mcs2023-vanadium.pdf|archive-date=7 February 2023|access-date=7 February 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪوليما جا فومارول وينڊيم سان مالا مال هجڻ جي ڪري مشهور آهن، جيڪي ٻين وينڊيم معدنيات کي جمع ڪن ٿا، جن ۾ شيربينائيٽ (V2O5) ۽ ڪوليمائيٽ (K3VS4) شامل آهن. 

وينڊيم باڪسائيٽ ۽ خام تيل، ڪوئلي، آئل شيل، ۽ ٽار سينڊ جي ذخيرن ۾ پڻ موجود آهي. خام تيل ۾، 1200 پي پي ايم تائين ڪنسنٽريشن رپورٽ ڪئي وئي آهي. جڏهن اهڙين تيل جي شين کي ساڙيو ويندو آهي، ته وينڊيم جا نشان انجن ۽ بوائلر ۾ سنکنرن جو سبب بڻجي سگهن ٿا. هڪ اندازي مطابق هر سال 110,000 ٽن وينڊيم فوسل ايندھن کي ساڙڻ سان فضا ۾ ڇڏيا ويندا آهن. ڪارا شيل پڻ وينڊيم جو هڪ امڪاني ذريعو آهن. ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي ڏکڻ ۾ ڪجهه وينڊيم کي ايلم شيل مان ڪڍيو ويو هو.  

ڪائنات ۾، وينڊيم جي ڪائناتي ڪثرت 0.0001٪ آهي، جيڪا عنصر کي ٽامي يا زنڪ جيتري عام بڻائي ٿي. وينڊيم ڪرسٽ ۾ 19 هون سڀ کان وڌيڪ گهڻائي وارو عنصر آهي. اهو سج جي روشني ۾ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٻين تارن جي روشني ۾ اسپيڪٽرو اسڪوپي طور تي معلوم ٿئي ٿو. ويناڊيل آئن سمنڊ جي پاڻي ۾ پڻ گهڻي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن جي سراسري ڪنسنٽريشن 30 nM (1.5 mg/m3) آهي. ڪجهه معدني پاڻي جي چشمن ۾ پڻ آئن وڏي مقدار ۾ هوندو آهي. مثال طور، ماؤنٽ فوجي جي ويجهو چشمن ۾ 54 μg في ليٽر تائين هوندو آهي.

For several years this [[patrónite]] (VS&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) deposit was an economically significant source for vanadium ore. In 1920 roughly two-thirds of the worldwide production was supplied by the mine in Peru. With the production of uranium in the 1910s and 1920s from [[carnotite]] ({{nowrap|K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(UO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(VO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;·3H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O}}) vanadium became available as a side product of uranium production. [[Vanadinite]] ({{nowrap|Pb&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;(VO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl}}) and other vanadium bearing minerals are only mined in exceptional cases. With the rising demand, much of the world's vanadium production is now sourced from vanadium-bearing [[magnetite]] found in [[ultramafic]] [[gabbro]] bodies. If this [[titanomagnetite]] is used to produce iron, most of the vanadium goes to the [[slag]] and is extracted from it.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hukkanen |first1=E. |last2=Walden |first2=H. |year=1985 |title=The production of vanadium and steel from titanomagnetites |journal=International Journal of Mineral Processing |volume=15 |issue=1–2 |pages=89–102 |bibcode=1985IJMP...15...89H |doi=10.1016/0301-7516(85)90026-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;scielo&quot; /&gt;

Vanadium is mined mostly in [[China]], [[South Africa]] and eastern [[Russia]]. In 2022 these three countries mined more than 96% of the 100,000 [[tonne|tons]] of produced vanadium, with China providing 70%.&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{cite web |last=Polyak |first=Désirée E. |title=Mineral Commodity Summaries 2023: Vanadium |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2023/mcs2023-vanadium.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207070837/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2023/mcs2023-vanadium.pdf |archive-date=7 February 2023 |access-date=7 February 2023 |publisher=[[United States Geological Survey]]}}&lt;/ref&gt;

Fumaroles of Colima are known of being vanadium-rich, depositing other vanadium minerals, that include shcherbinaite (V&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;) and [[colimaite]] (K&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;VS&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;).&lt;ref&gt;Ostrooumov, M., and Taran, Y., 2015. Discovery of Native Vanadium, a New Mineral from the Colima Volcano, State of Colima (Mexico). Revista de la Sociedad Española de Mineralogía 20, 109-110&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mindat.org/min-43604.html |title=Vanadium: Vaandium mineral information and data |website=Mindat.org |accessdate=2016-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mindat.org/min-43604.html |title=Colima volcano (Volcan de Fuego; Volcan de Colima), Colima volcanic complex, Jalisco, Mexico |website=Mindat.org |accessdate=2016-03-02}}&lt;/ref&gt;

Vanadium is also present in [[bauxite]] and deposits of [[crude oil]], [[coal]], [[oil shale]], and [[tar sand]]s. In crude oil, concentrations up to 1200&amp;nbsp;ppm have been reported. When such oil products are burned, traces of vanadium may cause [[corrosion]] in engines and boilers.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pearson |first1=C. D. |last2=Green |first2=J. B. |date=1 May 1993 |title=Vanadium and nickel complexes in petroleum resid acid, base, and neutral fractions |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1198139/ |url-status=live |journal=Energy &amp; Fuels |volume=7 |issue=3 |pages=338–346 |doi=10.1021/ef00039a001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911093151/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1198139/ |archive-date=11 September 2021 |access-date=10 August 2018}}&lt;/ref&gt; An estimated 110,000 tons of vanadium per year are released into the atmosphere by burning [[fossil fuels]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Anke |first1=Manfred |date=2004 |title=Vanadium: An element both essential and toxic to plants, animals and humans? |url=https://analesranf.com/wp-content/uploads/2004/70_04/7004_06.pdf |url-status=live |journal=Anales de la Real Academia Nacional de Farmacia |volume=70 |issue=4 |pages=961–999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419220209/https://analesranf.com/wp-content/uploads/2004/70_04/7004_06.pdf |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023}}&lt;/ref&gt; [[Black shale]]s are also a potential source of vanadium. During WWII some vanadium was extracted from [[alum shale]]s in the south of Sweden.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dyni |first1=John R. |title=Scientific Investigations Report |year=2006 |page=22 |chapter=Geology and resources of some world oil-shale deposits |doi=10.3133/sir29955294 |s2cid=19814608}}&lt;/ref&gt;

In the universe, the [[Abundance of the chemical elements#Universe|cosmic abundance]] of vanadium is 0.0001%, making the element nearly as common as [[copper]] or [[zinc]].&lt;ref name=&quot;Dieter&quot;&gt;{{cite book |last1=Rehder |first1=Dieter |title=Bioinorganic Vanadium Chemistry |date=2008 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd |isbn=978-0-470-06509-9 |edition=1st |series=Inorganic Chemistry |location=Hamburg, Germany |pages=5 &amp; 9–10 |doi=10.1002/9780470994429}}&lt;/ref&gt; Vanadium is the 19th most abundant element in the crust.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Emsley |first=John |url=https://books.google.com/books?id=j-Xu07p3cKwC&amp;dq=%2219th+most+abundant+element%22&amp;pg=PA486 |title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850340-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; It is detected [[Optical spectrometer|spectroscopically]] in light from the [[Sun]] and sometimes in the light from other [[star]]s.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cowley |first1=C. R. |last2=Elste |first2=G. H. |last3=Urbanski |first3=J. L. |date=October 1978 |title=Vanadium abundances in early A stars |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=90 |pages=536 |bibcode=1978PASP...90..536C |doi=10.1086/130379 |s2cid=121428891|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; The [[vanadyl ion]] is also abundant in [[seawater]], having an average concentration of 30&amp;nbsp;[[Molar concentration#Units|nM]] (1.5&amp;nbsp;mg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;).&lt;ref name=&quot;Dieter&quot; /&gt; Some [[mineral water]] [[spring (hydrology)|springs]] also contain the ion in high concentrations. For example, springs near [[Mount Fuji]] contain as much as 54&amp;nbsp;[[microgram|μg]] per [[liter]].&lt;ref name=&quot;Dieter&quot; /&gt;

==پيداوار== 
==ايپليڪيشن==
==حياتياتي ڪردار== 
==حفاظت ۽ احتياط==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons|Vanadium}}
{{Wiktionary|vanadium}}
*
*[http://www.periodicvideos.com/videos/023.htm Vanadium] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (University of Nottingham)

{{Authority control}}

[[Category:Vanadium| ]]
[[Category:Chemical elements]]
[[Category:Transition metals]]
[[Category:Dietary minerals]]
[[Category:Restorative dentistry]]
[[Category:Chemical elements with body-centered cubic structure]]
[[Category:Native element minerals]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪيميائي تت]]
[[زمرو:وينيڊيئم گروپ]]</text>
      <sha1>as9plyeebduv30k92ez2p7212rez111</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سياحت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84059</id>
    <revision>
      <id>374644</id>
      <parentid>327946</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14468" sha1="flo0h7ludovwmmxf3e4vv6phy8blmpz" xml:space="preserve">{{short description|Travel for recreational or leisure purposes}}
[[File:Delphi BW 2017-10-08 11-38-38.jpg|thumb|upright=1.5|[[يونان]] ۾ [[ڊيلفي جو مندر|ڊيلڦي ۾ اپالو جي مندر تي سياح.]]]]
'''سير سپاٽو''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: &lt;small&gt;'''Tourism'''&lt;/small&gt;؛ [[اردو]]: سياحت)، تفريح، آرام يا ڪاروباري مقصدن لاءِ [[سفر]] جو عمل آهي&lt;ref&gt;{{OED|tourism}}&lt;/ref&gt; ۽ انگريزي اصطلاح، &quot;ٽورزم&quot; هن سفر جي انتظام لاء با معاوضا خدمتن (&lt;small&gt;Services&lt;/small&gt;) لاء به استعمال ٿيندي آهي. عالمي سياحتي تنظيم جي مطابق،
 &quot;سياح (تفريحي سفر ڪرڻ وارا) اها ماڻهو آهن جيڪا &quot;پنهنجي روزاني ماحول کان ٻاهر تفريح، ڪاروبار ۽ ٻين مقصدن لاءِ، نه هڪ سال کان وڌيڪ نه ئي اهڙي سرگرمي جي مشق، جيڪا دورو ڪيل جڳهه جي اندر معاوضي سان لاڳاپيل هوندي آهي، سفر ڪن ٿا ۽ رهن ٿا&quot;&lt;ref name=&quot;unwto103422&quot;&gt;{{cite web|url=http://pub.unwto.org/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1034/1034-1.pdf|title=UNWTO technical manual: Collection of Tourism Expenditure Statistics|year=1995|publisher=World Tourism Organization|page=10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922120940/http://pub.unwto.org/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1034/1034-1.pdf|archive-date=22 September 2010|access-date=26 March 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سياحت مقامي، ملڪ اندر يا بين الاقوامي ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي سياحت ڪنهن ملڪ جي ادائيگي جي توازن تي واڌاري يا گھٽتائي، ٻنهي طرح جا اثر ڏي سگهي ٿي. سياحت ملڪ جي معيشت جي ريڙھ هوندي آهي ۽ سياحتي ماڳ تفريح فراهم ڪندا آهن. سياحت مقامي، ملڪ اندر يا بين الاقوامي ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي سياحت ملڪ جي ادائيگي جي توازن تي ايندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ ٻنهي اثرن جا حامل آهن.

سال 2008ع جي ٻئي اڌ ۽ 2009ع جي وچ ۾، سخت معاشي سست روي (عظيم کساد بازاري) ۽ سال 2009ع ۾ H1N1 انفلوئنزا وائرس جي پکڙجڻ جي ڪري سياحت جي انگن ۾ گهٽتائي آئي. بهرحال اها انگ بحال ٿيا ۽ واڌ جي طرف ويا، جيستائين ڪرونا وائرس مها وبا، 2019ع (COVID-19) هن اوچتي واڌ کي ختم نه ڪيو. گڏيل قومن جي عالمي سياحت تنظيم اندازو لڳايو آهي ته عالمي سطح تي بين الاقوامي سياحن جي آمد 2020ع ۾ 58 کان 78 سيڪڙي تائين گهٽجي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ بين الاقوامي سياحت جي وصولين ۾ 9 کرب کان 12 کرب (0.9 کان 1.2 ٽريلين) آمريڪي ڊالر جو امڪاني نقصان ٿيو.

عالمي سطح تي، بين الاقوامي سياحت جي وصوليون (ادائيگي جي توازن ۾ سفري سهولتون) سال 2005ع ۾ وڌي آمريڪي ٽريلين آمريڪي ڊالر ( يورو بلين) ٿي ويون. 2010 کان حقيقي لحاظ کان 3.8٪ جي واڌ جي مطابق. عالمي سطح تي، 2005ع ۾ سياحت جي واپار جي  بين الاقوامي آمدني 10 کرب ۽ 30 ارب آمريڪي ڊالر (US$ 1.03 Trillion) يا 7 کرب 40 ارب يورو ( Billon €740) تائين وڌي وئي. جيڪا 2010ع کان 3.8 سيڪڙو جي واڌ جي برابر آهي.&lt;ref name=&quot;pr120272&quot;&gt;{{Cite book|url=https://tede.ufrrj.br/jspui/handle/jspui/5202|title=UNWTO Tourism Highlights: 2017 Edition|last1=Magalhães|first1=Bianca dos Santos|date=1 July 2017|publisher=World Tourism Organization (UNWTO)|isbn=978-92-844-1902-9|language=en|doi=10.18111/9789284419029}}&lt;/ref&gt; عالمي سطح تي، بين الاقوامي سياحن جي آمد سال 2012ع ۾ پهرين ڀيرا هڪ ارب سياحن جي سنگ ميل کي پار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Barom20122&quot;&gt;{{cite journal|date=January 2013|title=UNWTO World Tourism Barometer|url=http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_barom13_01_jan_excerpt_0.pdf|journal=UNWTO World Tourism Barometer|volume=11|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20130228162347/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_barom13_01_jan_excerpt_0.pdf|archive-date=28 February 2013|access-date=9 April 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سياحت جي ابھرندڙ منڊين، جهڙوڪ چين، روس ۽ برازيل، گذريل ڏهاڪي دوران پنهنجي خرچن ۾ نمايان اضافو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Barom2013042&quot;&gt;{{cite web|url=http://media.unwto.org/en/press-release/2013-04-04/china-new-number-one-tourism-source-market-world|title=China – the new number one tourism source market in the world|date=4 April 2013|publisher=[[World Tourism Organization]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130408071943/http://media.unwto.org/en/press-release/2013-04-04/china-new-number-one-tourism-source-market-world|archive-date=8 April 2013|access-date=9 April 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

عالمي طور تي گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ عالمي سياحت جو حصو 8 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lenzen|first1=Manfred|last2=Sun|first2=Ya-Yen|last3=Faturay|first3=Futu|last4=Ting|first4=Yuan-Peng|last5=Geschke|first5=Arne|last6=Malik|first6=Arunima|date=7 May 2018|title=The carbon footprint of global tourism|journal=Nature Climate Change|publisher=Springer Nature Limited|volume=8|issue=6|pages=522–528|bibcode=2018NatCC...8..522L|doi=10.1038/s41558-018-0141-x|issn=1758-6798|quote=[...] between 2009 and 2013, tourism's global carbon footprint has increased from 3.9 to 4.5 GtCO2e, four times more than previously estimated, accounting for about 8% of global greenhouse gas emissions. Transport, shopping and food are significant contributors. The majority of this footprint is exerted by and in high-income countries.|s2cid=90810502}}&lt;/ref&gt; سياحت جي سرگرمين جي ڪارڻ ٿيندڙ گرين هائوس گئس جو اخراج ۽ ٻيا اهم ماحولياتي ۽ سماجي اثر هميشه مقامي برادرين ۽ انهن جي معيشتن لاءِ فائديمند نه هوندا آهن. سياحت جي ترقي لاء مصروف ڪيتري ئي تنظيمون، سياحت جي وڌندڙ منفي اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پائيدار سياحت ڏانهن ڌيان ڏئي رهيون آهن. هن طريقي جو مقصد ماحولياتي ۽ سماجي ذميواري سان اقتصادي فائدن کي متوازن ڪرڻ آهي. گڏيل قومن جي عالمي سياحتي تنظيم پائيدار ترقي جي مقصدن جي حصي طور، سال 2017ع ۾ ترقي لاءِ پائيدار سياحت لاءِ بين الاقوامي سال جهڙن پروگرامن ذريعي سياحت کي فروغ ڏيندي انهن طريقن تي زور ڏنو. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.e-unwto.org/doi/book/10.18111/9789284419340|title=Tourism and the Sustainable Development Goals – Journey to 2030, Highlights|date=2017-12-18|publisher=World Tourism Organization (UNWTO)|isbn=978-92-844-1934-0|language=en|doi=10.18111/9789284419340}}&lt;/ref&gt;

سياحت لاء خلائي سفر جي ابھرندڙ صنعت ۽ ٻيڙين ذريعي تفريحي سفر جي انڊسٽري سان گڏ سياحت  نئين بلندين تي پهچي چڪي آهي.

==اشتقاق==
انگريزي ٻوليءَ جو لفظ &quot;ٽوئرسٽ&quot; (Tourist) سال 1772ع ۾ ۽ &quot;ٽوئرزم&quot; (Tourism) سال 1811ع ۾ استعمال ٿيو. هي لفظ، &quot;ٽور&quot; (Toure) مان نڪتل آهي، جيڪو پراڻي انگريزي جي&quot;ٽوريان&quot; مان نڪتل آهي، جيڪا پاڻ پراڻي فرانسيسي ٻولي جي لفظ &quot;ٽورنر&quot; مان، جيڪو لاطيني جي &quot;ٽورنيئر&quot; مان نڪتل آهي، جن جو مطلب آهي، &quot;جھولي کي چالو ڪرڻ، چڪي تي گهمائڻ، جيڪو پاڻ قديم يوناني لفظ &quot;ٽورنوس&quot; (τόρνος) مان آهي، مطلب آهي، گهمائڻ ڦرڻ.
==تعريفون== 
==تصور ۽ بنياد==
==تاريخ==
==سياحت ۽ هن جي واپار جي معاشي اهميت==
==سياحت، ثقافتي ورثو ۽ يونيسڪو==
[[File:Blue Shield Fact Finding Mission Egypt.jpg|thumb|Blue Shield fact-finding mission in Egypt]]
[[File:كهف_شاندر.jpg|thumb| [[Shanidar Cave]] in the [[Erbil Governorate]] of [[Kurdistan Region]] in northern [[Iraq]] ]]
Cultural and natural heritage are in many cases the absolute basis for worldwide tourism. Cultural tourism is one of the mega-trends that is reflected in massive numbers of overnight stays and sales. As [[UNESCO]] is increasingly observing, the cultural heritage is needed for tourism, but also endangered by it. The &quot;ICOMOS - International Cultural Tourism Charter&quot; from 1999 is already dealing with all of these problems. As a result of the tourist hazard, for example, the [[Lascaux]] cave was rebuilt for tourists. [[Overtourism]] is an important buzzword in this area. Furthermore, the focus of UNESCO in war zones is to ensure the protection of cultural heritage in order to maintain this future important economic basis for the local population. And there is intensive cooperation between UNESCO, the [[United Nations]], the [[United Nations peacekeeping]] and [[Blue Shield International]]. There are extensive international and national considerations, studies and programs to protect cultural assets from the effects of tourism and those from war. In particular, it is also about training civilian and military personnel. But the involvement of the locals is particularly important. The founding president of Blue Shield International [[Karl von Habsburg]] summed it up with the words: &quot;Without the local community and without the local participants, that would be completely impossible'.&lt;ref&gt;Rick Szostak: ''The Causes of Economic Growth: Interdisciplinary Perspectives.'' Springer Science &amp; Business Media, 2009, {{ISBN|9783540922827}}; Markus Tauschek &quot;Kulturerbe&quot; (2013), p 166; Laurajane Smith &quot;Uses of Heritage&quot; (2006).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=15207&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html|title=UNESCO Legal Instruments: Second Protocol to the Hague Convention of 1954 for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict 1999}}; Roger O'Keefe, Camille Péron, Tofig Musayev, Gianluca Ferrari &quot;Protection of Cultural Property. Military Manual.&quot; UNESCO, 2016, p 73; [https://peacekeeping.un.org/en/action-plan-to-preserve-heritage-sites-during-conflict Action plan to preserve heritage sites during conflict - UNITED NATIONS, 12 Apr 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527103531/https://peacekeeping.un.org/en/action-plan-to-preserve-heritage-sites-during-conflict |date=27 May 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Austrian Armed Forces Mission in Lebanon|date=28 April 2019 |url=https://www.krone.at/1911689|language=de}}; Jyot Hosagrahar: ''Culture: at the heart of SDGs.'' UNESCO-Kurier, April-Juni 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/shortcuts/2016/sep/27/dont-look-now-venice-tourists-locals-sick-of-you-cruise-liners |title=Don't look now, Venice tourists – the locals are sick of you |work=The Guardian |date=2016-09-27 |author=Simon Osborne |access-date=2018-05-10 |language=EN}}&lt;/ref&gt;

==تفريحي ٻيـڙيون==
[[File:Seabourn Ovation surrounded by palm trees.jpg|thumb|رومي ميڊيٽئرينيئن سمنڊ ۾ جديد ڪروز شپ، &quot;سيبورن اوويشن&quot;]]
تفريحي ٻيـڙين سفر (Cruising) سياحت جو هڪ مشهور روپ آهي. تفريحي ڪروز جهاز 1844ع ۾ پي اينڊ او پاران متعارف ڪرايا ويا هئا. اها انگلينڊ جي بندرگاهه، سائوٿمپٽن کان رومي سمنڊ سان ڳنڍيل ٻئي جاء منزلن، جهڙوڪ جبرالٽر، مالٽا ۽ ايٿنس) ڏانهن سفر ڪندا هئا. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.btnews.co.uk/article/5037|title=Cruise News|date=June 2012|access-date=17 December 2012}}&lt;/ref&gt; سال 1891ع ۾، جرمن واپاري، البرٽ بالن، تفريحي ٻيـڙي، &quot;آگسٽا وڪٽوريا&quot; کي جرمني جي بندرگاهه، هيمبرگ کان رومي سمنڊ ۾ تفريحي سفر لاء روانو ڪيو. 29 جون 1900ع تي پهرين مقصد سان ٺهيل ڪروز جهاز، &quot;پرنزيسن وڪٽوريا لوئس&quot;، جيڪو هيمبرگ-آمريڪا لائن لاءِ هيمبرگ ۾ ٺاهيو ويو هو، جي لانچنگ ڏٺي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cruiselinehistory.com/the-prinzessin-victoria-luise-worlds-first-cruise-ship/|title=The Prinzessin Victoria Luise – world's first cruise ship|work=Cruising the Past|access-date=12 August 2018|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Steamship nationalism: ocean liners and national identity in Imperial Germany and Atlantic world|last=Russell|first=Mark A.|date=2020|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-02771-0|series=Routledge studies in modern European history|location=Abingdon, Oxon ; New York, NY}}&lt;/ref&gt;

==جديد دور جي سياحت==
[[File:Barceloneta 2007.jpg|thumb|Tourists at the Mediterranean Coast of [[Barcelona]] 2007]]

==تازي ترقيون==
[[File:Aerial view Yacht Harbour Residence Rostock Yachthafenresidenz Hohe Düne 6.jpg|thumb|right|A [[destination hotel]] in [[Germany]]: ''Yacht Harbour Residence'' in [[Warnemünde|Rostock]], [[Mecklenburg]]]]

==سياحتي جگهن تي اثرات==
==سياحت جي صنعت جي واڌ==
==پڻ ڏسو== 
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Tourism|voy=Travel topics}}

{{Tourism}}
{{Tourism in Africa}}
{{Tourism in Asia}}
{{Tourism in Europe}}
{{Tourism in North America}}
{{Tourism in Oceania}}
{{Tourism in South America}}
{{Industries|state=collapsed}}
{{authority control}}

[[زمرو:سياحت]]
[[زمرو:انساني سرگرميون]]
[[زمرو:ويڊيو ڪلپ وارا مضمون]]
[[Category:1770s neologisms]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>flo0h7ludovwmmxf3e4vv6phy8blmpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊوڊي پت سر ڍنڍ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84878</id>
    <revision>
      <id>374741</id>
      <parentid>339959</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T00:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2446" sha1="oivflc1rurqvz45jvy7phhivu7f97nq" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=ڊوڊي پت سر ڍنڍ&lt;br&gt;{{nq|دودی پت سر جھیل}}&lt;br/&gt;Dudipatsar Lake|image=File:Dudipatsar Lake.jpg|caption=ڊوڊي پت سر ڍنڍ، [[لولوسر-ڊوڊي پت سر قومي پارڪ]]، [[ڪاغان وادي]]|image_bathymetry=|caption_bathymetry=|location=[[ڪاغان وادي]]، [[خيبر پختونخواه]]، [[پاڪستان]]|coords={{coord|35.0181|74.0900}}|type=الپائن ڍنڍ|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa|part_of=[[سنڌو درياهه]] جو طاس|inflow=گليشيئر جي پگهرڻ وارو پاڻي|outflow=پربينار وادي|catchment=|basin_countries={{پرچم|پاڪستان}}|length={{convert|835|m|ft}}|width={{convert|600|m|ft}}|area=|depth=approx. {{convert|5|m|abbr=on}}|max-depth=approx. {{convert|5|m|abbr=on}}|volume=|residence_time=مئي کان سيپٽمبر|shore=|elevation={{convert|3800|m|ft}}|islands=|cities=}}
'''ڊوڊي پت سر ڍنڍ''' (اردو: دودی پت سر جھیل)، جن کي &quot;ڊوڊي پت ڍنڍ&quot; پڻ چيو ويندو آهي، لولوسر-ڊوڊي پتسر قومي پارڪ ۾ برف سان ڍڪيل چوٽين سان گھريل هڪ [[ڍنڍ]] آهي. هي ڍنڍ اتر [[پاڪستان]] ۾ [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[مانسھرہ ضلعو|مانسهره ضلعي]] ۾، [[ڪاغان وادي]] جي اترئين ڇيڙي تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/569330-footloose|title=Pakistan's scenic north: Paying homage to Dudipatsar Lake|last=Ali|first=Salman|date=17 November 2019|work=[[The News International]]|access-date=29 October 2024}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1699280|title=The unexplored lakes of Kaghan valley|last=Khan|first=N.Ahmad|date=13 July 2022|work=Dawn|access-date=29 October 2024}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
==پهچ== 
==پڻ ڏسو==
* [[پيالا ڍنڍ]] 
* [[آنسو ڍنڍ]] 
* [[ڪاغان وادي]]
* [[پاڪستان ۾ ڍنڍن جي فهرست]] 
* [[پاڪستان جي قومي پارڪن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category|ڊوڊي پت سر ڍنڍ}}

{{Waters of Pakistan}}
[[زمرو:مانسهره ضلعو]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ڍنڍون]]
[[زمرو:خيبر پختونخوا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>oivflc1rurqvz45jvy7phhivu7f97nq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:خیبر پختونخوا جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85447</id>
    <revision>
      <id>374816</id>
      <parentid>360672</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157" sha1="j0cksdm57f6w34wn7w3x52buodcv46t" xml:space="preserve">[[زمرو:خيبر پختونخوا]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي انتظامي يونٽن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>j0cksdm57f6w34wn7w3x52buodcv46t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌو مگر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87071</id>
    <revision>
      <id>374638</id>
      <parentid>342243</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4260" sha1="9psyre97zvsms0ns38o2qveuckc1v6u" xml:space="preserve">'''سنڌو مگر''' (انگريزي: Mugger Crocodile؛ سائنسي نالو: Crocodylus palustris)، هڪ وچولي سائيز جو وسيع-نڇ وارو مگر آهي، جنهن کي دلدل مگرمڇ به چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ اوڀر ايران کان ننڍي کنڊ ​​تائين تازي پاڻيءَ جي رهائش وارن علائقن جو آهي، جتي اهو دلدل، ڍنڍن، دريائن ۽ مصنوعي تلاءَ ۾ رهي ٿو. اهو گهٽ ۾ گهٽ 5 ميٽر (16 فوٽ 5 انچ) جي جسم جي ڊيگهه تائين پهچي ٿو ۽ هڪ طاقتور ترڻ وارو آهي، پر گرم موسم دوران مناسب پاڻي جي ڳولا ۾ زمين تي پڻ هلندو آهي. نوجوان ۽ بالغ مگر ٻئي سوراخ کوٽيندا آهن، جنهن ڏانهن اها لڪائي ويندا آهن، جڏهن ماحول جو گرمي پد 5 °C (41 °F) کان گهٽجي ويندو آهي يا 38 °C (100 °F) کان وڌيڪ ٿي ويندو آهي. ماديون آکيرن جي جڳهن جي طور تي ريتي ۾ سوراخ کوٽينديون آهن ۽ خشڪ موسم دوران 46 آنا ڏين ٿيون. ٻچن جي جنس انڪيوبيشن دوران گرمي پد تي منحصر آهي. ٻئي والدين هڪ سال تائين ٻارن جي حفاظت ڪن ٿا. اها جيت کي کارائيندا آهن ۽ بالغ مگر مڇين، رينگڻ، پکين ۽ ستندارين جو شڪار ڪندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Crocodylus palustris}}
{{Commons category|Crocodylus palustris}}
*{{Cite NIE|wstitle=Mugger|year=1905 |short=x}}
*{{EMBL species|genus=Crocodylus|species=palustris}}
*{{cite web |title=Crocodylus palustris Lesson 1831 (mugger crocodile) |website=Paleobiology Database |url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=158098&amp;is_real_user=1}}
*{{Cite news |title=Crocodiles moved from world's tallest statue |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47010656 |date=2019 |access-date=2019-01-26}}
*{{cite news |date=2018 |title=Eight Crocodiles, Two Tortoises, Australian Parrots Seized; Two Held |publisher=Mid-Day |url=https://www.mid-day.com/articles/eight-crocodiles-two-tortoises-australian-parrots-seized-two-held/19854170 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*{{cite news |date=2018 |title=Marsh crocodiles in good condition in Iran |publisher=Tehran Times Daily Newspaper |url=https://www.tehrantimes.com/news/427272/Marsh-crocodiles-in-good-condition-in-Iran}}
*{{cite news |date=2011 |author=Nelson, D. |title=Fifteen-foot Bengali crocodile claims king of jungle title from tiger |publisher=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8695915/Fifteen-foot-Bengali-crocodile-claims-king-of-jungle-title-from-tiger.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8695915/Fifteen-foot-Bengali-crocodile-claims-king-of-jungle-title-from-tiger.html |archive-date=2022-01-12 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}

{{Crocodilia|C.}}
{{Crocs}}
{{Taxonbar|from=Q81207}}

{{DEFAULTSORT:Mugger Crocodile}}         
[[Category:Tool-using animals]]
[[زمرو:ايران جا رڙيون پائيندڙ جانور]]
[[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]]
[[زمرو:ايشيا جا مگر]]
[[زمرو:ٽيڪسا جو نالو ريني ليسن پاران رکيو ويو]]
[[زمرو:پاڪستان جا رڙيون پائيندڙ جانور]]
[[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:چوٽيءَ جا شڪاري]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]]
[[زمرو:ريڙهيون پائيندڙ جانور]]
[[زمرو:سريلنڪا جا رڙيون پائيندڙ جانور]]
[[زمرو:ڪروڪوڊيليڊي]]
[[زمرو:مگر]]
[[زمرو:نيپال جا رڙيون پائيندڙ جانور]]
[[زمرو:هندستان جا رڙيون پائيندڙ جانور]]
[[زمرو:آئي يو سي اين غير محفوظ جنسن جي ڳاڙهي فهرست]]
[[زمرو:1831 ۾ بيان ڪيل رڙيون پائيندڙ جانور]]</text>
      <sha1>9psyre97zvsms0ns38o2qveuckc1v6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87376</id>
    <revision>
      <id>374747</id>
      <parentid>343532</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2782" sha1="9xknk0s9dj4dg03253se4kljm5z28am" xml:space="preserve">'''ڪندیان جنڪشن ريلوي اسٽيشن''' (انگريزي: Kundian Junction Railway Station؛ اردو، پنجابي: کندیاں جنکشن ریلوے اسٹیشن) پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي ميانوالي جي شهر، ڪُنڊيان ۾ واقع هڪ اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.irfca.org/docs/pak-stations.html|title=Pakistan Railway Stations|last=Owais Mughal|year=2004|website=IRFCA|access-date=2 February 2024}}&lt;/ref&gt; ڪنديان [[پاڪستان ريلويز]] جي راولپنڊي-ملتان سيڪشن جي وچ ۾ آهي. ميانوالي ايڪسپريس ٽرين [[لاهور]] تائين ماڙي انڊس، ڪنديان، سرگوڌا، سانگلا هل ريلوي اسٽيشن جي ذريعي ويندي آهي. جڏھن تي ڪنديان کان ٿل ايڪسپريس، مهر ايڪسپريس، خوشحال خان خٽڪ ايڪسپريس ۽ ميانوالي ايڪسپريس به [[ملتان]]، [[ڪراچي]] ڏانهن مختلف هنڌن تي لنگهي ٿي. هتان هڪ وڏي ريلوي ڪالوني سان گڏ ريلوي اسپتال اسڪول پڻ موجود آهي ۽ گڏوگڏ ڪنديان ۾ هڪ وڏو لوڪوموٽو شيڊ پڻ آهي.

سال 2011ع ۾، ريلوي بحران جي ڪري، هن جنڪشن کان هلندڙ، ٽرينون؛ ماڙي انڊس ايڪسپريس، سرگوڌا ريل ڪار ۽ ٿل ايڪسپريس معطل ڪيون ويون. سال 2019ع ۾، ماڙي انڊس ايڪسپريس (ماڙي انڊس-لاهور) ۽ ٿل ايڪسپريس (راولپنڊي-ملتان) بحال ڪيون ويون. ان کان سواء ٻه نيون ٽرينون؛ ميانوالي ايڪسپريس ۽ نيازي ايڪسپريس (ماڙي انڊس-لاهور) ريلوي سسٽم ۾ شامل ڪيون ويون. ان کان پوءِ، هي اسٽيشن ٻيهر کوليو ويو آهي. 
==پڻ ڏسو== 
* [[پاڪستان ريلويز]]
* [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]]
* [[پاڪستان ۾ ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[http://railpk.com Official Web Site of Pakistan Railways] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250602102528/https://railpk.com/ |date=2025-06-02 }}

[[زمرو:ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] 
[[زمرو:پاڪستان ۾ ريلوي اسٽيشن]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ريلوي جنڪشن]]
[[زمرو:ميانوالي ضلعي جا ريلوي اسٽيشن]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ريلوي اسٽيشن]] 
[[زمرو:ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائین جا اسٽيشن]]
[[زمرو:سانگله هل-ڪنڊيان برانچ لائين تي ريلوي اسٽيشن]]</text>
      <sha1>9xknk0s9dj4dg03253se4kljm5z28am</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊگهائي ڦاڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87751</id>
    <revision>
      <id>374742</id>
      <parentid>345039</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3084" sha1="2oca8hpn9ozmy4b8o0mi61lkg8drruw" xml:space="preserve">[[File:Longitude blue.svg|thumb|Earth with blue longitude lines and corresponding degrees.]]
'''ڊگھائي ڦاڪ''' (Longtitude) هڪ جاگرافيائي بيهڪ آهي جيڪو ڌرتي يا ڪنهن ٻئي آسماني جسم جي مٿاڇري تي هڪ نقطي جي اوڀر-اولهه پوزيشن کي بيان ڪري ٿو. اهو هڪ زاويائي ماپ آهي، عام طور تي ڊگري ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي ۽ يوناني اکر ليمبڊا (λ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ميريڊين هڪ قطب کان ٻئي قطب (اترين ۽ ڏاکڻي قطب) تائين هلندڙ خيالي نيم گول لائينون آهن جيڪي پوائنٽن کي ساڳئي ڊگهائي ڦاڪ سان ڳنڍينديون آهن. پرائم ميريڊين °0 ڊگهائي ڦاڪ کي بيان ڪري ٿو؛ ڪنوينشن موجب ڌرتي لاءِ عالمي ريفرنس ميريڊين گريٽ برطانيه جي ٻيٽ تي ڏکڻ-اوڀر لنڊن ۾ &quot;گرين وچ&quot; ۾ رائل آبزرويٽري جي ويجهو گذري ٿو. مثبت دگهائي ڦاڪ پرائم ميريڊين جي اوڀر ۾ آهن ۽ منفي اولهه ۾ آهن.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sisterlinks}}
* [http://jan.ucc.nau.edu/~cvm/latlon_find_location.html Resources for determining your latitude and longitude] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519082322/http://jan.ucc.nau.edu/~cvm/latlon_find_location.html |date=2008-05-19 }}
* [http://www.hnsky.org/iau-iag.htm IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406034533/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=2006-04-06 }}
* [https://archive.today/20091005203100/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article5136819.ece &quot;Longitude forged&quot;]: an essay exposing a hoax solution to the problem of calculating longitude, undetected in Dava Sobel's Longitude, from [http://www.the-tls.co.uk TLS], November 12, 2008.
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/longitude Board of Longitude Collection, Cambridge Digital Library] – complete digital version of the Board's archive
* [http://www.thegpscoordinates.com Longitude And Latitude Of Points of Interest]
* [http://www.csgnetwork.com/degreelenllavcalc.html Length Of A Degree Of Latitude And Longitude Calculator]
* [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/RA.../0002//0000185.000.html Esame critico intorno alla scoperta di Vespucci ...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251107172603/https://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/RA.../0002//0000185.000.html |date=2025-11-07 }}
* [https://exhibits.museogalileo.it/waldseemuller/ewal.php?c%5B%5D=54117 A land beyond the stars - Museo Galileo]
{{Map projection}}
{{TimeSig}}
{{Time Topics}}
{{Time measurement and standards}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جاگرافي]]
[[زمرو:جيوڊيسي]]
[[زمرو:سفري رهنمائي]]
[[زمرو:جاگرافيائي بيهڪون]]</text>
      <sha1>2oca8hpn9ozmy4b8o0mi61lkg8drruw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندوستان جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88400</id>
    <revision>
      <id>374803</id>
      <parentid>348651</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="n9fcqq55q0n33q35telnhjpf7qtdqdb" xml:space="preserve">[[زمرو:هندوستان]]
[[زمرو:ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ مقام]]</text>
      <sha1>n9fcqq55q0n33q35telnhjpf7qtdqdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Semantic markup templates</title>
    <ns>10</ns>
    <id>89694</id>
    <revision>
      <id>374716</id>
      <parentid>354025</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4400" sha1="t2n5897rdt5c78f1z89ute8l9guc6cq" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = Semantic markup templates
| state = {{{state|{{{1|&lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}}}}
| title = {{c|Semantic markup templates}}
| liststyle = font-size:110%;
| tracking = no

| list1 =
  {{Aligned table
   |cols=3 |class=wikitable sortable |style=line-height:1.35em;text-align:left;
   |colstyle=padding-right:1.0em;
   |col2style=white-space:nowrap; |col3style=white-space:normal;
   |row1style=line-height:1.6em;
   |row1header=on
   | سانچو&amp;nbsp;      | مثال نتيجو&amp;nbsp;                                 | استعمال&amp;nbsp;

   | {{tlb|strong}}     | {{strong|اهم!}}                                | [[HTML element#strong|&lt;nowiki&gt;&lt;strong&gt;&lt;/nowiki&gt;]] جي اهميت، سنجيدگي يا تڪڙ ڏيکارڻ لاءِ (صرف بولڊ ڪرڻ لاءِ نه)
   | {{tlb|strongbad}}  | &quot;{{strongbad|ڪڏهن به نه}} استعمال ڪريو&amp;thinsp;...&quot;                 | {{braces|strong}} وانگر، پر ڳاڙهي رنگ ۾
   | {{tlb|stronggood}} | &quot;{{stronggood|صرف}} استعمال ڪريو&amp;thinsp;...&quot;                 | {{braces|strong}} وانگر، پر سائي رنگ ۾
   | {{tlb|em}}         | &quot;هڪ {{em|زور ڀريو جملو}}&quot;                          | [[HTML element#em|&lt;nowiki&gt;&lt;em&gt;&lt;/nowiki&gt;]] ذريعي زور ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|var}}        | {{var|strPrefix}}                                    | متغير (variable) نالو ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|var serif}}   | {{var serif|strIllustratePrefix}}                     | (مٿي {{braces|var}} ڏسو)
   | {{tlb|tld}}        | {{tld|DEFAULTSORT:Y, X}}                             | وڪي ڪوڊ ۽ [[Help:Magic words|magic words]] ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|para}}       | {{para|year|2008}}                                   | سانچي جا پيرا ميٽر ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|param}}      | {{param|title|alt}}                                  | ٽرپل بريس سان پيرا ميٽر ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|param value}}| {{pvalue|  2 blanks fore and aft  |space=·}}         | پيرا ميٽر ويليو واضح ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|tlx}} وغيره   | {{tlx|Template|{{var|1}}|{{var|2}}|...}}  | سانچي جي ڪال کي ڪوڊ طور ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|tag}}        | {{resize|95%|&quot;{{tag|img}} ٽيگ&amp;thinsp;...&quot;}}     | HTML ٽيگ ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|code}}/{{tlb|codett}} | {{resize|95%|&quot;{{code|1=alt=}} پيرا ميٽر&amp;thinsp;...&quot;}}  | سورس ڪوڊ ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|PreCode}} | {{resize|95%|&quot;FORTH ۾ {{PreCode|?BRANCH}} حڪم آهي.&quot;}} | ننڍن ڪوڊ حصن لاءِ (لائن بريڪ کانسواءِ)
   | {{tlg|bold=y|subst=y|codenowiki}} | &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{small|مثال}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;   | ڪوڊ کي &lt;code&gt;nowiki&lt;/code&gt; سان ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlg|bold=y|subst=y|kbdnowiki}}  | &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{large|مثال}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/kbd&gt;         | &lt;kbd&gt;nowiki&lt;/kbd&gt; سان ڪوڊ ڏيکارڻ لاءِ

   | {{tlb|syntaxhighlight}}       | &amp;nbsp; &amp;nbsp; &lt;sub&gt;[هي بلاڪ سانچو آهي]&lt;/sub&gt; | {{tag|syntaxhighlight}} جو ريپر
   | {{tlb|deprecated code}}       | &quot;استعمال نه ڪريو {{tag|{{deprecated code|blink}}|o}}.&quot;   | پراڻو (deprecated) ڪوڊ ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|pre}}                   | &amp;nbsp; &amp;nbsp; &lt;sub&gt;[هي بلاڪ سانچو آهي]&lt;/sub&gt; | وڏن ڪوڊ بلاڪن لاءِ
   | {{tlb|quote}}                 | &amp;nbsp; &amp;nbsp; &lt;sub&gt;[هي بلاڪ سانچو آهي]&lt;/sub&gt; | اقتباس لاءِ
   | {{tlb|block indent}}          | &amp;nbsp; &amp;nbsp; &lt;sub&gt;[هي بلاڪ سانچو آهي]&lt;/sub&gt; | انڊينٽ ٿيل مواد لاءِ
   | {{tlb|kbd}}                   | {{kbd|user input}}                                  | يوزر انپٽ ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|key press}}             | {{key press|Ctrl|x}}                                | ڪي بورڊ ڪامبينيشن ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|key top}}               | {{key top|Left shift}}                              | ڪي جي نشاندهي لاءِ
   | {{tlb|button}}                | {{button|محفوظ نه ڪريو}}                               | بٽڻ ڏيکارڻ لاءِ
   | {{tlb|samp}}                  | {{samp|مثال نتيجو}}                             | مثال آئوٽ پُٽ ڏيکارڻ لاءِ
  }}

}}
&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t2n5897rdt5c78f1z89ute8l9guc6cq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:BASEPAGENAME</title>
    <ns>10</ns>
    <id>89722</id>
    <revision>
      <id>374671</id>
      <parentid>366227</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="oxlv92d6mzrnjlba0e72g6n4bxsv7j1" xml:space="preserve">{{BASEPAGENAME:{{{1}}}}}&lt;includeonly&gt;[[زمرو:اهي صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي جاءِ تي سانچو استعمال ڪن ٿا|A{{PAGENAME}}]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{دستاويز}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oxlv92d6mzrnjlba0e72g6n4bxsv7j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Used in system</title>
    <ns>10</ns>
    <id>90327</id>
    <revision>
      <id>374665</id>
      <parentid>372815</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="ci0r9tdi1h0agibw5fxn6z48es3eg5d" xml:space="preserve">{{#invoke:High-use|main|1=|2={{{2|}}}|system={{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|سسٽم پيغامن ۾ استعمال}}&lt;noinclude&gt;|nocat=true&lt;/noinclude&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{دستاويز}}&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي ڳنڍڻ /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو، هتي نه! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ci0r9tdi1h0agibw5fxn6z48es3eg5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وولگا درياھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90623</id>
    <revision>
      <id>374715</id>
      <parentid>372203</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48109" sha1="pvzthog3y4p1a4f45uknrgxx700qbxw" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==جاگرافي==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|زِگولي جبلن ۾ وولگا]]

وولگا نديءَ تي ڪيتريون ئي مختلف قومون رهنديون هيون, جن ۾   ڪيتريون ئي مشرقي سلاو وياتچي قبيلا هيون, جن جديد روسين جي ترقي ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; مٿئين وولگا جي ڪناري تي پهرين رڪارڊ ٿيل ماڻهن ۾ فنڪ ماري (&lt;small&gt;Мари&lt;/small&gt;) ۽ مريا (&lt;small&gt;Мäрӹ&lt;/small&gt;) ماڻهو به شامل هئا. جتي وولگا ميدانن مان وهندو آهي, اهو علائقو 200 ق.م. کان ايراني سرماتين ماڻهن پاران پڻ آباد هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; قديم زماني کان وٺي (&quot;روس رياست&quot; جي ترقي کان به اڳ) وولگا ندي هڪ اهم واپاري رستو هو, جتي نه رڳو [[سلاو]]، [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ فنڪ ماڻهو رهندا هئا, پر اهو پڻ جتي [[وچ اوڀر]] جي عرب دنيا واپار ذريعي نارڊڪ ملڪن جي ورانگين ماڻهن سان ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 هين ۽ 9 هين صدي ۾, نوآباديات ڪيوان روس کان شروع ٿي. ڪيوان روس کان سلاو عيسائيت کي مٿئين وولگا ۾ آندو ۽ غير سلاو مقامي ماڻهن جو هڪ حصو عيسائيت کي اختيار ڪيو ۽ آهستي آهستي اوڀر سلاو بڻجي ويو. باقي ماري ماڻهن اوڀر ۾ تمام گهڻي اندرئين علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڪيترن ئي صدين دوران سلاو مقامي فنڪ آبادي, جهڙوڪ ميريا، ميشچيرا ۽ موروما ماڻهو  کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. وولگا فنڪ نسل جي بچيل ماڻهن ۾ وچ وولگا جا ماريس، ايرزيا ۽ موڪش شامل آهن. ان کان علاوه خزر ۽ بلغاري ماڻهو وولگا نديءَ جي بيسن جي مٿئين، وچين ۽ هيٺين حصي ۾ آباد هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هُن کان علاوه, ابتدائي ترڪ قبيلا 7 صدي ۾ پهتا ۽ وچين ۽ هيٺين وولگا تي ڪجهه فنو-يوگرڪ ۽ هند-يورپي آبادي کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. ترڪ عيسائي چواش ۽ مسلم وولگا تاتار وچين دور جي وولگا بلغاريا جي آبادي جا اولاد آهن. هڪ ٻيو ترڪ گروپ, نوگائي, اڳ ۾ هيٺين وولگا ميدانن ۾ آباد هو.

وولگا علائقو هڪ جرمن اقليتي گروهه، وولگا جرمنن جو گهر آهي. ڪيٿرائن دي گريٽ 1763 ۾ هڪ منشور جاري ڪيو, جن ۾ سڀني پرڏيهين کي اچڻ ۽ علائقي کي آباد ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. انهن کي ائين ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ترغيبون ڏنيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;اهو جزوي طور تي علائقي کي ترقي ڏيڻ لاءِ, پر اوڀر ۾ روسين ۽ منگولن جي وچ ۾ هڪ بفر زون فراهم ڪرڻ لاءِ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; جرمن علائقن ۾ حالتن جي ڪري, جرمنن وڏي تعداد ۾ جواب ڏنو. سوويت يونين جي تحت علائقي جو هڪ ٽڪرو وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ تبديل ڪيو ويو.

&lt;small&gt;22&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;1941&lt;/small&gt; تي, [[هٽلر]] جرمن-سوويت جنگ شروع ڪئي. &lt;small&gt;28&lt;/small&gt; آگسٽ 1941 تي, اسٽالن يو ايس ايس آر جي سپريم سوويت جي پريزيڊيم کي 'وولگا علائقي ۾ رهندڙ جرمنن جي آبادڪاري' تي هڪ فرمان منظور ڪرايو. تقريبن &lt;small&gt;4,00,000&lt;/small&gt; باقي وولگا جرمنن تي اجتماعي تعاون جو الزام لڳايو ويو. انهن کي [[سائبيريا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو ۽ 'ليبر آرمي' (Трудармия) جي مزدور ڪئمپن ۾ مجبور ڪيو ويو. انهن مان هزارين مري ويا, گهڻا روسي جرمن (مرد ۽ عورتون) آڪٽوبر 1942 ۽ ڊسمبر 1943 جي وچ ۾ 'جبري طور تي' هئا.

1964 ۾. انهن کي سرڪاري طور تي تعاون جي الزام کان آزاد ڪيو ويو. جيتوڻيڪ پابندين سان. 1964 خروشچوف دور جي خاتمي جي نشاندهي ڪئي. جيڪو اسٽالن جي موت کان پوءِ 1953 ۾ شروع ٿيو هو. ٿڌ جو دور لڳ ڀڳ 1956 کان آڪٽوبر 1964 تائين رهيو. 1972 ۾ سفر جي آزادي ڏني وئي. وولگا ڏانهن واپسي جي اجازت ڏني وئي. پر واضح طور تي جلاوطني کان اڳ آباد ٿيل آباديءَ ڏانهن نه. اهو صرف سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?'']{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|خلا مان درياءَ ۽ [[وولگوگراڊ]] جو نظارو
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|وولگا نديءَ جو ڊيلٽا. &lt;small&gt;ٽيرا/موڊس ([[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]]). 12-07-2010&lt;/small&gt;
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|ٽيرا/موڊس، 2002-05-17&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt; File:Volgograd_44.67670E_48.66724N.jpg|ٽيرا/موڊس، 2001-10-10. 
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|وولگا نديءَ جو ڊيلٽا، &lt;small&gt;ٽيرا/موڊس ([[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]]). 12-07-2010&lt;/small&gt;. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. &lt;/gallery&gt;
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==
وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>pvzthog3y4p1a4f45uknrgxx700qbxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پراجڪتا ڪولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91273</id>
    <revision>
      <id>374738</id>
      <parentid>359065</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T00:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26020" sha1="iw12g7l5kp3g1ho6r84lyec3nnzbfth" xml:space="preserve">

'''پرجڪتا ڪولي''' (پيدائش 27 جون 1993) هڪ هندستاني يوٽيوبر ۽ اداڪاره آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dnaindia.com/business/report-youtuber-prajakta-koli-net-worth-monthly-income-instagram-followers-indian-education-career-business-news-3029737|title=Meet Prajakta Koli, popular Youtuber who earns Rs 40 lakh monthly from YouTube, her net worth is....|work=[[Daily News and Analysis]]|access-date=6 May 2023}}&lt;/ref&gt; هو پنهنجي يوٽيوب چينل Möstly Scene ۽ Netflix جي رومانوي ڊراما سيريز Messached (2020 کان) ۽ سنگل پاپا (2025) تي پنهنجي پرفارمنس لاءِ مشهور آهي. هن فلمن جگ جگ جيو (2022) ۽ سني سنسڪري جي تلسي ڪماري (2025) ۾ پڻ معاون ڪردار ادا ڪيا آهن.

== ابتدائي ۽ ذاتي زندگي ==
پرجاڪتا ٿاڻي ، مهاراشٽر ۾ پيدا ٿيو ۽ وڏو ٿيو. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thequint.com/neon/day-in-the-life-of-youtuber-prajakta-koli-aka-mostlysane|title=Offline With an Internet Star: A Day in the Life of MostlySane|last=Jaleel|first=Bilal|date=6 February 2019|website=[[The Quint]]|language=en|access-date=25 November 2020}}&lt;/ref&gt; هن وسنت وهار هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ ملنڊ جي وي جي وازي ڪاليج آف آرٽس، سائنس اينڊ ڪامرس مان ماس ميڊيا جي بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي. &lt;ref name=&quot;Outlook-Comedienne&quot;&gt;{{Cite web|url=https://wow.outlookbusiness.com/prajakta-koli/|title=Meet the comedienne with the largest YouTube fan-base in India: The &quot;MostlySane&quot; Prajakta Koli|last=Ghosh|first=Debangana|work=Outlook Business WoW|language=en-US|access-date=25 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IndiaToday-Queen-2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/story/queen-of-content-prajakta-koli-takes-us-inside-her-life-as-a-popular-youtuber-1239456-2018-05-23|title=Queen of content Prajakta Koli takes us inside her life as a popular YouTuber|last=Matra|first=Adila|date=23 May 2018|website=[[India Today]]|language=en|access-date=25 November 2020}}&lt;/ref&gt; هن جو پيءُ هڪ ريسٽورنٽ آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.news18.com/viral/meet-prajakta-koli-mostlysane-youtuber-profile-8483419.html|title=Meet Prajakta Koli, Whose Journey From YouTube to Bollywood is 'MostlyInsane'|date=2 August 2023|work=[[News18]]|access-date=17 September 2023}}&lt;/ref&gt;

2023 ۾، ڪولي پنهنجي ڊگهي وقت جي بواءِ فرينڊ وڪيل ورشنڪ خانال سان پنهنجي مصروفيت جو اعلان ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/prajakta-koli-vrishank-khanal-announce-engagement-101694922982657.html|title=Prajakta Koli gets engaged to boyfriend Vrishank Khanal, shares pic; Maitreyi Ramakrishnan, Varun Dhawan react|date=2023-09-17|work=Hindustan Times|access-date=2025-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115095803/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/prajakta-koli-vrishank-khanal-announce-engagement-101694922982657.html|archive-date=2023-11-15|language=en-us}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جي 13 سالن جي ڊگهي ڪچهري جو عرصو هو ۽ ملاقات تڏهن ٿي جڏهن پرجڪتا 18 سالن جي هئي ۽ ورشنڪ 22 سالن جي هئي. &lt;ref&gt;{{Citation|title=Real Talk With MostlySane|date=13 November 2025|url=https://www.youtube.com/watch?v=YSdhgCHgA8Y&amp;t=114s}}&lt;/ref&gt; 25 فيبروري 2025 تي ، ڪولي ڪرجت ۾ خانال سان شادي جي ٻَڌڻ ۾ ٻڌو. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/prajakta-koli-ties-the-knot-with-longtime-boyfriend-vrishank-khanal/article69265110.ece|title=Prajakta Koli ties the knot with longtime boyfriend Vrishank Khanal|last=ANI|date=2025-02-26|work=The Hindu|access-date=2025-02-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/prajakta-koli-vrishank-khanal-are-married-see-first-official-wedding-pics-as-bride-and-groom-stun-in-white-and-gold-101740501675968.html|title=Prajakta Koli, Vrishank Khanal are married! See first official wedding pics as bride and groom stun in white and gold|date=2025-02-25|work=Hindustan Times|access-date=2025-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250226110640/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/prajakta-koli-vrishank-khanal-are-married-see-first-official-wedding-pics-as-bride-and-groom-stun-in-white-and-gold-101740501675968.html|archive-date=2025-02-26|language=en-us}}&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==

=== شروعاتي ڪيريئر ۽ يوٽيوب چينل ===
ڪولي پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ممبئي ۾ فيور 104 ايف ايم ريڊيو اسٽيشن تي آر جي طور تي انٽرن جي حيثيت سان ڪئي ، ۽ بعد ۾ هڪ يوٽيوب چينل شروع ڪيو. &lt;ref name=&quot;Outlook-Comedienne2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://wow.outlookbusiness.com/prajakta-koli/|title=Meet the comedienne with the largest YouTube fan-base in India: The &quot;MostlySane&quot; Prajakta Koli|last=Ghosh|first=Debangana|work=Outlook Business WoW|language=en-US|access-date=25 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IndiaToday-Queen-20182&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/story/queen-of-content-prajakta-koli-takes-us-inside-her-life-as-a-popular-youtuber-1239456-2018-05-23|title=Queen of content Prajakta Koli takes us inside her life as a popular YouTuber|last=Matra|first=Adila|date=23 May 2018|website=[[India Today]]|language=en|access-date=25 November 2020}}&lt;/ref&gt;

ڪولي فيبروري 2015 ۾ پنهنجو چينل MostlySane شروع ڪيو. &lt;ref name=&quot;Outlook-Comedienne3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://wow.outlookbusiness.com/prajakta-koli/|title=Meet the comedienne with the largest YouTube fan-base in India: The &quot;MostlySane&quot; Prajakta Koli|last=Ghosh|first=Debangana|work=Outlook Business WoW|language=en-US|access-date=25 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IndiaToday-Queen-20183&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/story/queen-of-content-prajakta-koli-takes-us-inside-her-life-as-a-popular-youtuber-1239456-2018-05-23|title=Queen of content Prajakta Koli takes us inside her life as a popular YouTuber|last=Matra|first=Adila|date=23 May 2018|website=[[India Today]]|language=en|access-date=25 November 2020}}&lt;/ref&gt; هن 2018 ۾ دهلي ۾ يوٽيوب فين فيسٽ ۽ 2019 ۾ ممبئي ۾ پرفارم ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afaqs.com/news/digital/54782_uber-eats-vivo-5-star-do-tamasha-at-youtube-fanfest-2019|title=Uber Eats, Vivo, 5 Star do tamasha at YouTube FanFest 2019|date=7 April 2019|website=afaqs!|access-date=6 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.socialmediadissect.com/creators-dissect/youtube-fanfest-2023-was-a-smashing-hit/|title=Creators lit up YouTube Fanfest 2023 - Social Media Dissect %|last=Admin|date=2023-09-28|website=Social Media Dissect|language=en-US|access-date=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://youthopia.sg/read/youtube-fanfest-to-make-physical-return-to-singapore-k-pop-group-billlie-to-take-the-stage/|title=YouTube Fanfest to make physical return to Singapore; K-pop group Billlie to take the stage|last=Sim|first=Sherlyn|date=2022-10-12|website=youthopia.sg|language=en-US|access-date=2023-11-20}}&lt;/ref&gt; 2020 ۾ ، هن پنهنجي يوٽيوب اوريجنلز شو پريٽي فٽ جي شروعات جو اعلان ڪيو. پهرين قسط 21 جنوري تي جاري ڪئي وئي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.socialsamosa.com/2020/01/youtube-fitness-themed-original-show-indian-market-pretty-fit/|title=YouTube announces fitness-themed Original show in Indian market|last=Samosa|first=Social|date=17 January 2020|website=Social Samosa|language=en-US|access-date=20 January 2020}}&lt;/ref&gt;

اپريل 2019 ۾ ، يوٽيوب جي اڳوڻي سي اي او سوسن ووجڪيڪي پرجڪتا ڪولي جي 'ريئل ٽاڪ اڱارو' سيريز کي هڪ هندستاني يوٽيوبر سان هن جي پهرين رابطي لاءِ انٽرويو پليٽ فارم طور چونڊيو. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.forbesindia.com/article/special/responsibility-has-become-a-huge-focus-for-youtube-susan-wojcicki/53085/1|title=Responsibility Has Become A Huge Focus For YouTube: Susan Wojcicki|website=[[Forbes India]]|language=en|access-date=27 February 2020}}&lt;/ref&gt; سيريز ۾ سڌگرو ۽ اداڪارن جهڙوڪ آدم سينڊلر ۽ جينيفر اينسٽن سان انٽرويو پڻ شامل آهن. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://isha.sadhguru.org/in/en/wisdom/video/why-sadhguru-riding-30000-km-on-motorcycle|title=Why is Sadhguru Riding 30,000 km on a Motorcycle? {{!}} Prajakta Koli with Sadhguru|website=isha.sadhguru.org|language=en|access-date=2023-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.socialketchup.in/weekly-roundup-march-31/|title=From Mrunal Panchal meeting Selena Gomez to Prajakta Koli interviewing Jennifer Aniston and Adam Sandler, this weekly roundup is filled with fun updates - Social Ketchup|last=Singh|first=Piyush|date=2023-03-31|language=en-US|access-date=2023-06-17}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2025 ۾، ڪولي پهريون هندستاني مواد ٺاهيندڙ بڻجي ويو جيڪو TIME100 تخليقڪارن جي فهرست ۾ شامل ٿيو، جنهن سڄي دنيا مان 100 بااثر ڊجيٽل تخليقڪارن کي تسليم ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Carlin|first=Shannon|date=2025-07-09|title=Prajakta Koli: TIME100 Creators 2025|url=https://time.com/collections/time100-creators-2025/7299164/prajakta-koli/|access-date=2025-07-10|magazine=TIME|language=en|archive-date=2025-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250710170222/https://time.com/collections/time100-creators-2025/7299164/prajakta-koli/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== اداڪاري ===
جولاءِ 2020 ۾ ، ڪولي هڪ مختصر فلم جاري ڪئي ، خيالي پلو.&lt;ref&gt;{{Cite press release|title=YouTube Star Prajakta Koli Makes Acting Debut with Short Film 'Khayali Pulav'|url=https://www.news18.com/news/buzz/youtube-star-prajakta-koli-makes-acting-debut-with-short-film-khayali-pulav-2708641.html|access-date=23 July 2020|website=News18}}&lt;/ref&gt; هن پوءِ نومبر 2020 ۾ رليز ٿيل Netflix سيريز Mismatched ۾ اداڪاري ڪئي. &lt;ref&gt;{{Citation|title=Mismatched Season 1 Review: Same old, same old...|newspaper=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/reviews/hindi/mismatched/season-1/seasonreview/79298405.cms|access-date=10 November 2021}}&lt;/ref&gt;2022 ۾، هوءَ ڌرما پروڊڪشن جي فلم جگ جگ جويو&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/prajakta-koli-makes-her-bollywood-debut-with-karan-johars-jug-jugg-jeeyo/articleshow/79269088.cms|title=Prajakta Koli makes her Bollywood debut with Karan Johar's 'Jug Jugg Jeeyo'|last=Dey Purkayastha|first=Pallabi|date=17 November 2020|website=[[The Times of India]]|language=en|access-date=24 November 2020}}&lt;/ref&gt; ۽ مس ميچڊ (سيزن 2) ۾ نظر آئي. ''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/mismatched-season-2-begins-shooting-7458601/|title=Mismatched Season 2 begins shooting|date=17 August 2021|website=[[The Indian Express]]|language=en|access-date=10 November 2021}}&lt;/ref&gt;'' 2023 ۾، هن هڪ زي ٿيٽر ٽيلي پلي جي سرخي ڪئي جنهن جو نالو آهي شادي ناهي هو ساکتي جنهن جي هدايتڪاري آڪرش کھرانا ڪئي هئي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/prajakta-koli-i-wanted-to-be-a-radio-jockey-and-then-youtube-just-happened-exclusive/articleshow/98119058.cms?from=mdr|title=Prajakta Koli: I wanted to be a radio jockey and then YouTube just happened - Exclusive|date=2023-02-21|work=[[The Times of India]]|access-date=2023-05-06|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/prajakta-koli-on-the-importance-of-marriage-life-as-an-influencer-and-trolls-news-265433|title=Prajakta Koli On The Importance Of Marriage, Life As An Influencer, And Trolls|date=26 February 2023|work=[[Outlook India]]|access-date=6 May 2023}}&lt;/ref&gt; هن انو مينن جي پراسرار فلم نيات ۾ وديا بالن، رام ڪپور، راهول بوس، ميتا وششٿ، نيرج ڪابي، شاهانا گوسوامي، امرتا پوري، ديپنيتا شرما ۽ ششانڪ اروڙا سان گڏ ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vidya-balan-starrer-neeyat-goes-on-floors-amazon-prime-video-movie-7910361/|title=Vidya Balan-starrer Neeyat goes on floors, see photo|date=10 May 2022|work=[[The Indian Express]]|access-date=19 May 2023}}&lt;/ref&gt;2025 ۾، هوءَ ڊارر شو انڌيرا (ٽي وي سيريز) ۾ ظاهر ٿي، ايڪسل انٽرٽينمينٽ پاران تيار ڪيل پرائم ويڊيو لاءِ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/lifestyle/surveen-chawla-and-prajakta-koli-team-up-for-horror-series-unseen-465492|title=Surveen Chawla and Prajakta Koli team up for horror series Unseen|date=29 December 2022|work=[[The Tribune India]]|access-date=19 May 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.forbesindia.com/article/special/responsibility-has-become-a-huge-focus-for-youtube-susan-wojcicki/53085/1|title=Responsibility Has Become A Huge Focus For YouTube: Susan Wojcicki|website=[[Forbes India]]|language=en|access-date=27 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/kareena-kapoor-khan-digs-ground-video-goes-viral/21848178|title=Kareena Kapoor Khan digs ground; video goes viral|date=5 October 2019|website=[[Mid-Day]]|language=en|access-date=27 February 2020}}&lt;/ref&gt;

هن مراٺي سئنيما ۾ ڪرنتي جيوتي وديالي مراٺي مڌيم سان پنهنجي شروعات ڪئي جيڪا تجارتي ڪاميابي بڻجي وئي. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/prajakta-koli-makes-marathi-film-debut-krantijyoti-vidyalay-feels-like-coming-home/|title=Prajakta Koli makes Marathi film debut with Krantijyoti Vidyalay: “Feels like coming home”|date=2025-09-16|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2025-11-20}}&lt;/ref&gt;

== فلموگرافي ==
{{Pending films key}}

=== فلمون ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! سال
! عنوان
! ڪردار
! نوٽس
! حوالو.
|-
| 2020
| ''خيالي پلائو''
| آشا
| مختصر فلم
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/khayali-pulao-review-prajakta-koli-short-film-is-simple-sweet-and-uplifting-6505519/|title=Khayali Pulao review: Prajakta Koli's short film is simple, sweet and uplifting|date=14 July 2020|website=The Indian Express|language=en|access-date=10 November 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| ''[[جڳ جڳ جيو|جگجگ جيئو]]''
| گني سيني
|
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/neetu-kapoor-kicks-off-jug-jug-jiyo-with-anil-varun-kiara-and-a-note-to-rishi-kapoor-1740614-2020-11-13|title=Neetu Kapoor kicks off Jug Jug Jiyo with Anil, Varun, Kiara and a note to Rishi Kapoor|date=13 November 2020|website=India Today|language=en|access-date=10 November 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2023
| ''يه شادي نهي هو سڪتي''
| پريا
| ٽيلي پلي
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/prajakta-koli-shikha-talsania-to-bring-1990s-nostalgia-with-yeh-shaadi-nahi-ho-sakti--news-261192|title=Prajakta Koli, Shikha Talsania To Bring 1990s Nostalgia With 'Yeh Shaadi Nahi Ho Sakti'|date=10 February 2023|website=Outlook India|language=en|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''نيات''
| جي جي &quot;ڪب ڪمار&quot;
|
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vidya-balan-starrer-neeyat-goes-on-floors-amazon-prime-video-movie-7910361/|title=Vidya Balan-starrer Neeyat goes on floors|date=10 May 2022|website=The Indian Express|language=en|access-date=3 July 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/vidya-balan-ram-kapoor-to-star-in-anu-menons-murder-mystery-neeyat|title=Anu Menon's murder mystery 'Neeyat'|website=Free Press Journal|language=en|access-date=3 July 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025
| &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwAgE&quot;&gt;سني سنسڪاري جي تلسي ڪماري&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;
| ڊمپل
| ڪيميو ظهور
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/sunny-sanskari-ki-tulsi-kumari-x-reviews-rohit-saraf-and-surprise-cameo-win-hearts-varun-dhawan-janhvi-kapoor-sanya-101759423950693.html|title=Rohit Saraf and a surprise cameo win hearts in Sunny Sanskari Ki Tulsi Kumari|date=2025-10-02|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-10-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026
| ''Krantijyoti Vidyalay Marathi Madhyam''
| انجلي راڻ
| مراٺي ۾ شروعات
| &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/prajakta-koli-makes-marathi-film-debut-krantijyoti-vidyalay-feels-like-coming-home/|title=Prajakta Koli makes Marathi film debut with Krantijyoti Vidyalay: “Feels like coming home”|date=2025-09-16|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2025-11-20}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/prajakta-koli-makes-marathi-film-debut-krantijyoti-vidyalay-feels-like-coming-home/ &quot;Prajakta Koli makes Marathi film debut with Krantijyoti Vidyalay: &quot;Feels like coming home&quot;&quot;]. ''Bollywood Hungama''. 16 September 2025&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;20 November&lt;/span&gt; 2025&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/prajakta-koli-on-her-marathi-film-debut-it-feels-like-coming-back-to-my-roots-101759729251690.html|title=Prajakta Koli on her Marathi film debut: It feels like coming back to my roots|date=2025-10-06|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-20}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ٽيليويزن ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#b0c4de; text-align:center;&quot;
!سال
! عنوان
! ڪردار
! نوٽس
! حوالو.
|-
| 2020–هاڻوڪو
| ''بي ترتيب''
| ڊمپل آهوجا
| 3 موسمون
| &lt;ref&gt;{{Citation|title=Mismatched Web Series: Review, Trailer, Star Cast, Songs, Actress Name, Actor Name, Posters, News &amp; Videos|journal=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/reviews/hindi/mismatched/seriesreview/79298252.cms|access-date=11 August 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/mismatched-season-2-begins-shooting-7458601/|title=Mismatched Season 2 begins shooting|date=17 August 2021|website=The Indian Express|language=en|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/prajakta-koli-rohit-saraf-on-netflix-series-mismatched-7053653/|title=Mismatched felt like the perfect project to step out of YouTube universe, says Prajakta Koli|date=2020-11-18|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-05-20}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021
| ''ڪاميڊي پريميئم ليگ''
| ميزبان
|
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/comedy-premium-league-review-the-closest-india-will-get-to-a-saturday-night-live-7463321/|title=Comedy Premium League review: The closest India will get to a Saturday Night Live|date=21 August 2021|website=The Indian Express|language=en|access-date=23 August 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| ''زنداگيناما''
| ميرا
|
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2025
| ''انڌيرا''
| رومي
|
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.moneycontrol.com/entertainment/ott/horror-and-supernatural-are-the-way-to-go-on-prime-video-article-12493361.html|title=Horror and supernatural are the way to go on Prime Video|date=2024-03-20|website=Moneycontrol|language=en|access-date=2024-03-20}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ottplay.com/news/amazon-prime-videos-andhera-stars-this-social-media-influencer-along-with-surveen-chawla-and-karanvir-malhotra/3963d5e602813|title=Amazon Prime Video's Andhera stars THIS social media influencer, along with Surveen Chawla and Karanvir Malhotra|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-03-20}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''اڪيلو پيءُ''
| نمرتا گيهلوت
| نيٽ فلڪس سيريز
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/single-papa-kunal-keemu-headlines-new-netflix-comedy-series|title='Single Papa': Kunal Kemmu Headlines New Netflix Comedy Series|date=19 November 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=20 November 2025}}&lt;/ref&gt;
|}

=== موسيقي وڊيو ۾ نمائشون ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!سال
! عنوان
! ڳائڻو
! حوالو.
|-
| 2024
| &quot;گم ٿيل ۽ مليو&quot;
| تاروڪ رائنا
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.lokmattimes.com/entertainment/taaruk-raina-talks-about-the-journey-behind-his-new-song-lost-and-found-a475/|title=Taaruk Raina Talks About the Journey Behind His New Song &quot;Lost and Found&quot;|last=|date=2024-08-28|website=Lokmat Times|language=en|access-date=2024-08-30}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025
| &quot;رازداريان&quot;
| ساگر ڀاٽيا
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/catch-prajakta-koli-taaruk-raina-living-the-raazdaariyan-dream-in-sagar-bhatias-powerful-new-track-1861050|title=Prajakta Koli and Taaruk Raina living the &quot;Raazdaariyan&quot; dream in Sagar Bhatia's powerful new track|last=|first=|date=2025-02-13|website=www.deccanchronicle.com|language=en|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;
|}

== ڊسڪوگرافي ==

=== سنگلز ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!سال
! عنوان
! حوالو.
|-
| 2017
| &quot;بي شرم&quot; &lt;small&gt;(خاصيت Raftaar )&lt;/small&gt;
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.shethepeople.tv/home-top-video/prajakta-koli-leading-female-influencer-here-what-you-should-know-about-this-actor/|title=Prajakta Koli: Here's What You Should Know About This Female Influencer-Turned-Actor – SheThePeople TV|language=en-US|access-date=}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2018
| &quot;ڪو به ڏوهه ناهي&quot;
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-prajakta-koli-s-video-to-be-screened-by-the-un-2684613|title=Prajakta Koli's video to be screened by the UN|last=|first=|date=|website=DNA India|language=en|access-date=}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2020
| &quot;يه دِس گانا هي&quot;
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://music.apple.com/us/album/yeh-diss-gaana-hai-single/1531370149|title=Yeh Diss Gaana Hai – Single By Prajakta Koli|date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| &quot;پر لاڪ ڊائون هو ويو&quot;
| &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.socialketchup.in/ytff-2020-performance-prajakta-koli/|title=Prajakta Koli's song &quot;Par Lockdown Ho Gaya&quot; for her YTFF 2020 Performance is the new lockdown anthem|last=|first=|date=12 October 2020|website=|language=en-US|access-date=}}&lt;/ref&gt;
|}

== ايوارڊ ۽ نامزدگيون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!سال
! ايوارڊ
! زمرو
! ڪم
! نتيجو
! حوالو.
|-
| 2021
| ڊي ٽائم ايمي ايوارڊز
| شاندار ڏينهن جو وقت غير افسانوي خاص
| ''دستاويزي فلم - تبديلي لاءِ تخليق ڪندڙ''|{{کٽيو}}
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatoday.in/television/international-shows/story/prajakta-koli-wins-daytime-emmy-award-for-creators-for-change-thanks-michelle-obama-1820776-2021-06-29|title=Prajakta Koli wins Daytime Emmy Award for Creators for Change, thanks Michelle Obama|date=29 June 2021|website=India Today|language=en|access-date=2023-04-24}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.aninews.in/news/entertainment/out-of-box/prajakta-koli-extends-gratitude-to-michelle-obama-over-their-daytime-emmy-win20210628214154/|title=Prajakta Koli extends gratitude to Michelle Obama over their Daytime Emmy win|website=ANI News|language=en|access-date=2023-04-24}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2023
| بالي ووڊ هنگاما اسٽائل آئڪن
| سڀ کان وڌيڪ اسٽائلش ڊجيٽل انٽرٽينر (عورت) |{{NA}}|{{کٽيو}}
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.bollywoodhungama.com/style-icons/winners.php|title=Complete List of Winners of Bollywood Hungama Style Icon Awards|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=2023-04-24}}&lt;/ref&gt;
|-
| فلم فيئر ايوارڊ
| بهترين عورت ڊيبيو
| ''[[جڳ جڳ جيو|جگجگ جيئو]]''|{{نامزد}}
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-68th-hyundai-filmfare-awards-2023-with-maharashtra-tourism-58094.html|title=Nominations For The 68th Hyundai Filmfare Awards 2023 With Maharashtra Tourism|website=filmfare.com|language=en|access-date=2023-04-24}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| بالي ووڊ هنگاما اسٽائل آئڪن
| سال جو سڀ کان وڌيڪ اسٽائلش ڊجيٽل اسٽار |{{n/a}}|{{کٽيو}}
| &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.bollywoodhungama.com/style-icons/winners.php|title=Bollywood Hungama Style Icons 2024 Winners|website=Bollywood Hungama|access-date=2024-05-03}}&lt;/ref&gt;
|}

== حوالا ==

[[زمرو:ممبئي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]]
[[زمرو:مراٺي ماڻهو]]
[[زمرو:1993ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:ايڪيهين صدي جون ڀارتي اداڪارائون]]
[[زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:ڀارتي فلمي اداڪارائون]]
[[زمرو:ممبئي جون اداڪارائون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>iw12g7l5kp3g1ho6r84lyec3nnzbfth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>منميت ڪور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92118</id>
    <revision>
      <id>374692</id>
      <parentid>368085</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16140" sha1="jvicgnp6at7od1y9ruusuiwehno4cdm" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=منميت ڪور|nationality=پاڪستاني|alma_mater=جناح ڪاليج فار وومين، پشاور.|occupation=صحافي، سماجي ورڪر|organization=HUM TV|awards=30 سالن کان گهٽ عمر جي 100 سڀ کان وڌيڪ بااثر سک شخصيتون}}

'''منميت ڪور''' هڪ پاڪستاني [[صحافي]] ۽ [[سماجي ڀلائي|سماجي ڪارڪن]] آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://thenewscrunch.com/manmeet-kaur-pakistani-journalist-wiki-bio-profile-unknown-facts-and-family-details-revealed/21180/|title=Manmeet Kaur Pakistani journalist Wiki, Bio, Profile, Unknown Facts and Family Details revealed|last=Kiran|first=Jessica|date=2020-05-19|website=TheNewsCrunch|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; هوءَ [[پاڪستان]] جي پهرين [[سک]] صحافي آهي &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://sikhsiyasat.net/meet-manmeet-kaur-the-first-sikh-news-reporter-working-in-pakistan/|title=Meet Manmeet Kaur, The First Sikh News Reporter Working In Pakistan|date=2018-05-24|website=Sikh Siyasat News|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.thequint.com/neon/gender/first-woman-sikh-reporter-in-pakistan-manmeet-kaur|title=5 Things About Pak's First Woman Sikh Reporter You Didn't Know|last=Khybri|first=Garvita|date=2018-05-29|website=TheQuint|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; ۽ پهرين جيڪا 30 سالن کان گهٽ عمر جي 100 بااثر سک شخصيتن لاءِ نامزد ڪئي وئي آهي &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.news18.com/news/world/pakistans-first-sikh-woman-journalist-among-top-100-influential-sikhs-under-30-2623425.html|title=Pakistan's First Sikh Woman Journalist Among Top 100 Influential Sikhs Under 30|date=2020-05-17|website=News18|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==
ڪور جو تعلق پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخواهه]] جي [[پشاور]] سان آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.newsupdate.pk/pakistans-first-female-sikh-journalist-nominated-for-uk-award/|title=Pakistan's first feminine Sikh journalist nominated for UK award|last=|first=|date=2020-05-17|website=Pakistan Latest News Updates|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127092813/https://www.newsupdate.pk/pakistans-first-female-sikh-journalist-nominated-for-uk-award/|archive-date=27 November 2020|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; منميت جا چار ڀائر آهن. سندس پيءُ هڪ رٽائرڊ ڪاروباري شخص هو. هن جناح ڪاليج فار وومين ، پشاور مان [[سماجي سائنس]] ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ڊگري حاصل ڪئي آهي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://globalpunjabtv.net/pakistans-1st-woman-sikh-journalist-manmeet-kaur-nominated-for-uk-award|title=Pakistan's 1st woman Sikh journalist Manmeet Kaur nominated for UK award|date=2020-05-17|website=Global Punjab|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://nayadaur.tv/amp/2020/05/pakistans-first-sikh-female-reporter-wins-uk-award/|title=Pakistan's First Sikh Female Reporter Wins UK Award|last=Daur|first=Naya|date=2020-05-16|website=Naya Daur|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; منميت شادي شده آهي ۽ ان جو هڪ ٻار آهي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.tnn.com.pk/first-female-sikh-journalist-from-peshawar-nominated-for-uk-award/|title=First female Sikh journalist from Peshawar nominated for UK award {{!}} TNN|last=|first=|date=2020-05-05|website=TNN {{!}} Tribal News Network|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==
منميت شروع ۾ ماڊل ٿيڻ چاهيندو هو ۽ پاڪستان جو پهريون سک ماڊل ٿيڻ جو خواهشمند هو. بهرحال منميت جو چوڻ آهي ته هوءَ پاڪستان ۾ سک برادري لاءِ ڪيترن ئي سماجي ۽ ثقافتي مسئلن جو احاطو ڪرڻ چاهي ٿي ۽ هن صحافت کي ڪيريئر طور چونڊيو. هوءَ پنهنجي چاچي راجيش ٽوني سنگهه کان صحافت جي پيروي ڪرڻ لاءِ متاثر هئي. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://globalpunjabtv.net/pakistans-1st-woman-sikh-journalist-manmeet-kaur-nominated-for-uk-award|title=Pakistan's 1st woman Sikh journalist Manmeet Kaur nominated for UK award|date=2020-05-17|website=Global Punjab|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; جڏهن منميت صحافت ۾ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي ، هن جي خاندان هن جو مددگار نه هو. هنن چيو ته عورتن لاءِ مناسب نه هو ته هو پنهنجي گهرن کان ٻاهر ڪم ڪن. بهرحال ، منميت جو سک برادري جي ڪهاڻين تي ڌيان ڏيڻ آخرڪار هن جي ماڻهن کي خوش ڪري ڇڏيو ۽ جلد ئي هن کي پنهنجي برادري جي حمايت حاصل ٿي. &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tnn.com.pk/first-female-sikh-journalist-from-peshawar-nominated-for-uk-award/|title=First female Sikh journalist from Peshawar nominated for UK award {{!}} TNN|last=|first=|date=2020-05-05|website=TNN {{!}} Tribal News Network|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt;

صحافي طور ڪم ڪرڻ کان اڳ، منميت ٽن سالن تائين ڪمپيوٽر اڪيڊمي ۾ ايڊمنسٽريٽر طور ڪم ڪيو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://globalpunjabtv.net/pakistans-1st-woman-sikh-journalist-manmeet-kaur-nominated-for-uk-award|title=Pakistan's 1st woman Sikh journalist Manmeet Kaur nominated for UK award|date=2020-05-17|website=Global Punjab|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://globalpunjabtv.net/pakistans-1st-woman-sikh-journalist-manmeet-kaur-nominated-for-uk-award &quot;Pakistan's 1st woman Sikh journalist Manmeet Kaur nominated for UK award&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127105820/https://globalpunjabtv.net/pakistans-1st-woman-sikh-journalist-manmeet-kaur-nominated-for-uk-award |date=2020-11-27 }}. ''Global Punjab''. 17 May 2020&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 November&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

2018 ۾، هوءَ هڪ خانگي طور تي هلندڙ نيوز چينل &quot; HUM TV &quot; ۾ شامل ٿي، جتي هوءَ پاڪستان ۾ پهرين سک عورت صحافي بڻجي وئي. هوءَ هڪ سرگرم ڪارڪن پڻ آهي ۽ پاڪستان ۾ سک اقليتي برادري جي ڪهاڻين کي ڍڪڻ ۽ عورتن جي حقن جي وڪالت ۾ ڪم ڪيو آهي. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.tribuneindia.com/news/world/pakistans-first-sikh-woman-journalist-among-top-100-influential-sikhs-under-30-85678|title=Pakistan's first Sikh woman journalist among top 100 influential Sikhs under 30|last=|first=|website=Tribuneindia News Service|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://nayadaur.tv/amp/2020/05/pakistans-first-sikh-female-reporter-wins-uk-award/|title=Pakistan's First Sikh Female Reporter Wins UK Award|last=Daur|first=Naya|date=2020-05-16|website=Naya Daur|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFDaur2020&quot;&gt;Daur, Naya (16 May 2020). [http://nayadaur.tv/amp/2020/05/pakistans-first-sikh-female-reporter-wins-uk-award/ &quot;Pakistan's First Sikh Female Reporter Wins UK Award&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613094838/https://nayadaur.tv/amp/2020/05/pakistans-first-sikh-female-reporter-wins-uk-award/ |date=2020-06-13 }}. ''Naya Daur''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 November&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ايوارڊ ==
2020 ۾، منميت سنگهه، 25 سالن جي عمر ۾، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://southasiamonitor.org/pakistan/pakistans-first-female-sikh-journalist-nominated-uk-award|title=Pakistan's first female Sikh journalist nominated for UK award|date=17 May 2020|website=South Asia Monitor|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي بين الاقوامي سک مذهبي تنظيم، &quot;دي سک گروپ&quot; پاران 30 سالن کان گهٽ عمر جي 100 بااثر سک شخصيتن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.femina.in/trending/manmeet-kaur-pakistans-first-sikh-woman-journalist-receives-prestigious-uk-award-158207.html|title=Manmeet Kaur, Pakistan's First Sikh Woman Journalist Receives UK Award|last=Sati|first=Aishwarya|date=18 May 2020|website=femina.in|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/world/pakistans-1st-female-sikh-journalist-manmeet-kaur-nominated-for-uk-award|title=Pakistan's 1st female Sikh journalist Manmeet Kaur nominated for UK award|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; هوءَ پاڪستان مان معزز ايوارڊن لاءِ نامزد ٿيل ٻن سکن مان هڪ هئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.paktribune.com/news-details/pakistan-s-first-female-sikh-journalist-nominated-for-uk-award|title=Pakistan's First Female Sikh Journalist nominated for UK Award|website=www.paktribune.com|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; هي ايوارڊ سکن پاران ڪاروبار، راند، خيرات، ميڊيا، تفريح، تعليم، بي لوث رضاکارانه خدمت، زندگي بھر جي ڪاميابي ۽ خاص سڃاڻپ ايوارڊ جي شعبن ۾ ڪيل خاص تعاون تي ڏنو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ٻئي عقيدي جي ماڻهو کي ڏنو ويندو آهي جيڪو گھڻ-ثقافتي کي فروغ ڏئي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.voiceofsindh.com.pk/first-female-sikh-journalist-nominated-from-pakistan-for-uk-award/|title=First female Sikh journalist nominated from Pakistan for UK award|date=2020-05-16|website=Voice of Sindh|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; ڪيتريون ئي مشهور شخصيتون جهڙوڪ ايمي ورڪ ، گرو رنڌاوا ، سدھو موسي والا ، سونم باجوه ۽ جس مانڪ کي به 2020 جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pakistan-s-first-female-sikh-journalist-nominated-for-prestigious-uk-award/story-7mFcsbHCHTOBUi9eJ6dghN.html|title=Pakistan's first female Sikh journalist nominated for prestigious UK award|date=2020-05-18|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://cioj.org/journalist-manmeet-kaur-has-been-named-as-one-of-the-100-most-influential-sikhs-under-30-years-old-and-will-be-awarded-next-year-in-the-uk/|title=The Chartered Institute of Journalists – Journalist Manmeet Kaur has been named as one of the 100 most influential Sikh's under 30 years old and will be awarded next year in the UK.|date=17 May 2020|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601004404/http://cioj.org/journalist-manmeet-kaur-has-been-named-as-one-of-the-100-most-influential-sikhs-under-30-years-old-and-will-be-awarded-next-year-in-the-uk/|archive-date=1 June 2020|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt;

منميت کي ايندڙ سال برطانيه ۾ هڪ تقريب ۾ ايوارڊ ملندو. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.tribuneindia.com/news/world/pakistans-first-sikh-woman-journalist-among-top-100-influential-sikhs-under-30-85678|title=Pakistan's first Sikh woman journalist among top 100 influential Sikhs under 30|last=|first=|website=Tribuneindia News Service|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.tribuneindia.com/news/world/pakistans-first-sikh-woman-journalist-among-top-100-influential-sikhs-under-30-85678 &quot;Pakistan's first Sikh woman journalist among top 100 influential Sikhs under 30&quot;]. ''Tribuneindia News Service''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 November&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://newindialife.com/tag/who-is-manmeet-kaur/|title=who is Manmeet Kaur Archives|website=New India Life|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; 

هڪ نيوز رپورٽر سان ڳالهائيندي، منميت چيو، &quot;جيڪي سخت محنت ڪن ٿا، انهن کي انعام ملندو ۽ منهنجي خاندان لاءِ برطانيه جو دورو ڪرڻ ۽ پاڪستان جي نمائندگي ڪرڻ هڪ وڏو اعزاز آهي،&quot; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://tribune.com.pk/story/2222877/1-pakistans-first-female-sikh-journalist-nominated-uk-award|title=Pakistan's first female Sikh journalist nominated for UK award|last=Khan|first=Ahtesham|date=2020-05-16|website=The Express Tribune|language=en|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://english.newstracklive.com/news/pakistans-first-sikh-woman-journalist-manmeet-kaur-to-receive-the-award-in-britain-mc24-nu764-ta294-1093055-1.html|title=Pakistan's first Sikh woman journalist Manmeet Kaur to receive award in Britain|date=2020-05-17|website=News Track|language=English|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt;

اقليتن ۽ عورتن کي درپيش مسئلن کي اجاگر ڪرڻ تي هن کي ڪيترائي مقامي ايوارڊ پڻ مليا آهن. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://womeninjournalism.org/cfwij-press-statements/pakistan-cfwij-congratulates-manmeet-kaur-first-sikh-woman-journalist-nominated-to-the-prestigious-award|title=Pakistan: CFWIJ congratulates Manmeet Kaur, first sikh woman journalist nominated to the prestigious award|website=The Coalition For Women In Journalism|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909123514/https://womeninjournalism.org/cfwij-press-statements/pakistan-cfwij-congratulates-manmeet-kaur-first-sikh-woman-journalist-nominated-to-the-prestigious-award|archive-date=9 September 2021|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt;

منميت چيو ته سک گروپ هڪ عالمي تنظيم آهي جيڪا دنيا جي مختلف حصن مان سک مذهب جي ماڻهن کي انعام ڏئي ٿي جيڪي مختلف طريقن سان ماڻهن جي خدمت ڪن ٿا. هن چيو ته هن پاڪستان ۾ بين المذاهب هم آهنگي ۽ اقليتن جي حقن جي فروغ لاءِ ڪم ڪيو آهي. منميت چيو ته ايوارڊ لاءِ سندس نامزدگي ٻين عورتن کي پنهنجن شعبن ۾ سخت محنت ڪرڻ ۽ انسانيت جي خدمت ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪندي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://dailytimes.com.pk/610615/first-female-sikh-journalist-from-peshawar-nominated-for-uk-award/|title=First female Sikh journalist from Peshawar nominated for UK award|date=2020-05-11|website=Daily Times|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.tnn.com.pk/first-female-sikh-journalist-from-peshawar-nominated-for-uk-award/|title=First female Sikh journalist from Peshawar nominated for UK award {{!}} TNN|last=|first=|date=2020-05-05|website=TNN {{!}} Tribal News Network|language=en-US|access-date=2020-11-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.tnn.com.pk/first-female-sikh-journalist-from-peshawar-nominated-for-uk-award/ &quot;First female Sikh journalist from Peshawar nominated for UK award | TNN&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127123156/https://www.tnn.com.pk/first-female-sikh-journalist-from-peshawar-nominated-for-uk-award/ |date=2020-11-27 }}. ''TNN | Tribal News Network''. 5 May 2020&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 November&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

[[زمرو:پاڪستاني صحافي]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>jvicgnp6at7od1y9ruusuiwehno4cdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلوغت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92615</id>
    <revision>
      <id>374598</id>
      <parentid>363715</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8277" sha1="4rm3l67pb61n5frjtkpmetcwjmj4kvj" xml:space="preserve">{{Short description|بلوغت کان بالغيءَ تائين جو انساني منتقلي وارو دور}}
{{Human growth and development sidebar|state=collapsed}}
'''بلوغت''' يا (Adolescence) (لاطيني ٻوليءَ جي لفظ ''adolescere'' مان نڪتل، معنيٰ 'پختو ٿيڻ') انساني [[Developmental biology|جسماني]] ۽ [[psychological|نفسياتي]] [[Human development (biology)|نشونما]] جو هڪ منتقلي وارو مرحلو آهي جيڪو عام طور تي [[بلوغت]] (puberty) کان [[بالغي]] (adulthood) جي دور ۾ ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Stehlik&quot;&gt;{{Cite book|last=Stehlik|first=Thomas|title=Educational Philosophy for 21st Century Teachers|date=2018|publisher=Springer|isbn=978-3-319-75969-2|page=131}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hu&quot;&gt;{{Cite book|last1=Hu|first1=Julie Xuemei|last2=Nash|first2=Shondrah Tarrezz|title=Marriage and the Family: Mirror of a Diverse Global Society|date=2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-27984-6|page=302}}&lt;/ref&gt; جوانيءَ جو تعلق اڪثر ڪري ٽين ايج (teenage) وارن سالن سان هوندو آهي،&lt;ref name=&quot;MedlinePlus archive 001950 Puberty and adolescence&quot;&gt;{{cite web|title=Puberty and adolescence|website=[[MedlinePlus]]|access-date=July 22, 2014|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001950.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;psychtoday&quot;&gt;{{cite magazine|title=Adolescence|magazine=[[Psychology Today]]|access-date=April 7, 2012|url=http://www.psychologytoday.com/basics/adolescence}}&lt;/ref&gt; پر ان جا جسماني، نفسياتي يا ثقافتي اظهار اڳ ۾ شروع ٿي سگهن ٿا يا دير سان ختم ٿي سگهن ٿا. جسماني واڌ (خاص طور تي مردن ۾) ۽ ذهني نشونما ٽين ايج کان مٿي به جاري رهي سگهي ٿي. عالمي صحت جي تنظيم (WHO) جي تعريف مطابق، جواني زندگيءَ جو اهو مرحلو آهي جيڪو 10 کان 19 سالن جي عمر تائين هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WHO1&quot;&gt;{{cite web |title=Adolescent health |url=https://www.who.int/health-topics/adolescent-health#tab=tab_1 |website=www.who.int |language=en}}&lt;/ref&gt;

== حياتياتي نشونما ==

=== عام طور تي بلوغت ===
{{Main|Puberty}}
[[File:Cubes teenager.jpg|thumb|left|هڪ نوجوان ڇوڪري جو مٿيون جسم. جسماني بناوت تبديل ٿي بالغن جهڙي ٿي وئي آهي.]]
بلوغت ڪيترن ئي سالن جو هڪ دور آهي جنهن ۾ تيز جسماني واڌ ۽ نفسياتي تبديليون اچن ٿيون، جنهن جو نتيجو جنسي پختگيءَ جي صورت ۾ نڪري ٿو. بلوغت جي شروعات جي سراسري عمر ڇوڪرين لاءِ 10-11 سال ۽ ڇوڪرن لاءِ 11-12 سال آهي.&lt;ref name=Kail&gt;{{cite book| last = Kail | first = RV |author2=Cavanaugh JC | title = Human Development: A Lifespan View | isbn = 978-0-495-60037-4 | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2010| page = 296 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PAmf.org&quot;&gt;{{Cite news|title=Teenage Growth &amp; Development: 11 to 14 Years|publisher=[[Palo Alto Medical Foundation]]|url=http://www.pamf.org/teen/parents/health/growth-11-14.html}}&lt;/ref&gt; هر فرد جي بلوغت جو وقت بنيادي طور تي [[وراثت]] (heredity) کان متاثر هوندو آهي، جيتوڻيڪ ماحولياتي عنصر جهڙوڪ خوراڪ ۽ ورزش پڻ اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=Kaplowitz01&gt;{{Cite journal|doi=10.1542/peds.108.2.347 |vauthors=Kaplowitz PB, et al. |title=Earlier onset of puberty in girls |journal=Pediatrics |volume=108 |issue=2 |pages=347–53 |date=August 2001 }}&lt;/ref&gt;

بلوغت جي نشونما جي سڀ کان اهم حصن ۾ قد، وزن، جسماني بناوت، ۽ رت جي گردش ۽ ساهه جي نظام ۾ واضح تبديليون شامل آهن. اهي تبديليون گهڻو ڪري هارمونز جي ڪري ٿينديون آهن.
هن دور ۾ ٻيون جنسي خاصيتون (secondary sex characteristics) ظاهر ٿينديون آهن، جهڙوڪ ڇوڪرن ۾ آواز جو گهرو ٿيڻ ۽ ڳلي ۾ هڏي (Adam's apple) جو ظاهر ٿيڻ، ۽ ڇوڪرين ۾ ڇاتين جي واڌ ويجهه ۽ چيلهه جي هڏن جو ويڪرو ٿيڻ.
مردن ۾ منهن جا وار (ڏاڙهي مڇون) عام طور تي هڪ خاص ترتيب سان ظاهر ٿين ٿا: پهرين مٿئين چپن جي ڪنارن تي وار ايندا آهن (اٽڪل 14 کان 17 سالن جي عمر ۾).&lt;ref name=&quot;pamf.org&quot;&gt;{{Cite news|title=Puberty – Changes for Males|publisher=pamf.org|url=http://www.pamf.org/teen/health/puberty/physicalchanges.html|accessdate=2026-03-15|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007205538/http://www.pamf.org/teen/health/puberty/physicalchanges.html}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ مڇون پوري چپن تي پکڙجي وينديون آهن، جنهن کانپوءِ ڳلن ۽ کاڏيءَ تي وار ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;pamf.org&quot;/&gt; ڪجهه مردن ۾ بلوغت کان 10 سالن تائين به مڪمل ڏاڙهي ظاهر نه ٿيندي آهي.
مردن لاءِ بلوغت جو هڪ وڏو نشان پهرين انزال (spermarche) آهي جيڪو سراسري طور تي 13 سالن جي عمر ۾ ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jorgensen &amp; Keiding&quot;&gt;(Jorgensen &amp; Keiding 1991).&lt;/ref&gt; عورتن لاءِ پهرين حيض (menarche) جي شروعات آهي، جيڪا سراسري طور تي 12 کان 13 سالن جي وچ ۾ ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Tanner&quot;&gt;(Tanner, 1990).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;U.S. menarche&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Anderson SE, et al. |title=Relative weight and race influence average age at menarche |journal=Pediatrics |volume=111 |issue=4 |pages=844–50 |date=April 2003 }}&lt;/ref&gt; پهرين حيض جي عمر تي وراثت کان علاوه خوراڪ ۽ طرزِ زندگي پڻ اثر انداز ٿيندي آهي.&lt;ref name=Tanner/&gt;
بلوغت جي وقت جا اهم نفسياتي ۽ سماجي نتيجا ٿي سگهن ٿا. وقت کان اڳ جوان ٿيندڙ ڇوڪرا اڪثر پنهنجن دوستن کان ڊگها ۽ مضبوط هوندا آهن، جيڪو کين راندين ۽ سماجي رابطن ۾ فائدو ڏئي ٿو. پر اهي هارمونز جي ڪري وڌيڪ جارحاڻو رويو به اختيار ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=Garn/&gt; ٻئي طرف، وقت کان اڳ جوان ٿيندڙ ڇوڪريون اڪثر پاڻ بابت وڌيڪ حساس ٿي وينديون آهن ۽ کين کائڻ جي بيمارين (eating disorders) جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Pamf.org&quot;&gt;{{Cite news|title=Teenage Growth &amp; Development: 15 to 17 Years|publisher=[[Palo Alto Medical Foundation]]|url=http://www.pamf.org/teen/parents/health/growth-15-17.html}}&lt;/ref&gt;
ڇوڪريون عام طور تي 15 کان 17 سالن جي عمر تائين مڪمل جسماني واڌ حاصل ڪري وٺنديون آهن،&lt;ref name=&quot;MedlinePlus archive 001950 Puberty and adolescence&quot;/&gt; جڏهن ته ڇوڪرا اڪثر 16 کان 17 سالن جي عمر تائين بلوغت مڪمل ڪندا آهن.&lt;ref name=&quot;PAmf.org&quot;/&gt;
[[File:Child development stages.svg|thumb|center|800px|بچپن ۽ شروعاتي بالغيءَ جي نشونما جي دورن جو خاڪو. جواني يا بلوغت جو دور مٿي ساڄي پاسي ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]]

=== تيز واڌ جو مرحلو (Growth spurt) ===
ڇوڪرين جي جوانيءَ واري دور جي جسماني واڌ کي ٽن مرحلن ۾ ورڇي سگهجي ٿو. پهرين مرحلي ۾ ڇاتين ۽ جسم جي وارن جي شروعات ٿيندي آهي. اٽڪل هڪ سال کان پوءِ جسماني واڌ پنهنجي عروج تي پهچندي آهي. ٻيون جنسي خاصيتون ظاهر ٿيڻ کان اٽڪل 1 کان 1.6 سالن بعد ڇوڪريون ٽئين مرحلي ۾ داخل ٿينديون آهن جنهن ۾ حيض جي شروعات ٿيندي آهي. هن وقت تائين سندن قد جي تيز واڌ وارو مرحلو پورو ٿي چڪو هوندو آهي ۽ چيلهه جا هڏا ويڪرا ٿي وڃن ٿا.

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>4rm3l67pb61n5frjtkpmetcwjmj4kvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باب المندب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93181</id>
    <revision>
      <id>374554</id>
      <parentid>365411</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T16:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29470" sha1="pjl1muf3xk8vt9qp8092y3qvkdf7r1y" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=باب المندب&lt;br&gt;Bab-el-Mandeb|image=Bab-el-Mandeb, outer space.jpg|caption=باب المندب جي ٻاهرين خلا سان ڏيک|image_bathymetry=Map of Bab-el-Mandeb.png|caption_bathymetry=[[locator map]] of the strait|location=[[اتر آفريڪا]] ۽ [[اولهه ايشيا]] جي وچ ۾|coords={{coord|12|35|N|43|20|E|type:waterbody|display=inline,title}}|type=سامونڊي گذرگاهه|depth={{convert|609|ft|abbr=on}}|inflow=|outflow=|catchment=|basin_countries={{flag|Djibouti}}، {{flag|Eritrea}} ۽ {{flag|Yemen}}|length={{convert|31|mi|abbr=on}}|width=|min_width={{convert|16|mi|abbr=on}}|islands=سبع اخوان، دوميرا ۽ پيرم ٻيٽ}}
'''باب المندب''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: &lt;small&gt;Bab-el-Mandeb&lt;/small&gt;؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: باب المندب؛&lt;ref&gt;
{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-67748605|title=BP pauses all Red Sea shipments after rebel attacks|date=2023-12-18|work=BBC News|access-date=2023-12-19|language=en-GB}}
&lt;/ref&gt; [[صومالي ٻولي|صومالي]]: ባብ ኣል ማንዳብ) يا &quot;مندب سامونڊي گذرگاهه&quot; هڪ [[آبي گذرگاهه]] آهي ۽ [[عرب جزيري نما]] تي [[يمن]] ۽ [[آفريڪي سڱ]] ۾ [[جيبوتي|جبوتي]] ۽ [[اريٽيريا]] جي وچ ۾ هڪ اهم عالمي چوڪ پوائنٽ آهي، جيڪا [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] کي [[عدن جي نار]] ۽ واڌ سان [[هندي سمنڊ]] سان ڳنڍي ٿي.

==نالو==
[[File:Bab el Mandeb NASA with description.jpg|thumb|باب المندب آبنائے جي سيٽلائيٽ تصوير]]
باب المندب ۾, باب جو مطلب آهي &quot;دروازو&quot; جڏهن ته مندب جو مطلب آهي &quot;ماتم&quot; يا &quot;غم&quot;. آبنائے جو نالو ان جي نيويگيشن ۾ شامل خطرن مان نڪتل آهي. يا هڪ عرب ڏند ڪٿا موجب. انهن انگن مان جيڪي زلزلي ۾ ٻڏي ويا هئا جنهن عرب جزيره نما کي آفريڪا جي هارن کان الڳ ڪيو.&lt;ref name=&quot;EB 1878, 179&quot;&gt;{{cite EB9 |mode=cs2 |wstitle=Bab-el-Mandeb |volume=3  |ref={{harvid|''EB''|1878}} |page=179 }}&lt;/ref&gt;

==تاريخ== 
==سامونڊي واپاري رستي ۾ اهميت==
==سامونڊي سيڪيورٽي ۽ جيو پوليٽڪس==
باب المندب کي وچ اوڀر، اوڀر آفريڪا، ڳاڙهي سمنڊ، عدن جي خليج ۾ بين الاقوامي، علائقائي ۽ سامونڊي سيڪيورٽي ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي سمجهيو ويندو آهي. هي ڳچي پنهنجي تنگ ترين نقطي تي صرف 26 ڪلوميٽر ويڪرو آهي ۽ ان کي هڪ چوڪ پوائنٽ سمجهيو ويندو آهي، جيڪو باب المندب کي نه رڳو اقتصادي مفاد جو، پر فوجي اسٽريٽجڪ مفاد جو پڻ بڻائي ٿو, باب المندب باب المندب تي تنگ ڳچي گذرگاهه جي هيٺان جيو اسٽريٽجڪ ڪيبلن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪوريڊور آهي، جنهن ۾ مواصلات لاءِ استعمال ٿيندڙ پاور ڪيبل ۽ فائبر آپٽڪ ڪيبل شامل آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن کي نگراني لاءِ انٽيليجنس سروسز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ باب المندب، قانوني طور تي، هڪ بين الاقوامي ڳچي گذرگاهه ۽ هڪ ٽرانزٽ گذرگاهه آهي، ان جي اسٽريٽجڪ پوزيشن علائقي ۾ فوجي اثر و رسوخ جي ڪنجي طور تي آبنائے تي سمنڊ جي ڪمانڊ کي اهم بڻائي ڇڏيو آهي. باب المندب کي اڪثر ٻين وڏن سامونڊي چوڪ پوائنٽن، جهڙوڪ سوئز ڪينال ۽ آبنائے هرمز سان گڏ بحث ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته علائقي ۾ (سمندري) سيڪيورٽي لاءِ انهن جي گڏيل اهميت آهي. * 1869ع ۾ سوئيز ڪينال جي کُلڻ سان باب المندب هڪ اسٽريٽجڪ چوڪ پوائنٽ بڻجي ويو. ان کان پوءِ، اهو لنگهه زميني پوزيشن ۽ بحري موجودگي ٻنهي ذريعي ڪنٽرول جي دعوائن جي تابع رهيو آهي. اهو موجوده يمن ۽ جزيره نما عرب جي پاسي پيريم ٻيٽ ۽ جبوتي، اريٽيريا ۽ هارن آف آفريڪا جي سائيٽ تي ست ڀائر ٻيٽن، ۽ سمنڊ کان عدن جي خليج ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ واضح آهي. * عرب جزيره نما جي سائيٽ تي برطانوي سلطنت يمن ۽ پيريم ۾ 1799ع کان 1967ع تائين موجود هئي، جتي ٻيٽ عدن جي حفاظت کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ يمن جي عوامي جمهوريه جي ڪنٽرول هيٺ آيو. ايندڙ عرصي ۾ 1967ع کان 1986ع تائين پيريم ۽ باب المندب جي مضبوط سوويت موجودگي هئي. بهرحال، هي موجودگي آهستي آهستي ختم ٿي وئي جيستائين سرد جنگ جو خاتمو نه ٿيو، جنهن کان پوءِ يو ايس ايس آر پنهنجي فوج واپس وٺي ڇڏي. اڄ يمني گهرو ويڙهه (2014 کان وٺي موجوده) يمن جي سائيٽ جي سيڪيورٽي کي متاثر ڪري ٿي، جڏهن ته، ايران جي حمايت يافته حوثي ۽ يمني نيشنل فورسز باب المندب جي چوڌاري اهم زميني سيڪيورٽي اداڪار آهن، علائقائي طاقتن سميت ٻين سان گڏ ايران، اسرائيل، سعودي عرب، گڏيل عرب امارات تڪرار تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. * موجوده جبوتي ۾ آبنائے جي اوڀر آفريقي سائيٽ تي فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت باب المندب ۾ 1862-1967 تائين فرانسيسي صومالي لينڊ ۽ بعد ۾ 1967-1977 تائين فرانسيسي علائقي آف دي افارس ۽ ايساس جي طور تي موجود هئي، جنهن موقعي تي جبوتي پنهنجي آزادي لاءِ ووٽ ڏنو. ٻيا ملڪ برطانوي صومالي لينڊ، اطالوي ايريٽيريا ۽ ٻين وانگر ڪالونين ۾ پڻ موجود هئا. 1977 کان وٺي فرانس جبوتي جي آزادي ۽ علائقائي سالميت لاءِ پرعزم آهي، 2014 ۾ ۽ ٻيهر 2024 ۾ تجديد ڪيو ويو.


is widely regarded to play a key role in [[International security|international]], [[Regional security complex theory|regional]] and [[Maritime security|maritime]] security in the [[Middle East]], [[East Africa]], the [[Red Sea]], the [[Gulf of Aden]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Remnek |first=Richard B. |date=1990 |title=The Strategic Importance of the Bab el-Mandeb and the Horn of Africa |url=https://www.jstor.org/stable/44638483 |journal=Naval War College Review |volume=43 |issue=4 |pages=6–30 |jstor=44638483 |issn=0028-1484}}&lt;/ref&gt;. The strait is only 26 kilometres wide at its narrowest point and is considered a [[choke point]], which makes the Bab-el-Mandeb not only of economic interest, but also of military strategic interest&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rodriguez-Diaz |first1=Emilio |last2=Alcaide |first2=J. I. |last3=Garcia-Llave |first3=R. |date=2024-10-23 |title=Challenges and Security Risks in the Red Sea: Impact of Houthi Attacks on Maritime Traffic |journal=Journal of Marine Science and Engineering |language=en |volume=12 |issue=11 |pages=1900 |doi=10.3390/jmse12111900 |doi-access=free |bibcode=2024JMSE...12.1900R |issn=2077-1312}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Aguilera Raga |first=A. |date=2020 |title=The Bab el-Mandeb Strait: Geopolitical Considerations of the Strategic Chokepoint |url=https://www.ieee.es/Galerias/fichero/docs_opinion/2020/DIEEEO19_2020ANAAGU_BabMandeb_ENG.pdf |archive-url=http://web.archive.org/web/20250709002645/https://www.ieee.es/Galerias/fichero/docs_opinion/2020/DIEEEO19_2020ANAAGU_BabMandeb_ENG.pdf |archive-date=2025-07-09 |access-date=2025-12-30 |website=www.ieee.es}}&lt;/ref&gt;. The Bab-el-Mandeb is also an important corridor for geostrategic cables underneath the narrow strait passage at the Bab-el-Mandeb, including [[Red Sea Cable|power cables]] and [[Fiber-optic cable|fibre-optic cables]] used for communication, which in turn makes them used by intelligence services for surveillance&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Red Sea cables: How UK and US spy agencies listen to the Middle East |url=https://www.middleeasteye.net/news/red-sea-cables-how-us-uk-spy-agencies-listen-middle-east |access-date=2025-12-29 |website=Middle East Eye |language=en}}&lt;/ref&gt;. Although the Bab-el-Mandeb, legally, is an [[international strait]] and a [[transit passage]], its strategic position has made [[command of the sea]] over the strait key to military influence in the region&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. The Bab-el-Mandeb is often discussed alongside other major maritime chokepoints, such as [[Suez Canal]] and the [[Strait of Hormuz]], due to their shared importance for (maritime) security in the region &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lons |first=Camille |date=2025-05-09 |title=Anatomy of a chokepoint: Mapping power and conflict in the Red Sea – European Council on Foreign Relations |url=https://ecfr.eu/special/anatomy-of-a-chokepoint-mapping-power-and-conflict-in-the-red-sea/ |access-date=2025-12-30 |website=ECFR |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The vulnerabilities of the Hormuz and Bab-el-Mandeb strategic straits |url=https://www.med-or.org/en/news/le-vulnerabilit%C3%A0-degli-stretti-strategici-di-hormuz-e-bab-el-mandeb |access-date=2025-12-30 |website=Med-Or |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Amid regional conflict, the Strait of Hormuz remains critical oil chokepoint - U.S. Energy Information Administration (EIA) |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=65504 |access-date=2025-12-30 |website=www.eia.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Wastnidge |first1=Edward |last2=Mabon |first2=Simon |date=2024-10-19 |title=The resistance axis and regional order in the Middle East: nomos, space, and normative alternatives |url=https://doi.org/10.1080/13530194.2023.2179975 |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |volume=51 |issue=5 |pages=954–971 |doi=10.1080/13530194.2023.2179975 |issn=1353-0194}}&lt;/ref&gt;.

The opening of the [[Suez Canal]] in 1869 made the Bab-el-Mandeb a strategic choke point. Since then, the strait has been subject to claims of control both via land-based positions and naval presence. This has been evident between present-day [[Yemen]] and the island of [[Perim]] on the side of the [[Arabian Peninsula]] and [[Djibouti]], [[Eritrea]] and the [[Seven Brothers Islands]] at the [[Horn of Africa]] site, and from sea the [[Gulf of Aden]] and the [[Red Sea]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Labib |first=Ashraf |title=Bab El-Mandeb Strait and its impact on Red Sea security and stability – NCMES |url=https://en.ncmes.org/3360/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

On the site of the [[Arabian Peninsula]] the [[British Empire]] was present in Yemen and at [[Perim]] from 1799 until 1967, where the island came under control of [[People's Democratic Republic of Yemen]] after its independence from the [[Aden Protectorate]]. In the following period from 1967 until 1986 there was a strong [[Soviet Union|Soviet]] presence at Perim and by the Bab-el-Mandeb. This presence, however, slowly faded out until, the end of the [[Cold War]] after which the [[USSR]] withdrew their forces&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Makovsky |first1=Michael |last2=Misztal |first2=Blaise |last3=Ruhe |first3=Jonathan |date=January 2011 |title=Fragility and Extremismin Yemen: A Case STudy Of The Stabilizing Fragile States Project |url=https://bipartisanpolicy.org/wp-content/uploads/2019/03/Yemen-Final-Report.pdf}}&lt;/ref&gt;. Today the [[Yemeni civil war (2014–present)]] influences the security of the Yemen site, however, the Iran-backed [[Houthis]] and the [[Yemeni National Resistance|Yemeni National forces]] are the key land-based security actors around the Bab-el-Mandeb &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Who are the groups controlling Yemen? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/9/who-are-the-groups-controlling-yemen |access-date=2025-12-30 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=U. S. Naval Institute |date=2024-08-06 |title=Report to Congress on Conflict in Yemen, Red Sea Attacks |url=https://news.usni.org/2024/08/06/report-to-congress-on-conflict-in-yemen-red-sea-attacks |access-date=2025-12-30 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, with regional powers as among others [[Iran]], [[Israel]], [[Saudi Arabia]], [[United Arab Emirates]] trying to influence the conflict &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Action |first=the Center for Preventive |title=Conflict in Yemen and the Red Sea |url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/war-yemen |access-date=2025-12-30 |website=Global Conflict Tracker |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ardemagni |first=Eleonora |title=UAE's Foreign Policy: From Militias in the Rimland to Straits Diplomacy |url=https://carnegieendowment.org/sada/2021/10/uaes-foreign-policy-from-militias-in-the-rimland-to-straits-diplomacy?lang=en |access-date=2025-12-30 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;.

On the Eastern African site of the strait in present-day [[Djibouti]] the [[French colonial empire]] was present at the Bab-el-Mandeb 1862-1967 as [[French Somaliland]] and later from 1967-1977 as [[French Territory of the Afars and the Issas]], at which point [[Djibouti]] voted for its own independence. Other countries were also present in colonies such as [[British Somaliland]], [[Italian Eritrea]] among others &lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Our History |url=https://us.embassyeritrea.org/our-history/ |access-date=2026-01-02 |website=Eritrean Embassy |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Prunier |first=Gérard |date=2015-04-03 |title=British Somaliland: An Administrative History, 1920–1960 by Brock Millman: Routledge Studies in Middle Eastern History. London and New York: Routledge, 2014. 316 pp. £95.00/$160.00 cloth |url=https://doi.org/10.1080/21520844.2015.1050626 |journal=The Journal of the Middle East and Africa |volume=6 |issue=2 |pages=221–225 |doi=10.1080/21520844.2015.1050626 |issn=2152-0844}}&lt;/ref&gt;.Since 1977 France has committed to the independence and territorial integrity of [[Djibouti]]&lt;ref&gt;https://www.worldlii.org/int/other/treaties/UNTSer/1987/698.pdf{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} World Legal Information Institute&lt;/ref&gt;, renewed in 2014 &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Étrangères |first=Ministère de l'Europe et des Affaires |title=France and Djibouti |url=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/djibouti/france-and-djibouti-65125/ |access-date=2025-12-30 |website=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |language=en}}&lt;/ref&gt; and again in 2024 &lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2025-04-16 |title=EXCLUSIVE: Djibouti Approves New 20-Year Defense Treaty with France - Horn Pulse |url=https://hornpulse.com/2025/04/16/exclusive-djibouti-approves-new-20-year-defense-treaty-with-france/ |access-date=2025-12-30 |website=Hornepulse |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Today, however, not only France is at place on the eastern site of the Bab-el-Mandab. Djibouti has increasingly become a site for military influence for an increasing number of great powers &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurjar |first=Sankalp |title=The Superpowers' Playground: Djibouti and Geopolitics of the Indo-Pacific in the 21st Century |url=https://www.routledge.com/The-Superpowers-Playground-Djibouti-and-Geopolitics-of-the-Indo-Pacific-in-the-21st-Century/Gurjar/p/book/9781032418278 |access-date=2025-12-30 |website=Routledge &amp; CRC Press |language=en}}&lt;/ref&gt;. Although French forces are still present, the [[United States]] overtook [[Camp Lemonnier]] from France in 2002&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Commander, Navy Region Europe, Africa, Central |url=https://cnreurafcent.cnic.navy.mil/Installations/Camp-Lemonnier-Djibouti/About/History/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20251209052253/https://cnreurafcent.cnic.navy.mil/Installations/Camp-Lemonnier-Djibouti/About/History/ |archive-date=2025-12-09 |access-date=2025-12-30 |website=cnreurafcent.cnic.navy.mil |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, [[China]] too has strategically placed [[People's Liberation Army Support Base in Djibouti]] in Djibouti, [[Japan]] has [[Japan Self-Defense Force Base Djibouti]], Italy has [[Italian Military Support Base in Djibouti]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Donelli |first=Federico |date=2022 |title=The Red Sea Competition Arena: Anatomy of Chinese Strategic Engagement with Djibouti |url=https://www.africheorienti.com/journal/article/view/15 |journal=Afriche e Orienti |language=en |volume=25 |issue=1 |pages=43–59 |doi=10.23810/AEOXXV202213 |issn=3007-5777}}&lt;/ref&gt;. Meanwhile [[Saudi Arabia]] has established a logistics hub and is in discussions with Djibouti about a military base &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Gulf and the Horn of Africa: Investing in Security |url=https://mecouncil.org/publication/the-gulf-and-the-horn-of-africa-investing-in-security/ |access-date=2025-12-30 |website=Middle East Council on Global Affairs |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Russia meanwhile has established its military relations with [[Eritrea]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Russia in the Red Sea: Port Options in Eritrea (Part Two) - Jamestown |url=https://jamestown.org/russia-in-the-red-sea-port-options-in-eritrea-part-two/ |access-date=2026-01-02 |website=jamestown.org}}&lt;/ref&gt;

From sea, claims of control of the Bab-el-Mandeb have been made from the [[United States]] since the end of [[World War II]] through US-led naval operations in the area from the [[United States Naval Forces Central Command]] in [[Bahrain]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Naval Sea Systems Command |url=https://www.navsea.navy.mil/Home/RMC/FDRMC/Bahrain/WhyBahrain/OurMission/5thFleet/}}&lt;/ref&gt;. In 2002 the formal naval partnership [[Combined Maritime Forces]] was established.  The force conducts maritime control missions in the area and is supported by contributions from 46 countries&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mitchell |first=Vines |date=2025-12-03 |title=The Value of Combined Maritime Forces – Unipath |url=https://unipath-magazine.com/the-value-of-combined-maritime-forces/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Schneller |first=R. J. |title=Naval History and Heritage Command: Piracy and HOA Operations |url=http://www.history.navy.mil/special%20highlights/pirates/Piracy%20and%20HOA%20Operations,%202009,%20Schneller.pdf |archive-url=https://www.history.navy.mil/content/dam/nhhc/browse-by-topic/War%20and%20Conflict/pirate-interdiction-and-the-u-s-navy/Piracy%20and%20HOA%20Operations,%202009,%20Schneller.pdf |archive-date=2013-05-20 |access-date=2025-12-30 |website=www.history.navy.mil}}&lt;/ref&gt;. This includes latest the [[Combined Task Force 153]] in April 2022 to ensure maritime security for the Bab-el-Mandab, the Red Sea and the Gulf of Aden. Measures also include efforts all to ensure safe transit passage through the strait&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-12 |title=CTF 153: Red Sea Maritime Security |url=https://combinedmaritimeforces.com/ctf-153-red-sea-maritime-security/ |access-date=2025-12-30 |website=Combined Maritime Forces |language=en}}&lt;/ref&gt;.

See main article: [[Red Sea crisis]]

Following the 19&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; of October after the invasion of the Gaza Strip by the [[Israel Defense Forces|IDF]] the Iran-backed [[Houthis]] in Yemen attacked Israel, American and British tankers in the Red Sea, and commercial ships&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nevola |first=Luca |date=2025-12-11 |title=A Red Sea hall of mirrors: US and Houthi statements vs. actions {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/red-sea-hall-mirrors-us-and-houthi-statements-vs-actions |access-date=2025-12-30 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-07-26 |title=Timeline: Houthi Attacks {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/timeline-houthi-attacks |access-date=2025-12-30 |website=www.wilsoncenter.org |language=en}}&lt;/ref&gt;. A conflict which continued until a ceasefire was brokered in late 2025&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rogers |first=Abby |title=Yemen's Houthis appear to pull back from Red Sea shipping attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/11/yemens-houthis-appear-to-pull-back-from-red-sea-shipping-attacks |access-date=2025-12-30 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;. The [[asymmetric warfare]] of the Houthis using [[anti-access/area denial]] shows how the Houthis were able to effectively change the security situation in the Red Sea by using the chokepoint of the Bab-el-Mandeb and the national waters of Yemen as a strategic advantage. The [[Houthis]] have been backed by Iran in the broader [[Axis of Resistance]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Juneau |first=Thomas |date=2024-03-03 |title=How War in Yemen Transformed the Iran-Houthi Partnership |url=https://doi.org/10.1080/1057610X.2021.1954353 |journal=Studies in Conflict &amp; Terrorism |volume=47 |issue=3 |pages=278–300 |doi=10.1080/1057610X.2021.1954353 |issn=1057-610X}}&lt;/ref&gt; and the [[CRINK]]-alliance have [[Houthis#Alleged foreign support|allegedly]], supported the Houthis with among other things weapons, dual-use weapons and [[geospatial intelligence]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grove |first=Benoit Faucon and Thomas |date=2024-10-24 |title=Exclusive {{!}} Russia Provided Targeting Data for Houthi Assault on Global Shipping |url=https://www.wsj.com/world/russia-provided-targeting-data-for-houthi-assault-on-global-shipping-eabc2c2b |access-date=2025-12-30 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Equally, there have been references to tracked navy ships in the area from Russia&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Klyszcz |first=Ivan U. K. |date=2025-09-29 |title=Russia and the Red Sea since 2022: Militarised Foreign Policy or Strategy of Conflict? - International Centre for Defence and Security |url=https://icds.ee/en/russia-and-the-red-sea-since-2022-militarised-foreign-policy-or-strategy-of-conflict/ |access-date=2025-12-30 |website=icds.ee |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

Following the [[Red Sea crisis|Red Sea Crisis]] a number of new operations were initiated, including the EU-led [[Operation Aspides]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=EUNAVFOR OPERATION ASPIDES {{!}} EEAS |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/eunavfor-operation-aspides_en |access-date=2025-12-30 |website=www.eeas.europa.eu |language=en}}&lt;/ref&gt; and [[Operation Prosperity Guardian]] under the [[Combined Maritime Forces]], all to ensure safe passage through the Bab-el-Mandeb&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gordon |first=Chris |date=2023-12-18 |title=Pentagon Announces 'Operation Prosperity Guardian' to Stop Attacks by Houthis |url=https://www.airandspaceforces.com/operation-prosperity-guardian-houthi-attacks/ |access-date=2025-12-30 |website=Air &amp; Space Forces Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Besides the above mentioned measures, previous measures have included the Djibouti Code of Conduct to ensure safe passage against pirates&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About us – DCoC |url=https://dcoc.org/about-us/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

==جاگرافي==
[[File:Bab-el-Mandeb Seen From Midchannel (cropped).jpg|thumb|آبنائے باب المندب فاصلي تي پيرم ٻيٽ]]
يمن ۾ راس مينهلي کان جيبوتي ۾ راس سيان تائين فاصلو اٽڪل 26 ڪلوميٽر (14 nmi) آهي. پريم جو ٻيٽ آبنائي کي ٻن شاخن ۾ ورهائي ٿو، جن مان اڀرندي، باب اسڪندر (اليگزينڊرس اسٽريٽ) جي نالي سان مشهور آهي، 5.37 ڪلوميٽر (2.90 nmi) ويڪرو آهي ۽ 29 ميٽر جي کوٽائي آهي. 96 فوٽ (16 fathom) deep، جڏهن ته الهندي، يا Dact-el-Mayun جي ويڪر 20.3 ڪلوميٽر (11.0 nmi) ۽ ڊيٿ 310 ميٽر آهي؛ 1،020 طاقت (170 فٿم). جيبوتي جي ساحل جي ويجهو ننڍن ٻيٽن جو هڪ گروپ آهي جيڪو &quot;ست برادرز&quot; جي نالي سان مشهور آهي. اوڀر چينل ۾ اندرئين طرف هڪ مٿاڇري وارو وهڪرو آهي، پر اولهه چينل ۾ ٻاهرئين طرف هڪ مضبوط هيٺيون وهڪرو آهي. 


The distance across is about {{convert|26|km|nmi}} from [[Ras Menheli]] in Yemen to [[Ras Siyyan]] in Djibouti. The island of [[Perim]] divides the strait into two channels, of which the eastern, known as the [[Bab Iskender]] (Alexander's Strait), is {{convert|5.37|km|nmi}} wide and has a depth of {{convert|16|fathom|m ft|lk=in|disp=flip}} deep, while the western, or [[Dact-el-Mayun]], has a width of {{convert|20.3|km|nmi}} and a depth of {{convert|170|fathom|m ft|disp=flip}}. Near the coast of Djibouti lies a group of smaller islands known as the &quot;[[Seven Brothers Islands|Seven Brothers]]&quot;. There is a surface current inwards in the eastern channel, but a strong undercurrent outwards in the western channel.&lt;ref name=&quot;EB 1878, 179&quot; /&gt;

==آباديات== 
ملڪ جو علائقو (km2) آبادي (2016 est.) آبادي جي کثافت (في ڪلوميٽر 2) سرمائي جي جي ڊي پي (PPP) $M USD جي ڊي پي في کسي (PPP) $ USD يمن يمن 527,829 27,392,779 51.9 صنعا $58,202 $2,249 آريٽيريا ايريٽريا 117,600 6,380,803 54.3 اسمارا $9.121 $1,314 جبوتي جبوتي 23,200 846,687 36.5 جبوتي سٽي $3.327 $3,351 ڪل 668,629 34,620,269 51.8 / km2 مختلف $70,650 $1,841 ذريعو: [3]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Country
! [[List of countries by area|Area]]&lt;br/&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! [[List of countries by population|Population]]&lt;br/&gt;(2016 est.)
! [[List of countries by population density|Population density]]&lt;br/&gt;(per km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! [[Capital (political)|Capital]]
! [[List of countries by GDP (PPP)|GDP (PPP) $M USD]]
! GDP per capita (PPP) $ USD
|-
| {{flagicon|Yemen}} [[Yemen]]
| align=&quot;right&quot; | 527,829
| align=&quot;right&quot; | 27,392,779
| align=&quot;right&quot; | 51.9
| [[Sanaa]]
| align=&quot;right&quot; | $58,202
| align=&quot;right&quot; | $2,249
|-
| {{flagicon|Eritrea}} [[Eritrea]]
| align=&quot;right&quot; | 117,600
| align=&quot;right&quot; | 6,380,803
| align=&quot;right&quot; | 54.3
| [[Asmara]]
| align=&quot;right&quot; | $9.121
| align=&quot;right&quot; | $1,314
|-
| {{flagicon|Djibouti}} [[Djibouti]]
| align=&quot;right&quot; | 23,200 
| align=&quot;right&quot; | 846,687
| align=&quot;right&quot; | 36.5
| [[Djibouti City]]
| align=&quot;right&quot; | $3.327
| align=&quot;right&quot; | $3,351
|-
! Total
! align=&quot;right&quot; | 668,629
! align=&quot;right&quot; | 34,620,269
! align=&quot;right&quot; | 51.8 / km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! align=&quot;right&quot; | Various
! align=&quot;right&quot; | $70,650
! align=&quot;right&quot; | $1,841
|-
| colspan=&quot;7&quot; |'''Source:'''&lt;ref name=&quot;factbook&quot;&gt;{{cite web |title=CIA World Factbook |url=https://www.cia.gov/index.html |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia}}&lt;/ref&gt;
|}

==آبادي جا مرڪز==
* باب المندب جي جبوتي ۽ يمني ٻنهي پاسن تي سڀ کان اهم شهر ۽ شهر: 
* خور انگار ([[جيبوتي|جبوتي]]) 
* مول هول (جبوتي) 
* فاگل (جبوتي)
* التربه ([[يمن]]) 
* شيخ سعيد (يمن)
* پريم (يمن)
==پڻ ڏسو== 
* [[هرمز سامونڊي گذرگاهه]]
* [[ڳاڙهو سمنڊ]]
* [[آفريڪي سڱ]]
* [[المشرق]]
* [[ريل ٽرانسپورٽ]]
** [[جيبوتي|جبوتي ۾ ريل ٽرانسپورٽ]]
** [[اريٽيريا|اريٽيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]]
** [[صوماليا|صوماليا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]]
** [[يمن|يمن ۾ ريل ٽرانسپورٽ]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category}}
* {{cite EB1911 |mode=cs2 |ref=none|wstitle=Bab-el-Mandeb |volume=3 |page=91 |short=x}}
* [http://enr.construction.com/news/intl/archives/070501.asp Notice-to-Proceed Launches Ambitious Red Sea Crossing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211174736/http://enr.construction.com/news/intl/archives/070501.asp |date=February 11, 2009 }}
* [http://www.corriere.it/Primo_Piano/Esteri/2007/07_Luglio/14/ponte_yemen.shtml Sea crossing]
{{List of African seas}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Bab-El-Mandeb}}
[[زمرو:اريٽيريا جون حدون]]
[[زمرو:ايشيا جون سامونڊي گذرگاهون]]
[[زمرو:باب المندب]]
[[زمرو:باب المندب]]
[[زمرو:بين الاقوامي سامونڊي گذرگاهون]]
[[زمرو:جبوتي-اريٽيريا حد]]
[[زمرو:جبوتي جون سامونڊي گذرگاهون]]
[[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]]
[[زمرو:عربي ڏند ڪٿائون]]
[[زمرو:عربي علم الاساطير]]
[[زمرو:عدن جي نار]]
[[زمرو:ڳاڙهي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]]
[[زمرو:هندي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]]
[[زمرو:يمن جون سامونڊي گذرگاهون]]
[[زمرو:آفريڪا جون سامونڊي گذرگاهون]]
[[زمرو: يمن جون حدون]]</text>
      <sha1>pjl1muf3xk8vt9qp8092y3qvkdf7r1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وھيل جو شڪار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93425</id>
    <revision>
      <id>374720</id>
      <parentid>365791</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>374720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8189" sha1="1dhfhw9f69bosr32s4lqfob1yt7qnzf" xml:space="preserve">{{short description|وهيل مڇيءَ جو شڪار}}
[[File:To the left, the black-hulled whaling ships. To the right, the red-hulled whale-watching ship.jpg|thumb|کاٻي پاسي ڪاري رنگ جا وهيل شڪاري ٻيڙا، ساڄي پاسي ڳاڙهي رنگ جو وهيل جو نظارو ڪرائڻ وارو ٻيڙو، [[آئس لينڊ]]، 2011ع.]]
[[File:Number of whales killed, OWID.svg|thumb|1900ع کان وٺي شڪار ڪيل وهيل مڇين جو تعداد]]
'''وهيل جو شڪار''' (Whaling) وهيل مڇين کي انهن جي شين جهڙوڪ گوشت ۽ چربي (blubber) حاصل ڪرڻ لاءِ شڪار ڪرڻ جو عمل آهي. وهيل جي چربيءَ مان تيل حاصل ڪيو ويندو هو، جيڪو [[صنعتي انقلاب]] دوران تمام اهم هو. وهيل جو شڪار هڪ منظم صنعت طور 875ع جي شروعات ۾ شروع ٿيو. 16هين صدي تائين، هي اسپين ۽ فرانس جي باسڪ ساحلي علائقن جي مکيه صنعت بڻجي چڪو هو. هيءَ صنعت سڄي دنيا ۾ پکڙجي وئي ۽ واپار جي لحاظ کان تمام گهڻو منافعي بخش ثابت ٿي. ڪجهه وهيل نسلن جي ختم ٿيڻ جي خطري سبب 1969ع تائين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان تي پابندي لڳائي وئي ۽ 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ بين الاقوامي طور تي ان کي هڪ صنعت طور بند ڪيو ويو.

آثار قديمه جي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته وهيل جي شڪار جا قديم ترين طريقا گهٽ ۾ گهٽ 3000 قبل مسيح تائين پراڻا آهن، جيڪي [[انوئٽ]] (Inuit) ۽ اتر اٽلانٽڪ ۽ اتر پئسفڪ جي ٻين قومن پاران ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/641450/whaling/225363/The-history-of-whaling |title= whaling |year= 2001 |encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica|Britannica Online Encyclopedia]] |access-date= May 16, 2010}}&lt;/ref&gt; 17هين صديءَ ۾ تجارتي سطح تي وهيل جو شڪار منظم ٻيڙن ذريعي شروع ٿيو؛ 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ قومي وهيل انڊسٽريز جي وچ ۾ مقابلو وڌيو؛ ۽ 20هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ فيڪٽري ٻيڙن ۽ ڌماڪيدار هارپون (harpoons) جو استعمال شروع ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين، ساليانو 50,000 کان وڌيڪ وهيل مڇيون ماريون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Daniel |title=Whaling |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |publisher=[[Historica Dominion Institute]] |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/whaling/ |access-date=May 16, 2010 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 1982ع ۾، بين الاقوامي وهيلنگ ڪميشن ([[International Whaling Commission|IWC]]) فيصلو ڪيو ته وهيل جي ذخيرن جي شديد گهٽتائيءَ سبب 1986ع کان تجارتي شڪار تي پابندي (moratorium) لڳائي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://iwc.int/commercial|title=Commercial Whaling|website=iwc.int}}&lt;/ref&gt;

اڄڪلهه وهيل جو شڪار هڪ بحث جو موضوع آهي. آئس لينڊ، جاپان، ناروي ۽ ڪجهه قديم قبائلي برادريون اڃا تائين 21هين صديءَ ۾ شڪار جاري رکيو اچن ٿيون. گذريل ڪجهه ڏهاڪن کان، &quot;وهيل مڇين جو نظارو ڪرڻ&quot; ([[Whale watching]]) دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ هڪ اهم صنعت بڻجي ويو آهي، جنهن ڪيترن ئي هنڌن تي شڪار جي جاءِ ورتي آهي.

== تاريخ ==
{{Main|History of whaling|Aboriginal whaling}}
[[File:18th century arctic whaling.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي هڪ تصوير جنهن ۾ ڊچ شڪاري آرڪٽڪ ۾ وهيل مڇين جو شڪار ڪري رهيا آهن.]]

وهيل جو شڪار قبل از تاريخ دور ۾ ساحلي پاڻيءَ ۾ شروع ٿيو. وهيل جي شڪار جي قديم ترين تصوير ڪوريا جي 'بانگوڊائي پيٽروگليفس' (Bangudae Petroglyphs) ۾ ملي ٿي، جيڪا 6000 قبل مسيح جي ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Roman|first1=Joe|title=Whale|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-505-9|page=24|url=https://books.google.com/books?id=MYfxAQAAQBAJ&amp;pg=PT24|access-date=25 March 2017|language=en|date=2006-05-01}}&lt;/ref&gt; قديم دور ۾ وهيل جي شڪار مختلف کنڊن جي ثقافتن تي گهرا اثر وڌا.&lt;ref&gt;Matera, Anthony. [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3970/is_200010/ai_n8917838/pg_1?tag=artBody;col1 &quot;Whale quotas: A market-based solution to the whaling controversy&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016052849/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3970/is_200010/ai_n8917838/pg_1?tag=artBody%3Bcol1 |date=2015-10-16 }}, ''[[Georgetown International Environmental Law Review]]''. Fall 2000.&lt;/ref&gt; باسڪ (Basques) پهريان ماڻهو هئا جن تجارتي بنيادن تي وهيل مڇيون پڪڙيون ۽ پنجن صدين تائين هن واپار تي غالب رهيا.

== جديد دور ==
[[File:Whales caught recently.png|thumb|left|2010ع کان 2014ع تائين ملڪن جي لحاظ کان شڪار ڪيل وهيل]]

اڄڪلهه شڪار ڪيل مکيه نسلن ۾ منڪي وهيل (minke whales)، بيلوگا (belugas)، ناروهيل (narwhals) ۽ پائلٽ وهيل شامل آهن. اڄڪلهه وهيل جو تيل گهٽ استعمال ٿئي ٿو، پر شڪار بنيادي طور تي گوشت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;hoover&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Hoover C, Bailey M, Higdon J, Ferguson SH, Sumalia R |date=March 2013 |title=Estimating the Economic Value of Narwhal and Beluga Hunts in Hudson Bay, Nunavut |journal= Arctic|volume=66 |pages=1–16 |doi=10.14430/arctic4261|s2cid=59126947 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي وهيلنگ ڪميشن ===
بين الاقوامي وهيلنگ ڪميشن (IWC) قائم ڪئي وئي هئي ته جيئن شڪار جي حدن (quotas) جو تعين ڪيو وڃي ۽ وهيل جي نسلن جو تحفظ ڪيو وڃي. 1982ع ۾ ڪميشن تجارتي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جو ووٽ ڏنو.

=== ملڪن جي لحاظ کان شڪار جا انگ اکر (2010–2014) ===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 85%; text-align: center; width: auto;&quot;
|+ وهيل جو شڪار، ملڪ ۽ قسم موجب
|-
! ملڪ !! طريقو !! ڪل تعداد !! منڪي !! بيلوگا !! ناروهيل !! ٻيا
|-
| ڪينيڊا || قديم قبائلي || 4,510 || -- || 1,626 || 2,870 || 14
|-
| گرين لينڊ || قديم قبائلي || 3,953 || 875 || 1,316 || 1,679 || 83
|-
| فارو ٻيٽ || قديم قبائلي || 3,698 || -- || -- || -- || 3,698
|-
| ناروي || تجارتي || 2,795 || 2,795 || -- || -- || --
|-
| جاپان || تجارتي || 2,080 || 1,396 || -- || -- || 684
|-
|}

== جاري بحث ==
وهيل جي شڪار تي بحث جا مکيه نڪتا پائيداري (sustainability)، قومي خودمختياري، وهيل مڇين جي ذهانت، شڪار دوران انهن کي ٿيندڙ تڪليف ۽ ڪجهه نسلن جي مڪمل خاتمي جو خطرو آهن.

ماحولياتي تنظيمون جهڙوڪ [[World Wide Fund for Nature|WWF]] جو چوڻ آهي ته شڪار کان علاوه ٻيڙن سان ٽڪرائجڻ، شور جي آلودگي ۽ آلودگي پڻ وهيل مڇين لاءِ وڏو خطرو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Threats To Whales|url=http://www.savethewhales.org|publisher=SAVE the WHALES|access-date=2013-11-14}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[وهيل مڇي]]
* [[مڇي مارڻ]]
* [[ماحولياتي تحفظ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[Category:وهيل مڇيءَ جو شڪار]]
[[Category:مڇي مارڻ جي صنعت]]
[[Category:جانورن جا حق]]</text>
      <sha1>1dhfhw9f69bosr32s4lqfob1yt7qnzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Tl-nav</title>
    <ns>10</ns>
    <id>93868</id>
    <revision>
      <id>374712</id>
      <parentid>367275</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2981" sha1="lsj7y7360hfxqh44uo59im7el36ueqx" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{navbar|Template-linking templates|text=اهي جدول:|style=float: right;}}&lt;/includeonly&gt;

=== عام مقصد واري فارميٽنگ ===
&lt;div style=&quot;overflow-x: auto; margin: 1em 0;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin: 0;&quot;
|+ پيدا ٿيل متن ۽ لنڪ جي انداز مطابق سانچن جو مقابلو
|- style=&quot;background-color: #fee; color:black;&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| متن جو انداز ↓
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{Template link expanded|tlg}} آپشن{{NoteTag|name=TlTfn1}}&lt;br /&gt;متن جو انداز حاصل ڪرڻ لاءِ
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;6&quot;| لنڪ جو انداز
|- style=&quot;background-color: #fee; color:black;&quot;
! scope=&quot;col&quot;| لنڪ ٿيل
! scope=&quot;col&quot;| بغير لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| subst سان لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| subst سان بغير لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| قوسين سميت لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| متبادل متن سان لنڪ
|-
! scope=&quot;row&quot;| {{Template link expanded|tlg}} آپشن{{NoteTag|name=TlTfn1}}&lt;br /&gt;لنڪ انداز لاءِ
| {{n/a}}
| {{n/a|DEFAULT}}
| {{code|nolink{{=}}yes}}
| {{code|subst{{=}}yes}}
|| &lt;code&gt;nolink=yes&lt;wbr/&gt;|subst=yes&lt;/code&gt;
| {{code|braceinside{{=}}yes}}
| {{code|alttext{{=}}Foo}}&lt;br /&gt;{{code|2{{=}}Foo}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| عام
| {{n/a|DEFAULT}}
| {{nowrap|{{tlg|tlg}}}}&lt;br /&gt;{{tl|tl}}&lt;br /&gt;{{tlp|tlp|1|2|...}}&lt;br /&gt;{{tlu|Template:tlu}}
| {{tlf|tlf}}
| {{tls|tls}}&lt;br /&gt;{{tlsu|Template:tlsu}}
| {{tlsf|tlsf}}
| {{tn|tn}}
| {{tla|tla}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &lt;code&gt;ڪوڊ&lt;/code&gt;
| {{code|code{{=}}yes}}
| {{tl2|tl2}}&lt;br /&gt;{{Template link expanded|tlx}}&lt;br /&gt;{{tlxu|Template:tlxu}}
| {{tlc|tlc}}&lt;br /&gt;{{tnull|tnull}}
| {{tlxs|tlxs}}
| {{tlsc|tlsc}}
| colspan=&quot;2&quot; {{n/a}}
|}
&lt;/div&gt;

=== ٻيا فارميٽنگ سانچا ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ خاص فارميٽنگ لاءِ سانچا
! ڪوڊ
! اثر
! نوٽ
|-
! &lt;code&gt;{{tlx|tln|Hatnote}}&lt;/code&gt;
| {{tln|Hatnote}}
| عام لنڪ ڏيکاري ٿو
|-
! &lt;code&gt;{{tlx|demo|&lt;nowiki&gt;{{Hatnote}}&lt;/nowiki&gt;}}&lt;/code&gt;
| {{demo|&lt;nowiki&gt;{{hatnote}}&lt;/nowiki&gt;}}
| ڪوڊ ۽ نتيجو گڏ ڏيکاري ٿو
|-
! &lt;code&gt;{{tlx|para|title|&lt;var&gt;book title&lt;/var&gt;}}&lt;/code&gt;
| {{para|title|&lt;var&gt;book title&lt;/var&gt;}}
| پيرا ميٽر فارميٽ ڏيکاري ٿو
|-
! &lt;code&gt;{{tlx|tag|ref}}&lt;/code&gt;
| {{tag|ref}}
| HTML ٽيگ ڏيکاري ٿو
|}

=== مددگار لنڪس سان ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ سانچي لاءِ مددگار لنڪس
! ڪوڊ
! نتيجو
|-
! {{tlx|lt|Hatnote}}
| {{lt|hatnote}}
|-
! {{tlx|t links|Hatnote}}
| {{t links|hatnote}}
|-
! {{tlx|tfd links|Hatnote}}
| {{tfd links|hatnote}}
|-
! {{tlx|ti|Hatnote}}
| {{ti|Hatnote}}
|-
! {{tlx|twlh|Hatnote}}
| {{twlh|Hatnote}}
|}

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation
 | content =
{{template shortcut|tl-nav|tl templates}}
==استعمال==
هي {{tl|Template-linking templates}} /doc صفحن تي استعمال ڪريو۔
[[زمرو:Documentation see also templates]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lsj7y7360hfxqh44uo59im7el36ueqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374713</id>
      <parentid>374712</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3011" sha1="j0ajbuh5htf76elhpldzd14fv98urhf" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{navbar|Template-linking templates|text=اهي جدول:|style=float: right;}}&lt;/includeonly&gt;

=== عام مقصد واري فارميٽنگ ===
&lt;div style=&quot;overflow-x: auto; margin: 1em 0;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin: 0;&quot;
|+ پيدا ٿيل متن ۽ لنڪ جي انداز مطابق سانچن جو مقابلو
|- style=&quot;background-color: #fee; color:black;&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| متن جو انداز ↓
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{Template link expanded|tlg}} آپشن{{NoteTag|name=TlTfn1}}&lt;br /&gt;متن جو انداز حاصل ڪرڻ لاءِ
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;6&quot;| لنڪ جو انداز
|- style=&quot;background-color: #fee; color:black;&quot;
! scope=&quot;col&quot;| لنڪ ٿيل
! scope=&quot;col&quot;| بغير لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| subst سان لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| subst سان بغير لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| قوسين سميت لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| متبادل متن سان لنڪ
|-
! scope=&quot;row&quot;| {{Template link expanded|tlg}} آپشن{{NoteTag|name=TlTfn1}}&lt;br /&gt;لنڪ انداز لاءِ
| {{n/a}}
| {{n/a|DEFAULT}}
| {{code|nolink{{=}}yes}}
| {{code|subst{{=}}yes}}
|| &lt;code&gt;nolink=yes&lt;wbr/&gt;|subst=yes&lt;/code&gt;
| {{code|braceinside{{=}}yes}}
| {{code|alttext{{=}}Foo}}&lt;br /&gt;{{code|2{{=}}Foo}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| عام
| {{n/a|DEFAULT}}
| {{nowrap|{{tlg|tlg}}}}&lt;br /&gt;{{tl|tl}}&lt;br /&gt;{{tlp|tlp|1|2|...}}&lt;br /&gt;{{tlu|Template:tlu}}
| {{tlf|tlf}}
| {{tls|tls}}&lt;br /&gt;{{tlsu|Template:tlsu}}
| {{tlsf|tlsf}}
| {{tn|tn}}
| {{tla|tla}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &lt;code&gt;ڪوڊ&lt;/code&gt;
| {{code|code{{=}}yes}}
| {{tl2|tl2}}&lt;br /&gt;{{Template link expanded|tlx}}&lt;br /&gt;{{tlxu|Template:tlxu}}
| {{tlc|tlc}}&lt;br /&gt;{{tnull|tnull}}
| {{tlxs|tlxs}}
| {{tlsc|tlsc}}
| colspan=&quot;2&quot; {{n/a}}
|}
&lt;/div&gt;

=== ٻيا فارميٽنگ سانچا ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ خاص فارميٽنگ لاءِ سانچا
! ڪوڊ
! اثر
! نوٽ
|-
! &lt;code&gt;{{tlx|tln|Hatnote}}&lt;/code&gt;
| {{tln|Hatnote}}
| عام لنڪ ڏيکاري ٿو
|-
! &lt;code&gt;{{tlx|demo|&lt;nowiki&gt;{{Hatnote}}&lt;/nowiki&gt;}}&lt;/code&gt;
| {{demo|&lt;nowiki&gt;{{hatnote}}&lt;/nowiki&gt;}}
| ڪوڊ ۽ نتيجو گڏ ڏيکاري ٿو
|-
! &lt;code&gt;{{tlx|para|title|&lt;var&gt;book title&lt;/var&gt;}}&lt;/code&gt;
| {{para|title|&lt;var&gt;book title&lt;/var&gt;}}
| پيرا ميٽر فارميٽ ڏيکاري ٿو
|-
! &lt;code&gt;{{tlx|tag|ref}}&lt;/code&gt;
| {{tag|ref}}
| HTML ٽيگ ڏيکاري ٿو
|}

=== مددگار لنڪس سان ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ سانچي لاءِ مددگار لنڪس
! ڪوڊ
! نتيجو
|-
! {{tlx|lt|Hatnote}}
| {{lt|hatnote}}
|-
! {{tlx|t links|Hatnote}}
| {{t links|hatnote}}
|-
! {{tlx|tfd links|Hatnote}}
| {{tfd links|hatnote}}
|-
! {{tlx|ti|Hatnote}}
| {{ti|Hatnote}}
|-
! {{tlx|twlh|Hatnote}}
| {{twlh|Hatnote}}
|}

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation
 | content =
{{template shortcut|tl-nav|tl templates}}
==استعمال==
هي {{tl|Template-linking templates}} /doc صفحن تي استعمال ڪريو۔
[[زمرو:Documentation see also templates]]
}}
&lt;/noinclude&gt;

&lt;references group=&quot;نوٽ&quot;/&gt;</text>
      <sha1>j0ajbuh5htf76elhpldzd14fv98urhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:PAGENAME/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>94327</id>
    <revision>
      <id>374674</id>
      <parentid>368412</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* استعمال */</comment>
      <origin>374674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3384" sha1="5h2yyg4h4nillp1sq2hljam1lm2ag0o" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --&gt;

== استعمال ==
{{important|مهرباني ڪري '''&lt;nowiki&gt;PAGENAME|پيج نيم (صفحي جو نالو)&lt;/nowiki&gt;''' استعمال ڪريو، نه &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME|صفحي جو نالو}}&lt;/nowiki&gt;۔ هتي ڪولون (&quot;:&quot;) استعمال ڪيو وڃي، نه پائيپ (عمودي لڪير)(&quot;&amp;#124;&quot;)۔ هي سڌو [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] استعمال ڪري ٿو، سانچي ذريعي جادوئي لفظ کي نہ سڏيندو۔}}

&lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; اصل ۾ سانچو نه آهي، پر هڪ [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] آهي، يعني اهو ميڊياوڪي سافٽويئر جي هڪ خاصيت آهي۔ جڏهن استعمال ڪيو وڃي، اهو ان صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو جنهن صفحي تي اهو رکيل آهي، پر نيم اسپيس کان سواءِ۔ مثال طور، جڏهن هن صفحي تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME}} ڏيکاريندو۔ جڏهن [[وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ]] تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا:ڳوٺ جو پمپ}} ڏيکاريندو۔ توهان colon استعمال ڪري اهو به مقرر ڪري سگهو ٿا ته ڪهڙو صفحي جو نالو ڏيکاريو وڃي (سانچي وانگر pipe (|) استعمال نه ڪيو وڃي). مثال طور، &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; جو نتيجو ٿيندو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}۔

هتي اصل سانچو ڪوڊ به موجود آهي۔ هن سانچي جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو هن [[مدد: جادوئي لفظ|جادوئي لف]] کي پائيپ پيراميٽر سان استعمال ڪري، ته سانچو ڪوڊ هلندو ۽ صفحي تي غلطي نه ايندو۔ پيراميٽر 1 کي ڪولون پيراميٽر طور استعمال ڪيو ويندو ۽ ٻيا پيراميٽر نظرانداز ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح، جيڪڏهن ڪو غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME|وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; لکي، ته سانچو ان کي صحيح &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; ۾ تبديل ڪندو۔

جڏهن ڪو صارف غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; ۾ پائيپ استعمال ڪندو، ته سانچو صفحي کي لڪل زمري ۾ شامل ڪندو:
[[: زمرو:Pages which use a template in place of a magic word]]۔
هن زمري ۾ موجود صفحن کي ايڊيٽرن کي درست ڪرڻ گهرجي۔

== ٽريڪنگ زمرو ==
* {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}}

== پڻ ڏسو ==
* [[mw:Help:Magic words#Page names|Page name magic words جي فهرست]] (MediaWiki مدد)
* {{tl|Page}}
* {{tl|Name}}
* {{tl|PAGENAMEBASE}} (عنوان مان قوسين ۾ لکيل حصو هٽائڻ لاءِ)
* {{tl|FULLPAGENAME}} (namespace سميت مڪمل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو)

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --&gt;
[[Category:Wikipedia magic word templates]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>5h2yyg4h4nillp1sq2hljam1lm2ag0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374675</id>
      <parentid>374674</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* استعمال */</comment>
      <origin>374675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3370" sha1="eb7pdhsi2baaxlz0003yrl8s32ve4uj" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --&gt;

== استعمال ==
{{important|مهرباني ڪري '''&lt;nowiki&gt;PAGENAME:(صفحي جو نالو)&lt;/nowiki&gt;''' استعمال ڪريو، نه &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME|صفحي جو نالو}}&lt;/nowiki&gt;۔ هتي ڪولون (&quot;:&quot;) استعمال ڪيو وڃي، نه پائيپ (عمودي لڪير)(&quot;&amp;#124;&quot;)۔ هي سڌو [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] استعمال ڪري ٿو، سانچي ذريعي جادوئي لفظ کي نہ سڏيندو۔}}

&lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; اصل ۾ سانچو نه آهي، پر هڪ [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] آهي، يعني اهو ميڊياوڪي سافٽويئر جي هڪ خاصيت آهي۔ جڏهن استعمال ڪيو وڃي، اهو ان صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو جنهن صفحي تي اهو رکيل آهي، پر نيم اسپيس کان سواءِ۔ مثال طور، جڏهن هن صفحي تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME}} ڏيکاريندو۔ جڏهن [[وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ]] تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا:ڳوٺ جو پمپ}} ڏيکاريندو۔ توهان colon استعمال ڪري اهو به مقرر ڪري سگهو ٿا ته ڪهڙو صفحي جو نالو ڏيکاريو وڃي (سانچي وانگر pipe (|) استعمال نه ڪيو وڃي). مثال طور، &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; جو نتيجو ٿيندو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}۔

هتي اصل سانچو ڪوڊ به موجود آهي۔ هن سانچي جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو هن [[مدد: جادوئي لفظ|جادوئي لف]] کي پائيپ پيراميٽر سان استعمال ڪري، ته سانچو ڪوڊ هلندو ۽ صفحي تي غلطي نه ايندو۔ پيراميٽر 1 کي ڪولون پيراميٽر طور استعمال ڪيو ويندو ۽ ٻيا پيراميٽر نظرانداز ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح، جيڪڏهن ڪو غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME|وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; لکي، ته سانچو ان کي صحيح &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; ۾ تبديل ڪندو۔

جڏهن ڪو صارف غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; ۾ پائيپ استعمال ڪندو، ته سانچو صفحي کي لڪل زمري ۾ شامل ڪندو:
[[: زمرو:Pages which use a template in place of a magic word]]۔
هن زمري ۾ موجود صفحن کي ايڊيٽرن کي درست ڪرڻ گهرجي۔

== ٽريڪنگ زمرو ==
* {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}}

== پڻ ڏسو ==
* [[mw:Help:Magic words#Page names|Page name magic words جي فهرست]] (MediaWiki مدد)
* {{tl|Page}}
* {{tl|Name}}
* {{tl|PAGENAMEBASE}} (عنوان مان قوسين ۾ لکيل حصو هٽائڻ لاءِ)
* {{tl|FULLPAGENAME}} (namespace سميت مڪمل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو)

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --&gt;
[[Category:Wikipedia magic word templates]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>eb7pdhsi2baaxlz0003yrl8s32ve4uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374676</id>
      <parentid>374675</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* استعمال */</comment>
      <origin>374676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3400" sha1="26i03gvy4m0ngtfbqifdbzlq473plwt" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --&gt;

== استعمال ==
{{important|مهرباني ڪري ھن طرح ڪولون (&quot;:&quot;)  سان '''&lt;nowiki&gt;PAGENAME:(صفحي جو نالو)&lt;/nowiki&gt;''' استعمال ڪريو. ھن طرح  پائيپ (عمودي لڪير)(&quot;&amp;#124;&quot;) سان &lt;nowiki&gt;PAGENAME|صفحي جو نالو&lt;/nowiki&gt; استعمال نه ڪريو۔ ڇاڪاڻ تہ هي سڌو [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] استعمال ڪري ٿو، سانچي ذريعي جادوئي لفظ کي نہ سڏيندو۔}}

&lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; اصل ۾ سانچو نه آهي، پر هڪ [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] آهي، يعني اهو ميڊياوڪي سافٽويئر جي هڪ خاصيت آهي۔ جڏهن استعمال ڪيو وڃي، اهو ان صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو جنهن صفحي تي اهو رکيل آهي، پر نيم اسپيس کان سواءِ۔ مثال طور، جڏهن هن صفحي تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME}} ڏيکاريندو۔ جڏهن [[وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ]] تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا:ڳوٺ جو پمپ}} ڏيکاريندو۔ توهان colon استعمال ڪري اهو به مقرر ڪري سگهو ٿا ته ڪهڙو صفحي جو نالو ڏيکاريو وڃي (سانچي وانگر pipe (|) استعمال نه ڪيو وڃي). مثال طور، &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; جو نتيجو ٿيندو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}۔

هتي اصل سانچو ڪوڊ به موجود آهي۔ هن سانچي جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو هن [[مدد: جادوئي لفظ|جادوئي لف]] کي پائيپ پيراميٽر سان استعمال ڪري، ته سانچو ڪوڊ هلندو ۽ صفحي تي غلطي نه ايندو۔ پيراميٽر 1 کي ڪولون پيراميٽر طور استعمال ڪيو ويندو ۽ ٻيا پيراميٽر نظرانداز ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح، جيڪڏهن ڪو غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME|وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; لکي، ته سانچو ان کي صحيح &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; ۾ تبديل ڪندو۔

جڏهن ڪو صارف غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; ۾ پائيپ استعمال ڪندو، ته سانچو صفحي کي لڪل زمري ۾ شامل ڪندو:
[[: زمرو:Pages which use a template in place of a magic word]]۔
هن زمري ۾ موجود صفحن کي ايڊيٽرن کي درست ڪرڻ گهرجي۔

== ٽريڪنگ زمرو ==
* {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}}

== پڻ ڏسو ==
* [[mw:Help:Magic words#Page names|Page name magic words جي فهرست]] (MediaWiki مدد)
* {{tl|Page}}
* {{tl|Name}}
* {{tl|PAGENAMEBASE}} (عنوان مان قوسين ۾ لکيل حصو هٽائڻ لاءِ)
* {{tl|FULLPAGENAME}} (namespace سميت مڪمل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو)

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --&gt;
[[Category:Wikipedia magic word templates]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>26i03gvy4m0ngtfbqifdbzlq473plwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374677</id>
      <parentid>374676</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3408" sha1="b6krzsdddrw5ubpy9cujohyos5t39zb" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --&gt;

== استعمال ==
{{important|مهرباني ڪري ھن طرح ڪولون (&quot;:&quot;)  سان '''&lt;nowiki&gt;
{{PAGENAME:صفحي جو نالو}}&lt;/nowiki&gt;''' استعمال ڪريو. ھن طرح  پائيپ (عمودي لڪير) (&quot;&amp;#124;&quot;) سان &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME|صفحي جو نالو}}&lt;/nowiki&gt; استعمال نه ڪريو۔ ڇاڪاڻ تہ هي سڌو [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] استعمال ڪري ٿو، سانچي ذريعي جادوئي لفظ کي نہ سڏيندو۔}}

&lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; اصل ۾ سانچو نه آهي، پر هڪ [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] آهي، يعني اهو ميڊياوڪي سافٽويئر جي هڪ خاصيت آهي۔ جڏهن استعمال ڪيو وڃي، اهو ان صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو جنهن صفحي تي اهو رکيل آهي، پر نيم اسپيس کان سواءِ۔ مثال طور، جڏهن هن صفحي تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME}} ڏيکاريندو۔ جڏهن [[وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ]] تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا:ڳوٺ جو پمپ}} ڏيکاريندو۔ توهان colon استعمال ڪري اهو به مقرر ڪري سگهو ٿا ته ڪهڙو صفحي جو نالو ڏيکاريو وڃي (سانچي وانگر pipe (|) استعمال نه ڪيو وڃي). مثال طور، &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; جو نتيجو ٿيندو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}۔

هتي اصل سانچو ڪوڊ به موجود آهي۔ هن سانچي جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو هن [[مدد: جادوئي لفظ|جادوئي لف]] کي پائيپ پيراميٽر سان استعمال ڪري، ته سانچو ڪوڊ هلندو ۽ صفحي تي غلطي نه ايندو۔ پيراميٽر 1 کي ڪولون پيراميٽر طور استعمال ڪيو ويندو ۽ ٻيا پيراميٽر نظرانداز ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح، جيڪڏهن ڪو غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME|وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; لکي، ته سانچو ان کي صحيح &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; ۾ تبديل ڪندو۔

جڏهن ڪو صارف غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; ۾ پائيپ استعمال ڪندو، ته سانچو صفحي کي لڪل زمري ۾ شامل ڪندو:
[[: زمرو:Pages which use a template in place of a magic word]]۔
هن زمري ۾ موجود صفحن کي ايڊيٽرن کي درست ڪرڻ گهرجي۔

== ٽريڪنگ زمرو ==
* {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}}

== پڻ ڏسو ==
* [[mw:Help:Magic words#Page names|Page name magic words جي فهرست]] (MediaWiki مدد)
* {{tl|Page}}
* {{tl|Name}}
* {{tl|PAGENAMEBASE}} (عنوان مان قوسين ۾ لکيل حصو هٽائڻ لاءِ)
* {{tl|FULLPAGENAME}} (namespace سميت مڪمل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو)

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --&gt;
[[Category:Wikipedia magic word templates]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>b6krzsdddrw5ubpy9cujohyos5t39zb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374678</id>
      <parentid>374677</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* استعمال */</comment>
      <origin>374678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3414" sha1="17imnf5ypagdij3stx7hlvysqguy27m" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --&gt;

== استعمال ==
{{important|مهرباني ڪري ھن طرح ڪولون (&quot;:&quot;)  سان '''&lt;nowiki&gt;
{{PAGENAME:صفحي جو نالو}}&lt;/nowiki&gt;''' استعمال ڪريو. ھن طرح  پائيپ (عمودي لڪير) (&quot;&amp;#124;&quot;) سان '''&lt;nowiki&gt;{{PAGENAME|صفحي جو نالو}}&lt;/nowiki&gt;''' استعمال نه ڪريو۔ ڇاڪاڻ تہ هي سڌو [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] استعمال ڪري ٿو، سانچي ذريعي جادوئي لفظ کي نہ سڏيندو۔}}

&lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; اصل ۾ سانچو نه آهي، پر هڪ [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] آهي، يعني اهو ميڊياوڪي سافٽويئر جي هڪ خاصيت آهي۔ جڏهن استعمال ڪيو وڃي، اهو ان صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو جنهن صفحي تي اهو رکيل آهي، پر نيم اسپيس کان سواءِ۔ مثال طور، جڏهن هن صفحي تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME}} ڏيکاريندو۔ جڏهن [[وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ]] تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا:ڳوٺ جو پمپ}} ڏيکاريندو۔ توهان colon استعمال ڪري اهو به مقرر ڪري سگهو ٿا ته ڪهڙو صفحي جو نالو ڏيکاريو وڃي (سانچي وانگر pipe (|) استعمال نه ڪيو وڃي). مثال طور، &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; جو نتيجو ٿيندو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}۔

هتي اصل سانچو ڪوڊ به موجود آهي۔ هن سانچي جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو هن [[مدد: جادوئي لفظ|جادوئي لف]] کي پائيپ پيراميٽر سان استعمال ڪري، ته سانچو ڪوڊ هلندو ۽ صفحي تي غلطي نه ايندو۔ پيراميٽر 1 کي ڪولون پيراميٽر طور استعمال ڪيو ويندو ۽ ٻيا پيراميٽر نظرانداز ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح، جيڪڏهن ڪو غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME|وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; لکي، ته سانچو ان کي صحيح &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}&lt;/nowiki&gt; ۾ تبديل ڪندو۔

جڏهن ڪو صارف غلط طور &lt;nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;/nowiki&gt; ۾ پائيپ استعمال ڪندو، ته سانچو صفحي کي لڪل زمري ۾ شامل ڪندو:
[[: زمرو:Pages which use a template in place of a magic word]]۔
هن زمري ۾ موجود صفحن کي ايڊيٽرن کي درست ڪرڻ گهرجي۔

== ٽريڪنگ زمرو ==
* {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}}

== پڻ ڏسو ==
* [[mw:Help:Magic words#Page names|Page name magic words جي فهرست]] (MediaWiki مدد)
* {{tl|Page}}
* {{tl|Name}}
* {{tl|PAGENAMEBASE}} (عنوان مان قوسين ۾ لکيل حصو هٽائڻ لاءِ)
* {{tl|FULLPAGENAME}} (namespace سميت مڪمل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو)

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --&gt;
[[Category:Wikipedia magic word templates]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>17imnf5ypagdij3stx7hlvysqguy27m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:القانون في الطب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95644</id>
    <revision>
      <id>374601</id>
      <timestamp>2026-04-29T18:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:طب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]]</comment>
      <origin>374601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="2koblrx5qsg6w1nyi7k3i94okh26wau" xml:space="preserve">[[زمرو:طب]]
[[زمرو:عربي ڪتاب]]</text>
      <sha1>2koblrx5qsg6w1nyi7k3i94okh26wau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374616</id>
      <parentid>374601</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="9bfdoak5f9q8ke73sgewb9th8h5z7il" xml:space="preserve">[[زمرو:طب]]
[[زمرو:عربي ڪتابون]]
[[زمرو:عربي ڪتاب]]</text>
      <sha1>9bfdoak5f9q8ke73sgewb9th8h5z7il</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عربي ڪتابون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95645</id>
    <revision>
      <id>374607</id>
      <timestamp>2026-04-29T18:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عربي ادب]]</comment>
      <origin>374607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="q13y39im7x93c28ny9rjrsvr10w9erc" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ادب]]</text>
      <sha1>q13y39im7x93c28ny9rjrsvr10w9erc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374614</id>
      <parentid>374607</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="pd8z25vk0m7u9l13o3mt4q49kghie2f" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:عربي ٻولي]]
[[زمرو:ڪتاب بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>pd8z25vk0m7u9l13o3mt4q49kghie2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ڊرافٽ آٽيڪل/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95646</id>
    <revision>
      <id>374608</id>
      <timestamp>2026-04-29T18:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي (interwiki) وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt; {{High-use}} {{Never substitute}} {{Template shortcut|Draft}} {{Template redirect|Talk page|Talk page banner}} {{Lua|Module:String2|Module:Check for unknown parameters|Module:Check for deprecated parameters}} {{Uses TemplateStyles|Module:Message box/tmbox.css|Template:Talk header/styles.css}}  '''مسودا''' اڪثر مستقبل ج...</comment>
      <origin>374608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6149" sha1="ou35kz08ix3ysy3fvpb8lwei9i6lct1" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي (interwiki) وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;
{{High-use}}
{{Never substitute}}
{{Template shortcut|Draft}}
{{Template redirect|Talk page|Talk page banner}}
{{Lua|Module:String2|Module:Check for unknown parameters|Module:Check for deprecated parameters}}
{{Uses TemplateStyles|Module:Message box/tmbox.css|Template:Talk header/styles.css}}

'''مسودا''' اڪثر مستقبل جي مضمونن تي ڪم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جڏهن اهي اڃا شايع ٿيڻ لاءِ تيار نه هوندا يا شايد [[وڪيپيڊيا:قابلِ ذڪر هجڻ|قابلِ ذڪر هجڻ جي هدايتن]] تي پوريون نه لهندا هجن۔ اهي يا ته [[وڪيپيڊيا:مسودا|&quot;مسودا&quot; نيم-جڳهه]] ۾ يا [[وپ:واپرائيندڙ ريتون|واپرائيندڙ سينڊباڪس]] ۾ رکيا ويندا آهن ته جيئن عام پڙهندڙ اتفاقاً انهن تائين نه پهچي؛ اهي جڳهيون [[سرچ انجڻ]] جي فهرست سازي کان به ٻاهر هونديون آهن۔ {{tlx|Draft article}} ان کان به اڳتي وڃي مسودي کي نمايان طور ''مسودو'' طور نشان لڳائي ٿو ۽ ساڳئي وقت مضمون ٺاهڻ ۽ ان کي سڌو يا [[وپ:AFC|مضمونن لاءِ تخليق]] عمل ذريعي شايع ڪرڻ لاءِ مددگار لنڪس مهيا ڪري ٿو۔ هي صفحي کي [[:زمرو:مسودي مضمون]] يا ان جي ذيلي زمرن ۾ به شامل ڪري ٿو۔

{{tlxs|AfC draft|''username''}} استعمال ڪرڻ سان {{tl|AfC submission/draft}} صفحي تي لڳايو ويندو، جيڪو وڌيڪ رهنمائي فراهم ڪري ٿو ۽ &quot;Articles for Creation&quot; عمل کي مسودي واري مرحلي کان شروع ڪري ٿو۔

== استعمال ==
&lt;!-- Abstract usage --&gt;
هن سانچي کي [[وپ:مکيه جڳهه|مکيه جڳهه]] ۾ استعمال نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي اهو ظاهر نه ٿيندو۔ جيڪڏهن مضمون مکيه جڳهه ۾ تيار ٿي رهيو هجي ته {{tl|Under construction}} استعمال ڪريو۔

=== عام نتيجو ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Draft article}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ڏيکاري ٿو:
{{msg:Draft article|demo=yes}}

=== سادو (Minimalist) نتيجو ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Draft article|brief=yes}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ڏيکاري ٿو:
{{msg:Draft article|brief=yes|demo=yes}}

=== مقصد وارو صفحو ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Draft article|''name''|brief=yes}}&lt;/code&gt;  
جتي ''name'' مطلوبه هدف صفحي جو نالو آهي، نتيجو ڏيکاري ٿو:
{{msg:Draft article|name|brief=yes|demo=yes}}

=== ٻين کي شامل ٿيڻ جي دعوت ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Draft article|join-in=yes|brief=yes}}&lt;/code&gt; ڏيکاري ٿو:
{{msg:Draft article|join-in=yes|brief=yes|demo=yes}}

=== “جائزي لاءِ جمع ڪرايو” ۽ “هاڻي شايع ڪريو” بٽڻ لڪائڻ ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Draft article|noafc=yes}}&lt;/code&gt;

=== “هاڻي شايع ڪريو” بٽڻ لڪائڻ ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Draft article|nomove=yes}}&lt;/code&gt;

=== زمرو بندي ===
{{para|subject}} پيرا ميٽر ذريعي مسودي کي [[:زمرو:مسودي مضمون]] جي ذيلي زمرن ۾ رکيو ويندو آهي۔

{| class=&quot;wikitable&quot;
! &lt;code&gt;subject=&lt;/code&gt; !! زمرو !! مثال
|-
| agriculture / food / drink || زراعت، کاڌ خوراڪ ۽ مشروبات || زراعت، کاڌ خوراڪ
|-
| art / architecture || فن ۽ تعمير || بصري فنون
|-
| engineering / technology || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || ٽيڪنالاجي
|-
| film || فلمون || فلم
|-
| geography / places || جاگرافيائي موضوع || جاگرافي
|-
| history || تاريخ || عالمي تاريخ
|-
| language / literature || ٻولي ۽ ادب || ادب
|-
| media / drama || ميڊيا || ڊراما
|-
| music || موسيقي || گيت
|-
| natural sciences || قدرتي سائنس || حياتيات
|-
| philosophy / religion || فلسفو ۽ مذهب || فلسفو
|-
| social sciences || سماجي سائنس || سماجيات
|-
| sports || راندين || راندين
|-
| television || ٽيليويزن || ٽي وي
|-
| video games || وڊيو گيمز || گيمز
|-
| warfare || جنگ || جنگي موضوع
|}

&lt;templatedata&gt;
{
  &quot;description&quot;: &quot;مسودي مضمون کي نمايان ڪري ٿو، مددگار لنڪس ڏيکاري ٿو ۽ صفحي کي مسودي زمرن ۾ شامل ڪري ٿو۔&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;1&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;مقصدي صفحو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;مسودي جو هدف صفحو ڏيکاري ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
    },
    &quot;brief&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;سادو ڏيک&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;مختصر ڏيک ڏيکاري ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    },
    &quot;noafc&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;AFC بٽڻ لڪايو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;جائزي ۽ شايع بٽڻ لڪائي ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    },
    &quot;nomove&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;Publish بٽڻ لڪايو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;صرف Publish Now بٽڻ لڪائي ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    },
    &quot;join-in&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;شامل ٿيڻ جي دعوت&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;ٻين کي مدد لاءِ سڏ ڪري ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    },
    &quot;subject&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;زمرو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;مسودي کي مخصوص زمري ۾ وجهي ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;
    },
    &quot;catonly&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;صرف زمرو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;صرف زمرو شامل ڪري، پيغام نه ڏيکاري&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    }
  }
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{tlx|Link to draft}}
* {{tlx|Draft RfC}}
* {{tlx|Draft topics}}
* [[:زمرو:مسودي صفحا]]

{{Userspace Disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:زير تعمير سانچا]]
[[زمرو:مسودا نيم-جڳهه سانچا|{{PAGENAME}}]]
[[زمرو:مسودي مضمون|سانچو]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ou35kz08ix3ysy3fvpb8lwei9i6lct1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374611</id>
      <parentid>374608</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T18:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6175" sha1="meg1njc05ivtpk8rkcq8cf1yn9rru21" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي (interwiki) وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;
{{High-use}}
{{Never substitute}}
{{Template shortcut|Draft}}
{{Template redirect|Talk page|Talk page banner}}
{{Lua|ماڊيول:String2|ماڊيول:Check for unknown parameters|ماڊيول:Check for deprecated parameters}}
{{Uses TemplateStyles|ماڊيول:Message box/tmbox.css|سانچو:Talk header/styles.css}}

'''مسودا''' اڪثر مستقبل جي مضمونن تي ڪم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جڏهن اهي اڃا شايع ٿيڻ لاءِ تيار نه هوندا يا شايد [[وڪيپيڊيا:قابلِ ذڪر هجڻ|قابلِ ذڪر هجڻ جي هدايتن]] تي پوريون نه لهندا هجن۔ اهي يا ته [[وڪيپيڊيا:مسودا|&quot;مسودا&quot; نيم-جڳهه]] ۾ يا [[وپ:واپرائيندڙ ريتون|واپرائيندڙ سينڊباڪس]] ۾ رکيا ويندا آهن ته جيئن عام پڙهندڙ اتفاقاً انهن تائين نه پهچي؛ اهي جڳهيون [[سرچ انجڻ]] جي فهرست سازي کان به ٻاهر هونديون آهن۔ {{tlx|Draft article}} ان کان به اڳتي وڃي مسودي کي نمايان طور ''مسودو'' طور نشان لڳائي ٿو ۽ ساڳئي وقت مضمون ٺاهڻ ۽ ان کي سڌو يا [[وپ:AFC|مضمونن لاءِ تخليق]] عمل ذريعي شايع ڪرڻ لاءِ مددگار لنڪس مهيا ڪري ٿو۔ هي صفحي کي [[:زمرو:مسودي مضمون]] يا ان جي ذيلي زمرن ۾ به شامل ڪري ٿو۔

{{tlxs|AfC draft|''username''}} استعمال ڪرڻ سان {{tl|AfC submission/draft}} صفحي تي لڳايو ويندو، جيڪو وڌيڪ رهنمائي فراهم ڪري ٿو ۽ &quot;Articles for Creation&quot; عمل کي مسودي واري مرحلي کان شروع ڪري ٿو۔

== استعمال ==
&lt;!-- Abstract usage --&gt;
هن سانچي کي [[وپ:مکيه جڳهه|مکيه جڳهه]] ۾ استعمال نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي اهو ظاهر نه ٿيندو۔ جيڪڏهن مضمون مکيه جڳهه ۾ تيار ٿي رهيو هجي ته {{tl|Under construction}} استعمال ڪريو۔

=== عام نتيجو ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Draft article}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ڏيکاري ٿو:
{{msg:Draft article|demo=yes}}

=== سادو (Minimalist) نتيجو ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Draft article|brief=yes}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ڏيکاري ٿو:
{{msg:Draft article|brief=yes|demo=yes}}

=== مقصد وارو صفحو ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Draft article|''name''|brief=yes}}&lt;/code&gt;  
جتي ''name'' مطلوبه هدف صفحي جو نالو آهي، نتيجو ڏيکاري ٿو:
{{msg:Draft article|name|brief=yes|demo=yes}}

=== ٻين کي شامل ٿيڻ جي دعوت ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Draft article|join-in=yes|brief=yes}}&lt;/code&gt; ڏيکاري ٿو:
{{msg:Draft article|join-in=yes|brief=yes|demo=yes}}

=== “جائزي لاءِ جمع ڪرايو” ۽ “هاڻي شايع ڪريو” بٽڻ لڪائڻ ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Draft article|noafc=yes}}&lt;/code&gt;

=== “هاڻي شايع ڪريو” بٽڻ لڪائڻ ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Draft article|nomove=yes}}&lt;/code&gt;

=== زمرو بندي ===
{{para|subject}} پيرا ميٽر ذريعي مسودي کي [[:زمرو:مسودي مضمون]] جي ذيلي زمرن ۾ رکيو ويندو آهي۔

{| class=&quot;wikitable&quot;
! &lt;code&gt;subject=&lt;/code&gt; !! زمرو !! مثال
|-
| agriculture / food / drink || زراعت، کاڌ خوراڪ ۽ مشروبات || زراعت، کاڌ خوراڪ
|-
| art / architecture || فن ۽ تعمير || بصري فنون
|-
| engineering / technology || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || ٽيڪنالاجي
|-
| film || فلمون || فلم
|-
| geography / places || جاگرافيائي موضوع || جاگرافي
|-
| history || تاريخ || عالمي تاريخ
|-
| language / literature || ٻولي ۽ ادب || ادب
|-
| media / drama || ميڊيا || ڊراما
|-
| music || موسيقي || گيت
|-
| natural sciences || قدرتي سائنس || حياتيات
|-
| philosophy / religion || فلسفو ۽ مذهب || فلسفو
|-
| social sciences || سماجي سائنس || سماجيات
|-
| sports || راندين || راندين
|-
| television || ٽيليويزن || ٽي وي
|-
| video games || وڊيو گيمز || گيمز
|-
| warfare || جنگ || جنگي موضوع
|}

&lt;templatedata&gt;
{
  &quot;description&quot;: &quot;مسودي مضمون کي نمايان ڪري ٿو، مددگار لنڪس ڏيکاري ٿو ۽ صفحي کي مسودي زمرن ۾ شامل ڪري ٿو۔&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;1&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;مقصدي صفحو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;مسودي جو هدف صفحو ڏيکاري ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
    },
    &quot;brief&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;سادو ڏيک&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;مختصر ڏيک ڏيکاري ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    },
    &quot;noafc&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;AFC بٽڻ لڪايو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;جائزي ۽ شايع بٽڻ لڪائي ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    },
    &quot;nomove&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;Publish بٽڻ لڪايو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;صرف Publish Now بٽڻ لڪائي ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    },
    &quot;join-in&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;شامل ٿيڻ جي دعوت&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;ٻين کي مدد لاءِ سڏ ڪري ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    },
    &quot;subject&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;زمرو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;مسودي کي مخصوص زمري ۾ وجهي ٿو&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;
    },
    &quot;catonly&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;صرف زمرو&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;صرف زمرو شامل ڪري، پيغام نه ڏيکاري&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
    }
  }
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{tlx|Link to draft}}
* {{tlx|Draft RfC}}
* {{tlx|Draft topics}}
* [[:زمرو:مسودي صفحا]]

{{Userspace Disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:زير تعمير سانچا]]
[[زمرو:مسودا نيم-جڳهه سانچا|{{PAGENAME}}]]
[[زمرو:مسودي مضمون|سانچو]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>meg1njc05ivtpk8rkcq8cf1yn9rru21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فارسي ڪتابون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95647</id>
    <revision>
      <id>374609</id>
      <timestamp>2026-04-29T18:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فارسي ادب]]</comment>
      <origin>374609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="rvllutehpbqqr1r3xqixq96y13bgzv8" xml:space="preserve">[[زمرو:فارسي ادب]]</text>
      <sha1>rvllutehpbqqr1r3xqixq96y13bgzv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چچ نامو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95648</id>
    <revision>
      <id>374613</id>
      <timestamp>2026-04-29T18:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عربي ڪتابون]]  [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]]</comment>
      <origin>374613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="a4a7ju3le0y98tysk3dn0e2n93mmoio" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ڪتابون]] 
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]]</text>
      <sha1>a4a7ju3le0y98tysk3dn0e2n93mmoio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:User page mini</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95649</id>
    <revision>
      <id>374617</id>
      <timestamp>2026-04-29T19:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;div style=&quot;font-size:85%; display:block; vertical-align:top; background:{{{background|#FFFFF3}}}; border:1px solid {{{border|#FFF8DC}}}; margin-bottom:4pt; padding:2pt; margin-top:4pt; padding-top:2pt; {{#ifeq:{{{rounded|no}}}|no||border-radius: {{{px|10}}}px;}}&quot;&gt; &lt;div id=&quot;EnWpMpBook3&quot; style=&quot;padding:0 .3em 0; background-repeat:no-repeat; background-position:0% 0%;&quot;&gt; {{#ifeq:{{{logo|}}}|yes|file:Wikipedia-logo.svg|left|60px|link=وپ:مکيه صفحو|alt=وڪيپيڊ...</comment>
      <origin>374617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1897" sha1="lp84hwq7b7x8wrxe8mqdljg4055gmgl" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:85%; display:block; vertical-align:top; background:{{{background|#FFFFF3}}}; border:1px solid {{{border|#FFF8DC}}}; margin-bottom:4pt; padding:2pt; margin-top:4pt; padding-top:2pt; {{#ifeq:{{{rounded|no}}}|no||border-radius: {{{px|10}}}px;}}&quot;&gt;
&lt;div id=&quot;EnWpMpBook3&quot; style=&quot;padding:0 .3em 0; background-repeat:no-repeat; background-position:0% 0%;&quot;&gt;
{{#ifeq:{{{logo|}}}|yes|[[file:Wikipedia-logo.svg|left|60px|link=وپ:مکيه صفحو|alt=وڪيپيڊيا جو لوگو]] |}}

[[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ صفحو|واپرائيندڙ صفحو]]: '''هي هڪ &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span&gt;&amp;#87;&amp;#105;&lt;!-- Wikipedia --&gt;&amp;#107;&amp;#105;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&amp;#112;&amp;#101;&amp;#100;&amp;#105;&amp;#97;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; واپرائيندڙ صفحو آهي''', نه ڪي انسائيڪلوپيڊيا مضمون۔

جيڪڏهن توهان هي صفحو &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span&gt;&amp;#87;&amp;#105;&lt;!-- Wikipedia --&gt;&amp;#107;&amp;#105;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&amp;#112;&amp;#101;&amp;#100;&amp;#105;&amp;#97;&lt;/span&gt;,&lt;/span&gt; کان سواءِ ڪنهن ٻئي سائيٽ تي ڏسو ٿا، ته توهان هڪ نقل (mirror) سائيٽ ڏسي رهيا آهيو۔ خبردار رهو ته هي صفحو پراڻو ٿي سگهي ٿو، ۽ جنهن واپرائيندڙ جو هي صفحو آهي ان جو &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span&gt;&amp;#87;&amp;#105;&lt;!-- Wikipedia --&gt;&amp;#107;&amp;#105;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&amp;#112;&amp;#101;&amp;#100;&amp;#105;&amp;#97;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; کان سواءِ ڪنهن ٻي سائيٽ سان ذاتي لاڳاپو لازمي ناهي۔

اصل صفحو هتي موجود آهي:
&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;
[https://simple.wiki&lt;!----&gt;pedia.org/wiki/{{FULLPAGENAMEE}} &lt;span&gt;https://simple.wiki&lt;/span&gt;&lt;!----&gt;&lt;span&gt;pedia.org/wi&lt;/span&gt;&lt;span&gt;ki/{{FULLPAGENAMEE}}&lt;/span&gt;]
&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{noindex|}}}|yes|__NOINDEX__|}}

&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lp84hwq7b7x8wrxe8mqdljg4055gmgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374618</id>
      <parentid>374617</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[TM:User page mini]] کي [[سانچو:User page mini]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>374617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1897" sha1="lp84hwq7b7x8wrxe8mqdljg4055gmgl" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:85%; display:block; vertical-align:top; background:{{{background|#FFFFF3}}}; border:1px solid {{{border|#FFF8DC}}}; margin-bottom:4pt; padding:2pt; margin-top:4pt; padding-top:2pt; {{#ifeq:{{{rounded|no}}}|no||border-radius: {{{px|10}}}px;}}&quot;&gt;
&lt;div id=&quot;EnWpMpBook3&quot; style=&quot;padding:0 .3em 0; background-repeat:no-repeat; background-position:0% 0%;&quot;&gt;
{{#ifeq:{{{logo|}}}|yes|[[file:Wikipedia-logo.svg|left|60px|link=وپ:مکيه صفحو|alt=وڪيپيڊيا جو لوگو]] |}}

[[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ صفحو|واپرائيندڙ صفحو]]: '''هي هڪ &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span&gt;&amp;#87;&amp;#105;&lt;!-- Wikipedia --&gt;&amp;#107;&amp;#105;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&amp;#112;&amp;#101;&amp;#100;&amp;#105;&amp;#97;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; واپرائيندڙ صفحو آهي''', نه ڪي انسائيڪلوپيڊيا مضمون۔

جيڪڏهن توهان هي صفحو &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span&gt;&amp;#87;&amp;#105;&lt;!-- Wikipedia --&gt;&amp;#107;&amp;#105;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&amp;#112;&amp;#101;&amp;#100;&amp;#105;&amp;#97;&lt;/span&gt;,&lt;/span&gt; کان سواءِ ڪنهن ٻئي سائيٽ تي ڏسو ٿا، ته توهان هڪ نقل (mirror) سائيٽ ڏسي رهيا آهيو۔ خبردار رهو ته هي صفحو پراڻو ٿي سگهي ٿو، ۽ جنهن واپرائيندڙ جو هي صفحو آهي ان جو &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span&gt;&amp;#87;&amp;#105;&lt;!-- Wikipedia --&gt;&amp;#107;&amp;#105;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&amp;#112;&amp;#101;&amp;#100;&amp;#105;&amp;#97;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; کان سواءِ ڪنهن ٻي سائيٽ سان ذاتي لاڳاپو لازمي ناهي۔

اصل صفحو هتي موجود آهي:
&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;
[https://simple.wiki&lt;!----&gt;pedia.org/wiki/{{FULLPAGENAMEE}} &lt;span&gt;https://simple.wiki&lt;/span&gt;&lt;!----&gt;&lt;span&gt;pedia.org/wi&lt;/span&gt;&lt;span&gt;ki/{{FULLPAGENAMEE}}&lt;/span&gt;]
&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{noindex|}}}|yes|__NOINDEX__|}}

&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lp84hwq7b7x8wrxe8mqdljg4055gmgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374623</id>
      <parentid>374618</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1911" sha1="1zv5bzzyo8gaueazh54eg5oyi22osnd" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:85%; display:block; vertical-align:top; background:{{{background|#FFFFF3}}}; border:1px solid {{{border|#FFF8DC}}}; margin-bottom:4pt; padding:2pt; margin-top:4pt; padding-top:2pt; {{#ifeq:{{{rounded|no}}}|no||border-radius: {{{px|10}}}px;}}&quot;&gt;
&lt;div id=&quot;EnWpMpBook3&quot; style=&quot;padding:0 .3em 0; background-repeat:no-repeat; background-position:0% 0%;&quot;&gt;
{{#ifeq:{{{logo|}}}|yes|[[file:Wikipedia-logo.svg|left|60px|link=وپ:مکيه صفحو|alt=وڪيپيڊيا جو لوگو]] |}}

[[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ صفحو|واپرائيندڙ صفحو]]: '''هي هڪ &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span&gt;&amp;#87;&amp;#105;&lt;!-- Wikipedia --&gt;&amp;#107;&amp;#105;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&amp;#112;&amp;#101;&amp;#100;&amp;#105;&amp;#97;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; واپرائيندڙ صفحو آهي''', نه ڪي انسائيڪلوپيڊيا مضمون۔

جيڪڏهن توهان هي صفحو &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span&gt;&amp;#87;&amp;#105;&lt;!-- وڪيپيڊيا --&gt;&amp;#107;&amp;#105;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&amp;#112;&amp;#101;&amp;#100;&amp;#105;&amp;#97;&lt;/span&gt;,&lt;/span&gt; کان سواءِ ڪنهن ٻئي سائيٽ تي ڏسو ٿا، ته توهان هڪ عڪس (mirror) سائيٽ ڏسي رهيا آهيو۔ خبردار رهو ته هي صفحو پراڻو ٿي سگهي ٿو، ۽ جنهن واپرائيندڙ جو هي صفحو آهي ان جو &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span&gt;&amp;#87;&amp;#105;&lt;!-- وڪيپيڊيا --&gt;&amp;#107;&amp;#105;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&amp;#112;&amp;#101;&amp;#100;&amp;#105;&amp;#97;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; کان سواءِ ڪنهن ٻي سائيٽ سان ذاتي لاڳاپو لازمي ناهي۔

اصل صفحو هتي موجود آهي:
&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;
[https://simple.wiki&lt;!----&gt;pedia.org/wiki/{{FULLPAGENAMEE}} &lt;span&gt;https://simple.wiki&lt;/span&gt;&lt;!----&gt;&lt;span&gt;pedia.org/wi&lt;/span&gt;&lt;span&gt;ki/{{FULLPAGENAMEE}}&lt;/span&gt;]
&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{noindex|}}}|yes|__NOINDEX__|}}

&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1zv5bzzyo8gaueazh54eg5oyi22osnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TM:User page mini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95650</id>
    <redirect title="سانچو:User page mini" />
    <revision>
      <id>374619</id>
      <timestamp>2026-04-29T19:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[TM:User page mini]] کي [[سانچو:User page mini]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>374619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="5tnyn4by5v67uudqosgufvlarw8x0hv" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو:User page mini]]</text>
      <sha1>5tnyn4by5v67uudqosgufvlarw8x0hv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:User page mini/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95651</id>
    <revision>
      <id>374626</id>
      <timestamp>2026-04-29T19:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو --&gt;  === استعمال ===  * &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{user page mini}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; کي [[Special:MyPage|پنهنجي واپرائيندڙ صفحي]] تي شامل ڪريو۔  &lt;includeonly&gt;{{Sandbox other|| &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt; زمرو:واپر...</comment>
      <origin>374626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="547" sha1="o46eqtpavjnyvj0o8169zb6jkd348x9" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو --&gt;

=== استعمال ===

* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{user page mini}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; کي [[Special:MyPage|پنهنجي واپرائيندڙ صفحي]] تي شامل ڪريو۔

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ نيم-جڳهه سانچا|{{PAGENAME}}]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>o46eqtpavjnyvj0o8169zb6jkd348x9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Userpageblue&amp;round</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95652</id>
    <revision>
      <id>374628</id>
      <timestamp>2026-04-29T19:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;10&quot; cellspacing=&quot;10&quot; style=&quot;background: none;&quot; |style=&quot;background:white; border:2px solid SteelBlue; border-radius:20px;&quot; width=&quot;8%&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[File:Wikipedia-logo-v2-en.svg|60px|center|Wikipedia]] |style=&quot;background:SteelBlue; color: white; border-top-right-radius:20px; border-top-left-radius:20px; text-align:center;&quot; width=&quot;700px&quot; |'''&lt;span style=&quot;font-size:medium;&quot;&gt;{{PAGENAME}} جي واپرائيندڙ صفحي تي ڀليڪار&lt;/span...</comment>
      <origin>374628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1565" sha1="bmjwieubey4qovsa1yko8ju5hl2t28p" xml:space="preserve">{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;10&quot; cellspacing=&quot;10&quot; style=&quot;background: none;&quot;
|style=&quot;background:white; border:2px solid SteelBlue; border-radius:20px;&quot; width=&quot;8%&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[File:Wikipedia-logo-v2-en.svg|60px|center|Wikipedia]]
|style=&quot;background:SteelBlue; color: white; border-top-right-radius:20px; border-top-left-radius:20px; text-align:center;&quot; width=&quot;700px&quot; |'''&lt;span style=&quot;font-size:medium;&quot;&gt;{{PAGENAME}} جي واپرائيندڙ صفحي تي ڀليڪار&lt;/span&gt;'''
|style=&quot;background:white; border:2px solid SteelBlue; border-radius:20px;&quot; width=&quot;8%&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|60px|center|Wikimedia Foundation]]
|-
|style=&quot;text-align:center; background:White; border:2px solid SteelBlue; font-size:85%; border-bottom-right-radius:20px; border-bottom-left-radius:20px;&quot;|
هي وڪيپيڊيا جو [[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ صفحا|واپرائيندڙ صفحو]] آهي۔ هي ڪو انسائيڪلوپيڊيا مضمون ناهي۔ جيڪڏهن توهان هي صفحو وڪيپيڊيا کان سواءِ ڪنهن ٻي سائيٽ تي ڏسو ٿا ته توهان هڪ نقل (mirror) سائيٽ ڏسي رهيا آهيو۔ ياد رکو ته هي صفحو پراڻو ٿي سگهي ٿو ۽ جنهن واپرائيندڙ جو هي صفحو آهي ان جو وڪيپيڊيا کان سواءِ ڪنهن ٻي سائيٽ سان ذاتي لاڳاپو ضروري ناهي۔ اصل صفحو هتي موجود آهي:
https://en.wikipedia.org/wiki/User:{{PAGENAMEE}}
|}
&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bmjwieubey4qovsa1yko8ju5hl2t28p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374629</id>
      <parentid>374628</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T19:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="my51y73xs63p37fnudo9gms8vc791b2" xml:space="preserve">{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;10&quot; cellspacing=&quot;10&quot; style=&quot;background: none;&quot;
|style=&quot;background:white; border:2px solid SteelBlue; border-radius:20px;&quot; width=&quot;8%&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[File:Wikipedia-logo-v2-en.svg|60px|center|Wikipedia]]
|style=&quot;background:SteelBlue; color: white; border-top-right-radius:20px; border-top-left-radius:20px; text-align:center;&quot; width=&quot;700px&quot; |'''&lt;span style=&quot;font-size:medium;&quot;&gt;{{PAGENAME}} جي واپرائيندڙ صفحي تي ڀليڪار&lt;/span&gt;'''
|style=&quot;background:white; border:2px solid SteelBlue; border-radius:20px;&quot; width=&quot;8%&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|60px|center|Wikimedia Foundation]]
|-
|style=&quot;text-align:center; background:White; border:2px solid SteelBlue; font-size:85%; border-bottom-right-radius:20px; border-bottom-left-radius:20px;&quot;|
هي وڪيپيڊيا جو [[وڪيپيڊيا:واپرائيندڙ صفحا|واپرائيندڙ صفحو]] آهي۔ هي ڪو انسائيڪلوپيڊيا مضمون ناهي۔ جيڪڏهن توهان هي صفحو وڪيپيڊيا کان سواءِ ڪنهن ٻي سائيٽ تي ڏسو ٿا ته توهان هڪ نقل يا عڪس (mirror) سائيٽ ڏسي رهيا آهيو۔ ياد رکو ته هي صفحو پراڻو ٿي سگهي ٿو ۽ جنهن واپرائيندڙ جو هي صفحو آهي ان جو وڪيپيڊيا کان سواءِ ڪنهن ٻي سائيٽ سان ذاتي لاڳاپو ضروري ناهي۔ اصل صفحو هتي موجود آهي:
https://en.wikipedia.org/wiki/User:{{PAGENAMEE}}
|}
&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>my51y73xs63p37fnudo9gms8vc791b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Userpageblue&amp;round/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95653</id>
    <revision>
      <id>374630</id>
      <timestamp>2026-04-29T19:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ بين الوڪي هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو --&gt;  === استعمال === هي واپرائيندڙ صفحن لاءِ هڪ هيڊر سانچو آهي۔ رڳو &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{userpageblue&amp;round}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; کي [[Special:MyPage|پنهنجي واپرائيندڙ صفحي]] تي لڳايو ته هي سانچو ڏيکاريو وڃي۔  {{Userspace disclaimers}}  &lt;includeonly&gt;{{Sandbox othe...</comment>
      <origin>374630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="645" sha1="cv36ch0rjymbushskh5kym6c29q7gr0" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ بين الوڪي هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو --&gt;

=== استعمال ===
هي واپرائيندڙ صفحن لاءِ هڪ هيڊر سانچو آهي۔ رڳو &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{userpageblue&amp;round}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; کي [[Special:MyPage|پنهنجي واپرائيندڙ صفحي]] تي لڳايو ته هي سانچو ڏيکاريو وڃي۔

{{Userspace disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا ۽ بين الوڪي هتي شامل ڪريو، مهرباني --&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ صفحي جا هيڊر سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>cv36ch0rjymbushskh5kym6c29q7gr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Not Christmas</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95654</id>
    <revision>
      <id>374631</id>
      <timestamp>2026-04-29T19:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{#time:m}}|12|{{#ifexpr: {{#time:d}} &gt;= {{{start|15}}} and {{#time:d}} &lt;= {{{end|26}}} |&lt;/includeonly&gt; {{editnotice | expiry = indefinite | id = notchristmas | header = {{{customheader|خوشگوار موڪلون!}}} | headerstyle = font-size:2em; font-family:Lucida Calligraphy; | text = {{{customtext|ڪرسمس ملهائڻ منهنجي ذاتي ثقافتي روايت جو حصو ناهي، {{#if:{{yesno|{{{mind|}}}}}|تنهنڪري|۽ جيتوڻي...</comment>
      <origin>374631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1421" sha1="f8dcwz3fagsvw490sgey7fqgtyhzbdr" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{#time:m}}|12|{{#ifexpr: {{#time:d}} &gt;= {{{start|15}}} and {{#time:d}} &lt;= {{{end|26}}} |&lt;/includeonly&gt;
{{editnotice
| expiry = indefinite
| id = notchristmas
| header = {{{customheader|خوشگوار موڪلون!}}}
| headerstyle = font-size:2em; font-family:Lucida Calligraphy;
| text = {{{customtext|ڪرسمس ملهائڻ منهنجي ذاتي ثقافتي روايت جو حصو ناهي، {{#if:{{yesno|{{{mind|}}}}}|تنهنڪري|۽ جيتوڻيڪ مون کي &quot;ميري ڪرسمس&quot; چوڻ تي خاص اعتراض ناهي،}} مان '''وڌيڪ شامل ڪندڙ موسمي مبارڪن''' کي ترجيح ڏيان ٿو جهڙوڪ {{tlxs|Season's Greetings}}۔ مهرباني!}}}
| textstyle = font-size:1.25em; font-family:Georgia; color:Indigo;
| image = CLAUDE MONET 1840 - 1926 LE GIVRE À GIVERNY.jpg{{!}}alt=&quot;Claude Monet جو 'The Frost at Giverny'&quot;
| imagesize = 180px
| imageright = August Schlüter Niederrheinische Winterlandschaft mit spielenden Kindern 1892.jpg{{!}}alt=&quot;August Schlüter جو 'Lower Rhine winter landscape with children playing in the snow'&quot;
| imagerightsize = 180px
| style = text-align:center; border-style:solid; border-color:Indigo; background: linear-gradient(to right, #e1cde4, #F6F0F7 30%, #F6F0F7 70%, #e1cde4); border-width:2px; border-radius:10px; padding:4px;
| class = 
}}
&lt;includeonly&gt;}}}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f8dcwz3fagsvw490sgey7fqgtyhzbdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Not Christmas/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95655</id>
    <revision>
      <id>374632</id>
      <timestamp>2026-04-29T19:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- زمرا هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;  هي ايڊيٽ نوٽيس، جيڪو ڊيفالٽ طور صرف 15 ڊسمبر کان 26 ڊسمبر تائين ظاهر ٿئي ٿو، ايڊيٽرن کي اجازت ڏئي ٿو ته هو وڌيڪ عام يا شامل ڪندڙ موڪلن جي مبارڪن لاءِ پنهنجي ترجيح ظاهر ڪن۔  == استعمال == ...</comment>
      <origin>374632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2378" sha1="6dprt9m29f4793el1v1yx8pzoa1oaad" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;

هي ايڊيٽ نوٽيس، جيڪو ڊيفالٽ طور صرف 15 ڊسمبر کان 26 ڊسمبر تائين ظاهر ٿئي ٿو، ايڊيٽرن کي اجازت ڏئي ٿو ته هو وڌيڪ عام يا شامل ڪندڙ موڪلن جي مبارڪن لاءِ پنهنجي ترجيح ظاهر ڪن۔

== استعمال ==
[[Special:MyTalk/Editnotice|پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي جي ايڊيٽ نوٽيس]] تي وڃو ۽ {{tlx|Not Christmas}} شامل ڪريو۔

== پيرا ميٽر ==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;mind&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;جيڪڏهن yes ڪيو وڃي ته \&quot;مون کي خاص اعتراض ناهي جيڪڏهن ڪو مون کي ميري ڪرسمس چوي\&quot; وارو جملو لڪايو ويندو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;customheader&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڪسٽم هيڊر&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ڪسٽم هيڊر متن مقرر ڪري ٿو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;customtext&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڪسٽم متن&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ڪسٽم باڊي متن مقرر ڪري ٿو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;start&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;شروعاتي تاريخ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ڊسمبر جو اهو ڏينهن جنهن کان نوٽيس ظاهر ٿيڻ شروع ٿئي&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;15&quot;
		},
		&quot;end&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;اختتامي تاريخ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ڊسمبر جو اهو ڏينهن جنهن تي نوٽيس ظاهر ٿيڻ بند ٿئي&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;26&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;ايڊيٽ نوٽيس جيڪو ايڊيٽرن کان وڌيڪ شامل ڪندڙ موڪلن جي مبارڪن استعمال ڪرڻ جي درخواست ڪري ٿو&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
*[[سانچو:Season's Greetings]]
*[[زمرو:موڪلن ۽ موسمي مبارڪن وڪي لوو سانچا]]

{{Userspace disclaimers|state=collapsed}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;
[[زمرو:ايڊيٽ نوٽيس سانچا]]
[[زمرو:واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه هيڊر سانچا]]
[[زمرو:موڪلن ۽ موسمي مبارڪن وڪي لوو سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>6dprt9m29f4793el1v1yx8pzoa1oaad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Talk header preload</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95656</id>
    <revision>
      <id>374633</id>
      <timestamp>2026-04-29T19:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{tmbox  |image = none  |style = background:#F0F0F0; border: solid 1px #cccccc; box-shadow: 1px 1px 1px #333; {{#if:{{{style|}}}|{{{style|}}}}}  |text =&lt;div style='text-align:center; margin-bottom: 10px;'&gt;&lt;span style='font-style:italic; font-weight:normal'&gt;{{#if:{{{welcome|}}}|{{{welcome|}}}|{{#if:{{{user|}}}|{{{user|{{BASEPAGENAME}}}}} جي ڳالهه ٻولهه صفحي تي ڀليڪار.|منهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي تي ڀليڪار۔}} مهرباني...</comment>
      <origin>374633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1559" sha1="phqqnaoa0qsfapoxqiqnq1phitg4um8" xml:space="preserve">{{tmbox
 |image = none
 |style = background:#F0F0F0; border: solid 1px #cccccc; box-shadow: 1px 1px 1px #333; {{#if:{{{style|}}}|{{{style|}}}}}
 |text =&lt;div style='text-align:center; margin-bottom: 10px;'&gt;&lt;span style='font-style:italic; font-weight:normal'&gt;{{#if:{{{welcome|}}}|{{{welcome|}}}|{{#if:{{{user|}}}|{{{user|{{BASEPAGENAME}}}}} جي ڳالهه ٻولهه صفحي تي ڀليڪار.|منهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي تي ڀليڪار۔}} مهرباني ڪري پنهنجا پيغام سائن ۽ تاريخ سان گڏ لکو، آخر ۾ '''&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;''' شامل ڪري۔}}&lt;/span&gt;

&lt;big&gt;'''[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&amp;section=new{{#if:{{{preloadno|}}}||&amp;preloadtitle={{#if:{{{preloadtitle|}}}|{{urlencode:{{{preloadtitle|}}}}}|{{urlencode:{{{user|{{BASEPAGENAME}}}}} ڏانهن نئون پيغام}}}}&amp;preload={{#if:{{{preload|}}}|{{{preload|}}}|Template:Talk_header_preload/preload}}}}}} نئون بحث شروع ڪريو]'''&lt;/big&gt;
&lt;/div&gt;

{{#if:{{{noarchive|{{{noarchives|}}}}}}||{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Archive 1|
&lt;div style='text-align:center'&gt;
'''آرڪائيوز''' {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Archive index|[[{{FULLPAGENAME}}/Archive index|انڊيڪس]],&amp;#32;}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Archive A|{{Archive list alpha|nobr=yes|root={{FULLPAGENAME}}}},&amp;#32;|}}{{Archive list|nobr=yes|root={{FULLPAGENAME}}}}
&lt;/div&gt;

{{#if:{{{nosearch|}}}||
{{search box
 |root={{FULLPAGENAME}}
 |search-break=no
 |search-width=30
 |search-button-label=ڳولا
}}
}}
}}

}}
}}
&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>phqqnaoa0qsfapoxqiqnq1phitg4um8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Talk header preload/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95657</id>
    <revision>
      <id>374635</id>
      <timestamp>2026-04-29T19:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- زمرا هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;  هي [[وڪيپيڊيا:سانچا پيغام|سانچو]] هڪ اشارتي باڪس آهي۔ اهو واپرائيندڙن جي [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحو|ڳالهه ٻولهه صفحن]] تي استعمال ڪري سگهجي ٿو ته جيئن نون يا غير تجربيڪار ايڊيٽرن کي ب...</comment>
      <origin>374635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3549" sha1="5ggcoisq4abgndne5es4kok5ia08fno" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا هن صفحي جي هيٺ شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;

هي [[وڪيپيڊيا:سانچا پيغام|سانچو]] هڪ اشارتي باڪس آهي۔ اهو واپرائيندڙن جي [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحو|ڳالهه ٻولهه صفحن]] تي استعمال ڪري سگهجي ٿو ته جيئن نون يا غير تجربيڪار ايڊيٽرن کي بحث ڪرڻ لاءِ راغب ڪيو وڃي، ۽ ساڳئي وقت انهن لاءِ خودڪار اڳواٽ (preloaded) پيغام مهيا ڪيو وڃي۔ جيڪڏهن ٻي صورت ۾ بيان نه ڪيو وڃي ته اڳواٽ عنوان ۾ ايڊيٽر جو نالو شامل هوندو، ۽ پيغام جي متن ۾ دستخط شامل هوندي—ڇاڪاڻ⁠تہ نوان واپرائيندڙ اڪثر دستخط شامل نٿا ڪن۔

هي سانچو مهيا ڪري ٿو:

* هڪ مختصر تعارف ۽ نئون بحث شروع ڪرڻ لاءِ لنڪ
* موجوده ڳالهه ٻولهه صفحي جي آرڪائيوز جا لنڪس
* هڪ اختياري آرڪائيو سرچ باڪس
* اڳواٽ عنوان ۽/يا پيغام جو متن مقرر ڪرڻ جا اختيار

== استعمال ==
&lt;CODE&gt;&lt;NOWIKI&gt;{{&lt;/NOWIKI&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;NOWIKI&gt;}}&lt;/NOWIKI&gt;&lt;/CODE&gt; کي پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي جي مٿان شامل ڪريو۔

جيڪڏهن ڳالهه ٻولهه صفحي وٽ آرڪائيوز موجود آهن ته انهن جا لنڪس ۽ سرچ باڪس پاڻمرادو ڏيکاريا ويندا۔ جيڪڏهن توهان آرڪائيو لنڪس لڪائڻ چاهيو ٿا ته پيرا ميٽر استعمال ڪريو:
&lt;code&gt;|noarchive=yes&lt;/code&gt;

مثال:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|noarchive=yes}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

سرچ باڪس لڪائڻ لاءِ:
&lt;code&gt;|nosearch=yes&lt;/code&gt;

مثال:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|nosearch=yes}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

تعارفي پيغام ۾ نالو تبديل ڪرڻ لاءِ:
&lt;code&gt;|user=&lt;/code&gt; استعمال ڪريو

مثال:
&lt;code&gt;|user=Example&lt;/code&gt;

=== اڳواٽ (Preload) اختيار ===

توهان سانچي کي ترتيب ڏئي سگهو ٿا ته جڏهن ڪو واپرائيندڙ &quot;نئون بحث شروع ڪريو&quot; تي ڪلڪ ڪري ته اڳواٽ عنوان ۽/يا پيغام پاڻمرادو شامل ٿئي۔

ڊيفالٽ پيغام هن ريت هوندو:

{{Bq|text='''عنوان:''' Hello from &lt;nowiki&gt;{{subst:currentuser}}&lt;/nowiki&gt;&lt;br/&gt;'''پيغام:''' YOUR MESSAGE HERE ~~&lt;!-- --&gt;~~}}

هي ٻن عام مسئلن کي حل ڪري ٿو:
* عنوان نه ڏيڻ
* دستخط نه ڪرڻ

### ڪسٽم عنوان

&lt;code&gt;|preloadtitle=&lt;/code&gt; استعمال ڪريو

مثال:
&lt;code&gt;|preloadtitle=ڪسٽم عنوان&lt;/code&gt;

خالي رکڻ سان هي فيچر بند ٿي ويندو۔

### ڪسٽم پيغام

&lt;code&gt;|preload=&lt;/code&gt; استعمال ڪريو

مثال:
&lt;code&gt;|preload=User:Example/Talk page preload&lt;/code&gt;

خالي رکڻ سان هي فيچر بند ٿي ويندو۔

ڊيفالٽ اڳواٽ پيغام هن صفحي تي آهي:
[[:Template:Talk header preload/preload]]

### مڪمل طور بند ڪرڻ

&lt;code&gt;|preloadno=y&lt;/code&gt;

{{Userspace Disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;
[[زمرو:واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه هيڊر سانچا]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>5ggcoisq4abgndne5es4kok5ia08fno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Talkpagecool</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95658</id>
    <revision>
      <id>374636</id>
      <timestamp>2026-04-29T20:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Mbox | type = notice | image = [[File:Nuvola_apps_edu_languages.svg|80px]] | style = background:ivory; color: black; border: 2px solid black; text-align: center; | text = &lt;span style=&quot;font-size: large; font-weight: bold&quot;&gt;[[وپ:ڳالهه ٻولهه صفحو|منهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي تي ڀليڪار!]] {{=)}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt; سلام! [[Special:NewSection/{{FULLPAGENAME}}|مهرباني ڪري نئون پيغام ڇڏيو]]. مان جلد کان جلد ت...</comment>
      <origin>374636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3191" sha1="mmyxtx7tpk8moo7j2kt501aonywcbo0" xml:space="preserve">{{Mbox
| type = notice
| image = [[File:Nuvola_apps_edu_languages.svg|80px]]
| style = background:ivory; color: black; border: 2px solid black; text-align: center;
| text =
&lt;span style=&quot;font-size: large; font-weight: bold&quot;&gt;[[وپ:ڳالهه ٻولهه صفحو|منهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي تي ڀليڪار!]] {{=)}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
سلام! [[Special:NewSection/{{FULLPAGENAME}}|مهرباني ڪري نئون پيغام ڇڏيو]]. مان جلد کان جلد توهان جي پيغام جو جواب ڏيندس۔ مهرباني ۽ خوشگوار ايڊيٽنگ!

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background: DeepSkyBlue; color: white; font-weight: bold&quot;&gt;هي نقطا به ذهن ۾ رکو:&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot; style=&quot;text-align: left&quot;&gt;
* جيڪڏهن مون توهان کي پيغام ڇڏيو هجي ته مهرباني ڪري پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي تي جواب ڏيو، ۽ {{[[سانچو:ping|ping]]|Username}}، {{[[سانچو:reply to|reply to]]|Username}} يا {{[[سانچو:u|u]]|Username}} استعمال ڪريو، يا منهنجي صفحي تي {{[[سانچو:talkback|talkback]]|Username}} يا {{[[سانچو:whisperback|whisperback]]|Username}} شامل ڪريو۔ ۽ جيڪڏهن توهان مون کي پيغام ڇڏيندا ته مان هتي ئي جواب ڏيندس۔
* مهرباني ڪري [[Special:NewSection/{{FULLPAGENAME}}|نئون موضوع صفحي جي هيٺان شامل ڪريو]] يا لاڳاپيل سيڪشن جي هيٺان، ۽ [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحو#Sections|نئين موضوع لاءِ نئون '''&lt;nowiki&gt;==وضاحتي عنوان==&lt;/nowiki&gt;''' استعمال ڪريو]]۔
* جواب ڏيندي پنهنجو تبصرو مناسب تعداد ۾ ڪالَن '''':' استعمال ڪري اندر وٺو۔
* [[وڪيپيڊيا:ڳالهه ٻولهه صفحو#Sign_your_contributions|پنهنجو پيغام سائن ۽ تاريخ سان گڏ شامل ڪريو]] چار ٽِلڊس &quot;'''&lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/kbd&gt;'''&quot; لکي۔
* مان عام طور تي هتي ڪيل تبصرن جو جواب هتي ئي ڏيندس، تنهنڪري توهان چاهيو ته [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=watch}} هن صفحي کي واچ] ڪريو يا ٻڌايو ته جواب ڪٿي گهرجي۔
* [[وڪيپيڊيا:ذاتي حملا نه ڪريو|ذاتي حملا نه ڪريو]]، [[وپ:TROLL|ٽولنگ]] نه ڪريو ۽ هن صفحي کي [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ڇا نه آهي#فورم|چيٽ روم]] طور استعمال نه ڪريو۔
* مهرباني ڪري هميشه [[وپ:AGF|سٺي نيت فرض ڪريو]]۔
* جيڪڏهن موضوع ذاتي هجي ته [[Special:EmailUser/{{BASEPAGENAME}}|مون کي اي ميل ڪريو]] ۽ هتي {{tl|ygm}} ڇڏيو۔
* جيڪڏهن توهان کي منهنجون [[Special:Contributions/{{BASEPAGENAME}}|شراڪتون]] پسند اچن ته [[وپ:WikiLove|WikiLove]] ڏيڻ تي غور ڪريو۔
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

&lt;div&gt;[[Special:NewSection/{{FULLPAGENAME}}|{{large|'''⇒نئون موضوع شروع ڪريو⇐'''}}]]&lt;/div&gt;
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mmyxtx7tpk8moo7j2kt501aonywcbo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Talkpagecool/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95659</id>
    <revision>
      <id>374637</id>
      <timestamp>2026-04-29T20:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{documentation subpage}} ==استعمال==  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; کي پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي جي مٿان شامل ڪريو۔  {{Userspace disclaimers}}  &lt;includeonly&gt;{{Sandbox other|| [[زمرو:واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه هيڊر سانچا]] }}&lt;/includeonly&gt;</comment>
      <origin>374637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="348" sha1="ihqplciw85v0ry4mcdt6w538nremete" xml:space="preserve">{{documentation subpage}}
==استعمال==

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; کي پنهنجي ڳالهه ٻولهه صفحي جي مٿان شامل ڪريو۔

{{Userspace disclaimers}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:واپرائيندڙ ڳالهه ٻولهه هيڊر سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ihqplciw85v0ry4mcdt6w538nremete</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:User es/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95660</id>
    <revision>
      <id>374645</id>
      <timestamp>2026-04-29T20:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage|multiple templates located in [[:زمرو:ٻولي واپرائيندڙ سانچا]]|override=user x}}  &lt;includeonly&gt; {{Transclusionless|reason=هي هڪ مڪمل سانچن جي سيٽ جو حصو آهي، جن مان ڪجهه شايد استعمال ۾ نه هجن}} &lt;/includeonly&gt;  == استعمال == * {{Strong|نه}} ڪريو هن يوزر باڪس جو سورس ڪاپي ڪريو۔ ٻي صورت ۾ توهان جو واپرائيندڙ صفحو...</comment>
      <origin>374645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3540" sha1="mdn2uctxl90br02g1bxt7092is5a5p2" xml:space="preserve">{{Documentation subpage|multiple templates located in [[:زمرو:ٻولي واپرائيندڙ سانچا]]|override=user x}}

&lt;includeonly&gt;
{{Transclusionless|reason=هي هڪ مڪمل سانچن جي سيٽ جو حصو آهي، جن مان ڪجهه شايد استعمال ۾ نه هجن}}
&lt;/includeonly&gt;

== استعمال ==
* {{Strong|نه}} ڪريو هن يوزر باڪس جو سورس ڪاپي ڪريو۔ ٻي صورت ۾ توهان جو واپرائيندڙ صفحو غلط زمري ۾ وڃي سگهي ٿو يا نقل ٿيل (duplicate) يوزر باڪس ٺهي سگهن ٿا۔
* هن يوزر باڪس کي پنهنجي واپرائيندڙ صفحي تي هن طرح شامل ڪريو:
  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* هن يوزر باڪس کي [[وپ:Babel|Babel]] ۾ هن طرح استعمال ڪريو:
  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Babel|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|sub|{{BASEPAGENAME}}|6}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{#ifexist: Template:{{BASEPAGENAME}}-f
| * عورتن لاءِ نسخو ڏسو: {{tl|{{BASEPAGENAME}}-f}}۔
}}

{{#ifeq: {{#invoke:ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|-2|-1}} | -0
||
* هي سانچو پاڻمرادو توهان جي صفحي کي هيٺين زمرن ۾ شامل ڪندو:
** {{#ifexist: Category:{{BASEPAGENAME}}-N
  | [[:Category:{{BASEPAGENAME}}-N]]
  | {{#ifexist: Category:{{BASEPAGENAME}}
    | [[:Category:{{BASEPAGENAME}}]]
    | {{#ifexist: Category:{{#invoke:String|sub|{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}
      | [[:Category:{{#invoke:String|sub|{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}]]
      | [[:Category:وڪيپيڊيا واپرائيندڙ ٻولي موجب]]
      }}
    }}
  }}
}}

== پڻ ڏسو ==
* [[:زمرو:ٻولي واپرائيندڙ سانچا]]
* [[:زمرو:وڪيپيڊيا واپرائيندڙ ٻولي موجب]]
* {{Tl|Languages}}

{{Languages
|1 = {{#if: {{#invoke:ISO 639 name|iso_639_code_exists|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}}}
  | {{ISO 639 name|{{#invoke:String|match|s={{BASEPAGENAME}}|pattern=[a-z][a-z][a-z]?|start=5|plain=false|nomatch=mis}}}}
  | {{ISO 639 name|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}&lt;noinclude&gt;en&lt;/noinclude&gt;}}
  }}
|2 = {{#if: {{#invoke:ISO 639 name|iso_639_code_exists|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}}}
  | {{#invoke:String|match|s={{BASEPAGENAME}}|pattern=[a-z][a-z][a-z]?|start=5|plain=false|nomatch=mis}}
  | {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}&lt;noinclude&gt;en&lt;/noinclude&gt;
  }}
|level = 6
|sections = {{#if: {{#invoke:ISO 639 name|iso_639_code_exists|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}}}
  | {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}
  | {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}&lt;noinclude&gt;en&lt;/noinclude&gt;
  }}
}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
{{Category handler
 |template=1
 |1={{#ifexist: Category:{{BASEPAGENAME}}-N
    | [[Category:{{resolve category redirect|{{BASEPAGENAME}}-N}}| {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}-N]]
    | {{#ifexist: Category:{{resolve category redirect|{{BASEPAGENAME}}}}
      | [[Category:{{resolve category redirect|{{BASEPAGENAME}}}}| {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}]]
      | {{#ifexist: Category:{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}
        | [[Category:{{resolve category redirect|{{#invoke:Ustring|sub|{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}}}| {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}]]
        | [[Category:خراب ٻولي واپرائيندڙ سانچا|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}]]
      }}
    }}
  }}
 |nocat={{{nocat|}}}
}}
}}&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mdn2uctxl90br02g1bxt7092is5a5p2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374657</id>
      <parentid>374645</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T21:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3552" sha1="hrmn21f6bw46w94vylaybouw9m591nf" xml:space="preserve">{{Documentation subpage|multiple templates located in [[:زمرو:ٻولي واپرائيندڙ سانچا]]|override=user x}}

&lt;includeonly&gt;
{{Transclusionless|reason=هي هڪ مڪمل سانچن جي سيٽ جو حصو آهي، جن مان ڪجهه شايد استعمال ۾ نه هجن}}
&lt;/includeonly&gt;

== استعمال ==
* {{Strong|نه}} ڪريو هن يوزر باڪس جو سورس ڪاپي ڪريو۔ ٻي صورت ۾ توهان جو واپرائيندڙ صفحو غلط زمري ۾ وڃي سگهي ٿو يا نقل ٿيل (ڊپليڪيٽ) يوزر باڪس ٺهي سگهن ٿا۔
* هن يوزر باڪس کي پنهنجي واپرائيندڙ صفحي تي هن طرح شامل ڪريو:
  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* هن يوزر باڪس کي [[وپ:بابل|بابل]] ۾ هن طرح استعمال ڪريو:
  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Babel|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|sub|{{BASEPAGENAME}}|6}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{#ifexist: Template:{{BASEPAGENAME}}-f
| * عورتن لاءِ نسخو ڏسو: {{tl|{{BASEPAGENAME}}-f}}۔
}}

{{#ifeq: {{#invoke:ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|-2|-1}} | -0
||
* هي سانچو پاڻمرادو توهان جي صفحي کي هيٺين زمرن ۾ شامل ڪندو:
** {{#ifexist: زمرو:{{BASEPAGENAME}}-N
  | [[: زمرو:{{BASEPAGENAME}}-N]]
  | {{#ifexist: Category:{{BASEPAGENAME}}
    | [[:Category:{{BASEPAGENAME}}]]
    | {{#ifexist: Category:{{#invoke:String|sub|{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}
      | [[:Category:{{#invoke:String|sub|{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}]]
      | [[:Category:وڪيپيڊيا واپرائيندڙ ٻولي موجب]]
      }}
    }}
  }}
}}

== پڻ ڏسو ==
* [[:زمرو:ٻولي واپرائيندڙ سانچا]]
* [[:زمرو:وڪيپيڊيا واپرائيندڙ ٻولي موجب]]
* {{Tl|Languages}}

{{Languages
|1 = {{#if: {{#invoke:ISO 639 name|iso_639_code_exists|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}}}
  | {{ISO 639 name|{{#invoke:String|match|s={{BASEPAGENAME}}|pattern=[a-z][a-z][a-z]?|start=5|plain=false|nomatch=mis}}}}
  | {{ISO 639 name|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}&lt;noinclude&gt;en&lt;/noinclude&gt;}}
  }}
|2 = {{#if: {{#invoke:ISO 639 name|iso_639_code_exists|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}}}
  | {{#invoke:String|match|s={{BASEPAGENAME}}|pattern=[a-z][a-z][a-z]?|start=5|plain=false|nomatch=mis}}
  | {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}&lt;noinclude&gt;en&lt;/noinclude&gt;
  }}
|level = 6
|sections = {{#if: {{#invoke:ISO 639 name|iso_639_code_exists|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}}}
  | {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}
  | {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}&lt;noinclude&gt;en&lt;/noinclude&gt;
  }}
}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
{{Category handler
 |template=1
 |1={{#ifexist: Category:{{BASEPAGENAME}}-N
    | [[Category:{{resolve category redirect|{{BASEPAGENAME}}-N}}| {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}-N]]
    | {{#ifexist: Category:{{resolve category redirect|{{BASEPAGENAME}}}}
      | [[Category:{{resolve category redirect|{{BASEPAGENAME}}}}| {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}]]
      | {{#ifexist: Category:{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}
        | [[Category:{{resolve category redirect|{{#invoke:Ustring|sub|{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}}}| {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}]]
        | [[Category:خراب ٻولي واپرائيندڙ سانچا|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}]]
      }}
    }}
  }}
 |nocat={{{nocat|}}}
}}
}}&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hrmn21f6bw46w94vylaybouw9m591nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Ustring</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95661</id>
    <revision>
      <id>374646</id>
      <timestamp>2026-04-29T20:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: require('strict') return setmetatable({}, { 	__index = function(t, k) 		local what = mw.ustring[k] 		if type(what) ~= &quot;function&quot; then 			return what 		end 		return function(frame) 			local fargs = frame.args 			local fargsused = { tag = true } 			local args = {} 			local str_i = 1 			while fargs['s' .. str_i] do 				fargsused['s' .. str_i] = true 				args[str_i] = fargs['s' .. str_i] 				str_i = str_i + 1 			end 			for i, v in ipairs(fargs) do 				fargsused[i] = true...</comment>
      <origin>374646</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="882" sha1="q73rk2udpmef4q7lysdwfx86s1654ks" xml:space="preserve">require('strict')
return setmetatable({}, {
	__index = function(t, k)
		local what = mw.ustring[k]
		if type(what) ~= &quot;function&quot; then
			return what
		end
		return function(frame)
			local fargs = frame.args
			local fargsused = { tag = true }
			local args = {}
			local str_i = 1
			while fargs['s' .. str_i] do
				fargsused['s' .. str_i] = true
				args[str_i] = fargs['s' .. str_i]
				str_i = str_i + 1
			end
			for i, v in ipairs(fargs) do
				fargsused[i] = true
				args[i + str_i - 1] = tonumber(v) or v:gsub(&quot;^\\&quot;, &quot;&quot;, 1)
			end
			if not fargs.tag then
				return (what(unpack(args)))		-- Outside parens truncate to first result avoiding tail call
			end
			local tagargs = {}
			for x, y in pairs(fargs) do
				if not fargsused[x] then tagargs[x] = y end
			end
			return frame:extensionTag{name = fargs.tag, content = what(unpack(args)), args = tagargs}
		end
	end
})</text>
      <sha1>q73rk2udpmef4q7lysdwfx86s1654ks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Ustring/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95662</id>
    <revision>
      <id>374647</id>
      <timestamp>2026-04-29T20:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{used in system}} {{cascade-protected template|page=module}} {{Module rating |release}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺ شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;  هي ماڊيول سڌي طرح {{luaref|Ustring library|mw.ustring}} لائبريري جون سڀئي فنڪشنون درآمد ڪري ٿو۔ هر فنڪشن جي وضاحت اتي ملي سگهي ٿي۔  هي ماڊيول بي شمار (indefinit...</comment>
      <origin>374647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4630" sha1="84gfiter3e43uon0g4ue9y7uej2pvo3" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{Module rating |release}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺ شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;

هي ماڊيول سڌي طرح {{luaref|Ustring library|mw.ustring}} لائبريري جون سڀئي فنڪشنون درآمد ڪري ٿو۔ هر فنڪشن جي وضاحت اتي ملي سگهي ٿي۔

هي ماڊيول بي شمار (indefinite) آرگومينٽس وٺي سگهي ٿو۔ جيڪي آرگومينٽ {{para|s1}}, {{para|s2}} وغيره طور ڏنا وڃن ٿا، اهي پهريان پڙهيا ويندا ۽ اسٽرنگ طور استعمال ٿيندا۔ باقي عددي آرگومينٽس کي ممڪن هجي ته نمبر ۾ تبديل ڪيو ويندو، نه ته اهي اسٽرنگ طور رهندا۔ جيڪڏهن توهان ڪنهن عددي آرگومينٽ کي اسٽرنگ طور رکڻ چاهيو ٿا ته ان جي شروعات ۾ &lt;code&gt;\&lt;/code&gt; لڳايو۔

ياد رهي ته MediaWiki هميشه نالي وارن آرگومينٽس مان خالي جڳهه (whitespace) هٽائي ڇڏيندو آهي؛ جيڪڏهن توهان کي خالي جڳهه سان گڏ آرگومينٽ ڏيڻا آهن ته اڻنالي پيرا ميٽرز استعمال ڪريو جيڪي &lt;code&gt;\&lt;/code&gt; سان شروع ٿين۔

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ مشڪل اسٽرنگ پاس ڪرڻ جا طريقا
|-
! هن کي پاس ڪرڻ لاءِ... !! هي لکو !! وضاحت
|-
| &lt;code&gt;&quot;  0123  &quot;&lt;/code&gt; || {{para||\  123  }} || خالي جڳهه رکڻ لاءِ اڻنالي پيرا ميٽر استعمال ڪريو ۽ اڳ ۾ &lt;code&gt;\&lt;/code&gt; لڳايو۔
|-
| &lt;code&gt;&quot;0123&quot;&lt;/code&gt; || {{para|s1|0123}} || جيڪڏهن خالي جڳهه ضروري نه هجي ته {{para|s1}} استعمال ڪريو۔
|-
| &lt;code&gt;&quot;0123&quot;&lt;/code&gt; || {{para|1|\0123}} || {{para|1}} استعمال ڪري سگهو ٿا۔
|-
| ٻي سانچي مان &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; پاس ڪرڻ (خالي جڳهه سان) || {{para||\{{{1}}}}} || &lt;code&gt;\&lt;/code&gt; لازمي آهي۔
|-
| ٻي سانچي مان &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; پاس ڪرڻ (بغير خالي جڳهه) || {{para|s1|{{{1}}}}} || 
|-
| ٻي سانچي مان &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; پاس ڪرڻ || {{para|1|&lt;nowiki&gt;\{{#if:1|{{{1}}}}}&lt;/nowiki&gt;}} || 
|}

توهان نتيجن کي ٽئگز ۾ به وجهي سگهو ٿا۔ باقي آرگومينٽس {{luaref|frame:extensionTag}} ڏانهن موڪليا ويندا۔

== استعمال ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;#invoke:{{BASEPAGENAME}}|''function_name''|arg1|arg2|...}}&lt;/code&gt; برابر آهي {{luaref|Ustring library|mw.ustring.''function_name''|args=arg1, arg2, ...}}

=== مثال (mw.ustring.sub) ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Ustring|sub|s1=abcde|2|4}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

نتيجو:
{{#invoke:Ustring|sub|s1=abcde|2|4}}

=== مثال (mw.ustring.gsub) ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Ustring|gsub|s1=1234|23|}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

نتيجو:
{{#invoke:Ustring|gsub|s1=1234|23|}}

=== مثال (mw.ustring.char) ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;amp;amp;#{{#invoke:ustring|char|49|48|59}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

نتيجو:
&amp;amp;#{{#invoke:ustring|char|49|48|59}}

=== مثال (mw.ustring.match) ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Ustring|match|s1=abcde|s2=(c%w)}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

نتيجو:
{{#invoke:Ustring|match|s1=abcde|s2=(c%w)}}

نوٽ: صرف پهريون ميچ واپس ٿيندو۔

=== مثال (mw.ustring.len) ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Ustring|len|a string of twenty-nine chars}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

نتيجو:
{{#invoke:Ustring|len|a string of twenty-nine chars}}

=== ٽئگ سان مثال ===
&lt;pre&gt;{{#invoke:Ustring|match
|s1={{Module:Ustring}}|%s%s%sif%snot%s[^%s]+%sthen.+%
&lt;!-- اصل نئين لائين داخل ڪريو --&gt;%s%s%send
|tag=syntaxhighlight|lang=lua}}&lt;/pre&gt;

نتيجو:
{{#invoke:Ustring|match
|s1={{Module:Ustring}}|%s%s%sif%snot%s[^%s]+%sthen.+%
&lt;!-- اصل نئين لائين داخل ڪريو --&gt;%s%s%send
|tag=syntaxhighlight|lang=lua}}

== غلطيون ==
{{luaref|Ustring library|mw.ustring}} مان ايندڙ غلطيون ساڳيون رهنديون:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Ustring|xyzzy}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

نتيجو:
{{script error|Script error: The function &quot;xyzzy&quot; does not exist.}}

۽

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Ustring|maxPatternLength}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

نتيجو:
{{script error|Script error: &quot;maxPatternLength&quot; is not a function.}}

== پڻ ڏسو ==
{{String handling templates}}

&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox | |
[[زمرو:اسٽرنگ سنڀاليندڙ ماڊيولز|*]]
[[زمرو:سانچا ميٽا ماڊيولز|*]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>84gfiter3e43uon0g4ue9y7uej2pvo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وپ:بابل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95663</id>
    <revision>
      <id>374652</id>
      <timestamp>2026-04-29T20:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ٻولين جي واپرائيندڙ باڪسز لاءِ مددگار صفحو}} {{For|ٻن-اکرن وارن ٻولي ڪوڊن جي فهرست|ISO 639 ٻولي ڪوڊن جي فهرست}} {{About||وڪيپيڊين ٻولي سان لاڳاپيل سانچن جي فهرست|وڪيپيڊيا:Babel/List |متبادل #babel پارسر فنڪشن|مدد:جادو لفظ#ٻيا }} {| align=&quot;right&quot; |- |{{Shortcut|وپ:BBL}} |- |{{Translation department}} |}  و...</comment>
      <origin>374652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3611" sha1="7ujjxioj4laldlis3ww7soysx2ivm7x" xml:space="preserve">{{Short description|ٻولين جي واپرائيندڙ باڪسز لاءِ مددگار صفحو}}
{{For|ٻن-اکرن وارن ٻولي ڪوڊن جي فهرست|ISO 639 ٻولي ڪوڊن جي فهرست}}
{{About||وڪيپيڊين ٻولي سان لاڳاپيل سانچن جي فهرست|وڪيپيڊيا:Babel/List
|متبادل #babel پارسر فنڪشن|مدد:جادو لفظ#ٻيا
}}
{| align=&quot;right&quot;
|-
|{{Shortcut|وپ:BBL}}
|-
|{{Translation department}}
|}

وڪي ميڊيا منصوبن تي '''Babel''' (جيڪو [[Tower of Babel]] ڏانهن اشارو آهي) '''واپرائيندڙ ٻولي سانچن''' کي چيو ويندو آهي، جيڪي گهڻ ٻولي رابطي کي آسان بڻائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن۔ واپرائيندڙن کي سندن ٻولي مهارت مطابق زمرو بندي ڪرڻ سان، اهو نظام مخصوص ٻولي ڳالهائيندڙ ايڊيٽرن کي ڳولڻ ۽ رابطو ڪرڻ کي آسان بڻائي ٿو۔ هي خيال پهريون ڀيرو [[commons:Commons:Babel|وڪي ميڊيا ڪامنز]] تي شروع ٿيو ۽ پوءِ [[meta:Meta:Babel templates|ميٽا-وڪي]] ۽ ٻين وڪيپيڊيا نسخن ۾ به لاڳو ڪيو ويو۔

== مثال ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ڪوڊ !! وضاحت
|-
| {{tlc|Babel|en}} || مادري انگريزي
|-
| {{tlc|Babel|en-5}} || پيشاورانه انگريزي
|-
| {{tlc|Babel|en-4}} || لڳ ڀڳ مادري انگريزي
|-
| {{tlc|Babel|en-3}} || اعليٰ انگريزي
|-
| {{tlc|Babel|en-2}} || وچولي انگريزي
|-
| {{tlc|Babel|en-1}} || بنيادي انگريزي
|-
| {{tlc|Babel|en-0}} || انگريزي نه ڄاڻڻ
|-
| {{tlc|Babel|en|de-3|it-1}} || مادري انگريزي، اعليٰ جرمن، بنيادي اطالوي
|-
| {{tlc|Babel|zh|es-4|ru-2}} || مادري چيني، لڳ ڀڳ مادري اسپيني، وچولي روسي
|-
| {{tlc|Babel|zh|en-0}} || مادري چيني، انگريزي نه ڄاڻڻ
|}

== هدايتون ==
{| class=&quot;userboxes&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em;&quot;
|-
! Demo
|-
|{{#babel: nocat = 1 | en-5 | sv | no-4 | he-3 | lt-2 | es-1 | pap-0 }}
|}

* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:MyPage&amp;action=edit پنهنجي واپرائيندڙ صفحي کي کوليو]۔
* لکو: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Babel|&lt;/code&gt;
* پوءِ هر ٻولي لاءِ ISO ڪوڊ شامل ڪريو، مثال: &lt;code&gt;en-3|ur|sd-2&lt;/code&gt;

### مهارت جا درجا
* '''xx-0''' = ٻولي بلڪل نه ڄاڻڻ  
* '''xx-1''' = بنيادي ڄاڻ  
* '''xx-2''' = وچولي ڄاڻ  
* '''xx-3''' = اعليٰ ڄاڻ  
* '''xx-4''' = لڳ ڀڳ مادري سطح  
* '''xx''' = مادري ٻولي  
* '''xx-5''' = پيشاورانه مهارت  

مثال:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Babel|en-5|sv|no-4|he-3|lt-2|es-1|pap-0}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== زمرا ==
هي سانچا توهان کي لاڳاپيل ٻولي زمرن ۾ شامل ڪندا۔

ڏسو:
[[:زمرو:ٻولين موجب وڪيپيڊين]]

== نوان سانچا ==
توهان نيون ٻوليون شامل ڪري سگهو ٿا ۽ نظام کي وڌائي سگهو ٿا۔

== غير ڳالهائيندڙ ٻوليون ==
پروگرامنگ ٻوليون به شامل ڪري سگهجن ٿيون:
[[وڪيپيڊيا:Userboxes/Programming]]

اشاري ٻوليون به سپورٽ ٿيل آهن۔

== متبادل ==
* {{tlc|User xx-1}} جهڙا سڌا سانچا  
* {{tlx|Babel-N}}  
* {{tlx|Userboxtop}} + {{tlx|Userboxbottom}}  
* {{tlc|#Babel:xx|yy-1|zz-2}}  

{{وپ:UBS}}

[[زمرو:وڪيپيڊيا گهڻ ٻولي تعاون]]</text>
      <sha1>7ujjxioj4laldlis3ww7soysx2ivm7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Translation department</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95664</id>
    <revision>
      <id>374653</id>
      <timestamp>2026-04-29T20:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{sidebar |width = auto |bodyclass = WSerieV |title = ترجمو |titlestyle = background-color: var(--background-color-interactive--active, #c8ccd1); color: inherit; |headingstyle = background-color: var(--background-color-interactive--active, #c8ccd1); color: inherit; |contentstyle = text-align:left  |heading1 =  |content1 = *'''[[وڪيپيڊيا:ترجمو]]''' *[[وڪيپيڊيا:Babel|Babel: واپرائيندڙ سانچا]] *وڪيپيڊيا:مترجم موجود...</comment>
      <origin>374653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="948" sha1="7ddcjgr310g3qccotu0n2pdbgsrv1ai" xml:space="preserve">{{sidebar
|width = auto
|bodyclass = WSerieV
|title = ترجمو
|titlestyle = background-color: var(--background-color-interactive--active, #c8ccd1); color: inherit;
|headingstyle = background-color: var(--background-color-interactive--active, #c8ccd1); color: inherit;
|contentstyle = text-align:left

|heading1 = 
|content1 =
*'''[[وڪيپيڊيا:ترجمو]]'''
*[[وڪيپيڊيا:Babel|Babel: واپرائيندڙ سانچا]]
*[[وڪيپيڊيا:مترجم موجود|مترجم]]
*[[وڪيپيڊيا:انگريزي ۾ ترجمي لاءِ گهربل صفحا|جلدي ترجمي جي ضرورت]]

|heading2 = لاڳاپيل منصوبا
|content2 =
*[[وڪيپيڊيا:ٻين ٻولين ۾ چونڊيل مضمون|ٻين ٻولين ۾ چونڊيل مضمون]]
*[[meta:Translation of the week|ميٽا: هفتي جو ترجمو]]

|name = ترجمو کاتو
}}
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:وڪيپيڊيا ترجمو سانچا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ddcjgr310g3qccotu0n2pdbgsrv1ai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374654</id>
      <parentid>374653</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="954" sha1="oussav37w6jitl4yx4pwzsyu6jj9vjb" xml:space="preserve">{{sidebar
|width = auto
|bodyclass = WSerieV
|title = ترجمو
|titlestyle = background-color: var(--background-color-interactive--active, #c8ccd1); color: inherit;
|headingstyle = background-color: var(--background-color-interactive--active, #c8ccd1); color: inherit;
|contentstyle = text-align:left

|heading1 = 
|content1 =
*'''[[وڪيپيڊيا:ترجمو]]'''
*[[وڪيپيڊيا:بابل|بابل: واپرائيندڙ سانچا]]
*[[وڪيپيڊيا:مترجم موجود|مترجم]]
*[[وڪيپيڊيا:انگريزي ۾ ترجمي لاءِ گهربل صفحا|جلدي ترجمي جي ضرورت]]

|heading2 = لاڳاپيل منصوبا
|content2 =
*[[وڪيپيڊيا:ٻين ٻولين ۾ چونڊيل مضمون|ٻين ٻولين ۾ چونڊيل مضمون]]
*[[meta:Translation of the week|ميٽا: هفتي جو ترجمو]]

|name = ترجمو کاتو
}}
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:وڪيپيڊيا ترجمو سانچا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oussav37w6jitl4yx4pwzsyu6jj9vjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374655</id>
      <parentid>374654</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T20:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="942" sha1="7gkylpkpp6j01jyekg6e05nj80e13x4" xml:space="preserve">{{sidebar
|width = auto
|bodyclass = WSerieV
|title = ترجمو
|titlestyle = background-color: var(--background-color-interactive--active, #c8ccd1); color: inherit;
|headingstyle = background-color: var(--background-color-interactive--active, #c8ccd1); color: inherit;
|contentstyle = text-align:left

|heading1 = 
|content1 =
*'''[[وڪيپيڊيا:ترجمو]]'''
*[[وپ:بابل|بابل: واپرائيندڙ سانچا]]
*[[وڪيپيڊيا:مترجم موجود|مترجم]]
*[[وڪيپيڊيا:انگريزي ۾ ترجمي لاءِ گهربل صفحا|جلدي ترجمي جي ضرورت]]

|heading2 = لاڳاپيل منصوبا
|content2 =
*[[وڪيپيڊيا:ٻين ٻولين ۾ چونڊيل مضمون|ٻين ٻولين ۾ چونڊيل مضمون]]
*[[meta:Translation of the week|ميٽا: هفتي جو ترجمو]]

|name = ترجمو کاتو
}}
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:وڪيپيڊيا ترجمو سانچا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7gkylpkpp6j01jyekg6e05nj80e13x4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:User x</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95665</id>
    <revision>
      <id>374659</id>
      <timestamp>2026-04-29T21:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage|multiple templates located in [[:زمرو:ٻولي واپرائيندڙ سانچا]]|override=user x}} &lt;includeonly&gt; {{Transclusionless|reason=هي هڪ مڪمل سانچن جي سيٽ جو حصو آهي، جن مان ڪجهه شايد استعمال ۾ نه هجن}} &lt;/includeonly&gt;  == استعمال == * {{Strong|نه}} ڪريو هن يوزر باڪس جو سورس ڪاپي ڪريو، ٻي صورت ۾ توهان جو واپرائيندڙ صفحو...</comment>
      <origin>374659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3495" sha1="tmpatitxe6yxxt72l74zyvxmomlwls0" xml:space="preserve">{{Documentation subpage|multiple templates located in [[:زمرو:ٻولي واپرائيندڙ سانچا]]|override=user x}}
&lt;includeonly&gt;
{{Transclusionless|reason=هي هڪ مڪمل سانچن جي سيٽ جو حصو آهي، جن مان ڪجهه شايد استعمال ۾ نه هجن}}
&lt;/includeonly&gt;

== استعمال ==
* {{Strong|نه}} ڪريو هن يوزر باڪس جو سورس ڪاپي ڪريو، ٻي صورت ۾ توهان جو واپرائيندڙ صفحو غلط زمري ۾ وڃي سگهي ٿو يا نقل ٿيل يوزر باڪس ٺهي سگهن ٿا۔
* هن يوزر باڪس کي پنهنجي واپرائيندڙ صفحي تي هن طرح شامل ڪريو:
  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* هن يوزر باڪس کي [[وپ:Babel|Babel]] ۾ هن طرح استعمال ڪريو:
  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Babel|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|sub|{{BASEPAGENAME}}|6}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{#ifexist: Template:{{BASEPAGENAME}}-f
| &lt;nowiki/&gt;
* عورتن لاءِ نسخو ڏسو: {{tl|{{BASEPAGENAME}}-f}}۔
}}

{{#ifeq: {{#invoke:ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|-2|-1}} | -0
||
* هي سانچو پاڻمرادو توهان جي صفحي کي هيٺين زمرن ۾ شامل ڪندو:
** {{#ifexist: Category:{{BASEPAGENAME}}-N
  | [[:Category:{{BASEPAGENAME}}-N]]
  | {{#ifexist: Category:{{BASEPAGENAME}}
    | [[:Category:{{BASEPAGENAME}}]]
    | {{#ifexist: Category:{{#invoke:String|sub|{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}
      | [[:Category:{{#invoke:String|sub|{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}]]
      | [[:Category:ٻولي موجب وڪيپيڊين]]
      }}
    }}
  }}
}}

== پڻ ڏسو ==
* [[:زمرو:ٻولي واپرائيندڙ سانچا]]
* [[:زمرو:ٻولي موجب وڪيپيڊين]]
* {{Tl|Languages}}

{{Languages
|1 = {{#if: {{#invoke:ISO 639 name|iso_639_code_exists|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}}}
  | {{ISO 639 name|{{#invoke:String|match|s={{BASEPAGENAME}}|pattern=[a-z][a-z][a-z]?|start=5|plain=false|nomatch=mis}}}}
  | {{ISO 639 name|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}&lt;noinclude&gt;en&lt;/noinclude&gt;}}
  }}
|2 = {{#if: {{#invoke:ISO 639 name|iso_639_code_exists|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}}}
  | {{#invoke:String|match|s={{BASEPAGENAME}}|pattern=[a-z][a-z][a-z]?|start=5|plain=false|nomatch=mis}}
  | {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}&lt;noinclude&gt;en&lt;/noinclude&gt;
  }}
|level = 6
|sections = {{#if: {{#invoke:ISO 639 name|iso_639_code_exists|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}}}
  | {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}
  | {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}&lt;noinclude&gt;en&lt;/noinclude&gt;
  }}
}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
{{Category handler
 |template=1
 |1={{#ifexist: Category:{{BASEPAGENAME}}-N
    | [[Category:{{resolve category redirect|{{BASEPAGENAME}}-N}}| {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}-N]]
    | {{#ifexist: Category:{{resolve category redirect|{{BASEPAGENAME}}}}
      | [[Category:{{resolve category redirect|{{BASEPAGENAME}}}}| {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}]]
      | {{#ifexist: Category:{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}
        | [[Category:{{resolve category redirect|{{#invoke:Ustring|sub|{{BASEPAGENAME}}|1|-3}}}}| {{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6|-3}}]]
        | [[Category:خراب ٻولي واپرائيندڙ سانچا|{{#invoke:Ustring|sub|\{{BASEPAGENAME}}|6}}]]
      }}
    }}
  }}
 |nocat={{{nocat|}}}
}}
}}&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tmpatitxe6yxxt72l74zyvxmomlwls0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:User-multi/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95666</id>
    <revision>
      <id>374664</id>
      <timestamp>2026-04-29T21:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt; {{used in system}} {{lua|ماڊيول:UserLinks}}  هي هڪ تمام لچڪدار واپرائيندڙ لنڪ سانچو آهي، جيڪو توهان کي اهو طئي ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ته واپرائيندڙ نالي سان گڏ ڪهڙا لنڪس ڏيکا...</comment>
      <origin>374664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4194" sha1="8xnfrhr51vkth2lgc3b4fepjm74xvtc" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;
{{used in system}}
{{lua|ماڊيول:UserLinks}}

هي هڪ تمام لچڪدار واپرائيندڙ لنڪ سانچو آهي، جيڪو توهان کي اهو طئي ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ته واپرائيندڙ نالي سان گڏ ڪهڙا لنڪس ڏيکاريا وڃن۔ اهو ٻين واپرائيندڙ لنڪ سانچن لاءِ ميٽا-سانچو طور استعمال ٿي سگهي ٿو يا اڪيلو به استعمال ٿي سگهي ٿو۔

== استعمال ==

'''الڳ استعمال'''
{{pre|1=&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;user-multi&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;ڪوڊ 1&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;ڪوڊ 2&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;ڪوڊ 3&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;...&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;user=واپرائيندڙنالو&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;project=منصوبو&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;lang=ٻولي&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;}}

'''سانچن ۾ استعمال'''
&lt;pre&gt;
{{&lt;includeonly&gt;safesubst:&lt;/includeonly&gt;User-multi&lt;noinclude&gt;/template&lt;/noinclude&gt;
 | User      = {{{1|{{{User|{{{user|}}}}}}}}}
 | Project   = {{{2|{{{Project|{{{project|}}}}}}}}}
 | Lang      = {{{3|{{{Lang|{{{lang|}}}}}}}}}
 | separator = {{{separator|dot}}}
 | small     = &lt;!-- yes --&gt;
 | sup       = &lt;!-- yes --&gt;
 | span      = &lt;!-- no --&gt;
 | 1         = &lt;!-- لنڪ ڪوڊ 1 --&gt;
 | 2         = &lt;!-- لنڪ ڪوڊ 2 --&gt;
 | 3         = &lt;!-- لنڪ ڪوڊ 3 --&gt;
 ...
 | demo      = {{{demo|}}}
 | doc       = &lt;!-- yes --&gt;
}}
&lt;/pre&gt;

''doc'' پيرا ميٽر سانچي جي صفحي تي خودڪار دستاويز مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، يعني {{para|doc|yes}}۔

== پيرا ميٽر ==
*'''1''', '''2''', '''3''' ... '''n''': اهي پيرا ميٽر طئي ڪن ٿا ته ڪهڙا لنڪس ڏيکاريا وڃن۔
*'''User''' يا '''user''': واپرائيندڙ جو نالو (لازمي)۔
*'''Project''' يا '''project''': جنهن منصوبي سان ڳنڍڻو آهي ان جو انٽر وڪي پريفڪس۔
*'''Lang''' يا '''lang''': ٻولي جو ڪوڊ (مثال: en، de)۔
*'''separator''': لنڪن جي وچ ۾ جدا ڪندڙ (dot، comma، pipe، tpt-languages)۔
*'''small''': جيڪڏهن شامل هجي ته فونٽ ننڍو (90٪) ٿيندو۔
*'''sup''': جيڪڏهن شامل هجي ته لنڪس سپر اسڪرپٽ ۾ ڏيکاربا۔
*'''span''': جيڪڏهن &quot;no&quot; هجي ته span ٽيگ استعمال نه ٿيندو۔
*'''doc''': صرف سانچي صفحن لاءِ، دستاويز ٺاهڻ لاءِ۔
*'''demo''': جيڪڏهن yes هجي ته زمرا شامل نه ٿيندا۔

== ڪوڊ ==
هيٺ ڪجهه عام لنڪ ڪوڊ ڏنل آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ڪوڊ !! مثال
|-
| u || واپرائيندڙ صفحو
|-
| t || ٽاڪ صفحو
|-
| c || واپرائيندڙ مدد
|-
| e || اي ميل
|-
| l || لاگ
|-
| m || ميسيج
|-
| sbx || سينڊباڪس
|-
| tl || ٽيمپليٽ
|-
| up || يوزر صفحو
|-
| whois || Whois
|}

== مثال ==
{{Markup
|col1=ڪوڊ |col2=نتيجو
| &lt;nowiki&gt;{{User-multi|user=Example|t|c|e}}&lt;/nowiki&gt; | مثال لنڪس
| &lt;nowiki&gt;{{User-multi|user=Example|t|c|ct|m|l}}&lt;/nowiki&gt; | وڌيڪ لنڪس
}}

== غلطيون ==

===واپرائيندڙ نالو نه مليو===
جيڪڏهن واپرائيندڙ نالو نه ڏنو وڃي ته غلطي ظاهر ٿيندي۔

===غلط منصوبو يا ٻولي ڪوڊ===
جيڪڏهن پراجيڪٽ يا ٻولي غلط هجي ته غلطي ظاهر ٿيندي۔

===غلط لنڪ ڪوڊ===
جيڪڏهن ڪوڊ درست نه هجي ته غلطي ظاهر ٿيندي۔

===ڪو لنڪ ڪوڊ نه ڏنو ويو===
لنڪ ڪوڊ لازمي آهي۔

== نوان لنڪس شامل ڪرڻ ==
نئون لنڪ شامل ڪرڻ لاءِ [[ماڊيول:UserLinks]] ۾ تبديلي ڪرڻي پوندي (Lua ڄاڻ ضروري)۔ جيڪڏهن نه ڄاڻو ته درخواست ڪري سگهو ٿا۔

{{Userspace linking templates|heading=no|intro=no}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:واپرائيندڙ اندروني لنڪ سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>8xnfrhr51vkth2lgc3b4fepjm74xvtc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:SUBJECTSPACE</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95667</id>
    <revision>
      <id>374668</id>
      <timestamp>2026-04-29T21:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Soft redirect|MW:Help:Magic words#Namespaces}}</comment>
      <origin>374668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="sa4kci1xnz5funer2kfiwfkns2b1bim" xml:space="preserve">{{Soft redirect|MW:Help:Magic words#Namespaces}}</text>
      <sha1>sa4kci1xnz5funer2kfiwfkns2b1bim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:SUBJECTPAGENAME</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95668</id>
    <revision>
      <id>374670</id>
      <timestamp>2026-04-29T21:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Soft redirect|MW:Help:Magic words#Page names}}</comment>
      <origin>374670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="6583ipe8kehr5mtuqgqnxg0rpirdcgr" xml:space="preserve">{{Soft redirect|MW:Help:Magic words#Page names}}</text>
      <sha1>6583ipe8kehr5mtuqgqnxg0rpirdcgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Talkspace detect/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95669</id>
    <revision>
      <id>374681</id>
      <timestamp>2026-04-29T22:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt; {{high-use}}  هي {{tl|talkspace detect}} ميٽا-سانچو آهي۔  هي ٻين سانچن کي مدد ڪري ٿو ته اهي سڃاڻن ته اهي ڪهڙي قسم جي صفحي تي موجود آهن۔ اهو وڪيپيڊيا جي مختلف و...</comment>
      <origin>374681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3933" sha1="gwl656duccikzah2iqj3fxsdh650daw" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;
{{high-use}}

هي {{tl|talkspace detect}} ميٽا-سانچو آهي۔

هي ٻين سانچن کي مدد ڪري ٿو ته اهي سڃاڻن ته اهي ڪهڙي قسم جي صفحي تي موجود آهن۔ اهو وڪيپيڊيا جي مختلف [[وڪيپيڊيا:Namespace|ٽاڪ جڳهن]] کي سڃاڻي انهن کي مختلف قسمن ۾ ورهائي ٿو:

:'''main''' = جيڪڏهن سانچو مکيه/مضمون جي ٽاڪ جڳهه (Talk:) تي هجي ته نتيجو ڇا ٿيندو۔
:'''user'''، '''wikipedia'''، '''file'''، '''mediawiki'''، '''template'''، '''help'''، '''category'''، '''portal'''، '''draft''' ۽ '''module''' = جيڪڏهن سانچو انهن مخصوص ٽاڪ جڳهن (User talk:، Wikipedia talk:، File talk: وغيره) تي هجي ته نتيجو ڇا ٿيندو۔
:'''default''' = جيڪڏهن سانچو ڪنهن اهڙي ٽاڪ جڳهه تي هجي جيڪا مٿي بيان نه ڪئي وئي هجي ته نتيجو ڇا ٿيندو۔
:'''other''' = جيڪڏهن سانچو ڪنهن مضمون واري جڳهه (يعني ٽاڪ جڳهه نه) تي هجي ته نتيجو ڇا ٿيندو۔

== استعمال ==
هي سانچو مٿي بيان ڪيل صفحي قسمن جي نالن سان هڪ يا وڌيڪ پيرا ميٽر وٺي ٿو۔ مثال طور:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{talkspace detect
| main    = مضمون جي ٽاڪ صفحي لاءِ متن
| user    = يوزر ٽاڪ صفحي لاءِ متن
| default = ٻين سڀني ٽاڪ جڳهن لاءِ متن
| other   = سڀني مضمون واري جڳهن لاءِ متن
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن ڪنهن مخصوص صفحي قسم لاءِ ڪوبه نتيجو نه ڏيکارڻو هجي ته ان پيرا ميٽر کي خالي ڇڏيو وڃي۔ مثال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{talkspace detect
| main    = 
| default = ٻين سڀني ٽاڪ جڳهن لاءِ متن
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== &quot;page&quot; پيرا ميٽر ===
جاچ ۽ ڏيکاءَ لاءِ هي سانچو '''page''' نالي پيرا ميٽر به قبول ڪري ٿو۔ مثال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{talkspace detect
| user = يوزر ٽاڪ متن۔
| default = عام ٽاڪ صفحي جو متن۔
| page = User talk:Example
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مٿي ڏنل ڪوڊ ڪنهن به صفحي تي استعمال ڪيو وڃي، نتيجو هميشه هي ٿيندو:

:{{talkspace detect
| user = يوزر ٽاڪ متن۔
| default = عام ٽاڪ صفحي جو متن۔
| page = User talk:Example
}}

'''page''' پيرا ميٽر سانچو کي ائين ڪم ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو ڄڻ اهو انهي مخصوص صفحي تي هجي۔ صفحي جو نالو حقيقي موجود هجڻ ضروري ناهي۔

جيڪڏهن '''page''' پيرا ميٽر خالي هجي يا ڏنل نه هجي ته موجوده صفحي جو نالو نتيجو طئي ڪندو۔

توهان پنهنجي سانچي کي به '''page''' پيرا ميٽر سمجهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهو ٿا، جيئن دستاويزن ۾ مختلف صورتون ڏيکاري سگهجن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{talkspace detect
| user = يوزر ٽاڪ متن۔
| default = عام ٽاڪ صفحي جو متن۔
| page = {{{page|}}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Namespace and pagename-detecting templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:نيم-جڳهه ترتيب ڏيڻ وارا سانچا]]
[[زمرو:ٽاڪ نيم-جڳهه سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا ميٽا سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>gwl656duccikzah2iqj3fxsdh650daw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Category other/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95670</id>
    <revision>
      <id>374686</id>
      <timestamp>2026-04-29T22:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Template shortcut|ns14}} {{High-risk| ھزارين }} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;  هي {{tl|category other}} ميٽا-سانچو آهي۔  هي سانچو ٻين سانچن کي مدد ڏئي ٿو ته اهي سڃاڻن ته ڇا اهي &quot;Category:&quot; صفحي تي آهن يا ڪنهن &quot;ٻئي&quot; قسم جي...</comment>
      <origin>374686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3772" sha1="1h261szs0st4sas7n2lsi4yqfck8x0o" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Template shortcut|ns14}}
{{High-risk| ھزارين }}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;

هي {{tl|category other}} ميٽا-سانچو آهي۔

هي سانچو ٻين سانچن کي مدد ڏئي ٿو ته اهي سڃاڻن ته ڇا اهي &quot;Category:&quot; صفحي تي آهن يا ڪنهن &quot;ٻئي&quot; قسم جي صفحي تي۔

=== استعمال ===

هي سانچو عام طور تي ٻه پيرا ميٽر وٺي ٿو، هن ريت:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other | زمرو صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن سانچو &quot;Category:&quot; صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{category other | demospace=category | زمرو صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

۽ جيڪڏهن سانچو ڪنهن ٻئي صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{category other | زمرو صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

عام استعمال جو مثال اهو ٿي سگهي ٿو ته سانچو صرف زمرو صفحن تي زمرو شامل ڪري، ٻين صفحن تي نه:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other | [[Category:ڪنهن خاص سنڀال واري زمري]] }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

يا اهو ٻڌائڻ لاءِ ته سانچو ٻين صفحن تي استعمال نه ٿيڻ گهرجي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other | | هي سانچو صرف زمرو صفحن تي استعمال ٿيڻ گهرجي۔ }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

نوٽ: پهرين مثال ۾ &quot;other&quot; پيرا ميٽر استعمال نه ٿيو، جڏهن⁠تہ ٻئي مثال ۾ &quot;category&quot; پيرا ميٽر خالي ڇڏيو ويو۔

=== Demospace ===

جاچ ۽ ڏيکاءَ لاءِ هي سانچو '''demospace''' نالي پيرا ميٽر وٺي سگهي ٿو۔

* جيڪڏهن ان جي قيمت '''category''' هجي ته زمرو صفحي وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن ان جي قيمت '''other''' يا ٻي ڪا به هجي ته ٻين صفحن وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن خالي هجي يا نه ڏنو وڃي ته اصل صفحي جو قسم نتيجو طئي ڪندو۔

مثال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other 
| زمرو صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = category
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي ڪوڊ ڪنهن به صفحي تي هجي، نتيجو ساڳيو هوندو:

:{{category other 
| زمرو صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = category
}}

توهان پنهنجي سانچي کي به '''demospace''' پيرا ميٽر سمجهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهو ٿا، جيئن دستاويزن ۾ مختلف صورتون ڏيکاري سگهجن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other 
| زمرو صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = {{{demospace|}}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== فني تفصيل ===

هي سانچو &quot;Category talk:&quot; صفحن کي '''other''' قسم طور سڃاڻي ٿو۔

هي سانچو {{tl|main talk other}} وانگر ڪم ڪري ٿو؛ وڌيڪ مثالن ۽ تفصيل لاءِ ان جو مڪمل دستاويز ڏسو۔

{{Namespace and pagename-detecting templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:If-namespace-then-else سانچا]]
[[زمرو:زمرو نيم-جڳهه سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>1h261szs0st4sas7n2lsi4yqfck8x0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374687</id>
      <parentid>374686</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڊيمو اسپيس */</comment>
      <origin>374687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3781" sha1="5zvcover2xqwbnf0uxioi0i71x0vmim" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Template shortcut|ns14}}
{{High-risk| ھزارين }}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;

هي {{tl|category other}} ميٽا-سانچو آهي۔

هي سانچو ٻين سانچن کي مدد ڏئي ٿو ته اهي سڃاڻن ته ڇا اهي &quot;Category:&quot; صفحي تي آهن يا ڪنهن &quot;ٻئي&quot; قسم جي صفحي تي۔

=== استعمال ===

هي سانچو عام طور تي ٻه پيرا ميٽر وٺي ٿو، هن ريت:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other | زمرو صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن سانچو &quot;Category:&quot; صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{category other | demospace=category | زمرو صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

۽ جيڪڏهن سانچو ڪنهن ٻئي صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{category other | زمرو صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

عام استعمال جو مثال اهو ٿي سگهي ٿو ته سانچو صرف زمرو صفحن تي زمرو شامل ڪري، ٻين صفحن تي نه:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other | [[Category:ڪنهن خاص سنڀال واري زمري]] }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

يا اهو ٻڌائڻ لاءِ ته سانچو ٻين صفحن تي استعمال نه ٿيڻ گهرجي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other | | هي سانچو صرف زمرو صفحن تي استعمال ٿيڻ گهرجي۔ }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

نوٽ: پهرين مثال ۾ &quot;other&quot; پيرا ميٽر استعمال نه ٿيو، جڏهن⁠تہ ٻئي مثال ۾ &quot;category&quot; پيرا ميٽر خالي ڇڏيو ويو۔

=== ڊيمو اسپيس===

جاچ ۽ ڏيکاءَ لاءِ هي سانچو '''demospace''' نالي پيرا ميٽر وٺي سگهي ٿو۔

* جيڪڏهن ان جي قيمت '''category''' هجي ته زمرو صفحي وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن ان جي قيمت '''other''' يا ٻي ڪا به هجي ته ٻين صفحن وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن خالي هجي يا نه ڏنو وڃي ته اصل صفحي جو قسم نتيجو طئي ڪندو۔

مثال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other 
| زمرو صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = category
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي ڪوڊ ڪنهن به صفحي تي هجي، نتيجو ساڳيو هوندو:

:{{category other 
| زمرو صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = category
}}

توهان پنهنجي سانچي کي به '''demospace''' پيرا ميٽر سمجهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهو ٿا، جيئن دستاويزن ۾ مختلف صورتون ڏيکاري سگهجن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{category other 
| زمرو صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = {{{demospace|}}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== فني تفصيل ===

هي سانچو &quot;Category talk:&quot; صفحن کي '''other''' قسم طور سڃاڻي ٿو۔

هي سانچو {{tl|main talk other}} وانگر ڪم ڪري ٿو؛ وڌيڪ مثالن ۽ تفصيل لاءِ ان جو مڪمل دستاويز ڏسو۔

{{Namespace and pagename-detecting templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:If-namespace-then-else سانچا]]
[[زمرو:زمرو نيم-جڳهه سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>5zvcover2xqwbnf0uxioi0i71x0vmim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:File other/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95671</id>
    <revision>
      <id>374689</id>
      <timestamp>2026-04-29T22:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Template shortcut|ns6}} {{Used in system}} {{cascade-protected template}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان شامل ڪريو --&gt;  هي {{tl|file other}} ميٽا-سانچو آهي۔  هي سانچو ٻين سانچن کي مدد ڏئي ٿو ته اهي سڃاڻن ته ڇا اهي &quot;File:&quot; صفحي تي آهن يا ڪنهن &quot;ٻئي&quot; قسم جي صفحي تي۔  هي سانچو اڳ ۾ {{tl|image other}} نالي...</comment>
      <origin>374689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4146" sha1="ayzkv208cd2j6g3x6m9ukhwup8kh7bc" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Template shortcut|ns6}}
{{Used in system}}
{{cascade-protected template}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان شامل ڪريو --&gt;

هي {{tl|file other}} ميٽا-سانچو آهي۔

هي سانچو ٻين سانچن کي مدد ڏئي ٿو ته اهي سڃاڻن ته ڇا اهي &quot;File:&quot; صفحي تي آهن يا ڪنهن &quot;ٻئي&quot; قسم جي صفحي تي۔

هي سانچو اڳ ۾ {{tl|image other}} نالي سان سڏبو هو۔ اهو نالو هاڻي به ريڊائريڪٽ طور ڪم ڪري ٿو، پر پراڻو نالو استعمال ڪرڻ هاڻي غيرمستحب (deprecated) آهي۔

=== استعمال ===

هي سانچو عام طور تي ٻه پيرا ميٽر وٺي ٿو، هن ريت:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{file other | فائل صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن سانچو فائل (تصوير) واري صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{file other | demospace=file | فائل صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

۽ جيڪڏهن سانچو ڪنهن ٻئي صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{file other | فائل صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

عام استعمال جو مثال اهو ٿي سگهي ٿو ته سانچو صرف فائل صفحن تي زمرو شامل ڪري، ٻين صفحن تي نه:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{file other | [[Category:ڪنهن فائل سنڀال واري زمري]] }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

يا اهو ٻڌائڻ لاءِ ته سانچو ٻين صفحن تي استعمال نه ٿيڻ گهرجي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{file other | | هي سانچو صرف فائل (تصوير) صفحن تي استعمال ٿيڻ گهرجي۔ }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

نوٽ: پهرين مثال ۾ &quot;other&quot; پيرا ميٽر استعمال نه ٿيو، جڏهن⁠تہ ٻئي مثال ۾ &quot;file&quot; پيرا ميٽر خالي ڇڏيو ويو۔

=== Demospace ===

جاچ ۽ ڏيکاءَ لاءِ هي سانچو '''demospace''' نالي پيرا ميٽر وٺي سگهي ٿو۔

* جيڪڏهن ان جي قيمت '''file''' هجي ته فائل صفحي وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن ان جي قيمت '''other''' يا ٻي ڪا به هجي ته ٻين صفحن وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن خالي هجي يا نه ڏنو وڃي ته اصل صفحي جو قسم نتيجو طئي ڪندو۔

مثال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{file other 
| فائل صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = file
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي ڪوڊ ڪنهن به صفحي تي هجي، نتيجو ساڳيو هوندو:

:{{file other 
| فائل صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = file
}}

توهان پنهنجي سانچي کي به '''demospace''' پيرا ميٽر سمجهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهو ٿا، جيئن دستاويزن ۾ مختلف صورتون ڏيکاري سگهجن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{file other 
| فائل صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = {{{demospace|}}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== فني تفصيل ===

هي سانچو &quot;File talk:&quot; صفحن کي '''other''' قسم طور سڃاڻي ٿو۔

&quot;Image&quot; نيم-جڳهه کي 11 ڊسمبر 2008 تي &quot;File&quot; نالي سان تبديل ڪيو ويو۔ هي سانچو اڳ ئي ٻنهي نالن کي سڃاڻڻ لاءِ اپڊيٽ ڪيو ويو هو، تنهنڪري اڃا تائين صحيح ڪم ڪري ٿو۔

هي سانچو {{tl|main talk other}} وانگر ڪم ڪري ٿو؛ وڌيڪ مثالن ۽ تفصيل لاءِ ان جو مڪمل دستاويز ڏسو۔

{{Namespace and pagename-detecting templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو --&gt;
[[زمرو:If-namespace-then-else سانچا]]
[[زمرو:فائل نيم-جڳهه سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ayzkv208cd2j6g3x6m9ukhwup8kh7bc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Is Commons</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95672</id>
    <revision>
      <id>374693</id>
      <timestamp>2026-04-29T22:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{#if:{{{1|}}}     |{{#ifexist:File:{{PAGENAME:{{{1|}}}}}&lt;!--      --&gt;|{{#ifeq:{{str find|{{filepath:{{PAGENAME:{{{1|}}}}}}}|/commons/}}|-1|&lt;!--صرف مقامي--&gt;no|&lt;!--Commons سان گڏ مقامي وضاحتي صفحو--&gt;yes}}&lt;!--      --&gt;|{{#ifexist:Media:{{PAGENAME:{{{1|}}}}}|&lt;!--صرف Commons--&gt;yes|&lt;!--نه وڪي تي--&gt;no}}}}&lt;!--  --&gt;|{{file other&lt;!--      --&gt;|{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}&lt;!--          --&gt;|{{#ifeq:{{str find|{{filepath:{{PAGENAME}}}}|/commons/}}|...</comment>
      <origin>374693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="939" sha1="pv15xtdan13t7lywq540m9eqhox87n9" xml:space="preserve">{{#if:{{{1|}}}
    |{{#ifexist:File:{{PAGENAME:{{{1|}}}}}&lt;!--
     --&gt;|{{#ifeq:{{str find|{{filepath:{{PAGENAME:{{{1|}}}}}}}|/commons/}}|-1|&lt;!--صرف مقامي--&gt;no|&lt;!--Commons سان گڏ مقامي وضاحتي صفحو--&gt;yes}}&lt;!--
     --&gt;|{{#ifexist:Media:{{PAGENAME:{{{1|}}}}}|&lt;!--صرف Commons--&gt;yes|&lt;!--نه وڪي تي--&gt;no}}}}&lt;!--
 --&gt;|{{file other&lt;!--
     --&gt;|{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}&lt;!--
         --&gt;|{{#ifeq:{{str find|{{filepath:{{PAGENAME}}}}|/commons/}}|-1|&lt;!--صرف مقامي--&gt;no|&lt;!--Commons سان گڏ مقامي وضاحتي صفحو--&gt;yes}}&lt;!--
         --&gt;|{{#ifexist:Media:{{PAGENAME}}|&lt;!--صرف Commons--&gt;yes|&lt;!--نه وڪي تي--&gt;no}}}}&lt;!--
     --&gt;|&lt;!--فائل نيم-جڳهه ۾ نه--&gt;no}}&lt;!--
 --&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{دستاويز}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪريو، هتي نه! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pv15xtdan13t7lywq540m9eqhox87n9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Is Commons/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95673</id>
    <revision>
      <id>374694</id>
      <timestamp>2026-04-29T22:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;  هي سانچو اهو طئي ڪري ٿو ته ڪا فائل مقامي وڪيپيڊيا تي موجود آهي يا [[ڪامنز]] تي۔ مقامي فائل کي ترجيح حاصل هوندي آهي — جيڪڏهن فائل ٻنهي جڳهن تي م...</comment>
      <origin>374694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2583" sha1="ic3z90osbqnhb6wixu5yrntbvpqr25b" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي ڪيو وڃي (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;

هي سانچو اهو طئي ڪري ٿو ته ڪا فائل مقامي وڪيپيڊيا تي موجود آهي يا [[ڪامنز]] تي۔ مقامي فائل کي ترجيح حاصل هوندي آهي — جيڪڏهن فائل ٻنهي جڳهن تي موجود هجي ته صرف مقامي فائل ڏيکاري ويندي۔

== استعمال ==

پيرا ميٽر 1 ۾ انهي فائل جو نالو ڏيو جنهن لاءِ نتيجو گهرجي۔ '''File:''' مھڙ (prefix) ڏيڻ ضروري ناهي۔

جيڪڏهن پيرا ميٽر نه ڏنو وڃي ته موجوده صفحي لاءِ نتيجو ڏنو ويندو:
* جيڪڏهن صفحو فائل نيم-جڳهه کان ٻاهر هجي ته نتيجو {{mono|no}} ٿيندو۔
* ٻي صورت ۾:
  * جيڪڏهن فائل ڪامنز تي هجي ته {{mono|yes}} موٽائيندو۔
  * جيڪڏهن نه هجي ته {{mono|no}} موٽائيندو۔

== مثال ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! فائل !! ڪامنز تي !! سنڌي وڪيپيڊيا تي !! ڪال !! نتيجو
|-
| [[:File:Example.png]] || فائل || ڪجهه به نه || {{tlc|Is Commons|Example.png}} || {{mono|{{Is Commons|Example.png}}}}
|-
| [[:File:1783 balloonj.jpg]] || فائل || وضاحتي صفحو || {{tlc|Is Commons|1783 balloonj.jpg}} || {{mono|{{Is Commons|1783 balloonj.jpg}}}}
|-
| [[:File:Information icon.svg]] || فائل || فائل || {{tlc|Is Commons|Information icon.svg}} || {{mono|{{Is Commons|Information icon.svg}}}}
|-
| [[:File:Starbucks Coffee Logo.svg]] || ڪجهه به نه || فائل || {{tlc|Is Commons|Starbucks Coffee Logo.svg}} || {{mono|{{Is Commons|Starbucks Coffee Logo.svg}}}}
|-
| (اهو مثال [[وڪيپيڊيا:جي-8]] تحت اچي سگهي ٿو) || ڪجهه به نه || وضاحتي صفحو ||  || {{mono|no}}
|-
| [[:File:Nonexistent file.png]] || ڪجهه به نه || ڪجهه به نه || {{tlc|Is Commons|Nonexistent file.png}} || {{mono|{{Is Commons|Nonexistent file.png}}}}
|}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو: وڪيميڊيا ڪامنز سانچا]]
[[زمرو:فائل نيم-جڳهه سانچا]]
[[زمرو:نيم-جڳهه ترتيب ڏيڻ وارا سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ic3z90osbqnhb6wixu5yrntbvpqr25b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Module other/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95674</id>
    <revision>
      <id>374696</id>
      <timestamp>2026-04-29T22:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{High-use}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان شامل ڪريو --&gt; {{Template shortcut|ns828}}  هي {{tl|module other}} ميٽا-سانچو آهي۔  هي سانچو ٻين سانچن کي مدد ڏئي ٿو ته اهي سڃاڻن ته ڇا اهي &quot;Module:&quot; صفحي تي آهن يا ڪنهن &quot;ٻئي&quot; قسم جي صفحي تي۔  === استعمال ===  هي سانچو عام طور تي ٻه پيرا ميٽر...</comment>
      <origin>374696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3643" sha1="4fs6mmdiru1p9v3alko47f011brm5ow" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان شامل ڪريو --&gt;
{{Template shortcut|ns828}}

هي {{tl|module other}} ميٽا-سانچو آهي۔

هي سانچو ٻين سانچن کي مدد ڏئي ٿو ته اهي سڃاڻن ته ڇا اهي &quot;Module:&quot; صفحي تي آهن يا ڪنهن &quot;ٻئي&quot; قسم جي صفحي تي۔

=== استعمال ===

هي سانچو عام طور تي ٻه پيرا ميٽر وٺي ٿو، هن ريت:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other | ماڊيول صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن سانچو &quot;Module:&quot; صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{module other | demospace=module | ماڊيول صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

۽ جيڪڏهن سانچو ڪنهن ٻئي صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{module other | ماڊيول صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

عام استعمال جو مثال اهو ٿي سگهي ٿو ته سانچو صرف ماڊيول صفحن تي زمرو شامل ڪري، ٻين صفحن تي نه:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other | [[Category:ڪنهن ماڊيول سان لاڳاپيل زمرو]] }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

يا اهو ٻڌائڻ لاءِ ته سانچو ٻين صفحن تي استعمال نه ٿيڻ گهرجي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other | | هي سانچو صرف ماڊيول صفحن تي استعمال ٿيڻ گهرجي۔ }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

نوٽ: پهرين مثال ۾ &quot;other&quot; پيرا ميٽر استعمال نه ٿيو، جڏهن⁠تہ ٻئي مثال ۾ &quot;module&quot; پيرا ميٽر خالي ڇڏيو ويو۔

=== Demospace ===

جاچ ۽ ڏيکاءَ لاءِ هي سانچو '''demospace''' نالي پيرا ميٽر وٺي سگهي ٿو۔

* جيڪڏهن ان جي قيمت '''module''' هجي ته ماڊيول صفحي وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن ان جي قيمت '''other''' يا ٻي ڪا به هجي ته ٻين صفحن وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن خالي هجي يا نه ڏنو وڃي ته اصل صفحي جو قسم نتيجو طئي ڪندو۔

مثال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other 
| ماڊيول صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = module
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي ڪوڊ ڪنهن به صفحي تي هجي، نتيجو ساڳيو هوندو:

:{{module other 
| ماڊيول صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = module
}}

توهان پنهنجي سانچي کي به '''demospace''' پيرا ميٽر سمجهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهو ٿا، جيئن دستاويزن ۾ مختلف صورتون ڏيکاري سگهجن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other 
| ماڊيول صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = {{{demospace|}}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== فني تفصيل ===

هي سانچو &quot;Module talk:&quot; صفحن کي '''other''' قسم طور سڃاڻي ٿو۔

هي سانچو {{tl|main talk other}} وانگر ڪم ڪري ٿو؛ وڌيڪ مثالن ۽ تفصيل لاءِ ان جو مڪمل دستاويز ڏسو۔

{{Namespace and pagename-detecting templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو --&gt;
[[زمرو:If-namespace-then-else سانچا]]
[[زمرو:ماڊيول نيم-جڳهه سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>4fs6mmdiru1p9v3alko47f011brm5ow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374697</id>
      <parentid>374696</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3652" sha1="omqlkxn6m5ydj80w5h0berdtmm5emcc" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان شامل ڪريو --&gt;
{{Template shortcut|ns828}}

هي {{tl|module other}} ميٽا-سانچو آهي۔

هي سانچو ٻين سانچن کي مدد ڏئي ٿو ته اهي سڃاڻن ته ڇا اهي &quot;Module:&quot; صفحي تي آهن يا ڪنهن &quot;ٻئي&quot; قسم جي صفحي تي۔

=== استعمال ===

هي سانچو عام طور تي ٻه پيرا ميٽر وٺي ٿو، هن ريت:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other | ماڊيول صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن سانچو &quot;Module:&quot; صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{module other | demospace=module | ماڊيول صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

۽ جيڪڏهن سانچو ڪنهن ٻئي صفحي تي هجي ته اهو هي نتيجو ڏيندو:

:{{module other | ماڊيول صفحي لاءِ متن | ٻين صفحن لاءِ متن }}

عام استعمال جو مثال اهو ٿي سگهي ٿو ته سانچو صرف ماڊيول صفحن تي زمرو شامل ڪري، ٻين صفحن تي نه:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other | [[Category:ڪنهن ماڊيول سان لاڳاپيل زمرو]] }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

يا اهو ٻڌائڻ لاءِ ته سانچو ٻين صفحن تي استعمال نه ٿيڻ گهرجي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other | | هي سانچو صرف ماڊيول صفحن تي استعمال ٿيڻ گهرجي۔ }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

نوٽ: پهرين مثال ۾ &quot;other&quot; پيرا ميٽر استعمال نه ٿيو، جڏهن⁠تہ ٻئي مثال ۾ &quot;module&quot; پيرا ميٽر خالي ڇڏيو ويو۔

=== ڊيمو اسپيس===

جاچ ۽ ڏيکاءَ لاءِ هي سانچو '''demospace''' نالي پيرا ميٽر وٺي سگهي ٿو۔

* جيڪڏهن ان جي قيمت '''module''' هجي ته ماڊيول صفحي وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن ان جي قيمت '''other''' يا ٻي ڪا به هجي ته ٻين صفحن وارو متن ڏيکاريندو۔
* جيڪڏهن خالي هجي يا نه ڏنو وڃي ته اصل صفحي جو قسم نتيجو طئي ڪندو۔

مثال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other 
| ماڊيول صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = module
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي ڪوڊ ڪنهن به صفحي تي هجي، نتيجو ساڳيو هوندو:

:{{module other 
| ماڊيول صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = module
}}

توهان پنهنجي سانچي کي به '''demospace''' پيرا ميٽر سمجهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهو ٿا، جيئن دستاويزن ۾ مختلف صورتون ڏيکاري سگهجن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{module other 
| ماڊيول صفحي لاءِ متن 
| ٻين صفحن لاءِ متن 
| demospace = {{{demospace|}}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== فني تفصيل ===

هي سانچو &quot;Module talk:&quot; صفحن کي '''other''' قسم طور سڃاڻي ٿو۔

هي سانچو {{tl|main talk other}} وانگر ڪم ڪري ٿو؛ وڌيڪ مثالن ۽ تفصيل لاءِ ان جو مڪمل دستاويز ڏسو۔

{{Namespace and pagename-detecting templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو --&gt;
[[زمرو:If-namespace-then-else سانچا]]
[[زمرو:ماڊيول نيم-جڳهه سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>omqlkxn6m5ydj80w5h0berdtmm5emcc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Template other/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95675</id>
    <revision>
      <id>374699</id>
      <timestamp>2026-04-29T22:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Template shortcut|ns10}} {{High-risk||yes}} {{cascade-protected template}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا تي رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;  هي هڪ ميٽا-سانچو آهي جيڪو ٻين سانچن کي سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ته ڇا اهي &quot;سانچو:&quot; (Template:) نيم-جڳهه ۾ استعمال ٿي ره...</comment>
      <origin>374699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3448" sha1="p3gk2h1bvyxg6zlv22r545lgwp78555" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Template shortcut|ns10}}
{{High-risk||yes}}
{{cascade-protected template}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا تي رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;

هي هڪ ميٽا-سانچو آهي جيڪو ٻين سانچن کي سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ته ڇا اهي &quot;سانچو:&quot; (Template:) نيم-جڳهه ۾ استعمال ٿي رهيا آهن يا نه۔

==استعمال==
هي سانچو عام طور هڪ يا ٻه پيرا ميٽر وٺي ٿو:
: {{tc|Template other&amp;nbsp;|''[جيڪڏهن سانچو صفحي تي هجي ته نتيجو/عمل]''&amp;#32;(|''[جيڪڏهن ٻئي قسم جي صفحي تي هجي ته نتيجو/عمل]'')}}

مثال طور، جيڪڏهن {{tlf|Template other&amp;#32;|سانچو صفحي تي&amp;#32;|سانچو صفحي تي نه}} &quot;سانچو:&quot; صفحي تي هجي، ته اهو ڏيکاريندو:
: {{Template other |سانچو صفحي تي |سانچو صفحي تي نه}}

۽ جيڪڏهن اهو ڪنهن ٻئي صفحي تي هجي (مثلاً &quot;وڪيپيڊيا:&quot; يا &quot;واپرائيندڙ:&quot;), ته اهو ڏيکاريندو:
: {{Template other|demospace=other |سانچو صفحي تي |سانچو صفحي تي نه}}

عام استعمال اهو آهي ته سانچن جي زمرو بندي (categorization) کي ڪنٽرول ڪيو وڃي۔ مثال طور:
{{tlf|Template other&amp;nbsp;|&amp;#32;|{{!((}}زمرو:''[زمري جو نالو]''{{))!}}}}

اهو مطلب ٿيندو ته صفحو صرف تڏهن زمري ۾ شامل ٿيندو جڏهن اهو صفحو سانچو صفحو نه هجي۔

==Demospace==
{{mono|demospace}} پيرا ميٽر هن سانچي کي ڏيکارڻ يا جانچڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو:

* جيڪڏهن ان کي &quot;template&quot; رکيو وڃي ({{para|demospace|template}})، ته اهو هميشه پهريون نتيجو ڏيکاريندو (يعني ڄڻ اهو &quot;سانچو:&quot; صفحي تي هجي)۔
* جيڪڏهن ان کي &quot;other&quot; رکيو وڃي ({{para|demospace|other}})، ته اهو ٻيو نتيجو ڏيکاريندو (يعني ڄڻ اهو &quot;سانچو:&quot; صفحي تي نه هجي)۔

مثال:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Template other
| demospace = template
| سانچو صفحي جو متن 
| ٻين صفحن جو متن 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مٿيون ڪوڊ هر حالت ۾ هي نتيجو ڏيندو:
{{Template other
| demospace = template
| سانچو صفحي جو متن 
| ٻين صفحن جو متن 
}}

توهان پنهنجي سانچي کي به اهڙي طرح ترتيب ڏئي سگهو ٿا ته اهو {{mono|demospace}} پيرا ميٽر کي سمجهي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{template other 
| سانچو صفحي جو متن 
| ٻين صفحن جو متن 
| demospace = {{{demospace|}}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==فني تفصيل==
هي سانچو &quot;سانچو ڳالهه ٻولهه:&quot; (Template talk:) صفحن کي '''other''' طور سڃاڻي ٿو۔ وڌيڪ تفصيل لاءِ {{tl|Main talk other}} ڏسو، جيڪو ساڳي طريقي سان ڪم ڪري ٿو۔

{{Namespace and pagename-detecting templates}}
&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||&lt;!-- زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:If-namespace-then-else سانچا]]
[[زمرو:سانچو نيم-جڳهه سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>p3gk2h1bvyxg6zlv22r545lgwp78555</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374700</id>
      <parentid>374699</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3458" sha1="g730a5nkdhw58mejhkmc2ue0yx9gl5g" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Template shortcut|ns10}}
{{High-risk||yes}}
{{cascade-protected template}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا تي رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;

هي هڪ ميٽا-سانچو آهي جيڪو ٻين سانچن کي سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ته ڇا اهي &quot;سانچو:&quot; (Template:) نيم-جڳهه ۾ استعمال ٿي رهيا آهن يا نه۔

==استعمال==
هي سانچو عام طور هڪ يا ٻه پيرا ميٽر وٺي ٿو:
: {{tc|Template other&amp;nbsp;|''[جيڪڏهن سانچو صفحي تي هجي ته نتيجو/عمل]''&amp;#32;(|''[جيڪڏهن ٻئي قسم جي صفحي تي هجي ته نتيجو/عمل]'')}}

مثال طور، جيڪڏهن {{tlf|Template other&amp;#32;|سانچو صفحي تي&amp;#32;|سانچو صفحي تي نه}} &quot;سانچو:&quot; صفحي تي هجي، ته اهو ڏيکاريندو:
: {{Template other |سانچو صفحي تي |سانچو صفحي تي نه}}

۽ جيڪڏهن اهو ڪنهن ٻئي صفحي تي هجي (مثلاً &quot;وڪيپيڊيا:&quot; يا &quot;واپرائيندڙ:&quot;), ته اهو ڏيکاريندو:
: {{Template other|demospace=other |سانچو صفحي تي |سانچو صفحي تي نه}}

عام استعمال اهو آهي ته سانچن جي زمرو بندي (categorization) کي ڪنٽرول ڪيو وڃي۔ مثال طور:
{{tlf|Template other&amp;nbsp;|&amp;#32;|{{!((}}زمرو:''[زمري جو نالو]''{{))!}}}}

اهو مطلب ٿيندو ته صفحو صرف تڏهن زمري ۾ شامل ٿيندو جڏهن اهو صفحو سانچو صفحو نه هجي۔

==ڊيمو اسپيس==
{{mono|demospace}} پيرا ميٽر هن سانچي کي ڏيکارڻ يا جانچڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو:

* جيڪڏهن ان کي &quot;template&quot; رکيو وڃي ({{para|demospace|template}})، ته اهو هميشه پهريون نتيجو ڏيکاريندو (يعني ڄڻ اهو &quot;سانچو:&quot; صفحي تي هجي)۔
* جيڪڏهن ان کي &quot;other&quot; رکيو وڃي ({{para|demospace|other}})، ته اهو ٻيو نتيجو ڏيکاريندو (يعني ڄڻ اهو &quot;سانچو:&quot; صفحي تي نه هجي)۔

مثال:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Template other
| demospace = template
| سانچو صفحي جو متن 
| ٻين صفحن جو متن 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مٿيون ڪوڊ هر حالت ۾ هي نتيجو ڏيندو:
{{Template other
| demospace = template
| سانچو صفحي جو متن 
| ٻين صفحن جو متن 
}}

توهان پنهنجي سانچي کي به اهڙي طرح ترتيب ڏئي سگهو ٿا ته اهو {{mono|demospace}} پيرا ميٽر کي سمجهي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{template other 
| سانچو صفحي جو متن 
| ٻين صفحن جو متن 
| demospace = {{{demospace|}}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==فني تفصيل==
هي سانچو &quot;سانچو ڳالهه ٻولهه:&quot; (Template talk:) صفحن کي '''other''' طور سڃاڻي ٿو۔ وڌيڪ تفصيل لاءِ {{tl|Main talk other}} ڏسو، جيڪو ساڳي طريقي سان ڪم ڪري ٿو۔

{{Namespace and pagename-detecting templates}}
&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||&lt;!-- زمرا هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:If-namespace-then-else سانچا]]
[[زمرو:سانچو نيم-جڳهه سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>g730a5nkdhw58mejhkmc2ue0yx9gl5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Single namespace/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95676</id>
    <revision>
      <id>374704</id>
      <timestamp>2026-04-29T23:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{nosubst}}  == استعمال == هي هڪ ميٽا-سانچو آهي؛ اهو صرف ٻين سانچن اندر استعمال ٿيڻ گهرجي۔ اهو [[Wikipedia:Namespace|نيم اسپيس]] جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيئن هن ڪوڊ کي سادو بڻائي: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Foo other|Example|{{Incorrect namespace|foo}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;۔  جيڪڏهن سانچو Foo نيم اسپيس ۾...</comment>
      <origin>374704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2407" sha1="2nqmklqp855fqxvbwupl74dhr6ncad8" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
{{nosubst}}

== استعمال ==
هي هڪ ميٽا-سانچو آهي؛ اهو صرف ٻين سانچن اندر استعمال ٿيڻ گهرجي۔ اهو [[Wikipedia:Namespace|نيم اسپيس]] جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيئن هن ڪوڊ کي سادو بڻائي:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Foo other|Example|{{Incorrect namespace|foo}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;۔

جيڪڏهن سانچو Foo نيم اسپيس ۾ شامل ڪيو ويو آهي، ته اهو &quot;مثال&quot; ڏيکاريندو؛ جيڪڏهن نه، ته اهو {{tl|Incorrect namespace}} ڏيکاريندو۔ ياد رهي ته جي سانچو {{tl|Incorrect namespace}} سانچو نيم اسپيس ۾ ڪم نٿو ڪري۔

پهريون پيرا ميٽر لازمي آهي۔ اهو ٻڌائي ٿو ته ڪهڙو نيم اسپيس هن سانچي لاءِ صحيح آهي۔

ٻيو پيرا ميٽر اختياري آهي۔ اهو صحيح نيم اسپيس ۾ ڪجهه (عام طور زمرو) شامل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔

== مثال ==

=== صحيح نيم اسپيس ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Single namespace|Template|هي متن صرف Template نيم اسپيس ۾ ڏيکاريو ويندو}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{Single namespace|Template|هي متن صرف سانچو نيم اسپيس ۾ ڏيکاريو ويندو}}

=== غلط نيم اسپيس ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Single namespace|Category|هي متن صرف Category نيم اسپيس ۾ ڏيکاريو ويندو}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

&lt;!--not using actual template because {{Incorrect namespace}} won't display in the Template namespace--&gt;
{{Mbox | type = content | image = [[File:Stop hand orange.svg|50px]] | text = {{Error|مٿي ڏنل سانچو صرف ''زمرو'' نيم اسپيس ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي۔}} }}

== مددگار سانچا ==
{{flatlist|indent=0.5|class=nowraplinks|
* {{tl|Incorrect namespace}}
* {{tl|Category other}}
* {{tl|Draft other}}
* {{tl|File other}}
* {{tl|Help other}}
* {{tl|Main other}}
* {{tl|Module other}}
* {{tl|Portal other}}
* {{tl|Talk other}}
* {{tl|Template other}}
* {{tl|User other}}
* {{tl|Wikipedia other}}
}}

== پڻ ڏسو ==
* [[سانچو:Category handler]]
* [[سانچو:Namespace detect]]

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا هتي؛ انٽر وڪي وڪيڊيٽا ۾ --&gt;
[[زمرو:Template namespace templates]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>2nqmklqp855fqxvbwupl74dhr6ncad8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Incorrect namespace/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95677</id>
    <revision>
      <id>374706</id>
      <timestamp>2026-04-29T23:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{nosubst}}  ==استعمال== هي سانچو ٻين سانچن اندر نيم اسپيس سڃاڻپ سان گڏ استعمال لاءِ آهي۔ اهو صفحن کي {{Cat|غلط نيم اسپيس ۾ استعمال ٿيندڙ سانچا وارا صفحا}} ۾ شامل ڪري ٿو۔ هن سانچي کي اهڙي طرح ٺاهيو ويو آهي جو اهو سانچو نيم اسپيس ۾ ڪم نٿو ڪري، جيئن هن کي استعمال ڪ...</comment>
      <origin>374706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2932" sha1="8zvu2qalv327sc84twcjo5srbzg336e" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{nosubst}}

==استعمال==
هي سانچو ٻين سانچن اندر نيم اسپيس سڃاڻپ سان گڏ استعمال لاءِ آهي۔ اهو صفحن کي {{Cat|غلط نيم اسپيس ۾ استعمال ٿيندڙ سانچا وارا صفحا}} ۾ شامل ڪري ٿو۔ هن سانچي کي اهڙي طرح ٺاهيو ويو آهي جو اهو سانچو نيم اسپيس ۾ ڪم نٿو ڪري، جيئن هن کي استعمال ڪندڙ سانچا عام نموني ڏيکاري سگهجن۔ اهو سانچو &quot;ريتخانو&quot; يا &quot;آزمائشي حالتون&quot; نالي ذيلي صفحن تي يا [[وڪيپيڊيا: ريتخانو]] تي به ڪم نٿو ڪري۔

جيڪڏهن صرف هڪ نيم اسپيس مقرر ڪرڻو هجي، ته {{tlx|Single namespace}} هن سانچي جي بدران استعمال ڪري سگهجي ٿو (هيٺ ڏنل مثال ڏسو)۔

===پيرا ميٽر===
; نالو بغير پيرا ميٽر 1
: (لازمي) هي پيرا ميٽر پيغام ۾ متن شامل ڪري ٿو، جنهن سان ٻڌايو وڃي ٿو ته سانچو ڪهڙي نيم اسپيس ۾ استعمال ٿيڻ گهرجي۔

; {{parameter|nocat}}
: (اختياري) جيڪڏهن ان کي مثبت قدر (&lt;code&gt;true&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;yes&lt;/code&gt;، يا &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;) ڏنو وڃي، ته {{Cat|غلط نيم اسپيس ۾ استعمال ٿيندڙ سانچا وارا صفحا}} ۾ شامل ٿيڻ روڪي ڇڏيندو۔ وڌيڪ ڏسو [[وڪيپيڊيا:Category suppression]]۔

===مثال===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Ombox
| type = نوٽس 
| text = مثال متن۔
}}&lt;includeonly&gt;{{Help other|[[زمرو:مثال زمرو]]|{{Incorrect namespace|help}}}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

نتيجو:

{{Ombox
| type = نوٽس 
| text = مثال متن۔
}}
{{Mbox
| type = مواد 
| image = [[File:Ambox warning orange.svg|50px|link=|alt=]]
| text = {{Error|هي سانچو صرف ''مدد'' نيم اسپيس ۾ شامل ٿيڻ گهرجي۔}}
}}

مٿي ڏنل مثال ۾، {{tl|Help other}} استعمال ڪيو ويو آهي ته جيئن ''help'' نيم اسپيس وارا صفحا ''زمرو:مثال زمرو'' ۾ شامل ٿين۔ جڏهن ته ''مدد'' نيم اسپيس کان ٻاهر صفحن لاءِ '''&lt;nowiki&gt;{{Incorrect namespace|help}}&lt;/nowiki&gt;''' استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو غلطي وارو پيغام ڏيکاري ٿو ۽ صفحي کي ''[[: زمرو:غلط نيم اسپيس ۾ استعمال ٿيندڙ سانچا وارا صفحا]]'' ۾ شامل ڪري ٿو۔ جيڪڏهن زمرو شامل ڪرڻ کان بچڻو هجي ته '''&lt;nowiki&gt;{{Incorrect namespace|help|nocat=true}}&lt;/nowiki&gt;''' استعمال ڪريو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|Single namespace}}
* {{tl|Incorrect redirect template}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:سانچو نيم اسپيس سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>8zvu2qalv327sc84twcjo5srbzg336e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:پيرا</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95678</id>
    <redirect title="سانچو:Parameter" />
    <revision>
      <id>374708</id>
      <timestamp>2026-04-29T23:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:پيرا]] کي [[سانچو:Parameter]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>374708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="ex73bbqyd9gwymww59gyflp4bjf0qrd" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو:Parameter]]</text>
      <sha1>ex73bbqyd9gwymww59gyflp4bjf0qrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Parameter/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95679</id>
    <revision>
      <id>374709</id>
      <timestamp>2026-04-29T23:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو؛ انٽر وڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt; {{Redirect-distinguish|سانچو:Para|سانچو:Paragraph break|سانچو:Param}} {{High-use}} {{tsh|Para}}  == استعمال == هي سانچو [[وڪيپيڊيا:سانچو ميسيجز|سانچن]] جي پيرا ميٽرن جي سورس ڪوڊ جا مثال ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿيند...</comment>
      <origin>374709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3530" sha1="swgideho7c1cvxo7cv1iqewo152upuq" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو؛ انٽر وڪي وڪيڊيٽا تي مقرر ڪريو --&gt;
{{Redirect-distinguish|سانچو:Para|سانچو:Paragraph break|سانچو:Param}}
{{High-use}}
{{tsh|Para}}

== استعمال ==
هي سانچو [[وڪيپيڊيا:سانچو ميسيجز|سانچن]] جي پيرا ميٽرن جي سورس ڪوڊ جا مثال ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي (خاص طور تي سانچي جي دستاويزن ۽ ڳالهه ٻولهه صفحن ۾ مفيد آهي)۔

هن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ يا ٻه پيرا ميٽر لازمي هوندا آهن۔
پهريون پيرا ميٽر اهو نالو آهي جيڪو مثال طور ڏيکارڻو آهي (اهو خالي ٿي سگهي ٿو، پر موجود هجڻ لازمي آهي)۔
ٻيو (اختياري) پيرا ميٽر پهرئين پيرا ميٽر جي قدر ڏيکاري ٿو؛ يا جيڪڏهن پهريون خالي هجي ته اهو هڪ [[مدد:سانچا#پيراميٽر|غير نالي پيرا ميٽر]] جو مثال ڏيکاري ٿو۔

=== مثال ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ڪوڊ
! نتيجو
! نوٽ
|-
 | &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;{{para|name}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
 | {{para|name}}
 | 
|-
 | &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;{{para|title|The Oxford English Dictionary}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
 | {{para|title|The Oxford English Dictionary}}
 | 
|-
 | &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;{{para||section}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
 | {{para||section}}
 | غير نالي پيرا ميٽر لاءِ؛&lt;br /&gt;پهريون پيرا ميٽر خالي آهي
|-
 | &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;{{para|{{var|parameter}}|{{var|value}}}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
 | {{para|{{var|parameter}}|{{var|value}}}}
 | 
|}

جڏهن مقرر ٿيل نالا يا قدر ڏيکارڻا هجن ته سڌو مهيا ڪريو۔ جڏهن مثال يا فرضي نالا ڏيکارڻا هجن ته {{tlx|var|parameter}} ۽ {{tnull|var|value}} استعمال ڪريو۔

== پيرا ميٽر ==
* {{para|1}} – پيرا ميٽر جو نالو۔
* {{para|2}} – قدر جو نالو۔
** جيڪڏهن پهريون خالي هجي ته ٻيو غير نالي پيرا ميٽر طور ڏيکاريو ويندو۔
* {{para|plain|y}} – هلڪو بارڊر ۽ پس منظر ختم ڪري ٿو۔
* {{para|mxt|y}} يا {{para|green|y}} – سائي رنگ لاڳو ڪري ٿو۔
* {{para|!mxt|y}} يا {{para|red|y}} – ڳاڙهو رنگ لاڳو ڪري ٿو۔
* {{para|style}} – ڪسٽم CSS انداز لاڳو ڪرڻ لاءِ۔

== سانچائي ڊيٽا==
{{TemplateData header|noheader=1}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;پيرا ميٽر نالو&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;پيرا ميٽر جو نالو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;قدر&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;پيرا ميٽر جي قدر&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;plain&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سادو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;mxt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سائي متن&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;!mxt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳاڙهو متن&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;انداز&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;سانچي جي پيرا ميٽرن جا مثال ڏيکاري ٿو&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{tlx|Param}}
* {{tlx|Tag}}

{{Tl-nav}}
{{Semantic markup templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Template markup documentation templates]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>swgideho7c1cvxo7cv1iqewo152upuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Tl-nav/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95680</id>
    <revision>
      <id>374710</id>
      <timestamp>2026-04-29T23:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: === عام مقصد واري فارميٽنگ === &lt;div style=&quot;overflow-x: auto; margin: 1em 0;&quot;&gt; {| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin: 0;&quot; |+ پيدا ٿيل متن جي انداز ۽ لنڪ جي انداز مطابق سانچي-لنڪنگ سانچن جو مقابلو |- style=&quot;background-color: #fee; color:black;&quot; ! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| متن جو انداز ↓ ! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{Template link expanded|tlg}} آپشن{{NoteTag|name=TlTfn1}}&lt;b...</comment>
      <origin>374710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3766" sha1="ano3bis6lq58wa08ud7sh5p1b830mk9" xml:space="preserve">=== عام مقصد واري فارميٽنگ ===
&lt;div style=&quot;overflow-x: auto; margin: 1em 0;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin: 0;&quot;
|+ پيدا ٿيل متن جي انداز ۽ لنڪ جي انداز مطابق سانچي-لنڪنگ سانچن جو مقابلو
|- style=&quot;background-color: #fee; color:black;&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| متن جو انداز ↓
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{Template link expanded|tlg}} آپشن{{NoteTag|name=TlTfn1}}&lt;br /&gt;متن جو انداز حاصل ڪرڻ لاءِ
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;6&quot;| لنڪ جو انداز
|- style=&quot;background-color: #fee; color:black;&quot;
! scope=&quot;col&quot;| لنڪ ٿيل
! scope=&quot;col&quot;| بغير لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| لنڪ ٿيل (subst سان)
! scope=&quot;col&quot;| بغير لنڪ (subst سان)
! scope=&quot;col&quot;| قوسين سميت لنڪ
! scope=&quot;col&quot;| متبادل متن سان لنڪ
|-
! scope=&quot;row&quot;| {{Template link expanded|tlg}} آپشن{{NoteTag|name=TlTfn1}}&lt;br /&gt;لنڪ انداز حاصل ڪرڻ لاءِ
| {{n/a}}
| {{n/a|DEFAULT}}
| {{code|nolink{{=}}yes}}
| {{code|subst{{=}}yes}}
|| &lt;code&gt;nolink=yes&lt;wbr/&gt;|subst=yes&lt;/code&gt;
| {{code|braceinside{{=}}yes}}
| {{code|alttext{{=}}Foo}}&lt;br /&gt;{{code|2{{=}}Foo}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| عام
| {{n/a|DEFAULT}}
| {{nowrap|{{tlg|tlg}}}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn1}}&lt;br /&gt;{{tl|tl}}&lt;br /&gt;{{tlp|tlp|1|2|...}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn2}}&lt;br /&gt;{{tlu|Template:tlu}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn3}}
| {{tlf|tlf}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn2}}&lt;br /&gt;&lt;sup&gt;&lt;[[Template:Template link with link off|template link]]&gt;&lt;/sup&gt;
| {{tls|tls}}&lt;br /&gt;{{tlsu|Template:tlsu}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn3}}
| {{tlsf|tlsf}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn2}}&lt;br/&gt;&lt;sup&gt;&lt;[[Template:Tlsf|template link]]&gt;&lt;/sup&gt;
| {{tn|tn}}
| {{tla|tla}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &lt;code&gt;ڪوڊ&lt;/code&gt;
| {{code|code{{=}}yes}}
| {{tl2|tl2}}&lt;br /&gt;{{Template link expanded|tlx}}&lt;br /&gt;{{tlxu|Template:tlxu}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn3}}
| {{tlc|tlc}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn2}}&lt;br /&gt;&lt;sup&gt;&lt;[[Template:tlc|template link]]&gt;&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;{{tnull|tnull}}&lt;sup&gt;&lt;[[Template:tnull|template link]]&gt;&lt;/sup&gt;
| {{tlxs|tlxs}}
| {{tlsc|tlsc}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn2}}&lt;br/&gt;&lt;sup&gt;&lt;[[Template:Tlsc|template link]]&gt;&lt;/sup&gt;
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; {{n/a}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &lt;span style=&quot;font-family:monospace; font-size:larger;&quot;&gt;مونو اسپيس&lt;/span&gt;
| {{code|plaincode{{=}}yes}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn4}}
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; {{n/a}}
| rowspan=&quot;2&quot;| {{tltss|tltss}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn5}}
| rowspan=&quot;2&quot; {{n/a}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &lt;kbd&gt;ڪي بورڊ&lt;/kbd&gt;
| {{code|kbd{{=}}yes}}&lt;wbr/&gt;{{NoteTag|name=TlTfn5}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| '''ٿلهو (bold)'''
| {{code|bold{{=}}yes}}
| {{tlb|tlb}}
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;3&quot; {{n/a}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| '''&lt;code&gt;ٿلهو + ڪوڊ&lt;/code&gt;'''
|| &lt;code&gt;bold=yes&lt;wbr/&gt;|code=yes&lt;/code&gt;
| {{tlxb|tlxb}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''&lt;code&gt;ترڇو + ڪوڊ&lt;/code&gt;''
|| &lt;code&gt;italic=yes&lt;wbr/&gt;|code=yes&lt;/code&gt;
| {{tlxi|tlxi}}
|}
&lt;/div&gt;

{{NoteFoot|refs=
{{NoteTag|name=TlTfn1|{{tlx|tlg}} سڀ کان وڌيڪ عام سانچو آهي، جيڪو متن ۽ لنڪ جي ڪنهن به انداز جي گڏيل چونڊ جي اجازت ڏئي ٿو۔}}
{{NoteTag|name=TlTfn2|متن کي wrap ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ {{tag|span|params=class=&quot;nowrap&quot;}} استعمال ڪيو ويندو آهي۔}}
{{NoteTag|name=TlTfn3|ڪنهن به نيم اسپيس ۾ موجود سانچن ڏانهن لنڪ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔}}
{{NoteTag|name=TlTfn4|{{tld|tlg|plaincode{{=}}yes}} [[HTML element#code|{{tag|code|params=style=&quot;border:none; background-color:transparent;&quot;}}]] استعمال ڪري ٿو۔}}
{{NoteTag|name=TlTfn5|مونو اسپيس فونٽ ڏيکارڻ لاءِ {{tag|span|params=style=&quot;font-family:monospace;&quot;}} استعمال ڪيو ويندو آهي۔}}
}}

{{clear}}</text>
      <sha1>ano3bis6lq58wa08ud7sh5p1b830mk9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374711</id>
      <parentid>374710</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T23:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحو خالي ڪري ڇڏيو</comment>
      <origin>374711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Strong/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95681</id>
    <revision>
      <id>374719</id>
      <timestamp>2026-04-29T23:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{used in system}} &lt;!-- مھرباني ڪري زمرا ھيٺ شامل ڪريو --&gt;  هي سانچو متن کي {{strong|اهم، سنجيده يا فوري}} طور نشان لڳائي ٿو HTML جي {{tag|strong|o|link=yes}} ٽيگ ذريعي۔ عام طور تي اهو بولڊ (ٿلهي اکرن) ۾ نظر اچي ٿو، پر ان جي اضافي اهميت {{slink||Purpose}} ۾ بيان ڪيل آهي۔  == مقصد == {{tlx|strong}} سان {...</comment>
      <origin>374719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4015" sha1="e2kdbk4tl6rnmc2e5uy2xq5rsf1aw50" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{used in system}}
&lt;!-- مھرباني ڪري زمرا ھيٺ شامل ڪريو --&gt;

هي سانچو متن کي {{strong|اهم، سنجيده يا فوري}} طور نشان لڳائي ٿو HTML جي {{tag|strong|o|link=yes}} ٽيگ ذريعي۔ عام طور تي اهو بولڊ (ٿلهي اکرن) ۾ نظر اچي ٿو، پر ان جي اضافي اهميت {{slink||Purpose}} ۾ بيان ڪيل آهي۔

== مقصد ==
{{tlx|strong}} سان {{tag|strong|link=yes}} [[HTML element]] کي لاڳو ڪرڻ آسان ٿي وڃي ٿو، جيڪو {{strong|اهميت، سنجيدگي يا فوري هجڻ}} کي ظاهر ڪري ٿو۔ وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته هي سانچو انساني ايڊيٽرن ۽ [[وڪيپيڊيا بوٽس|بوٽس]] کي ٻڌائي ٿو ته هو &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''...'''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; يا {{tag|b}} ذريعي صرف ظاهري بولڊ استعمال ڪري هن کي مٽائڻ نه گهرجي، ڇاڪاڻ⁠ته {{tag|strong|open}} هڪ [[معني خيز ويب|معنيٰ خيز]] نشان لڳائڻ آهي۔

{{tag|strong|o}} عنصر عام طور تي براؤزر ۾ بولڊ نظر اچي ٿو، پر اهو [[اسٽائل شيٽ (ويب ڊولپمينٽ)|CSS]]، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپس]] ۽ ٽيڪسٽ-ٽو-اسپيچ [[اسڪرين ريڊر]] ۾ به خاص معنيٰ سان پڙهيو وڃي ٿو۔ اهو [[سيمينٽڪ مارڪ اپ]] آهي، يعني اهڙو نشان جيڪو صرف ڏيک نه پر معنيٰ پڻ ڏئي ٿو۔

سادو بولڊ (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; يا {{tag|b|o}}) صرف ظاهري هوندو آهي ۽ ڪا خاص معنيٰ نٿو ڏئي۔ اهو گهڻو ڪري [[MOS:BOLDTITLE|مضمون جي نالي]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر ٻيا به ڪجهه استعمال آهن (ڏسو [[MOS:BOLD#OTHER]])۔

== استعمال ==
:{{tlnull|strong|&lt;var&gt;اهم متن&lt;/var&gt;}}

يا جيڪڏهن متن ۾ &lt;code&gt;=&lt;/code&gt; هجي:
:{{tlnull|strong|'''1{{=}}'''&lt;var&gt;اهم متن&lt;/var&gt;}}

ٻئي صورتن ۾ نتيجو:
:{{strong|اهم متن}}

هميشه {{para|1}} جو طريقو استعمال ڪرڻ وڌيڪ محفوظ آهي۔

===اختياري پيرا ميٽر===
هيٺيان HTML خاصيتون به ڏئي سگهجن ٿيون:
* {{para|role}} — WAI-ARIA رول شامل ڪري ٿو
* {{para|class}} — CSS ڪلاس شامل ڪري ٿو
* {{para|style}} — inline CSS لاڳو ڪري ٿو
* {{para|id}} — منفرد HTML سڃاڻپ ڏئي ٿو
* {{para|title}} — hover تي ٽول ٽِپ ڏيکاري ٿو

===استعمال جا مثال===
هي سانچو اهم لفظن يا جملي کي نمايان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، اهڙي طريقي سان جيڪو صرف ڏيک نه پر [[سيمينٽڪ مارڪ اپ|معنيٰ خيز]] پڻ هجي۔

عام استعمال:
# مضمون جي شروعات ۾ نالي کي نمايان ڪرڻ (مثال: &quot;The {{strong|soma}} is ...&quot;)
# اهم اصطلاحن کي نمايان ڪرڻ
# اقتباس ۾ اهميت ڏيکارڻ
# بحثن ۾ راءِ ظاهر ڪرڻ (مثال: &quot;{{strong|Support}}&quot; يا &quot;{{strong|Oppose}}&quot;)

== ڪڏهن استعمال نه ڪجي ==
هي سانچو صرف معنوي اهميت لاءِ آهي:
* ظاهري ترتيب يا ڊيزائن لاءِ استعمال نه ڪيو وڃي
* عام بولڊ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''...'''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي
* عنوانن ۾ استعمال نه ڪيو وڃي
* لنڪ ٿيل لفظن تي عام طور ضرورت ناهي

== پڻ ڏسو ==
* {{tlx|strongbad}} – {{strongbad|ڳاڙهو}}
* {{tlx|stronggood}} – {{stronggood|سائو}}
* {{tlx|em}} – {{em|اٽالڪ زور}}

== نوٽس ==
{{Reflist}}

{{Semantic markup templates|show}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[سيمينٽڪ مارڪ اپ سانچا]]
[[زمرو: وڪيپيڊيا ايڇ ٽي ايم ايل ٽيگ مٽائڻ وارا سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>e2kdbk4tl6rnmc2e5uy2xq5rsf1aw50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:بٽڻ/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95682</id>
    <revision>
      <id>374721</id>
      <timestamp>2026-04-29T23:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Hatnote|هي سانچو هڪ غير-ڪلڪ ٿيندڙ بٽڻ آهي۔ جيڪڏهن ڪلڪ ٿيندڙ بٽڻ گهرجي ته [[Template:Clickable button]] ڏسو۔}} {{High-use}} &lt;!-- مھرباني ڪري زمرا ھيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي لنڪس وڪي ڊيٽا تي --&gt;  هي سانچو متن کي &quot;بٽڻ جهڙي&quot; شڪل ۾ ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔ '''هي بٽڻ ڪلڪ ٿيندڙ ناهي'''، ت...</comment>
      <origin>374721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2464" sha1="01w5stse9azzljf37vj5a16sia8dqim" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Hatnote|هي سانچو هڪ غير-ڪلڪ ٿيندڙ بٽڻ آهي۔ جيڪڏهن ڪلڪ ٿيندڙ بٽڻ گهرجي ته [[Template:Clickable button]] ڏسو۔}}
{{High-use}}
&lt;!-- مھرباني ڪري زمرا ھيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي لنڪس وڪي ڊيٽا تي --&gt;

هي سانچو متن کي &quot;بٽڻ جهڙي&quot; شڪل ۾ ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔ '''هي بٽڻ ڪلڪ ٿيندڙ ناهي'''، تنهنڪري استعمال وقت احتياط ڪيو وڃي ته پڙهندڙن کي اهو حقيقي بٽڻ نه لڳي۔ (هن ۾ هڪ وضاحتي [[ٽول ٽپ]] هوندو آهي، پر اهو هميشه ظاهر نه به ٿي سگهي ٿو يا دير سان ظاهر ٿئي ٿو۔)

جيڪڏهن توهان کي ڪلڪ ٿيندڙ بٽڻ گهرجي ته {{tl|Clickable button}} استعمال ڪريو۔

== استعمال ==
* {{tlx|1=Button|2=text=بٽڻ&amp;nbsp;متن}} نتيجو: {{Button|text=بٽڻ متن}}
* {{tlx|1=Button|2=text=بٽڻ&amp;nbsp;متن|3=format=bold}} نتيجو: {{Button|text=بٽڻ متن|format=bold}}
* {{tlx|1=Button|2=&lt;nowiki&gt;[[File:WikEd close.png]]&lt;/nowiki&gt;|3=padTB=.1em|4=padLR=.1em}} نتيجو: {{Button|[[File:WikEd close.png]]|padTB=.1em|padLR=.1em}}
* {{tlx|1=Button|2=text=بٽڻ&amp;nbsp;متن|3=bgcolor1=#EEF|4=bgcolor2=#BBE}} نتيجو: {{Button|text=بٽڻ متن|bgcolor1=#EEF|bgcolor2=#BBE}}

* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[ٽارگيٽ صفحو|&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{tlx|1=Button|2=لنڪ ٿيل متن}}&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; نتيجو: [[ٽارگيٽ صفحو|{{Button|لنڪ ٿيل متن}}]]

* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://en.wikipedia.org &lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{tlx|1=Button|2=لنڪ ٿيل متن}}&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; نتيجو: [https://en.wikipedia.org {{Button|لنڪ ٿيل متن}}]

(پر اهڙي مقصد لاءِ {{tl|Clickable button}} وڌيڪ مناسب آهي۔)

متبادل طور:
* {{tlx|1=Button|2=بٽڻ&amp;nbsp;متن}} → {{Button|بٽڻ متن}}

== پڻ ڏسو ==
* {{tlx|Key press}} – ڪي بورڊ دٻاءُ ڏيکارڻ لاءِ (مثال: {{key press|Ctrl|x}})
* {{tlx|Key top}} – ساڳيو ڏيک ڏئي ٿو پر وڌيڪ علامتون شامل آهن (مثال: {{key top|Caps Lock}})
* {{tlx|Kbd}} – عام يوزر انپٽ ڏيکارڻ لاءِ

{{Button templates}}
{{semantic markup templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:وڪيپيڊيا بٽڻ سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>01w5stse9azzljf37vj5a16sia8dqim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Clickable button/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95683</id>
    <revision>
      <id>374727</id>
      <timestamp>2026-04-30T00:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ ڏنل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا: وڪيڊيٽا]]) --&gt; {{used in system}} {{Warning|[[MOS:BUTTONS|بٽڻ]] '''آرٽيڪل نيم اسپيس''' ۾ استعمال نه ڪيا وڃن. جيڪڏهن مقصد پڙهندڙ کي نئين صفحي ڏانهن وٺي وڃڻ هجي ته وڪيپيڊيا:Manual of Style/Lin...</comment>
      <origin>374727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4232" sha1="grg2njpqkwxkuxi6ie0xuhreko7v0uc" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ ڏنل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا: وڪيڊيٽا]]) --&gt;
{{used in system}}
{{Warning|[[MOS:BUTTONS|بٽڻ]] '''آرٽيڪل نيم اسپيس''' ۾ استعمال نه ڪيا وڃن. جيڪڏهن مقصد پڙهندڙ کي نئين صفحي ڏانهن وٺي وڃڻ هجي ته [[وڪيپيڊيا:Manual of Style/Linking|لنڪ]] کي ترجيح ڏني وڃي. بٽڻ وڪيپيڊيا اندر ڪنهن &quot;عمل&quot; کي شروع ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.}}
{{template shortcut|CLB|clickb|Click}}
{{lua|ماڊيول:Clickable button}}

هي سانچو لنڪ کي بٽڻ جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو، جيڪو پراڻي (deprecated) mediawiki.ui.button ماڊيول استعمال ڪري ٿو. اهو لنڪ جي ڪلڪ واري علائقي کي وڌائي ٿو ته جيئن آساني سان ٽچ/ڪلڪ ڪري سگهجي.

==استعمال==
;سڀئي پيرا ميٽر
:{{tlc|{{BASEPAGENAME}}|''wikilink''|''display''|color{{=}}''color''|url{{=}}''url''|class{{=}}''class''|link{{=}}}}
;''wikilink''
:پهريون (اڻنالو) پيرا ميٽر؛ جنهن صفحي ڏانهن لنڪ ڪرڻو آهي. بریکٽس ضروري ناهن۔
;''display'' (اختياري)
:ٻيو (اختياري) پيرا ميٽر؛ جيڪو بٽڻ تي ڏيکاريل متن طئي ڪري ٿو۔
;{{para|color}} يا {{para|class}}
:بٽڻ جو رنگ؛ {{para|color}} ۾ &lt;code&gt;blue&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;red&lt;/code&gt;، جڏهن ته {{para|class}} ۾ &lt;code&gt;mw-ui-progressive&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;mw-ui-destructive&lt;/code&gt; استعمال ٿين ٿا۔
;{{para|url}}
:ويب لنڪ جنهن ڏانهن بٽڻ وٺي وڃي۔
;{{para|link|no}}
:جيڪڏهن &quot;no&quot; رکيو وڃي ته بٽڻ بغير لنڪ جي ڏيکاريو ويندو۔

==مثال==
===وڪي لنڪس===
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|هتي ڪلڪ ڪريو}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Click here|link=no}}&lt;/nowiki&gt;}}

===رنگ===
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page}}&lt;/nowiki&gt;}} – ڊيفالٽ اڇو بٽڻ
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|color=blue}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|color=red}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|class=mw-ui-progressive}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|class=mw-ui-destructive}}&lt;/nowiki&gt;}}

===URLs===
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|url=https://example.com}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Example|url=https://example.com}}&lt;/nowiki&gt;}}

===آئڪن شامل ڪرڻ===
بٽڻ ۾ آئڪن شامل ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي. جيڪڏهن شامل ڪيو وڃي ته ان کي accessibility لاءِ لڪايو وڃي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;span class=&quot;mw-ui-button mw-ui-progressive&quot;&gt;&lt;span aria-hidden=&quot;true&quot;&gt;[[File:Example.svg|15px|link=|alt=]]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;وڌيڪ ڄاڻ&lt;/span&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==TemplateData==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;label&quot;: &quot;Link/Label&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;جنهن صفحي ڏانهن لنڪ ڪيو وڃي&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Label&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بٽڻ تي ڏيکاريل متن&quot;
		},
		&quot;url&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ويب ايڊريس&quot;
		},
		&quot;class&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بٽڻ جو انداز&quot;
		},
		&quot;color&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بٽڻ جو رنگ&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;لنڪ کي بٽڻ جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

==وڌيڪ ڏسو==
* [[commons:Template:Clickable button]]
* [[phab:T146923]]

{{Button templates}}
&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:وڪيپيڊيا بٽڻ سانچا]]
[[زمرو:ميڊياوڪي انٽرفيس سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>grg2njpqkwxkuxi6ie0xuhreko7v0uc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Clickable button</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95684</id>
    <revision>
      <id>374728</id>
      <timestamp>2026-04-30T00:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: -- This module implements {{clickable button 2}}.  local yesno = require('Module:Yesno') local delink = require('Module:Delink')._delink  local p = {}  function p.main(frame) 	local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs 	local args = getArgs(frame) 	return p._main(args) end  function p._main(args) 	-- If first arg or a url is not provided, 	-- but we have a second arg, make a button. 	-- Otherwise, return nothing. 	args.originalInput = args[1] 	args[1] = delink({a...</comment>
      <origin>374728</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4976" sha1="2y4zqg2drz0jqpm59tyakc7koi33ehg" xml:space="preserve">-- This module implements {{clickable button 2}}.

local yesno = require('Module:Yesno')
local delink = require('Module:Delink')._delink

local p = {}

function p.main(frame)
	local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
	local args = getArgs(frame)
	return p._main(args)
end

function p._main(args)
	-- If first arg or a url is not provided,
	-- but we have a second arg, make a button.
	-- Otherwise, return nothing.
	args.originalInput = args[1]
	args[1] = delink({args[1]})
	if args[1] == &quot;&quot; then
		args[1] = nil
	end

	if not args[1] and not args.url then
		if args[2] then
			p.nolink = true
		else
			return ''
		end
	end

	local data = p.makeLinkData(args)
	local link = p.renderLink(args.originalInput, data)
	local trackingCategories = p.renderTrackingCategories(args)
	return link .. trackingCategories
end

function p.makeLinkData(args)
	local data = {}

	-- Get the link and display values,
	-- and find whether we are outputting
	-- a wikilink or a URL.
	if args.url then
		data.isUrl = true
		data.link = args.url
		if args[1] then
			data.display = args[1]
		elseif args[2] then
			data.display = args[2]
		else
			data.display = args.url
			p.urlisdisplay = true
		end
	else
		data.isUrl = false
		p.urlisdisplay = false
		data.link = args[1]
		if args[2] then
			data.display = args[2]
		else
			data.display = args[1]
		end
		if args[1] and args[1]:find('http') then
			data.isUrl = true
		end
	end
	
	if yesno(args.link) == false then
		p.nolink = true
	end

	-- Colours
	-- For the merge with {{clickable button}}
	local colour = args.color and args.color:lower()

	-- Classes
	local class = args.class and args.class:lower()
	data.classes = {}
	if class == 'ui-button-green'
		or class == 'ui-button-blue'
		or class == 'ui-button-red'
	then
		table.insert(
			data.classes,
			'submit ui-button ui-widget ui-state-default ui-corner-all'
				.. ' ui-button-text-only ui-button-text'
		)
	else
		table.insert(data.classes, 'mw-ui-button')
	end
	
	--If class is unset,
	--then let color determine class
	if not class then
		if colour == 'blue' then
			class = 'mw-ui-progressive'
		elseif colour == 'red' then
			class = 'mw-ui-destructive'
		elseif colour == 'green' then
			class = 'mw-ui-constructive'
		end
	end
	
	if class then
		table.insert(data.classes, class)
	end

	-- Styles
	do
		--[[
		-- Check whether we are on the same page as we have specified in
		-- args[1], but not if we are using a URL link, as then args[1] is only
		-- a display value. If we are currently on the page specified in
		-- args[1] make the button colour darker so that it stands out from
		-- other buttons on the page.
		--]]
		local success, linkTitle, currentTitle
		if not data.isUrl then
			currentTitle = mw.title.getCurrentTitle()
			success, linkTitle = pcall(mw.title.new, args[1])
		elseif p.urlisdisplay then
			currentTitle = mw.title.getCurrentTitle()
		end
		if success
			and linkTitle
			and mw.title.equals(currentTitle, linkTitle)
			and not p.urlisdisplay
		then
			if class == 'ui-button-blue'
				or class == 'mw-ui-progressive'
				or class == 'mw-ui-constructive'
			then
				data.backgroundColor = '#2962CB'
				data.color = '#fff'
			elseif class == 'ui-button-green' then
				data.backgroundColor = '#008B6D'
			elseif class == 'ui-button-red' or class == 'mw-ui-destructive' then
				data.backgroundColor = '#A6170F'
			else
				data.backgroundColor = '#CCC'
				data.color = '#666'
			end
		elseif p.urlisdisplay then
			data.dummyLink = tostring(currentTitle)
		end
		-- Add user-specified styles.
		data.style = args.style
	end
	return data
end

function p.renderLink(originalInput, data)
	-- Render the display span tag.
	local display
	do
		local displaySpan = mw.html.create('span')
		for i, class in ipairs(data.classes or {}) do
			displaySpan:addClass(class)
		end

		displaySpan
			:css{
				['background-color'] = data.backgroundColor,
				color = data.color
			}
		if data.style then
			displaySpan:cssText(data.style)
		end
		displaySpan:wikitext(data.display)
		display = tostring(displaySpan)
	end

	-- Render the link
	local link
	if originalInput and originalInput:find('|') then
		link = string.format('[[%s|%s]]', delink({originalInput, wikilinks = 'target'}), display)
	elseif p.nolink then
		if p.urlisdisplay then
			link = string.format('[[%s|%s]]', data.dummyLink, display)
		else
			link = string.format('%s', display)
		end
	else
		if data.isUrl then
			link = string.format('[%s %s]', data.link, display)
		else
			link = string.format('[[%s |%s]]', data.link, display)
		end
	end

	return string.format('&lt;span class=&quot;plainlinks clickbutton&quot;&gt;%s&lt;/span&gt;', link)
end

function p.renderTrackingCategories(args)
	if yesno(args.category) == false then
		return ''
	end
	local class = args.class and args.class:lower()
	if class == 'ui-button-green'
		or class == 'ui-button-blue'
		or class == 'ui-button-red'
	then
		return '[[Category:Pages using old style ui-button-color]]'
	else
		return ''
	end
end

return p</text>
      <sha1>2y4zqg2drz0jqpm59tyakc7koi33ehg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Clickable button/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95685</id>
    <revision>
      <id>374729</id>
      <timestamp>2026-04-30T00:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Module rating|protected}} {{Used in system}} {{Lua|Module:Yesno|Module:Arguments|Module:Delink}} هي ماڊيول {{Template link|Clickable button}} سانچي کي لاڳو ڪري ٿو۔  {{#invoke:Clickable button{{\sandbox}}|main|Click me|label=هتي ڪلڪ ڪريو|link=Example}} {{#invoke:Clickable button{{\sandbox}}|main|Click me|Click2|link=Example}} {{#invoke:Clickable button{{\sandbox}}|main|main|Click me|blue|link=Example}} {{#invoke:Clickable button{{\sandb...</comment>
      <origin>374729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2038" sha1="9hx0a03irs6809j0te5bwkwr25uh56m" xml:space="preserve">{{Module rating|protected}}
{{Used in system}}
{{Lua|Module:Yesno|Module:Arguments|Module:Delink}}
هي ماڊيول {{Template link|Clickable button}} سانچي کي لاڳو ڪري ٿو۔

{{#invoke:Clickable button{{\sandbox}}|main|Click me|label=هتي ڪلڪ ڪريو|link=Example}}
{{#invoke:Clickable button{{\sandbox}}|main|Click me|Click2|link=Example}}
{{#invoke:Clickable button{{\sandbox}}|main|main|Click me|blue|link=Example}}
{{#invoke:Clickable button{{\sandbox}}|main|Click me|class=progressive}}

== وڪي ٽيڪسٽ مان استعمال ==

هن ماڊيول کي وڪي ٽيڪسٽ مان استعمال ڪرڻ لاءِ عام طور {{Template link|Clickable button}} سانچو استعمال ڪيو وڃي۔ بهرحال، هيٺين طريقي سان پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Clickable button|main|&lt;/nowiki&gt;{{color|olive|''arguments''}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

مهرباني ڪري دستياب پيرا ميٽرن جي مڪمل فهرست لاءِ سانچي جو صفحو ڏسو۔

== Lua ماڊيولن مان استعمال ==

هن ماڊيول کي ٻين Lua ماڊيولن مان استعمال ڪرڻ لاءِ پهريان ان کي لوڊ ڪيو وڃي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local mClickableButton = require('Module:Clickable button')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ان کان پوءِ &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;.main&lt;/syntaxhighlight&gt; فنڪشن ذريعي بٽڻ ٺاهي سگهجي ٿو:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
mClickableButton.main(args)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هتي &lt;var&gt;args&lt;/var&gt; هڪ ٽيبل هوندو جنهن ۾ ماڊيول ڏانهن موڪلڻ وارا پيرا ميٽر شامل هوندا۔ انهن پيرا ميٽرن جي تفصيل ۽ اثر ڏسڻ لاءِ {{Template link|Clickable button}} جي دستاويز ڏسو۔

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو، انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي --&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;
[[Category:Module documentation pages]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9hx0a03irs6809j0te5bwkwr25uh56m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Clickable button 2/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95686</id>
    <revision>
      <id>374731</id>
      <timestamp>2026-04-30T00:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي ڏيو --&gt; {{used in system}} {{Warning|[[MOS:BUTTONS|بٽڻ]] '''مضمون (article namespace)''' ۾ استعمال نه ڪيا وڃن۔ جيڪڏهن مقصد پڙهندڙ کي ٻي صفحي ڏانهن وٺي وڃڻ آهي ته [[Wikipedia:Manual of Style/Linking|لنڪ]] استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي۔ بٽڻ وڪيپيڊي...</comment>
      <origin>374731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4710" sha1="qc2t4rrj0qbjxdce501l2p1bh6rb6pw" xml:space="preserve">{{documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي ڏيو --&gt;
{{used in system}}
{{Warning|[[MOS:BUTTONS|بٽڻ]] '''مضمون (article namespace)''' ۾ استعمال نه ڪيا وڃن۔ جيڪڏهن مقصد پڙهندڙ کي ٻي صفحي ڏانهن وٺي وڃڻ آهي ته [[Wikipedia:Manual of Style/Linking|لنڪ]] استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي۔ بٽڻ وڪيپيڊيا اندر ڪنهن &quot;عمل&quot; کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن۔}}
{{template shortcut|CLB|clickb|Click}}
{{lua|Module:Clickable button}}

هي سانچو لنڪ کي بٽڻ جي شڪل ڏئي ٿو، جيڪو پراڻي mediawiki.ui.button ماڊيول استعمال ڪري ٿو۔ ان سان ڪلڪ ڪرڻ واري علائقي ۽ ٽچ ٽارگيٽ کي وڌايو وڃي ٿو۔

== استعمال ==
;سڀئي پيرا ميٽر
:{{tlc|{{BASEPAGENAME}}|''wikilink''|''display''|color{{=}}''color''|url{{=}}''url''|class{{=}}''class''|link{{=}}}}
;''wikilink''
:پهريون بغير نالي وارو پيرا ميٽر؛ جنهن صفحي ڏانهن لنڪ ڏيڻو آهي (چورس قوسين جي ضرورت ناهي)
;''display'' (اختياري)
:ٻيو بغير نالي وارو پيرا ميٽر؛ بٽڻ تي ڏيکارڻ لاءِ متن
;{{para|color}} يا {{para|class}}
:بٽڻ جو رنگ؛ {{para|color}} ۾ &lt;code&gt;blue&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;red&lt;/code&gt;، ۽ {{para|class}} ۾ &lt;code&gt;mw-ui-progressive&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mw-ui-destructive&lt;/code&gt;
;{{para|url}}
:ويب لنڪ؛ جيڪڏهن ٻيو متن نه ڏنو ويو هجي ته URL ڏيکاريو ويندو
;{{para|link|no}}
:جيڪڏهن &quot;no&quot; ڪيو وڃي ته بٽڻ بغير لنڪ جي ڏيکاريندو

== مثال ==
=== وڪي لنڪس ===
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|هتي ڪلڪ ڪريو}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Click here|link=no}}&lt;/nowiki&gt;}}

=== رنگ ===
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page}}&lt;/nowiki&gt;}} – ڊفالٽ اڇو بٽڻ
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|color=blue}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|color=red}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|class=mw-ui-progressive}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|class=mw-ui-destructive}}&lt;/nowiki&gt;}}

=== URLs ===
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|url=https://example.com}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Example|url=https://example.com}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|2=Example|url=https://example.com}}&lt;/nowiki&gt;}}

=== آئڪن شامل ڪرڻ ===
بٽڻ ۾ آئڪن شامل ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي۔ جيڪڏهن شامل ڪيو وڃي ته accessibility لاءِ ان کي {{attr|aria-hidden|&quot;true&quot;}} سان لڪايو وڃي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;span class=&quot;mw-ui-button mw-ui-progressive&quot;&gt;&lt;span aria-hidden=&quot;true&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon logo-wikimediaCommons-invert.svg|15px|link=|alt=]]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;وڌيڪ ڄاڻ&lt;/span&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

&lt;span class=&quot;mw-ui-button mw-ui-progressive&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon logo-wikimediaCommons-invert.svg|15px|link=|alt=]]&amp;nbsp;وڌيڪ ڄاڻ&lt;/span&gt;

== TemplateData ==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;label&quot;: &quot;لنڪ/ليبل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;لنڪ ڪرڻ وارو صفحو ۽ بٽڻ جو متن&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Foobar&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;label&quot;: &quot;ليبل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بٽڻ تي ڏيکاريل متن&quot;
		},
		&quot;url&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ويب لنڪ&quot;
		},
		&quot;class&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بٽڻ جو انداز&quot;
		},
		&quot;style&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;ڪسٽم CSS&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ڪسٽم اسٽائل&quot;
		},
		&quot;category&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;زمرو&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;زمرا شامل ڪرڻ&quot;
		},
		&quot;color&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بٽڻ جو رنگ&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;لنڪ کي بٽڻ جي شڪل ڏيڻ&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[commons:Template:Clickable button]]
* [[phab:T146923]]

{{Button templates}}
&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:وڪيپيڊيا بٽڻ سانچا]]
[[Category:MediaWiki انٽرفيس سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>qc2t4rrj0qbjxdce501l2p1bh6rb6pw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374732</id>
      <parentid>374731</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T00:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4720" sha1="sczx384pjfvf8mwa0h1ua1yut963azz" xml:space="preserve">{{documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي ڏيو --&gt;
{{used in system}}
{{Warning|[[MOS:BUTTONS|بٽڻ]] '''مضمون (article namespace)''' ۾ استعمال نه ڪيا وڃن۔ جيڪڏهن مقصد پڙهندڙ کي ٻي صفحي ڏانهن وٺي وڃڻ آهي ته [[Wikipedia:Manual of Style/Linking|لنڪ]] استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي۔ بٽڻ وڪيپيڊيا اندر ڪنهن &quot;عمل&quot; کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن۔}}
{{template shortcut|CLB|clickb|Click}}
{{lua|Module:Clickable button}}

هي سانچو لنڪ کي بٽڻ جي شڪل ڏئي ٿو، جيڪو پراڻي mediawiki.ui.button ماڊيول استعمال ڪري ٿو۔ ان سان ڪلڪ ڪرڻ واري علائقي ۽ ٽچ ٽارگيٽ کي وڌايو وڃي ٿو۔

== استعمال ==
;سڀئي پيرا ميٽر
:{{tlc|{{BASEPAGENAME}}|''wikilink''|''display''|color{{=}}''color''|url{{=}}''url''|class{{=}}''class''|link{{=}}}}
;''wikilink''
:پهريون بغير نالي وارو پيرا ميٽر؛ جنهن صفحي ڏانهن لنڪ ڏيڻو آهي (چورس قوسين جي ضرورت ناهي)
;''display'' (اختياري)
:ٻيو بغير نالي وارو پيرا ميٽر؛ بٽڻ تي ڏيکارڻ لاءِ متن
;{{para|color}} يا {{para|class}}
:بٽڻ جو رنگ؛ {{para|color}} ۾ &lt;code&gt;blue&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;red&lt;/code&gt;، ۽ {{para|class}} ۾ &lt;code&gt;mw-ui-progressive&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;mw-ui-destructive&lt;/code&gt;
;{{para|url}}
:ويب لنڪ؛ جيڪڏهن ٻيو متن نه ڏنو ويو هجي ته URL ڏيکاريو ويندو
;{{para|link|no}}
:جيڪڏهن &quot;no&quot; ڪيو وڃي ته بٽڻ بغير لنڪ جي ڏيکاريندو

== مثال ==
=== وڪي لنڪس ===
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|هتي ڪلڪ ڪريو}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Click here|link=no}}&lt;/nowiki&gt;}}

=== رنگ ===
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page}}&lt;/nowiki&gt;}} – ڊفالٽ اڇو بٽڻ
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|color=blue}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|color=red}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|class=mw-ui-progressive}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Main Page|class=mw-ui-destructive}}&lt;/nowiki&gt;}}

=== URLs ===
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|url=https://example.com}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Example|url=https://example.com}}&lt;/nowiki&gt;}}
:{{demo inline|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|2=Example|url=https://example.com}}&lt;/nowiki&gt;}}

=== آئڪن شامل ڪرڻ ===
بٽڻ ۾ آئڪن شامل ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي۔ جيڪڏهن شامل ڪيو وڃي ته accessibility لاءِ ان کي {{attr|aria-hidden|&quot;true&quot;}} سان لڪايو وڃي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;span class=&quot;mw-ui-button mw-ui-progressive&quot;&gt;&lt;span aria-hidden=&quot;true&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon logo-wikimediaCommons-invert.svg|15px|link=|alt=]]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;وڌيڪ ڄاڻ&lt;/span&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

&lt;span class=&quot;mw-ui-button mw-ui-progressive&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon logo-wikimediaCommons-invert.svg|15px|link=|alt=]]&amp;nbsp;وڌيڪ ڄاڻ&lt;/span&gt;

== سانچائي ڊيٽا==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;label&quot;: &quot;لنڪ/ليبل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;لنڪ ڪرڻ وارو صفحو ۽ بٽڻ جو متن&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Foobar&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;label&quot;: &quot;ليبل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بٽڻ تي ڏيکاريل متن&quot;
		},
		&quot;url&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ويب لنڪ&quot;
		},
		&quot;class&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بٽڻ جو انداز&quot;
		},
		&quot;style&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;ڪسٽم CSS&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ڪسٽم اسٽائل&quot;
		},
		&quot;category&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;زمرو&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;زمرا شامل ڪرڻ&quot;
		},
		&quot;color&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بٽڻ جو رنگ&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;لنڪ کي بٽڻ جي شڪل ڏيڻ&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[commons:Template:Clickable button]]
* [[phab:T146923]]

{{Button templates}}
&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:وڪيپيڊيا بٽڻ سانچا]]
[[Category:MediaWiki انٽرفيس سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>sczx384pjfvf8mwa0h1ua1yut963azz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Branded Button</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95687</id>
    <revision>
      <id>374733</id>
      <timestamp>2026-04-30T00:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;span style=&quot;display: inline-block; {{#if:{{{float|}}}|float:{{{float|}}}|}}&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display: inline-block; position:absolute; opacity:{{{opacity|0.3}}}; height:2.4em; overflow:hidden; margin-top: 1px; margin-left: 1px;&quot;&gt;[[{{{file|{{{File|{{{image|{{{icon|{{{3|File:WikipediaSignpostIcon.svg}}}}}}}}}}}}}}}|link={{{link|{{{page|{{{url|{{{2|Main Page}}}}}}}}}}}}|frameless|upright={{{upright|{{{scale|0.135}}}}}}]]&lt;/span&gt;{{Template:Clickable button|{{{link|{{{page|{{{2|{...</comment>
      <origin>374733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="5x920kkw9dntleers4yg10xkkg9k1xn" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;display: inline-block; {{#if:{{{float|}}}|float:{{{float|}}}|}}&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display: inline-block; position:absolute; opacity:{{{opacity|0.3}}}; height:2.4em; overflow:hidden; margin-top: 1px; margin-left: 1px;&quot;&gt;[[{{{file|{{{File|{{{image|{{{icon|{{{3|File:WikipediaSignpostIcon.svg}}}}}}}}}}}}}}}|link={{{link|{{{page|{{{url|{{{2|Main Page}}}}}}}}}}}}|frameless|upright={{{upright|{{{scale|0.135}}}}}}]]&lt;/span&gt;{{Template:Clickable button|{{{link|{{{page|{{{2|{{{utrl|مکيه صفحو}}}}}}}}}}}}|&lt;span style{{=}}&quot;display: inline-block; padding-left: {{{offset|0}}}&quot;&gt;{{{text|{{{name|{{{title|{{{content|{{{1|ٽيسٽ بٽڻ نالو}}}}}}}}}}}}}}}&lt;/span&gt;|class=mw-ui-{{{class|button}}}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;

{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5x920kkw9dntleers4yg10xkkg9k1xn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374734</id>
      <parentid>374733</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T00:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>374734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="751" sha1="ms5cox4q2cyhe0o566om5j6rio0vuhp" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;display: inline-block; {{#if:{{{float|}}}|float:{{{float|}}}|}}&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display: inline-block; position:absolute; opacity:{{{opacity|0.3}}}; height:2.4em; overflow:hidden; margin-top: 1px; margin-left: 1px;&quot;&gt;[[{{{file|{{{File|{{{image|{{{icon|{{{3|File:WikipediaSignpostIcon.svg}}}}}}}}}}}}}}}|link={{{link|{{{page|{{{url|{{{2|Main Page}}}}}}}}}}}}|frameless|upright={{{upright|{{{scale|0.135}}}}}}]]&lt;/span&gt;{{Template:Clickable button|{{{link|{{{page|{{{2|{{{utrl|ٽيسٽ بٽڻ}}}}}}}}}}}}|&lt;span style{{=}}&quot;display: inline-block; padding-left: {{{offset|0}}}&quot;&gt;{{{text|{{{name|{{{title|{{{content|{{{1|ٽيسٽ بٽڻ نالو}}}}}}}}}}}}}}}&lt;/span&gt;|class=mw-ui-{{{class|button}}}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;

{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ms5cox4q2cyhe0o566om5j6rio0vuhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Branded Button/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95688</id>
    <revision>
      <id>374735</id>
      <timestamp>2026-04-30T00:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{documentation subpage}}  ==استعمال== هي سانچو هڪ اهڙو ڪلڪ ٿيندڙ بٽڻ ٺاهي ٿو جنهن جي پٺڀرائي ۾ تصوير هوندي آهي، جيئن اهو هڪ برانڊ ٿيل بٽڻ لڳي۔ {{strong|اهو مضمونن ۾ استعمال لاءِ ناهي}}، پر [[وڪيپيڊيا:Project namespace|پروجيڪٽ صفحن]]، [[وڪيپيڊيا:Portal|پورٽلن]]، وڪيپيڊيا:Template documentation|سانچي دستا...</comment>
      <origin>374735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4490" sha1="dc9m59r9ba2psdiluff81y85xzaxboz" xml:space="preserve">{{documentation subpage}}

==استعمال==
هي سانچو هڪ اهڙو ڪلڪ ٿيندڙ بٽڻ ٺاهي ٿو جنهن جي پٺڀرائي ۾ تصوير هوندي آهي، جيئن اهو هڪ برانڊ ٿيل بٽڻ لڳي۔ {{strong|اهو مضمونن ۾ استعمال لاءِ ناهي}}، پر [[وڪيپيڊيا:Project namespace|پروجيڪٽ صفحن]]، [[وڪيپيڊيا:Portal|پورٽلن]]، [[وڪيپيڊيا:Template documentation|سانچي دستاويزن]]، ۽ [[وڪيپيڊيا:User pages|يوزر صفحن]] ۾ استعمال ٿئي ٿو۔ اهو ڏيک کي ترتيب ڏيڻ لاءِ مختلف پيرا ميٽر مهيا ڪري ٿو۔

استعمال ڪرڻ لاءِ، صفحي ۾ جتي بٽڻ ڏيکارڻو هجي اتي &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; لکو، ۽ هيٺ ڏنل اختياري پيرا ميٽرن سان ان کي ترتيب ڏيو۔

صرف &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; لکڻ سان هڪ نموني (ڊيمو) بٽڻ ٺهندو، جيڪو وڪيپيڊيا جي مکيه صفحي ڏانهن لنڪ ڪندو۔

'''عام استعمال:''' {{tlx|Branded button|link{{=}}{{var|وڪيپيڊيا صفحو}}|name{{=}}{{var|بٽڻ متن}}}}

==پيرا ميٽر==

; {{para|text}} – پڻ {{para|name}}, {{para|title}}, {{para|content}}, ۽ {{para|1}}
: بٽڻ اندر ڏيکاريل متن۔
:* ان کي {{kbd|&lt;nowiki&gt;''...''&lt;/nowiki&gt;}} يا {{kbd|&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-family: fantasy;&quot;&gt;...&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;}} سان به اسٽائل ڪري سگهجي ٿو۔

; {{para|link}} – پڻ {{para|page}}, {{para|url}}, {{para|2}}
: اهو صفحو جنهن ڏانهن بٽڻ لنڪ ڪندو۔
:* مڪمل URL استعمال نه ڪيو وڃي، ۽ [[...]] شامل نه ڪيا وڃن۔
:* خاص صفحا به ڏئي سگهجن ٿا، جهڙوڪ {{kbd|Special:MyPage/common.css}} يا {{kbd|:Category:Example}}۔

; {{para|class}}
: بٽڻ جو انداز؛ &lt;code&gt;progressive&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;destructive&lt;/code&gt;۔

; {{para|file}} – پڻ {{para|File}}, {{para|image}}, {{para|icon}}, {{para|3}}
: تصوير جو نالو {{kbd|File:Image name}} جي صورت ۾۔
:* [[...]] استعمال نه ڪيا وڃن۔

; {{para|scale}} – پڻ {{para|upright}}
: تصوير جي ماپ (ڊفالٽ {{samp|0.135}})۔

; {{para|opacity}}
: تصوير جي شفافيت (0 کان 1 تائين)؛ ڊفالٽ {{samp|0.3}}۔

; {{para|offset}}
: متن کي ساڄي طرف کڻڻ (مثال: {{kbd|2.5em}})۔

; {{para|float}}
: {{kbd|left}} يا {{kbd|right}} سان بٽڻ کي کاٻي يا ساڄي پاسي رکي ٿو۔

; {{para|center|yes}}
: مرڪز ۾ رکڻ لاءِ (غير آزمودہ)۔

==مثال==

'''ڊفالٽ:'''
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{Branded button}}

----

'''سادو مثال:'''
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button|link=Main Page|name=Main Page}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{Branded button|name=مکيه صفحو|link=Main Page}}

----

'''تصوير سان:'''
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button|link=Portal:Contents|name=Contents|file=File:Wikipedia.png}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{Branded button|link=Portal:Contents|name=مواد|file=File:Wikipedia.png}}

----

'''class سان:'''
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button|link=Portal:Contents|name=Contents|file=File:Wikipedia.png|class=progressive}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{Branded button|link=Portal:Contents|name=مواد|file=File:Wikipedia.png|class=progressive}}

----

'''کاٻي طرف:'''
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button|link=Main Page|name=Main Page|float=left}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{Branded button|name=مکيه صفحو|link=Main Page|float=left}}{{clear|left}}

----

'''ساڄي طرف:'''
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button|link=Main Page|name=Main Page|float=right}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{Branded button|name=مکيه صفحو|link=Main Page|float=right}}{{clear|right}}

----

'''مرڪز ۾:'''
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button|link=Main Page|name=Main Page|center=yes}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{Branded button|name=مکيه صفحو|link=Main Page|center=yes}}

----

'''پيچيده مثال:'''
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Branded button|file=File:Brown spotted tabby bengal cat.jpg|scale=0.3|opacity=1|name=Bengal (hybrid)|offset=4em|link=Bengal cat}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{Branded button|file=File:Brown spotted tabby bengal cat.jpg|scale=0.3|opacity=1|name=Bengal (hybrid)|offset=4em|link=Bengal cat}}

==ٻيا بٽڻ==
{{Button templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:وڪيپيڊيا بٽڻ سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>dc9m59r9ba2psdiluff81y85xzaxboz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Blue button/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95689</id>
    <revision>
      <id>374737</id>
      <timestamp>2026-04-30T00:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس صفحي جي هيٺان شامل ڪيا وڃن --&gt; هي سانچو هڪ نيرو بٽڻ ٺاهيندو آهي۔ اهو {{tl|Big Blue Button}} کان مختلف آهي۔  == استعمال == :{{tlc|blue button|link{{=}}''لنڪ جو هدف''|text{{=}}''لنڪ جو متن''}}  مثال طور، {{tlc|blue button|link{{=}}google|text{{=}}google}} هيئن ڏيکاريندو: {{blue button|link=google|text=...</comment>
      <origin>374737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="804" sha1="1xyiv2ws2kxyprdwrf9dpwkz38xizz3" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس صفحي جي هيٺان شامل ڪيا وڃن --&gt;
هي سانچو هڪ نيرو بٽڻ ٺاهيندو آهي۔ اهو {{tl|Big Blue Button}} کان مختلف آهي۔

== استعمال ==
:{{tlc|blue button|link{{=}}''لنڪ جو هدف''|text{{=}}''لنڪ جو متن''}}

مثال طور، {{tlc|blue button|link{{=}}google|text{{=}}google}} هيئن ڏيکاريندو: {{blue button|link=google|text=google}}

ٻاهرين (external) لنڪس لاءِ &lt;code&gt;|link=&lt;/code&gt; جي جاءِ تي &lt;code&gt;|elink=&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

{{Button templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس هتي شامل ڪريو --&gt;
[[Category:وڪيپيڊيا بٽڻ سانچا]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>1xyiv2ws2kxyprdwrf9dpwkz38xizz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95690</id>
    <revision>
      <id>374748</id>
      <timestamp>2026-04-30T01:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9582255|معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>374748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1390" sha1="qgth65om6521tcpi274aaxy4bn3f7ap" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.</text>
      <sha1>qgth65om6521tcpi274aaxy4bn3f7ap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374749</id>
      <parentid>374748</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:عالمي معاهدا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>374749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1428" sha1="bft3qz27412nnl4mhki3c4guiii9cn3" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

[[زمرو:عالمي معاهدا]]</text>
      <sha1>bft3qz27412nnl4mhki3c4guiii9cn3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374750</id>
      <parentid>374749</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:عالمي امن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>374750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1459" sha1="qhor4r5bwgiw230tobo6wihfcs3vk2o" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن]]</text>
      <sha1>qhor4r5bwgiw230tobo6wihfcs3vk2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374751</id>
      <parentid>374750</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8419" sha1="3rxfzd1q5qmskd4o6fwobkmbjwqktjl" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

{{Short description|International treaty}}
{{pp-pc}}
{{Use dmy dates|date=July 2024}}
{{Infobox Treaty
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
{{Non-proliferation, Disarmament, &amp; Arms control}}
The '''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons''', commonly known as the '''Non-Proliferation Treaty''' or '''NPT''', is an international [[treaty]], the objective of which is to prevent the spread of [[nuclear weapon]]s and weapons technology, to promote cooperation in the peaceful uses of [[Nuclear technology|nuclear energy]], and to further the goal of achieving [[nuclear disarmament]] and general and complete disarmament.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; Between 1965 and 1968, the treaty was negotiated by the [[Eighteen Nation Committee on Disarmament]], a [[United Nations]]-sponsored organization based in [[Geneva]], Switzerland.

Opened for signature in 1968, the treaty entered into force in 1970. As required by the text, after twenty-five years, NPT parties met in May 1995 and agreed to extend the treaty indefinitely.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; The treaty defines [[List of states with nuclear weapons#Recognized nuclear-weapon states|nuclear-weapon states]] as those that have built and tested a [[nuclear explosive]] device before 1967; these are the [[Nuclear weapons of the United States|United States]] ([[Trinity (nuclear test)|1945]]), [[Russia and weapons of mass destruction|Russia]] ([[RDS-1|1949]]), the [[Nuclear weapons of the United Kingdom|United Kingdom]] ([[Operation Hurricane|1952]]), [[France and weapons of mass destruction|France]] ([[Gerboise Bleue (nuclear test)|1960]]), and [[Nuclear weapons of China|China]] ([[Project 596|1964]]).

As of August 2016, 191 states have become parties to the treaty. [[North Korea]] which [[Vienna Convention on the Law of Treaties#Signature, ratification and accession|acceded]] in 1985 but never came into compliance, announced its withdrawal from the NPT in 2003—the only state to do so—and carried out its [[2006 North Korean nuclear test|first nuclear test]] in 2006.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; Four [[UN member states]] have never accepted the NPT, three of which possess or are thought to possess nuclear weapons: [[India]], [[Israel]], and [[Pakistan]]. In addition, [[South Sudan]], which became independent in 2011, has not joined.

At the time the NPT was proposed, there were predictions of 25 to 30 nuclear weapon states within 20 years. Further non-proliferation initiatives include the export controls of the [[Nuclear Suppliers Group]] and the enhanced verification measures of the [[International Atomic Energy Agency]] (IAEA) [[Nuclear proliferation#Additional Protocol|Additional Protocol]].

Critics argue that the NPT cannot stop the proliferation of nuclear weapons or the motivation to acquire them. They express disappointment with the limited progress on [[nuclear disarmament]], required under Article VI, where the five recognized nuclear-weapon states still have 13,400 warheads in their combined stockpile. UN officials have said that they can do little to stop states using [[nuclear reactor]]s to produce nuclear weapons.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; The treaty was followed by the 1996 [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] and the 2017 [[Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن]]</text>
      <sha1>3rxfzd1q5qmskd4o6fwobkmbjwqktjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374752</id>
      <parentid>374751</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18408" sha1="02ovnbhtt5m2behuc7l74md7e5wayhr" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

{{Short description|International treaty}}
{{pp-pc}}
{{Use dmy dates|date=July 2024}}
{{Infobox Treaty
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
{{Non-proliferation, Disarmament, &amp; Arms control}}
The '''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons''', commonly known as the '''Non-Proliferation Treaty''' or '''NPT''', is an international [[treaty]], the objective of which is to prevent the spread of [[nuclear weapon]]s and weapons technology, to promote cooperation in the peaceful uses of [[Nuclear technology|nuclear energy]], and to further the goal of achieving [[nuclear disarmament]] and general and complete disarmament.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; Between 1965 and 1968, the treaty was negotiated by the [[Eighteen Nation Committee on Disarmament]], a [[United Nations]]-sponsored organization based in [[Geneva]], Switzerland.

Opened for signature in 1968, the treaty entered into force in 1970. As required by the text, after twenty-five years, NPT parties met in May 1995 and agreed to extend the treaty indefinitely.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; The treaty defines [[List of states with nuclear weapons#Recognized nuclear-weapon states|nuclear-weapon states]] as those that have built and tested a [[nuclear explosive]] device before 1967; these are the [[Nuclear weapons of the United States|United States]] ([[Trinity (nuclear test)|1945]]), [[Russia and weapons of mass destruction|Russia]] ([[RDS-1|1949]]), the [[Nuclear weapons of the United Kingdom|United Kingdom]] ([[Operation Hurricane|1952]]), [[France and weapons of mass destruction|France]] ([[Gerboise Bleue (nuclear test)|1960]]), and [[Nuclear weapons of China|China]] ([[Project 596|1964]]).

As of August 2016, 191 states have become parties to the treaty. [[North Korea]] which [[Vienna Convention on the Law of Treaties#Signature, ratification and accession|acceded]] in 1985 but never came into compliance, announced its withdrawal from the NPT in 2003—the only state to do so—and carried out its [[2006 North Korean nuclear test|first nuclear test]] in 2006.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; Four [[UN member states]] have never accepted the NPT, three of which possess or are thought to possess nuclear weapons: [[India]], [[Israel]], and [[Pakistan]]. In addition, [[South Sudan]], which became independent in 2011, has not joined.

At the time the NPT was proposed, there were predictions of 25 to 30 nuclear weapon states within 20 years. Further non-proliferation initiatives include the export controls of the [[Nuclear Suppliers Group]] and the enhanced verification measures of the [[International Atomic Energy Agency]] (IAEA) [[Nuclear proliferation#Additional Protocol|Additional Protocol]].

Critics argue that the NPT cannot stop the proliferation of nuclear weapons or the motivation to acquire them. They express disappointment with the limited progress on [[nuclear disarmament]], required under Article VI, where the five recognized nuclear-weapon states still have 13,400 warheads in their combined stockpile. UN officials have said that they can do little to stop states using [[nuclear reactor]]s to produce nuclear weapons.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; The treaty was followed by the 1996 [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] and the 2017 [[Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن]]</text>
      <sha1>02ovnbhtt5m2behuc7l74md7e5wayhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374755</id>
      <parentid>374752</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21622" sha1="bvdnlice21wqjzpwuq9nz1f7zi78bjo" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

{{Short description|International treaty}}
{{pp-pc}}
{{Use dmy dates|date=July 2024}}
{{Infobox Treaty
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
{{Non-proliferation, Disarmament, &amp; Arms control}}
The '''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons''', commonly known as the '''Non-Proliferation Treaty''' or '''NPT''', is an international [[treaty]], the objective of which is to prevent the spread of [[nuclear weapon]]s and weapons technology, to promote cooperation in the peaceful uses of [[Nuclear technology|nuclear energy]], and to further the goal of achieving [[nuclear disarmament]] and general and complete disarmament.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; Between 1965 and 1968, the treaty was negotiated by the [[Eighteen Nation Committee on Disarmament]], a [[United Nations]]-sponsored organization based in [[Geneva]], Switzerland.

Opened for signature in 1968, the treaty entered into force in 1970. As required by the text, after twenty-five years, NPT parties met in May 1995 and agreed to extend the treaty indefinitely.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; The treaty defines [[List of states with nuclear weapons#Recognized nuclear-weapon states|nuclear-weapon states]] as those that have built and tested a [[nuclear explosive]] device before 1967; these are the [[Nuclear weapons of the United States|United States]] ([[Trinity (nuclear test)|1945]]), [[Russia and weapons of mass destruction|Russia]] ([[RDS-1|1949]]), the [[Nuclear weapons of the United Kingdom|United Kingdom]] ([[Operation Hurricane|1952]]), [[France and weapons of mass destruction|France]] ([[Gerboise Bleue (nuclear test)|1960]]), and [[Nuclear weapons of China|China]] ([[Project 596|1964]]).

As of August 2016, 191 states have become parties to the treaty. [[North Korea]] which [[Vienna Convention on the Law of Treaties#Signature, ratification and accession|acceded]] in 1985 but never came into compliance, announced its withdrawal from the NPT in 2003—the only state to do so—and carried out its [[2006 North Korean nuclear test|first nuclear test]] in 2006.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; Four [[UN member states]] have never accepted the NPT, three of which possess or are thought to possess nuclear weapons: [[India]], [[Israel]], and [[Pakistan]]. In addition, [[South Sudan]], which became independent in 2011, has not joined.

At the time the NPT was proposed, there were predictions of 25 to 30 nuclear weapon states within 20 years. Further non-proliferation initiatives include the export controls of the [[Nuclear Suppliers Group]] and the enhanced verification measures of the [[International Atomic Energy Agency]] (IAEA) [[Nuclear proliferation#Additional Protocol|Additional Protocol]].

Critics argue that the NPT cannot stop the proliferation of nuclear weapons or the motivation to acquire them. They express disappointment with the limited progress on [[nuclear disarmament]], required under Article VI, where the five recognized nuclear-weapon states still have 13,400 warheads in their combined stockpile. UN officials have said that they can do little to stop states using [[nuclear reactor]]s to produce nuclear weapons.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; The treaty was followed by the 1996 [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] and the 2017 [[Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>bvdnlice21wqjzpwuq9nz1f7zi78bjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374759</id>
      <parentid>374755</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21585" sha1="ipuo7fo9m7gpi0yzlfooc847k390mmy" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organisation
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
{{Non-proliferation, Disarmament, &amp; Arms control}}
The '''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons''', commonly known as the '''Non-Proliferation Treaty''' or '''NPT''', is an international [[treaty]], the objective of which is to prevent the spread of [[nuclear weapon]]s and weapons technology, to promote cooperation in the peaceful uses of [[Nuclear technology|nuclear energy]], and to further the goal of achieving [[nuclear disarmament]] and general and complete disarmament.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; Between 1965 and 1968, the treaty was negotiated by the [[Eighteen Nation Committee on Disarmament]], a [[United Nations]]-sponsored organization based in [[Geneva]], Switzerland.

Opened for signature in 1968, the treaty entered into force in 1970. As required by the text, after twenty-five years, NPT parties met in May 1995 and agreed to extend the treaty indefinitely.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; The treaty defines [[List of states with nuclear weapons#Recognized nuclear-weapon states|nuclear-weapon states]] as those that have built and tested a [[nuclear explosive]] device before 1967; these are the [[Nuclear weapons of the United States|United States]] ([[Trinity (nuclear test)|1945]]), [[Russia and weapons of mass destruction|Russia]] ([[RDS-1|1949]]), the [[Nuclear weapons of the United Kingdom|United Kingdom]] ([[Operation Hurricane|1952]]), [[France and weapons of mass destruction|France]] ([[Gerboise Bleue (nuclear test)|1960]]), and [[Nuclear weapons of China|China]] ([[Project 596|1964]]).

As of August 2016, 191 states have become parties to the treaty. [[North Korea]] which [[Vienna Convention on the Law of Treaties#Signature, ratification and accession|acceded]] in 1985 but never came into compliance, announced its withdrawal from the NPT in 2003—the only state to do so—and carried out its [[2006 North Korean nuclear test|first nuclear test]] in 2006.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; Four [[UN member states]] have never accepted the NPT, three of which possess or are thought to possess nuclear weapons: [[India]], [[Israel]], and [[Pakistan]]. In addition, [[South Sudan]], which became independent in 2011, has not joined.

At the time the NPT was proposed, there were predictions of 25 to 30 nuclear weapon states within 20 years. Further non-proliferation initiatives include the export controls of the [[Nuclear Suppliers Group]] and the enhanced verification measures of the [[International Atomic Energy Agency]] (IAEA) [[Nuclear proliferation#Additional Protocol|Additional Protocol]].

Critics argue that the NPT cannot stop the proliferation of nuclear weapons or the motivation to acquire them. They express disappointment with the limited progress on [[nuclear disarmament]], required under Article VI, where the five recognized nuclear-weapon states still have 13,400 warheads in their combined stockpile. UN officials have said that they can do little to stop states using [[nuclear reactor]]s to produce nuclear weapons.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; The treaty was followed by the 1996 [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] and the 2017 [[Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>ipuo7fo9m7gpi0yzlfooc847k390mmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374761</id>
      <parentid>374759</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21586" sha1="l84gnqet05n1z0dpqrqjqy4olnbn3b4" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organisations
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
{{Non-proliferation, Disarmament, &amp; Arms control}}
The '''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons''', commonly known as the '''Non-Proliferation Treaty''' or '''NPT''', is an international [[treaty]], the objective of which is to prevent the spread of [[nuclear weapon]]s and weapons technology, to promote cooperation in the peaceful uses of [[Nuclear technology|nuclear energy]], and to further the goal of achieving [[nuclear disarmament]] and general and complete disarmament.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; Between 1965 and 1968, the treaty was negotiated by the [[Eighteen Nation Committee on Disarmament]], a [[United Nations]]-sponsored organization based in [[Geneva]], Switzerland.

Opened for signature in 1968, the treaty entered into force in 1970. As required by the text, after twenty-five years, NPT parties met in May 1995 and agreed to extend the treaty indefinitely.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; The treaty defines [[List of states with nuclear weapons#Recognized nuclear-weapon states|nuclear-weapon states]] as those that have built and tested a [[nuclear explosive]] device before 1967; these are the [[Nuclear weapons of the United States|United States]] ([[Trinity (nuclear test)|1945]]), [[Russia and weapons of mass destruction|Russia]] ([[RDS-1|1949]]), the [[Nuclear weapons of the United Kingdom|United Kingdom]] ([[Operation Hurricane|1952]]), [[France and weapons of mass destruction|France]] ([[Gerboise Bleue (nuclear test)|1960]]), and [[Nuclear weapons of China|China]] ([[Project 596|1964]]).

As of August 2016, 191 states have become parties to the treaty. [[North Korea]] which [[Vienna Convention on the Law of Treaties#Signature, ratification and accession|acceded]] in 1985 but never came into compliance, announced its withdrawal from the NPT in 2003—the only state to do so—and carried out its [[2006 North Korean nuclear test|first nuclear test]] in 2006.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; Four [[UN member states]] have never accepted the NPT, three of which possess or are thought to possess nuclear weapons: [[India]], [[Israel]], and [[Pakistan]]. In addition, [[South Sudan]], which became independent in 2011, has not joined.

At the time the NPT was proposed, there were predictions of 25 to 30 nuclear weapon states within 20 years. Further non-proliferation initiatives include the export controls of the [[Nuclear Suppliers Group]] and the enhanced verification measures of the [[International Atomic Energy Agency]] (IAEA) [[Nuclear proliferation#Additional Protocol|Additional Protocol]].

Critics argue that the NPT cannot stop the proliferation of nuclear weapons or the motivation to acquire them. They express disappointment with the limited progress on [[nuclear disarmament]], required under Article VI, where the five recognized nuclear-weapon states still have 13,400 warheads in their combined stockpile. UN officials have said that they can do little to stop states using [[nuclear reactor]]s to produce nuclear weapons.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; The treaty was followed by the 1996 [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] and the 2017 [[Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>l84gnqet05n1z0dpqrqjqy4olnbn3b4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374762</id>
      <parentid>374761</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21587" sha1="chry3e8ar6c0n40wvl22cczl7qexvik" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organizations 
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
{{Non-proliferation, Disarmament, &amp; Arms control}}
The '''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons''', commonly known as the '''Non-Proliferation Treaty''' or '''NPT''', is an international [[treaty]], the objective of which is to prevent the spread of [[nuclear weapon]]s and weapons technology, to promote cooperation in the peaceful uses of [[Nuclear technology|nuclear energy]], and to further the goal of achieving [[nuclear disarmament]] and general and complete disarmament.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; Between 1965 and 1968, the treaty was negotiated by the [[Eighteen Nation Committee on Disarmament]], a [[United Nations]]-sponsored organization based in [[Geneva]], Switzerland.

Opened for signature in 1968, the treaty entered into force in 1970. As required by the text, after twenty-five years, NPT parties met in May 1995 and agreed to extend the treaty indefinitely.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; The treaty defines [[List of states with nuclear weapons#Recognized nuclear-weapon states|nuclear-weapon states]] as those that have built and tested a [[nuclear explosive]] device before 1967; these are the [[Nuclear weapons of the United States|United States]] ([[Trinity (nuclear test)|1945]]), [[Russia and weapons of mass destruction|Russia]] ([[RDS-1|1949]]), the [[Nuclear weapons of the United Kingdom|United Kingdom]] ([[Operation Hurricane|1952]]), [[France and weapons of mass destruction|France]] ([[Gerboise Bleue (nuclear test)|1960]]), and [[Nuclear weapons of China|China]] ([[Project 596|1964]]).

As of August 2016, 191 states have become parties to the treaty. [[North Korea]] which [[Vienna Convention on the Law of Treaties#Signature, ratification and accession|acceded]] in 1985 but never came into compliance, announced its withdrawal from the NPT in 2003—the only state to do so—and carried out its [[2006 North Korean nuclear test|first nuclear test]] in 2006.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; Four [[UN member states]] have never accepted the NPT, three of which possess or are thought to possess nuclear weapons: [[India]], [[Israel]], and [[Pakistan]]. In addition, [[South Sudan]], which became independent in 2011, has not joined.

At the time the NPT was proposed, there were predictions of 25 to 30 nuclear weapon states within 20 years. Further non-proliferation initiatives include the export controls of the [[Nuclear Suppliers Group]] and the enhanced verification measures of the [[International Atomic Energy Agency]] (IAEA) [[Nuclear proliferation#Additional Protocol|Additional Protocol]].

Critics argue that the NPT cannot stop the proliferation of nuclear weapons or the motivation to acquire them. They express disappointment with the limited progress on [[nuclear disarmament]], required under Article VI, where the five recognized nuclear-weapon states still have 13,400 warheads in their combined stockpile. UN officials have said that they can do little to stop states using [[nuclear reactor]]s to produce nuclear weapons.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; The treaty was followed by the 1996 [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] and the 2017 [[Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>chry3e8ar6c0n40wvl22cczl7qexvik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374763</id>
      <parentid>374762</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T01:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21586" sha1="soii1qg8m5bn95sjsh6oxbfht602wne" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization 
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
{{Non-proliferation, Disarmament, &amp; Arms control}}
The '''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons''', commonly known as the '''Non-Proliferation Treaty''' or '''NPT''', is an international [[treaty]], the objective of which is to prevent the spread of [[nuclear weapon]]s and weapons technology, to promote cooperation in the peaceful uses of [[Nuclear technology|nuclear energy]], and to further the goal of achieving [[nuclear disarmament]] and general and complete disarmament.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; Between 1965 and 1968, the treaty was negotiated by the [[Eighteen Nation Committee on Disarmament]], a [[United Nations]]-sponsored organization based in [[Geneva]], Switzerland.

Opened for signature in 1968, the treaty entered into force in 1970. As required by the text, after twenty-five years, NPT parties met in May 1995 and agreed to extend the treaty indefinitely.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; The treaty defines [[List of states with nuclear weapons#Recognized nuclear-weapon states|nuclear-weapon states]] as those that have built and tested a [[nuclear explosive]] device before 1967; these are the [[Nuclear weapons of the United States|United States]] ([[Trinity (nuclear test)|1945]]), [[Russia and weapons of mass destruction|Russia]] ([[RDS-1|1949]]), the [[Nuclear weapons of the United Kingdom|United Kingdom]] ([[Operation Hurricane|1952]]), [[France and weapons of mass destruction|France]] ([[Gerboise Bleue (nuclear test)|1960]]), and [[Nuclear weapons of China|China]] ([[Project 596|1964]]).

As of August 2016, 191 states have become parties to the treaty. [[North Korea]] which [[Vienna Convention on the Law of Treaties#Signature, ratification and accession|acceded]] in 1985 but never came into compliance, announced its withdrawal from the NPT in 2003—the only state to do so—and carried out its [[2006 North Korean nuclear test|first nuclear test]] in 2006.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; Four [[UN member states]] have never accepted the NPT, three of which possess or are thought to possess nuclear weapons: [[India]], [[Israel]], and [[Pakistan]]. In addition, [[South Sudan]], which became independent in 2011, has not joined.

At the time the NPT was proposed, there were predictions of 25 to 30 nuclear weapon states within 20 years. Further non-proliferation initiatives include the export controls of the [[Nuclear Suppliers Group]] and the enhanced verification measures of the [[International Atomic Energy Agency]] (IAEA) [[Nuclear proliferation#Additional Protocol|Additional Protocol]].

Critics argue that the NPT cannot stop the proliferation of nuclear weapons or the motivation to acquire them. They express disappointment with the limited progress on [[nuclear disarmament]], required under Article VI, where the five recognized nuclear-weapon states still have 13,400 warheads in their combined stockpile. UN officials have said that they can do little to stop states using [[nuclear reactor]]s to produce nuclear weapons.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; The treaty was followed by the 1996 [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] and the 2017 [[Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>soii1qg8m5bn95sjsh6oxbfht602wne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374765</id>
      <parentid>374763</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T02:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22509" sha1="0jisxnpputoks0p7bp4s3o8861uy58n" xml:space="preserve">'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization 
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو، جنهن کي عام طور تي غير پکيڙ جو معاهدو يا اين پي ٽي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن ۽ هٿيارن جي ٽيڪنالاجي جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام ۽ مڪمل طور تي هٿيارن جي خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;هٿيارن تي روڪ لاء &lt;small&gt;18&lt;/small&gt; قومن جي ڪميٽي&quot;، جيڪا گڏيل قومن جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن هيڊ ڪوارٽر جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ هي معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، پنجويهن سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها روس (1949)،  آمريڪا (1945)، برطانيه (1952)، فرانس (1960)، ۽ چين (1964) آهن.

آگسٽ 2016ع تائين، 191 رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. اتر ڪوريا، جيڪو سال1985ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽ سال 2003ع ۾ اين پي ٽي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اهو اهرو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال 2006ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، ڀارت، پاڪستان، اسرائيل ۽ ڏکڻ سوڊان، جيڪو 2011ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي. هنن آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>0jisxnpputoks0p7bp4s3o8861uy58n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374766</id>
      <parentid>374765</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T02:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22525" sha1="200s52os0iagytean03aylw2p49c608" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization 
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو، جنهن کي عام طور تي غير پکيڙ جو معاهدو يا اين پي ٽي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن ۽ هٿيارن جي ٽيڪنالاجي جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام ۽ مڪمل طور تي هٿيارن جي خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;هٿيارن تي روڪ لاء &lt;small&gt;18&lt;/small&gt; قومن جي ڪميٽي&quot;، جيڪا گڏيل قومن جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن هيڊ ڪوارٽر جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ هي معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، پنجويهن سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها روس (1949)،  آمريڪا (1945)، برطانيه (1952)، فرانس (1960)، ۽ چين (1964) آهن.

آگسٽ 2016ع تائين، 191 رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. اتر ڪوريا، جيڪو سال1985ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽ سال 2003ع ۾ اين پي ٽي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اهو اهرو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال 2006ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، ڀارت، پاڪستان، اسرائيل ۽ ڏکڻ سوڊان، جيڪو 2011ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي. هنن آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>200s52os0iagytean03aylw2p49c608</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374767</id>
      <parentid>374766</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T02:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22920" sha1="poa6jsxm9ladmjwzzq2c9velv63896v" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization 
| name = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = Participation in the Nuclear Non-Proliferation Treaty
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|#5050ff|Recognized nuclear-weapon state ratifiers}}
{{legend|#000080|Recognized nuclear-weapon state acceders}}
{{legend|#00aa00|Other ratifiers}}
{{legend|#008000|Other acceders or succeeders}}
{{Col-2}}
{{legend|orange|Acceder that announced its withdrawal ([[North Korea]])}}
{{legend|#ff1111|Non-parties}}([[India]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[South Sudan]])
{{legend|#eeee00|Partially recognized state that ratified ([[Taiwan]])}}
{{Col-end}}
| type = 
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = English, Russian, French, Spanish and Chinese
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
'''ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو'''، جنهن کي عام طور تي '''غير پکيڙ جو معاهدو''' يا '''اين پي ٽي''' (NPT) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيارن]] ۽ [[ايٽمي ڦاٽ|هٿيارن جي ٽيڪنالاجي]] جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام طور تي مڪمل خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;'''&lt;small&gt;هٿيارن تي روڪ لاء 18 قومن جي ڪميٽي&lt;/small&gt;'''&quot;، جيڪا [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[جنيوا]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، 35 سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ [[ايٽمي بم|ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس]] ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (&lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;)، [[روس]] (&lt;small&gt;1949&lt;/small&gt;)، [[گڏيل بادشاھت]] (&lt;small&gt;1952&lt;/small&gt;)، [[فرانس]] (&lt;small&gt;1960&lt;/small&gt;) ۽ [[چين]] (&lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;) آهن.

آگسٽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع تائين، &lt;small&gt;191&lt;/small&gt; رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. [[اتر ڪوريا]]، جيڪو سال &lt;small&gt;1985&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽&lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اها اهڙو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال &lt;small&gt;2006&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]]، جيڪو &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي]] (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي ۽ آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار واري رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>poa6jsxm9ladmjwzzq2c9velv63896v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374768</id>
      <parentid>374767</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T03:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23514" sha1="qxpvzjgjt4dlyj0qhffbmmhryl4z51f" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization
| name = عدم پکيڙ جو معاهدو
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = ايٽمي عدم پکيڙ جي معاهدي ۾ شرڪت ڪندڙ رياستون
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|#5050ff|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستون}}
{{legend|#000080|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستن جو جانشين رياستون}}
{{legend|#00aa00|ٻيا تصديق ڪندڙ}}
{{legend|#008000|ٻئي تصديق ڪندڙ رياستون يا انهن جي جانشين رياستون}}&lt;small&gt;
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|orange|تصديق ڪندڙ رياستون جنهن پوء واپسي جو اعلان ڪيو ([[اتر ڪوريا]])}}
{{legend|#ff1111|تصديق نه ڪندڙ رياستون ([[ڀارت]]، [[اسرائيل]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]])}}
{{legend|#eeee00|جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست جنهن تصديق ڪئي ([[تائيوان]])}}&lt;/small&gt;
{{Col-end}}
| type = ٻين الاقوامي ٻين الحڪومتي تنظيم
| date_drafted = 
| date_signed = 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
| location_signed = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| date_sealed = 
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| depositor = Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[روسي  ٻولي]]، [[فرانسيسي  ٻولي|فرانسيسي  ٻولي]]، [[اسپيني ٻولي]]  ۽ [[چيني ٻولي]]
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
}}
'''ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو'''، جنهن کي عام طور تي '''غير پکيڙ جو معاهدو''' يا '''اين پي ٽي''' (NPT) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيارن]] ۽ [[ايٽمي ڦاٽ|هٿيارن جي ٽيڪنالاجي]] جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام طور تي مڪمل خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;'''&lt;small&gt;هٿيارن تي روڪ لاء 18 قومن جي ڪميٽي&lt;/small&gt;'''&quot;، جيڪا [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[جنيوا]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، 35 سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ [[ايٽمي بم|ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس]] ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (&lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;)، [[روس]] (&lt;small&gt;1949&lt;/small&gt;)، [[گڏيل بادشاھت]] (&lt;small&gt;1952&lt;/small&gt;)، [[فرانس]] (&lt;small&gt;1960&lt;/small&gt;) ۽ [[چين]] (&lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;) آهن.

آگسٽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع تائين، &lt;small&gt;191&lt;/small&gt; رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. [[اتر ڪوريا]]، جيڪو سال &lt;small&gt;1985&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽&lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اها اهڙو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال &lt;small&gt;2006&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]]، جيڪو &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي]] (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي ۽ آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار واري رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>qxpvzjgjt4dlyj0qhffbmmhryl4z51f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374769</id>
      <parentid>374768</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T03:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23915" sha1="3qxs77zf0i2wcg59wraqwn14e609ecj" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization
| name = عدم پکيڙ جو معاهدو
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = ايٽمي عدم پکيڙ جي معاهدي ۾ شرڪت ڪندڙ رياستون
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|#5050ff|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستون}}
{{legend|#000080|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستن جو جانشين رياستون}}
{{legend|#00aa00|ٻيا تصديق ڪندڙ}}
{{legend|#008000|ٻئي تصديق ڪندڙ رياستون يا انهن جي جانشين رياستون}}&lt;small&gt;
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|orange|تصديق ڪندڙ رياستون جنهن پوء واپسي جو اعلان ڪيو ([[اتر ڪوريا]])}}
{{legend|#ff1111|تصديق نه ڪندڙ رياستون ([[ڀارت]]، [[اسرائيل]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]])}}
{{legend|#eeee00|جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست جنهن تصديق ڪئي ([[تائيوان]])}}&lt;/small&gt;
{{Col-end}}
| type = ٻين الاقوامي ٻين الحڪومتي تنظيم
| date_drafted = 
| date_signed = 
| location_signed = 
| date_sealed = دستخط ٿيڻ جي تاريخ: 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
ضمانتي: Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 
| depositor = 
| languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[روسي  ٻولي]]، [[فرانسيسي  ٻولي|فرانسيسي  ٻولي]]، [[اسپيني ٻولي]]  ۽ [[چيني ٻولي]]
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| founding_location = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| status = فعال
| purpose = ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ
| headquarters = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| location = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| membership = 191 ميمبر
191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| language = پنج ٻوليون
| leader_title = نگران ادارو
| leader_name = UNO
| image_size = 350px
}}
'''ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو'''، جنهن کي عام طور تي '''غير پکيڙ جو معاهدو''' يا '''اين پي ٽي''' (NPT) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيارن]] ۽ [[ايٽمي ڦاٽ|هٿيارن جي ٽيڪنالاجي]] جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام طور تي مڪمل خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;'''&lt;small&gt;هٿيارن تي روڪ لاء 18 قومن جي ڪميٽي&lt;/small&gt;'''&quot;، جيڪا [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[جنيوا]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، 35 سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ [[ايٽمي بم|ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس]] ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (&lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;)، [[روس]] (&lt;small&gt;1949&lt;/small&gt;)، [[گڏيل بادشاھت]] (&lt;small&gt;1952&lt;/small&gt;)، [[فرانس]] (&lt;small&gt;1960&lt;/small&gt;) ۽ [[چين]] (&lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;) آهن.

آگسٽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع تائين، &lt;small&gt;191&lt;/small&gt; رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. [[اتر ڪوريا]]، جيڪو سال &lt;small&gt;1985&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽&lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اها اهڙو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال &lt;small&gt;2006&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]]، جيڪو &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي]] (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي ۽ آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار واري رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{Wikinews category|Nuclear proliferation}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{United Nations}}
{{Nuclear weapons limitation treaty}}
{{Cold War}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>3qxs77zf0i2wcg59wraqwn14e609ecj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374770</id>
      <parentid>374769</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T03:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23800" sha1="rbgckidul76ps1zaeqlewe3vw2bxklz" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization
| name = عدم پکيڙ جو معاهدو
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = ايٽمي عدم پکيڙ جي معاهدي ۾ شرڪت ڪندڙ رياستون
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|#5050ff|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستون}}
{{legend|#000080|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستن جو جانشين رياستون}}
{{legend|#00aa00|ٻيا تصديق ڪندڙ}}
{{legend|#008000|ٻئي تصديق ڪندڙ رياستون يا انهن جي جانشين رياستون}}&lt;small&gt;
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|orange|تصديق ڪندڙ رياستون جنهن پوء واپسي جو اعلان ڪيو ([[اتر ڪوريا]])}}
{{legend|#ff1111|تصديق نه ڪندڙ رياستون ([[ڀارت]]، [[اسرائيل]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]])}}
{{legend|#eeee00|جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست جنهن تصديق ڪئي ([[تائيوان]])}}&lt;/small&gt;
{{Col-end}}
| type = ٻين الاقوامي ٻين الحڪومتي تنظيم
| date_drafted = 
| date_signed = 
| location_signed = 
| date_sealed = دستخط ٿيڻ جي تاريخ: 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
ضمانتي: Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 
| depositor = 
| languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[روسي  ٻولي]]، [[فرانسيسي  ٻولي|فرانسيسي  ٻولي]]، [[اسپيني ٻولي]]  ۽ [[چيني ٻولي]]
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| founding_location = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| status = فعال
| purpose = ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ
| headquarters = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| location = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| membership = 191 ميمبر
191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| language = پنج ٻوليون
| leader_title = نگران ادارو
| leader_name = UNO
| image_size = 350px
}}
'''ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو'''، جنهن کي عام طور تي '''غير پکيڙ جو معاهدو''' يا '''اين پي ٽي''' (NPT) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيارن]] ۽ [[ايٽمي ڦاٽ|هٿيارن جي ٽيڪنالاجي]] جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام طور تي مڪمل خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;'''&lt;small&gt;هٿيارن تي روڪ لاء 18 قومن جي ڪميٽي&lt;/small&gt;'''&quot;، جيڪا [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[جنيوا]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، 35 سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ [[ايٽمي بم|ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس]] ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (&lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;)، [[روس]] (&lt;small&gt;1949&lt;/small&gt;)، [[گڏيل بادشاھت]] (&lt;small&gt;1952&lt;/small&gt;)، [[فرانس]] (&lt;small&gt;1960&lt;/small&gt;) ۽ [[چين]] (&lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;) آهن.

آگسٽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع تائين، &lt;small&gt;191&lt;/small&gt; رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. [[اتر ڪوريا]]، جيڪو سال &lt;small&gt;1985&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽&lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اها اهڙو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال &lt;small&gt;2006&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]]، جيڪو &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي]] (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي ۽ آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار واري رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[Category:Arms control treaties]]
[[Category:Non-proliferation treaties]]
[[Category:Nuclear proliferation|&gt;]]
[[Category:Nuclear weapons policy|&gt;]]
[[Category:Treaties of the United States]]
[[Category:Treaties of the Soviet Union]]
[[Category:Cold War treaties]]
[[Category:Treaties concluded in 1968]]
[[Category:Treaties entered into force in 1970]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Afghanistan]]
[[Category:Treaties of the People's Socialist Republic of Albania]]
[[Category:Treaties of Algeria]]
[[Category:Treaties of Andorra]]
[[Category:Treaties of Angola]]
[[Category:Treaties of Antigua and Barbuda]]
[[Category:Treaties of Argentina]]
[[Category:Treaties of Armenia]]
[[Category:Treaties of Australia]]
[[Category:Treaties of Austria]]
[[Category:Treaties of Azerbaijan]]
[[Category:Treaties of the Bahamas]]
[[Category:Treaties of Bahrain]]
[[Category:Treaties of Bangladesh]]
[[Category:Treaties of Barbados]]
[[Category:Treaties of Belarus]]
[[Category:Treaties of Belgium]]
[[Category:Treaties of Belize]]
[[Category:Treaties of the Republic of Dahomey]]
[[Category:Treaties of Bhutan]]
[[Category:Treaties of Bolivia]]
[[Category:Treaties of Bosnia and Herzegovina]]
[[Category:Treaties of Botswana]]
[[Category:Treaties of Brazil]]
[[Category:Treaties of Brunei]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Bulgaria]]
[[Category:Treaties of Burkina Faso]]
[[Category:Treaties of Burundi]]
[[Category:Treaties of the Khmer Republic]]
[[Category:Treaties of Cameroon]]
[[Category:Treaties of Canada]]
[[Category:Treaties of Cape Verde]]
[[Category:Treaties of the Central African Republic]]
[[Category:Treaties of Chad]]
[[Category:Treaties of Chile]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of China]]
[[Category:Treaties of Colombia]]
[[Category:Treaties of the Comoros]]
[[Category:Treaties of the Republic of the Congo]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Congo (1964–1971)]]
[[Category:Treaties of Costa Rica]]
[[Category:Treaties of Ivory Coast]]
[[Category:Treaties of Croatia]]
[[Category:Treaties of Cuba]]
[[Category:Treaties of Cyprus]]
[[Category:Treaties of Czechoslovakia]]
[[Category:Treaties of the Czech Republic]]
[[Category:Treaties of Denmark]]
[[Category:Treaties of Djibouti]]
[[Category:Treaties of Dominica]]
[[Category:Treaties of the Dominican Republic]]
[[Category:Treaties of Ecuador]]
[[Category:Treaties of Egypt]]
[[Category:Treaties of El Salvador]]
[[Category:Treaties of Equatorial Guinea]]
[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]
[[Category:Treaties of Papua New Guinea]]
[[Category:Treaties of Paraguay]]
[[Category:Treaties of Peru]]
[[Category:Treaties of the Philippines]]
[[Category:Treaties of the Polish People's Republic]]
[[Category:Treaties of Portugal]]
[[Category:Treaties of Qatar]]
[[Category:Treaties of South Korea]]
[[Category:Treaties of the Socialist Republic of Romania]]
[[Category:Treaties of Rwanda]]
[[Category:Treaties of Saint Kitts and Nevis]]
[[Category:Treaties of Saint Lucia]]
[[Category:Treaties of Saint Vincent and the Grenadines]]
[[Category:Treaties of Samoa]]
[[Category:Treaties of San Marino]]
[[Category:Treaties of São Tomé and Príncipe]]
[[Category:Treaties of Saudi Arabia]]
[[Category:Treaties of Senegal]]
[[Category:Treaties of Serbia]]
[[Category:Treaties of Serbia and Montenegro]]
[[Category:Treaties of Seychelles]]
[[Category:Treaties of Sierra Leone]]
[[Category:Treaties of Singapore]]
[[Category:Treaties of Slovakia]]
[[Category:Treaties of Slovenia]]
[[Category:Treaties of the Solomon Islands]]
[[Category:Treaties of the Somali Democratic Republic]]
[[Category:Treaties of South Africa]]
[[Category:Treaties of Spain]]
[[Category:Treaties of Sri Lanka]]
[[Category:Treaties of the Democratic Republic of the Sudan]]
[[Category:Treaties of Suriname]]
[[Category:Treaties of Eswatini]]
[[Category:Treaties of Sweden]]
[[Category:Treaties of Switzerland]]
[[Category:Treaties of Syria]]
[[Category:Treaties of Tajikistan]]
[[Category:Treaties of Tanzania]]
[[Category:Treaties of Thailand]]
[[Category:Treaties of Timor-Leste]]
[[Category:Treaties of Togo]]
[[Category:Treaties of Tonga]]
[[Category:Treaties of Trinidad and Tobago]]
[[Category:Treaties of Tunisia]]
[[Category:Treaties of Turkey]]
[[Category:Treaties of Turkmenistan]]
[[Category:Treaties of Tuvalu]]
[[Category:Treaties of Uganda]]
[[Category:Treaties of Ukraine]]
[[Category:Treaties of the United Arab Emirates]]
[[Category:Treaties of the United Kingdom]]
[[Category:Treaties of Uruguay]]
[[Category:Treaties of Uzbekistan]]
[[Category:Treaties of Vanuatu]]
[[Category:Treaties of Venezuela]]
[[Category:Treaties of Vietnam]]
[[Category:Treaties of the Yemen Arab Republic]]
[[Category:Treaties of South Yemen]]
[[Category:Treaties of Zambia]]
[[Category:Treaties of Zimbabwe]]
[[Category:Treaties of the Republic of China (1949–1971)]]
[[Category:Nuclear technology treaties]]
[[Category:Treaties extended to Aruba]]
[[Category:Treaties extended to the Netherlands Antilles]]
[[Category:Treaties extended to the Faroe Islands]]
[[Category:Treaties extended to Greenland]]
[[Category:Treaties extended to Anguilla]]
[[Category:Treaties extended to Bermuda]]
[[Category:Treaties extended to the British Virgin Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Cayman Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Falkland Islands]]
[[Category:Treaties extended to Gibraltar]]
[[Category:Treaties extended to Montserrat]]
[[Category:Treaties extended to the Pitcairn Islands]]
[[Category:Treaties extended to Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]
[[Category:Treaties extended to South Georgia and the South Sandwich Islands]]
[[Category:Treaties extended to the Turks and Caicos Islands]]
[[Category:Treaties extended to British Hong Kong]]</text>
      <sha1>rbgckidul76ps1zaeqlewe3vw2bxklz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374771</id>
      <parentid>374770</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T03:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18077" sha1="gw9sqznheas4mapqhy9exkn22xeoxqg" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization
| name = عدم پکيڙ جو معاهدو
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = ايٽمي عدم پکيڙ جي معاهدي ۾ شرڪت ڪندڙ رياستون
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|#5050ff|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستون}}
{{legend|#000080|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستن جو جانشين رياستون}}
{{legend|#00aa00|ٻيا تصديق ڪندڙ}}
{{legend|#008000|ٻئي تصديق ڪندڙ رياستون يا انهن جي جانشين رياستون}}&lt;small&gt;
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|orange|تصديق ڪندڙ رياستون جنهن پوء واپسي جو اعلان ڪيو ([[اتر ڪوريا]])}}
{{legend|#ff1111|تصديق نه ڪندڙ رياستون ([[ڀارت]]، [[اسرائيل]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]])}}
{{legend|#eeee00|جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست جنهن تصديق ڪئي ([[تائيوان]])}}&lt;/small&gt;
{{Col-end}}
| type = ٻين الاقوامي ٻين الحڪومتي تنظيم
| date_drafted = 
| date_signed = 
| location_signed = 
| date_sealed = دستخط ٿيڻ جي تاريخ: 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
ضمانتي: Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 
| depositor = 
| languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[روسي  ٻولي]]، [[فرانسيسي  ٻولي|فرانسيسي  ٻولي]]، [[اسپيني ٻولي]]  ۽ [[چيني ٻولي]]
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| founding_location = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| status = فعال
| purpose = ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ
| headquarters = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| location = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| membership = 191 ميمبر
191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| language = پنج ٻوليون
| leader_title = نگران ادارو
| leader_name = UNO
| image_size = 350px
}}
'''ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو'''، جنهن کي عام طور تي '''غير پکيڙ جو معاهدو''' يا '''اين پي ٽي''' (NPT) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيارن]] ۽ [[ايٽمي ڦاٽ|هٿيارن جي ٽيڪنالاجي]] جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام طور تي مڪمل خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;'''&lt;small&gt;هٿيارن تي روڪ لاء 18 قومن جي ڪميٽي&lt;/small&gt;'''&quot;، جيڪا [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[جنيوا]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، 35 سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ [[ايٽمي بم|ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس]] ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (&lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;)، [[روس]] (&lt;small&gt;1949&lt;/small&gt;)، [[گڏيل بادشاھت]] (&lt;small&gt;1952&lt;/small&gt;)، [[فرانس]] (&lt;small&gt;1960&lt;/small&gt;) ۽ [[چين]] (&lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;) آهن.

آگسٽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع تائين، &lt;small&gt;191&lt;/small&gt; رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. [[اتر ڪوريا]]، جيڪو سال &lt;small&gt;1985&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽&lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اها اهڙو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال &lt;small&gt;2006&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]]، جيڪو &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي]] (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي ۽ آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار واري رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]

[[Category:Treaties of Eritrea]]
[[Category:Treaties of Estonia]]
[[Category:Treaties of the Ethiopian Empire]]
[[Category:Treaties of Fiji]]
[[Category:Treaties of Finland]]
[[Category:Treaties of France]]
[[Category:Treaties of Gabon]]
[[Category:Treaties of the Gambia]]
[[Category:Treaties of Georgia (country)]]
[[Category:Treaties of West Germany]]
[[Category:Treaties of East Germany]]
[[Category:Treaties of Ghana]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Greece]]
[[Category:Treaties of Grenada]]
[[Category:Treaties of Guatemala]]
[[Category:Treaties of Guinea]]
[[Category:Treaties of Guinea-Bissau]]
[[Category:Treaties of Guyana]]
[[Category:Treaties of Haiti]]
[[Category:Treaties of the Holy See]]
[[Category:Treaties of Honduras]]
[[Category:Treaties of the Hungarian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Iceland]]
[[Category:Treaties of Indonesia]]
[[Category:Treaties of Pahlavi Iran]]
[[Category:Treaties of Ba'athist Iraq]]
[[Category:Treaties of Ireland]]
[[Category:Treaties of Italy]]
[[Category:Treaties of Jamaica]]
[[Category:Treaties of Japan]]
[[Category:Treaties of Jordan]]
[[Category:Treaties of Kazakhstan]]
[[Category:Treaties of Kenya]]
[[Category:Treaties of Kiribati]]
[[Category:Treaties of Kuwait]]
[[Category:Treaties of Kyrgyzstan]]
[[Category:Treaties of the Kingdom of Laos]]
[[Category:Treaties of Latvia]]
[[Category:Treaties of Lebanon]]
[[Category:Treaties of Lesotho]]
[[Category:Treaties of Liberia]]
[[Category:Treaties of the Libyan Arab Republic]]
[[Category:Treaties of Liechtenstein]]
[[Category:Treaties of Lithuania]]
[[Category:Treaties of Luxembourg]]
[[Category:Treaties of North Macedonia]]
[[Category:Treaties of Madagascar]]
[[Category:Treaties of Malawi]]
[[Category:Treaties of Malaysia]]
[[Category:Treaties of the Maldives]]
[[Category:Treaties of Mali]]
[[Category:Treaties of Malta]]
[[Category:Treaties of the Marshall Islands]]
[[Category:Treaties of Mauritania]]
[[Category:Treaties of Mauritius]]
[[Category:Treaties of Mexico]]
[[Category:Treaties of the Federated States of Micronesia]]
[[Category:Treaties of Moldova]]
[[Category:Treaties of Monaco]]
[[Category:Treaties of the Mongolian People's Republic]]
[[Category:Treaties of Montenegro]]
[[Category:Treaties of Morocco]]
[[Category:Treaties of the People's Republic of Mozambique]]
[[Category:Treaties of Myanmar]]
[[Category:Treaties of Namibia]]
[[Category:Treaties of Nauru]]
[[Category:Treaties of Nepal]]
[[Category:Treaties of the Netherlands]]
[[Category:Treaties of New Zealand]]
[[Category:Treaties of Nicaragua]]
[[Category:Treaties of Niger]]
[[Category:Treaties of Nigeria]]
[[Category:Treaties of Norway]]
[[Category:Treaties of Oman]]
[[Category:Treaties of Palau]]
[[Category:Treaties of Panama]]</text>
      <sha1>gw9sqznheas4mapqhy9exkn22xeoxqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374772</id>
      <parentid>374771</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T03:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18424" sha1="jwsju6k5kuo15y9jttqj20g8f4qwjov" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization
| name = عدم پکيڙ جو معاهدو
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = ايٽمي عدم پکيڙ جي معاهدي ۾ شرڪت ڪندڙ رياستون
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|#5050ff|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستون}}
{{legend|#000080|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستن جو جانشين رياستون}}
{{legend|#00aa00|ٻيا تصديق ڪندڙ}}
{{legend|#008000|ٻئي تصديق ڪندڙ رياستون يا انهن جي جانشين رياستون}}&lt;small&gt;
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|orange|تصديق ڪندڙ رياستون جنهن پوء واپسي جو اعلان ڪيو ([[اتر ڪوريا]])}}
{{legend|#ff1111|تصديق نه ڪندڙ رياستون ([[ڀارت]]، [[اسرائيل]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]])}}
{{legend|#eeee00|جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست جنهن تصديق ڪئي ([[تائيوان]])}}&lt;/small&gt;
{{Col-end}}
| type = ٻين الاقوامي ٻين الحڪومتي تنظيم
| date_drafted = 
| date_signed = 
| location_signed = 
| date_sealed = دستخط ٿيڻ جي تاريخ: 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
ضمانتي: Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 
| depositor = 
| languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[روسي  ٻولي]]، [[فرانسيسي  ٻولي|فرانسيسي  ٻولي]]، [[اسپيني ٻولي]]  ۽ [[چيني ٻولي]]
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| founding_location = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| status = فعال
| purpose = ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ
| headquarters = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| location = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| membership = 191 ميمبر
191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| language = پنج ٻوليون
| leader_title = نگران ادارو
| leader_name = UNO
| image_size = 350px
}}
'''ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو'''، جنهن کي عام طور تي '''غير پکيڙ جو معاهدو''' يا '''اين پي ٽي''' (NPT) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيارن]] ۽ [[ايٽمي ڦاٽ|هٿيارن جي ٽيڪنالاجي]] جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام طور تي مڪمل خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;'''&lt;small&gt;هٿيارن تي روڪ لاء 18 قومن جي ڪميٽي&lt;/small&gt;'''&quot;، جيڪا [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[جنيوا]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، 35 سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ [[ايٽمي بم|ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس]] ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (&lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;)، [[روس]] (&lt;small&gt;1949&lt;/small&gt;)، [[گڏيل بادشاھت]] (&lt;small&gt;1952&lt;/small&gt;)، [[فرانس]] (&lt;small&gt;1960&lt;/small&gt;) ۽ [[چين]] (&lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;) آهن.

آگسٽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع تائين، &lt;small&gt;191&lt;/small&gt; رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. [[اتر ڪوريا]]، جيڪو سال &lt;small&gt;1985&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽&lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اها اهڙو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال &lt;small&gt;2006&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]]، جيڪو &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي]] (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي ۽ آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار واري رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]

[[زمرو:پاپوا نيو گني جا معاهدا]] [[زمرو:پيراگوئي]] [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:پولش عوامي جمهوريه]] [[زمرو:پرتگال]] [[زمرو: قطر]] [[زمرو:ڏکڻ ڪوريا]] [[زمرو:سوشلسٽ جمهوريه رومانيا]] [[زمرو: روانڊا]] [[زمرو:سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]] [[زمرو:سينٽ لوسيا]] [[زمرو:سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] [[زمرو: ساموا]] [[زمرو:سين مارينو]] [[زمرو:سائو ٽومي ۽ پرنسيپي]] [[زمرو:سعودي عرب عرب]] [[زمرو: سينيگال]] [[زمرو: سربيا]] [[زمرو: سربيا ۽ مونٽينيگرو]] [[زمرو: سيچيلس]] [[زمرو: سيرا ليون]] [[زمرو: سنگاپور]] [[زمرو: سلوواڪيا]] [[زمرو: سلووينيا]] [[زمرو: سليمان ٻيٽ]] [[زمرو: صومالي جمهوري جمهوريه]] [[زمرو: ڏکڻ آفريڪا]] [[زمرو: اسپين]] [[زمرو: سري لنڪا]] [[زمرو: سوڊان جي جمهوري جمهوريه]] [[زمرو: سورينام]] [[زمرو: ايسواتني]] [[زمرو: سوئيڊن]] [[زمرو: شام]] [[زمرو: تاجڪستان]] [[زمرو: تنزانيا]] [[زمرو: ٿائيلينڊ]] [[زمرو: تيمور-ليسٽ]] [[زمرو: ٽوگو]] [[زمرو: ٽونگا]] [[زمرو: تيونس]] [[زمرو: ترڪي]] [[زمرو: ترڪمانستان]] [[زمرو: تووالو]] [[زمرو: يوگنڊا]] [[زمرو: يوڪرين]] [[زمرو: گڏيل عرب امارات]] [[زمرو: برطانيه]] [[زمرو: يوراگوئي]] [[زمرو: ازبڪستان]] [[زمرو: وانواتو]] [[زمرو: ويتنام]] [[زمرو: يمن عرب جمهوريه]] [[زمرو: ڏکڻ يمن]] [[زمرو: زامبيا]] [[زمرو: زمبابوي]] [[زمرو: چين جي جمهوريه (1949-1971)]] [[زمرو: نيوڪليئر ٽيڪنالاجي معاهدا]] [[زمرو: اروبا تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: هالينڊ اينٽيلس تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: گرين لينڊ تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: گرين لينڊ تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: انگولا تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: برمودا تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: ڪيمن ٻيٽن تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: فاڪلينڊ ٻيٽن تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: جبرالٽر تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: معاهدا مونٽسيرٽ]] [[زمرو: معاهدا پٽڪيرن ٻيٽن تائين وڌايا ويا]] [[زمرو: معاهدا سينٽ هيلينا، ايسنشن ۽ ٽرسٽان دا ڪنها تائين وڌايا ويا]] [[زمرو: معاهدا ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽن تائين وڌايا ويا]] [[زمرو: معاهدا ترڪس ۽ ڪيڪوس ٻيٽن تائين وڌايا ويا]] [[زمرو: معاهدا برطانوي هانگ ڪانگ تائين وڌايا ويا]]</text>
      <sha1>jwsju6k5kuo15y9jttqj20g8f4qwjov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374773</id>
      <parentid>374772</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T03:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21833" sha1="hk4jwdbyu463ccr8b70bvuiwt5ut1r3" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization
| name = عدم پکيڙ جو معاهدو
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = ايٽمي عدم پکيڙ جي معاهدي ۾ شرڪت ڪندڙ رياستون
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|#5050ff|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستون}}
{{legend|#000080|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستن جو جانشين رياستون}}
{{legend|#00aa00|ٻيا تصديق ڪندڙ}}
{{legend|#008000|ٻئي تصديق ڪندڙ رياستون يا انهن جي جانشين رياستون}}&lt;small&gt;
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|orange|تصديق ڪندڙ رياستون جنهن پوء واپسي جو اعلان ڪيو ([[اتر ڪوريا]])}}
{{legend|#ff1111|تصديق نه ڪندڙ رياستون ([[ڀارت]]، [[اسرائيل]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]])}}
{{legend|#eeee00|جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست جنهن تصديق ڪئي ([[تائيوان]])}}&lt;/small&gt;
{{Col-end}}
| type = ٻين الاقوامي ٻين الحڪومتي تنظيم
| date_drafted = 
| date_signed = 
| location_signed = 
| date_sealed = دستخط ٿيڻ جي تاريخ: 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
ضمانتي: Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 
| depositor = 
| languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[روسي  ٻولي]]، [[فرانسيسي  ٻولي|فرانسيسي  ٻولي]]، [[اسپيني ٻولي]]  ۽ [[چيني ٻولي]]
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| founding_location = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| status = فعال
| purpose = ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ
| headquarters = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| location = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| membership = 191 ميمبر
191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| language = پنج ٻوليون
| leader_title = نگران ادارو
| leader_name = UNO
| image_size = 350px
}}
'''ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو'''، جنهن کي عام طور تي '''غير پکيڙ جو معاهدو''' يا '''اين پي ٽي''' (NPT) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيارن]] ۽ [[ايٽمي ڦاٽ|هٿيارن جي ٽيڪنالاجي]] جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام طور تي مڪمل خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;'''&lt;small&gt;هٿيارن تي روڪ لاء 18 قومن جي ڪميٽي&lt;/small&gt;'''&quot;، جيڪا [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[جنيوا]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، 35 سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ [[ايٽمي بم|ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس]] ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (&lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;)، [[روس]] (&lt;small&gt;1949&lt;/small&gt;)، [[گڏيل بادشاھت]] (&lt;small&gt;1952&lt;/small&gt;)، [[فرانس]] (&lt;small&gt;1960&lt;/small&gt;) ۽ [[چين]] (&lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;) آهن.

آگسٽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع تائين، &lt;small&gt;191&lt;/small&gt; رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. [[اتر ڪوريا]]، جيڪو سال &lt;small&gt;1985&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽&lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اها اهڙو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال &lt;small&gt;2006&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]]، جيڪو &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي]] (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي ۽ آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار واري رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] [[زمرو:افغانستان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:عوامي سوشلسٽ جمهوريه البانيا جا معاهدا]] [[زمرو:الجزائر جا معاهدا]] 
[[زمرو:اندورا جا معاهدا]] 
[[زمرو:انگولا جا معاهدا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا جا معاهدا]] [[زمرو:ارجنٽائن جا معاهدا]] 
[[زمرو:آرمينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آسٽريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بهاماس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بحرين جا معاهدا]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا معاهدا]] 
[[زمرو:بارباڊوس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيلاروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليجئم جا معاهدا]] 
[[زمرو:بيليز جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوليويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا معاهدا]] [[زمرو:بوٽسوانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:برازيل جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونائي جا معاهدا]] 
[[زمرو:بلغاريا جي عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:برڪينا فاسو جا معاهدا]] 
[[زمرو:برونڊي جا معاهدا]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي جا معاهدا]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:چلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪانگو جي جمهوريه ڪانگو جا معاهدا]] [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪروشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيوبا جا معاهدا]] 
[[زمرو:قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:مصر جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور جا معاهدا]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[زمرو:ايريٽيريا جا معاهدا]] [[زمرو:ايسٽونيا جا معاهدا]] [[زمرو:ايٿوپيائي سلطنت جا معاهدا]] [[زمرو:فجي جا معاهدا]] [[زمرو:فنلينڊ جا معاهدا]] [[زمرو:فرانس جا معاهدا]] [[زمرو:گبون جا معاهدا]] [[زمرو:گيمبيا جا معاهدا]] [[زمرو:جارجيا (ملڪ) جا معاهدا]] [[زمرو:اولهه جرمني جا معاهدا]] [[زمرو:اوڀر جرمني جا معاهدا]] [[زمرو:گھانا جا معاهدا]] [[زمرو:يونان جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:گريناڊا جا معاهدا]] [[زمرو:عدالت جا معاهدا گواتيمالا]] [[زمرو:گني جا معاهدا]] [[زمرو:گيانا جا معاهدا]] [[زمرو:هيٽي جا معاهدا]] [[زمرو:پاڪ سي جا معاهدا]] [[زمرو:هونڊراس جا معاهدا]] [[زمرو:هنگري عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:آئس لينڊ جا معاهدا]] [[زمرو:انڊونيشيا جا معاهدا]] [[زمرو:پهلوي ايران جا معاهدا]] [[زمرو:بعثيسٽ عراق جا معاهدا]] [[زمرو:آئرلينڊ جا معاهدا]] [[زمرو:اٽلي جا معاهدا]] [[زمرو:عدالت جا معاهدا جميڪا]] [[زمرو:جاپان جا معاهدا]] [[زمرو:اردن جا معاهدا]] [[زمرو:قازقستان جا معاهدا]] [[زمرو:ڪينيا جا معاهدا]] [[زمرو:ڪيريباتي جا معاهدا]] [[زمرو:ڪويت جا معاهدا]] [[زمرو:ڪرغزستان جا معاهدا]] [[زمرو:لاؤس جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:لاتويا جا معاهدا]] [[زمرو:لبنان جا معاهدا]] [[زمرو:ليسوتھو جا معاهدا]] [[زمرو:لائبيريا جا معاهدا]] [[زمرو:ليبين عرب جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ليبين عرب جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ليبين عرب جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ليبينين جا معاهدا لٿوانيا]] [[زمرو:لڪسمبرگ جا معاهدا]] [[زمرو:اتر مقدونيا جا معاهدا]] [[زمرو:مڊگاسڪر جا معاهدا]] [[زمرو:مالاوي جا معاهدا]] [[زمرو:ملائيشيا جا معاهدا]] [[زمرو:مالديپ جا معاهدا]] [[زمرو:مالٽا جا معاهدا]] [[زمرو:مارشل ٻيٽ جا معاهدا]] [[زمرو:موريتانيا جا معاهدا]] [[زمرو:ماريشس جا معاهدا]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا معاهدا]] [[زمرو:مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن جا معاهدا]] [[زمرو:مولڊووا جا معاهدا]] [[زمرو:معاهدو موناکو]] [[زمرو: منگوليا عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو: مونٽينيگرو جا معاهدا]] [[زمرو: مراکش]] [[زمرو: موزمبيق جي عوامي جمهوريه]] [[زمرو: ميانمار]] [[زمرو: نميبيا]] [[زمرو: ناورو]] [[زمرو: نيپال]] [[زمرو: نيدرلينڊز]] [[زمرو: نيوزي لينڊ]] [[زمرو: نيڪاراگوا]] [[زمرو: نائجر]] [[زمرو: نائيجيريا]] [[زمرو: ناروي]] [[زمرو: عمان]] [[زمرو: پالاؤ]] [[زمرو: پاناما]]
[[زمرو:پاپوا نيو گني جا معاهدا]] [[زمرو:پيراگوئي]] [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:پولش عوامي جمهوريه]] [[زمرو:پرتگال]] [[زمرو: قطر]] [[زمرو:ڏکڻ ڪوريا]] [[زمرو:سوشلسٽ جمهوريه رومانيا]] [[زمرو: روانڊا]] [[زمرو:سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]] [[زمرو:سينٽ لوسيا]] [[زمرو:سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] [[زمرو: ساموا]] [[زمرو:سين مارينو]] [[زمرو:سائو ٽومي ۽ پرنسيپي]] [[زمرو:سعودي عرب عرب]] [[زمرو: سينيگال]] [[زمرو: سربيا]] [[زمرو: سربيا ۽ مونٽينيگرو]] [[زمرو: سيچيلس]] [[زمرو: سيرا ليون]] [[زمرو: سنگاپور]] [[زمرو: سلوواڪيا]] [[زمرو: سلووينيا]] [[زمرو: سليمان ٻيٽ]] [[زمرو: صومالي جمهوري جمهوريه]] [[زمرو: ڏکڻ آفريڪا]] [[زمرو: اسپين]] [[زمرو: سري لنڪا]] [[زمرو: سوڊان جي جمهوري جمهوريه]] [[زمرو: سورينام]] [[زمرو: ايسواتني]] [[زمرو: سوئيڊن]] [[زمرو: شام]] [[زمرو: تاجڪستان]] [[زمرو: تنزانيا]] [[زمرو: ٿائيلينڊ]] [[زمرو: تيمور-ليسٽ]] [[زمرو: ٽوگو]] [[زمرو: ٽونگا]] [[زمرو: تيونس]] [[زمرو: ترڪي]] [[زمرو: ترڪمانستان]] [[زمرو: تووالو]] [[زمرو: يوگنڊا]] [[زمرو: يوڪرين]] [[زمرو: گڏيل عرب امارات]] [[زمرو: برطانيه]] [[زمرو: يوراگوئي]] [[زمرو: ازبڪستان]] [[زمرو: وانواتو]] [[زمرو: ويتنام]] [[زمرو: يمن عرب جمهوريه]] [[زمرو: ڏکڻ يمن]] [[زمرو: زامبيا]] [[زمرو: زمبابوي]] [[زمرو: چين جي جمهوريه (1949-1971)]] [[زمرو: نيوڪليئر ٽيڪنالاجي معاهدا]] [[زمرو: اروبا تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: هالينڊ اينٽيلس تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: گرين لينڊ تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: گرين لينڊ تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: انگولا تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: برمودا تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: ڪيمن ٻيٽن تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: فاڪلينڊ ٻيٽن تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: جبرالٽر تائين وڌايل معاهدا]] [[زمرو: معاهدا مونٽسيرٽ]] [[زمرو: معاهدا پٽڪيرن ٻيٽن تائين وڌايا ويا]] [[زمرو: معاهدا سينٽ هيلينا، ايسنشن ۽ ٽرسٽان دا ڪنها تائين وڌايا ويا]] [[زمرو: معاهدا ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽن تائين وڌايا ويا]] [[زمرو: معاهدا ترڪس ۽ ڪيڪوس ٻيٽن تائين وڌايا ويا]] [[زمرو: معاهدا برطانوي هانگ ڪانگ تائين وڌايا ويا]]</text>
      <sha1>hk4jwdbyu463ccr8b70bvuiwt5ut1r3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374817</id>
      <parentid>374773</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T11:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20510" sha1="a1q8w2o2bg15qgrz81pwdufc4ciq7lg" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization
| name = عدم پکيڙ جو معاهدو
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = ايٽمي عدم پکيڙ جي معاهدي ۾ شرڪت ڪندڙ رياستون
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|#5050ff|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستون}}
{{legend|#000080|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستن جو جانشين رياستون}}
{{legend|#00aa00|ٻيا تصديق ڪندڙ}}
{{legend|#008000|ٻئي تصديق ڪندڙ رياستون يا انهن جي جانشين رياستون}}&lt;small&gt;
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|orange|تصديق ڪندڙ رياستون جنهن پوء واپسي جو اعلان ڪيو ([[اتر ڪوريا]])}}
{{legend|#ff1111|تصديق نه ڪندڙ رياستون ([[ڀارت]]، [[اسرائيل]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]])}}
{{legend|#eeee00|جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست جنهن تصديق ڪئي ([[تائيوان]])}}&lt;/small&gt;
{{Col-end}}
| type = ٻين الاقوامي ٻين الحڪومتي تنظيم
| date_drafted = 
| date_signed = 
| location_signed = 
| date_sealed = دستخط ٿيڻ جي تاريخ: 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
ضمانتي: Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 
| depositor = 
| languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[روسي  ٻولي]]، [[فرانسيسي  ٻولي|فرانسيسي  ٻولي]]، [[اسپيني ٻولي]]  ۽ [[چيني ٻولي]]
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| founding_location = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| status = فعال
| purpose = ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ
| headquarters = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| location = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| membership = 191 ميمبر
191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| language = پنج ٻوليون
| leader_title = نگران ادارو
| leader_name = UNO
| image_size = 350px
}}
'''ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو'''، جنهن کي عام طور تي '''غير پکيڙ جو معاهدو''' يا '''اين پي ٽي''' (NPT) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيارن]] ۽ [[ايٽمي ڦاٽ|هٿيارن جي ٽيڪنالاجي]] جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام طور تي مڪمل خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;'''&lt;small&gt;هٿيارن تي روڪ لاء 18 قومن جي ڪميٽي&lt;/small&gt;'''&quot;، جيڪا [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[جنيوا]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، 35 سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ [[ايٽمي بم|ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس]] ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (&lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;)، [[روس]] (&lt;small&gt;1949&lt;/small&gt;)، [[گڏيل بادشاھت]] (&lt;small&gt;1952&lt;/small&gt;)، [[فرانس]] (&lt;small&gt;1960&lt;/small&gt;) ۽ [[چين]] (&lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;) آهن.

آگسٽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع تائين، &lt;small&gt;191&lt;/small&gt; رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. [[اتر ڪوريا]]، جيڪو سال &lt;small&gt;1985&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽&lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اها اهڙو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال &lt;small&gt;2006&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]]، جيڪو &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي]] (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي ۽ آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار واري رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:نيوڪليئر ٽيڪنالاجي معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:چين]]
[[زمرو:فرانس]]
[[زمرو:افغانستان]] 
[[زمرو:البانيا]] 
[[زمرو:الجزائر]] 
[[زمرو:اندورا]] 
[[زمرو:انگولا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] 
[[زمرو:ارجنٽائن]] 
[[زمرو:آرمينيا]] 
[[زمرو:آسٽريليا]] 
[[زمرو:آسٽريا]] 
[[زمرو:آذربائيجان]] 
[[زمرو:بهاماس]] 
[[زمرو:بحرين]] 
[[زمرو:بنگلاديش]] 
[[زمرو:بارباڊوس]] 
[[زمرو:بيلاروس]] 
[[زمرو:بيليجئم]] 
[[زمرو:بيليز]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان]] 
[[زمرو:بوليويا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] 
[[زمرو:بوٽسوانا]] 
[[زمرو:برازيل]] 
[[زمرو:برونائي]] 
[[زمرو:بلغاريا]] 
[[زمرو:برڪينا فاسو]] 
[[زمرو:برونڊي]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ]] 
[[زمرو:چلي]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا]] 
[[زمرو:ڪوموروس جا معاهدا]] 
[[زمرو:جمهوريه ڪانگو]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]] 
[[زمرو:ڪروشيا]] 
[[زمرو:ڪيوبا]] 
[[زمرو:قبرص]] 
[[زمرو:اتر قبرص جا معاهدا]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور]] 
[[زمرو:مصر]] 
[[زمرو:ايل سلواڊور]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[زمرو:ايريٽيريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايسٽونيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٿوپيا]] 
[[زمرو:فجي]] 
[[زمرو:فنلينڊ]] 
[[زمرو:فرانس جا معاهدا]] 
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:گيمبيا]] 
[[زمرو:جارجيا]] 
[[زمرو:جرمني]]
[[زمرو:اولهه جرمني جا معاهدا]] 
[[زمرو:اوڀر جرمني جا معاهدا]] 
[[زمرو:گھانا]] 
[[زمرو:يونان]] 
[[زمرو:گريناڊا]] 
[[زمرو:عدالت جا معاهدا گواتيمالا]] 
[[زمرو:گني جا معاهدا]] 
[[زمرو:گيانا جا معاهدا]] 
[[زمرو:هيٽي جا معاهدا]]
[[زمرو:ويٽيڪن سٽي]]
[[زمرو:هولي سي جا معاهدا]] 
[[زمرو:هونڊراس جا معاهدا]] 
[[زمرو:هنگري عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:آئس لينڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:انڊونيشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:پهلوي ايران جا معاهدا]] 
[[زمرو:بعثيسٽ عراق جا معاهدا]] 
[[زمرو:آئرلينڊ جا معاهدا]] 
[[زمرو:اٽلي جا معاهدا]] 
[[زمرو:عدالت جا معاهدا جميڪا]] 
[[زمرو:جاپان جا معاهدا]] 
[[زمرو:اردن جا معاهدا]] 
[[زمرو:قازقستان جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪينيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيريباتي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪويت جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪرغزستان جا معاهدا]] 
[[زمرو:لاؤس جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:لاتويا جا معاهدا]] 
[[زمرو:لبنان جا معاهدا]] 
[[زمرو:ليسوٿو جا معاهدا]] 
[[زمرو:لائبيريا جا معاهدا]] 
[[زمرو:لبيا]] 
[[زمرو:ليبين عرب جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ليبين عرب جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:لٿوانيا]] 
[[زمرو:لڪسمبرگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:اتر مقدونيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:مڊگاسڪر جا معاهدا]] 
[[زمرو:مالاوي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ملائيشيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:مالديپ جا معاهدا]] 
[[زمرو:مالٽا جا معاهدا]] 
[[زمرو:مارشل ٻيٽ جا معاهدا]] 
[[زمرو:موريتانيا جا معاهدا]] 
[[زمرو:ماريشس جا معاهدا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جا معاهدا]] [[زمرو:مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن جا معاهدا]]
[[زمرو:مولڊووا جا معاهدا]] 
[[زمرو:معاهدو موناڪو]] 
[[زمرو: منگوليا عوامي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو: مونٽينيگرو جا معاهدا]] 
[[زمرو:مراڪش]] 
[[زمرو:موزمبيق جي عوامي جمهوريه]] 
[[زمرو: ميانمار]] 
[[زمرو:نميبيا]] 
[[زمرو:نائورو]] 
[[زمرو:نيپال]] 
[[زمرو:نيدرلينڊز]] 
[[زمرو:نيوزي لينڊ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا]] 
[[زمرو:نائيجر]] 
[[زمرو:نائيجيريا]] 
[[زمرو:ناروي]] 
[[زمرو:اومان]] 
[[زمرو:پالاوو]] 
[[زمرو:پاناما]]
[[زمرو:پاپوا نيو گني]] 
[[زمرو:پيراگوئي]] 
[[زمرو:فلپائن]] 
[[زمرو:پولينڊ]]
[[زمرو:پولش عوامي جمهوريه]] 
[[زمرو:پرتگال]] 
[[زمرو: قطر]] 
[[زمرو:ڏکڻ ڪوريا]] 
[[زمرو:رومانيا]] 
[[زمرو:روانڊا]] 
[[زمرو:سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]] 
[[زمرو:سينٽ لوسيا]] 
[[زمرو:سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] 
[[زمرو:ساموآ]] 
[[زمرو:سان مارينو]] 
[[زمرو:سائو ٽوم ۽ پرنسيپ]] 
[[زمرو:سعودي عرب]] 
[[زمرو:سينيگال]] 
[[زمرو:سربيا]] 
[[زمرو:سربيا ۽ مونٽينيگرو]] 
[[زمرو:سيشليز]] 
[[زمرو:سيرا ليون]] 
[[زمرو:سنگاپور]] 
[[زمرو:سلوواڪيا]] 
[[زمرو:سلووينيا]] 
[[زمرو:سولومن آئيلينڊز]] 
[[زمرو:صوماليا]] 
[[زمرو:ڏکڻ آفريڪا]] 
[[زمرو:اسپين]] 
[[زمرو:سري لنڪا]] 
[[زمرو:سوڊان]] 
[[زمرو:سورينام]] 
[[زمرو:ايسواتني]] 
[[زمرو:سوئيڊن]] 
[[زمرو:شام]] 
[[زمرو:تاجڪستان]] 
[[زمرو:تنزانيا]] 
[[زمرو:ٿائيلينڊ]] 
[[زمرو:اوڀر تيمور]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو: ٽونگا]] 
[[زمرو:تيونس]] 
[[زمرو:ترڪي]] 
[[زمرو:ترڪمانستان]] 
[[زمرو:ٽووالو]] 
[[زمرو:يوگنڊا]] 
[[زمرو:يوڪرين]] 
[[زمرو:گڏيل عرب امارتون]] 
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]] 
[[زمرو:يوراگوئي]] 
[[زمرو:ازبڪستان]] 
[[زمرو:وانواتو]]
[[زمرو:ويتنام]]
[[زمرو:يمن]] 
[[زمرو:ڏکڻ يمن]] 
[[زمرو:يمن عرب جمهوريه]] 
[[زمرو:زامبيا]] 
[[زمرو:زمبابوي]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين]] 
[[زمرو:اروبا تائين وڌايل معاهدا]]
[[زمرو:اروبا]]
[[زمرو:هالينڊ اينٽيلس]] 
[[زمرو:گرين لينڊ]] 
[[زمرو:گرين لينڊ تائين وڌايل معاهدا]] 
[[زمرو:ائگويلا]] 
[[زمرو:برمودا]] 
[[زمرو:ڪيمن ٻيٽ]] 
[[زمرو:فاڪلينڊ ٻيٽ]]
[[زمرو:جبل الطارق]]
[[زمرو:جبرالٽر تائين وڌايل معاهدا]] 
[[زمرو:مونٽسيرٽ]] 
[[زمرو:پٽڪيرن ٻيٽ]] 
[[زمرو:سينٽ هيلينا، ايسنشن ۽ ٽرسٽان دا ڪنها]] 
[[زمرو:ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ]] 
[[زمرو:ترڪس ۽ ڪيڪوس ٻيٽ]] 
[[زمرو:معاهدا برطانوي هانگ ڪانگ تائين وڌايا ويا]]</text>
      <sha1>a1q8w2o2bg15qgrz81pwdufc4ciq7lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374818</id>
      <parentid>374817</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T11:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>374818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19588" sha1="5jjt18zr8g7wkb62l8uasmtyl7rhdrw" xml:space="preserve">{{Short description|International treaty}}
{{Infobox Organization
| name = عدم پکيڙ جو معاهدو
| long_name = Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
| image = NPT parties.svg
| image_width = 350 px
| caption = ايٽمي عدم پکيڙ جي معاهدي ۾ شرڪت ڪندڙ رياستون
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|#5050ff|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستون}}
{{legend|#000080|تصديق ڪندڙ تسليم ٿيل ايٽمي هٿيارن واري رياستن جو جانشين رياستون}}
{{legend|#00aa00|ٻيا تصديق ڪندڙ}}
{{legend|#008000|ٻئي تصديق ڪندڙ رياستون يا انهن جي جانشين رياستون}}&lt;small&gt;
{{Col-2}}
&lt;small&gt;{{legend|orange|تصديق ڪندڙ رياستون جنهن پوء واپسي جو اعلان ڪيو ([[اتر ڪوريا]])}}
{{legend|#ff1111|تصديق نه ڪندڙ رياستون ([[ڀارت]]، [[اسرائيل]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]])}}
{{legend|#eeee00|جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست جنهن تصديق ڪئي ([[تائيوان]])}}&lt;/small&gt;
{{Col-end}}
| type = ٻين الاقوامي ٻين الحڪومتي تنظيم
| date_drafted = 
| date_signed = 
| location_signed = 
| date_sealed = دستخط ٿيڻ جي تاريخ: 1 July 1968&lt;ref name=UKdep/&gt;
ضمانتي: Governments of the United States, the United Kingdom, and the [[Russian Federation]] (successor to the Soviet Union)
| date_effective = 5 March 1970&lt;ref name=UKdep&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601041/08._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|work=Government of the United Kingdom|access-date=6 April 2020|title=UK Depositary Status List;Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}&lt;/ref&gt;
| condition_effective = Ratification by the [[Soviet Union]], the [[United Kingdom]], the United States, and 40 other signatory states.&lt;!--Per article IX--&gt;
| date_expiration = 
| parties = 
| depositor = 
| languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[روسي  ٻولي]]، [[فرانسيسي  ٻولي|فرانسيسي  ٻولي]]، [[اسپيني ٻولي]]  ۽ [[چيني ٻولي]]
| wikisource = Nuclear Non-Proliferation Treaty
| founding_location = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| status = فعال
| purpose = ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ
| headquarters = جنيوا، سوئٽزرلينڊ
| location = [[Moscow]], [[Soviet Union]]; &lt;br&gt; [[London]], [[United Kingdom]]; &lt;br&gt; [[Washington D.C.]], [[United States]]&lt;ref name=UKdep/&gt;
| membership = 191 ميمبر
191 (according to the [[United Nations]], [[List of parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|complete list]])
190 (de facto)&lt;ref name=&quot;c096&quot;&gt;{{cite web | title=UNODA Treaties Database | website=UNODA Treaties Database | url=https://treaties.unoda.org/t/npt/declarations | access-date=2025-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;membership in dispute: [[North Korea]]&lt;br&gt;non-parties: [[India]], [[Israel]], [[Pakistan]] and [[South Sudan]]
| language = پنج ٻوليون
| leader_title = نگران ادارو
| leader_name = UNO
| image_size = 350px
}}
'''ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ تي معاهدو'''، جنهن کي عام طور تي '''غير پکيڙ جو معاهدو''' يا '''اين پي ٽي''' (NPT) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ بين الاقوامي معاهدو آهي، جنهن جو مقصد [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيارن]] ۽ [[ايٽمي ڦاٽ|هٿيارن جي ٽيڪنالاجي]] جي پکيڙ کي روڪڻ، ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال ۾ تعاون کي فروغ ڏيڻ ۽ ايٽمي هٿيارن جي خاتمي ۽ عام طور تي مڪمل خاتمي جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ آهي.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml|title=UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|work=un.org|access-date=2016-02-20}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;سال 1965&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾، معاهدي تي &quot;'''&lt;small&gt;هٿيارن تي روڪ لاء 18 قومن جي ڪميٽي&lt;/small&gt;'''&quot;، جيڪا [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي اسپانسر ٿيل تنظيم آهي ۽ جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[جنيوا]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ واقع آهي، پاران ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي وئي. 

سال &lt;small&gt;1968&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدي کي دستخط لاءِ کوليو ويو ۽ سال &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾ معاھدو لاڳو ٿيو. متن جي مطابق، 35 سالن کان پوءِ، اين پي ٽي تي دستخط ڪندڙ پارٽيون مئي &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt;ع ۾ مليون ۽ معاهدي کي غير معینہ مدت تائين وڌائڻ تي متفق ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decisions Adopted at the 1995 NPT Review &amp; Extension Conference - Acronym Institute|url=http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091317/http://acronym.org.uk/old/official-and-govt-documents/decisions-adopted-1995-npt-review-extension-conference|archive-date=2019-03-27|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt; اهو معاهدو &quot;ايٽمي هٿيارن واري رياستن&quot; کي ان طور تي بيان ڪري ٿو ته جن سال &lt;small&gt;1967ع&lt;/small&gt; کان اڳ [[ايٽمي بم|ايٽمي ڌماڪيدار ڊيوائس]] ٺاهيا ۽ جانچ ڪيا آهن؛ اها [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (&lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;)، [[روس]] (&lt;small&gt;1949&lt;/small&gt;)، [[گڏيل بادشاھت]] (&lt;small&gt;1952&lt;/small&gt;)، [[فرانس]] (&lt;small&gt;1960&lt;/small&gt;) ۽ [[چين]] (&lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;) آهن.

آگسٽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع تائين، &lt;small&gt;191&lt;/small&gt; رياستون هن معاهدي جون پارٽيون بڻجي چڪيون آهن. [[اتر ڪوريا]]، جيڪو سال &lt;small&gt;1985&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر ڪڏهن به فعال نه ٿيو ۽&lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ معاهدي کان پنهنجي دستبرداري جو اعلان ڪيو. اها اهڙو ڪرڻ واري واحد رياست آهي ۽ سال &lt;small&gt;2006&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |title=Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) |work=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] - [[United States Department of Defense]] |access-date=19 June 2013 |publisher=[[Defense Treaty Inspection Readiness Program]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311220936/http://dtirp.dtra.mil/pdfs/npt_status_2009.pdf |archive-date=11 March 2013 }}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جون چار ڀاتي رياستون، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]]، جيڪو &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع ۾ آزاد ٿيو، ڪڏهن به اين پي ٽي تي دستخط نه ڪيو آهن. 

جنهن وقت اين پي ٽي تجويز ڪيو ويو هو، ان وقت 20 سالن اندر 25 کان 30 ايٽمي هٿيار رکڻ واري رياستن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. وڌيڪ عدم پکيڙ جي شروعاتن ۾ نيوڪلير سپلائرز گروپ جي برآمدن تي ڪنٽرول ۽ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي جي ايجنسي]] (&lt;small&gt;IAEA&lt;/small&gt;) جي اضافي پروٽوڪول جي بهتر تصديق جا قدم شامل آهن.

نقاد دليل ڏين ٿا ته اين پي ٽي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي ترغيب کي روڪي نٿو سگهي ۽ آرٽيڪل VI جي تحت گهربل ايٽمي هٿيارن جي خاتمي تي محدود ترقي تي مايوسي جو اظهار ڪن ٿا، جتي پنج تسليم ٿيل ايٽمي هٿيار واري رياستن وٽ اڃا تائين انهن جي گڏيل ذخيري ۾ &lt;small&gt;13,400&lt;/small&gt; وارهيڊ موجود آهن. گڏيل قومن جي عملدارن چيو ته هن رياستن کي ايٽمي هٿيار پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي ري ايڪٽر استعمال ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ انهن جا اختيار گهٽ آهن.&lt;ref name=&quot;bks20112&quot;&gt;[[Benjamin K. Sovacool]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]], pp. 187–190.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;tcr20092&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archive.org/details/nuclearexpresspo0000reed|title=The nuclear express : a political history of the bomb and its proliferation|first=Thomas C.|last=Reed|date=23 June 2009|publisher=Minneapolis : Zenith Press|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;    هن معاهدي جي پٺيان سال &lt;small&gt;1996&lt;/small&gt;ع جو جامع ايٽمي تجربن تي پابندي جو معاهدو ۽ سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع جو ايٽمي هٿيارن تي پابندي جو معاهدو شامل هو.

==پڻ ڏسو==
'''ايٽمي هٿيارن جي ڦهلاء کي روڪڻ جو معاهدو''' (NPT) جي ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ کي روڪڻ بابت هن معاهدي کي &quot;پکيڙ روڪڻ جو معاهدو&quot; (Non-Proliferation Treaty) يا مختصر طور تي اين پي ٽي (NPT) سڏيو ويندو آهي، هڪ عالمي معاهدو آهي. جنهن جو مقصد ايٽمي هٿيارن جي پکيڙ ۽ ترقي کي روڪڻ، ملڪن کي ايٽمي هٿيارن کي مڪمل طور تي ختم/تلف ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ ۽ ايٽمي توانائي جي پرامن استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. 

اهو سال 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ سال 1970ع ۾ هن کي مڪمل طور تي فعال بڻايو ويو. جڏهن ته مئي 1995ع کان هي معاهدو وڌيڪ اثرائتو ٿيو. دنيا جا 191 ملڪ ان جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ [[اتر ڪوريا]] سال 1985ع ۾ هن معاهدي ۾ شامل ٿيو، پر سال 2003ع ۾ ان معاهدي کان دستبردار ٿي ويو.  [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا]] چار ميمبر ملڪ، جن ۾ [[ڀارت|هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[اسرائيل]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان|ڏکڻ سوڊان شامل آهن،]] ڪڏهن به هن معاهدي جا ميمبر نه ٿيا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
{{commons category|Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons}}
* [https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf Nuclear Non-Proliferation Treaty] (PDF) – [[IAEA]]
* [https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons UN Office of Disarmament Affairs NPT section]
* [https://legal.un.org/avl/ha/tnpt/tnpt.html Procedural history, related documents and photos on the ''Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)''] in the Historic Archives of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]
* [https://treaties.unoda.org/t/npt Membership/Signatories]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated Bibliography on the NPT] from the [[Alsos Digital Library for Nuclear Issues]]
* [https://2001-2009.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ Compilation of speeches and papers relevant to NPT Review Cycle], [[U.S. Department of State]]
* [https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 Annotated bibliography for the Nuclear Nonproliferation Treaty] from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Nuclear Non-Proliferation Treaty}}
[[زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو]]
[[زمرو:معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]
[[زمرو:پکيڙ روڪڻ جا معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن جو پکيڙ]] 
[[زمرو:سرد جنگ جا معاهدا]] 
[[زمرو:نيوڪليئر ٽيڪنالاجي معاهدا]] 
[[زمرو:ايٽمي هٿيارن بابت پاليسيون]] 
[[زمرو:هٿيارن جي ڪنٽرول جا معاهدا]]
[[زمرو:سال 1968ع ۾ ختم ٿيندڙ معاهدا]] 
[[زمرو:سوويت يونين جا معاهدا]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:چين]]
[[زمرو:فرانس]]
[[زمرو:افغانستان]] 
[[زمرو:البانيا]] 
[[زمرو:الجزائر]] 
[[زمرو:اندورا]] 
[[زمرو:انگولا]] 
[[زمرو:اينٽيگوا ۽ باربودا]] 
[[زمرو:ارجنٽائن]] 
[[زمرو:آرمينيا]] 
[[زمرو:آسٽريليا]] 
[[زمرو:آسٽريا]] 
[[زمرو:آذربائيجان]] 
[[زمرو:بهاماس]] 
[[زمرو:بحرين]] 
[[زمرو:بنگلاديش]] 
[[زمرو:بارباڊوس]] 
[[زمرو:بيلاروس]] 
[[زمرو:بيليجئم]] 
[[زمرو:بيليز]] 
[[زمرو:جمهوريه ڊاهومي جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڀوٽان]] 
[[زمرو:بوليويا]] 
[[زمرو:بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] 
[[زمرو:بوٽسوانا]] 
[[زمرو:برازيل]] 
[[زمرو:برونائي]] 
[[زمرو:بلغاريا]] 
[[زمرو:برڪينا فاسو]] 
[[زمرو:برونڊي]] 
[[زمرو:کمير جمهوريه جا معاهدا]] 
[[زمرو:ڪيمرون]] 
[[زمرو:ڪيپ وردي]] 
[[زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:چاڊ]] 
[[زمرو:چلي]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين جا معاهدا]] [[زمرو:ڪولمبيا]] 
[[زمرو:ڪوموروس]] 
[[زمرو:جمهوريه ڪانگو]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا]] 
[[زمرو:آئيوري ڪوسٽ]] 
[[زمرو:ڪروشيا]] 
[[زمرو:ڪيوبا]] 
[[زمرو:قبرص]] 
[[زمرو:اتر قبرص]] 
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ڊينمارڪ]] 
[[زمرو:ڊومينيڪا]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ايڪواڊور]] 
[[زمرو:مصر]] 
[[زمرو:ايل سيلويڊور]] 
[[زمرو:استوائي گني جا معاهدا]]
[[زمرو:اريٽيريا]] 
[[زمرو:ايسٽونيا]] 
[[زمرو:ايٿوپيا]] 
[[زمرو:فجي]] 
[[زمرو:فنلينڊ]] 
[[زمرو:فرانس]] 
[[زمرو:گبون]] 
[[زمرو:گيمبيا]] 
[[زمرو:جارجيا]] 
[[زمرو:جرمني]]
[[زمرو:اولهه جرمني جا معاهدا]] 
[[زمرو:اوڀر جرمني جا معاهدا]] 
[[زمرو:گھانا]] 
[[زمرو:يونان]] 
[[زمرو:گريناڊا]] 
[[زمرو:گواتيمالا]] 
[[زمرو:گني]] 
[[زمرو:گيانا]] 
[[زمرو:هيٽي]]
[[زمرو:ويٽيڪن سٽي]]
[[زمرو:هولي سي جا معاهدا]] 
[[زمرو:هونڊورس]] 
[[زمرو:هنگري]] 
[[زمرو:آئس لينڊ]] 
[[زمرو:انڊونيشيا]] 
[[زمرو:ايران]] 
[[زمرو:عراق]] 
[[زمرو:آئرلينڊ]] 
[[زمرو:اٽلي]] 
[[زمرو:جميڪا]] 
[[زمرو:جاپان]] 
[[زمرو:اردن]] 
[[زمرو:قازقستان]] 
[[زمرو:ڪينيا]] 
[[زمرو:ڪيريباتي]] 
[[زمرو:ڪويت]] 
[[زمرو:ڪرغزستان]] 
[[زمرو:لاؤس جي بادشاهت جا معاهدا]] [[زمرو:لٽويا]] 
[[زمرو:لبنان]] 
[[زمرو:ليسوٿو]] 
[[زمرو:لائبيريا]] 
[[زمرو:لبيا]] 
[[زمرو:ليبين عرب جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:ليبين عرب جمهوريه جا معاهدا]] [[زمرو:لٿوينيا]] 
[[زمرو:لڪزمبرگ]] 
[[زمرو:اتر مقدونيا]] 
[[زمرو:مڊگاسڪر]] 
[[زمرو:مالاوي]] 
[[زمرو:ملائيشيا]] 
[[زمرو:مالديپ]] 
[[زمرو:مالٽا]] 
[[زمرو:مارشل ٻيٽ]] 
[[زمرو:موريتانيا]] 
[[زمرو:ماريشس]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو]] 
[[زمرو:مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن جا معاهدا]]
[[زمرو:مولڊووا]] 
[[زمرو:موناڪو]] 
[[زمرو:منگوليا]] 
[[زمرو:مونٽينيگرو]] 
[[زمرو:مراڪش]] 
[[زمرو:موزمبيق]] 
[[زمرو:ميانمار]] 
[[زمرو:نميبيا]] 
[[زمرو:نائورو]] 
[[زمرو:نيپال]] 
[[زمرو:نيدرلينڊز]] 
[[زمرو:نيوزي لينڊ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا]] 
[[زمرو:نائيجر]] 
[[زمرو:نائيجيريا]] 
[[زمرو:ناروي]] 
[[زمرو:اومان]] 
[[زمرو:پالاوو]] 
[[زمرو:پاناما]]
[[زمرو:پاپوا نيو گني]] 
[[زمرو:پيراگوئي]] 
[[زمرو:فلپائن]] 
[[زمرو:پولينڊ]]
[[زمرو:پولش عوامي جمهوريه]] 
[[زمرو:پرتگال]] 
[[زمرو:قطر]] 
[[زمرو:ڏکڻ ڪوريا]] 
[[زمرو:رومانيا]] 
[[زمرو:روانڊا]] 
[[زمرو:سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]] 
[[زمرو:سينٽ لوسيا]] 
[[زمرو:سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] 
[[زمرو:ساموآ]] 
[[زمرو:سان مارينو]] 
[[زمرو:سائو ٽوم ۽ پرنسيپ]] 
[[زمرو:سعودي عرب]] 
[[زمرو:سينيگال]] 
[[زمرو:سربيا]] 
[[زمرو:سربيا ۽ مونٽينيگرو]] 
[[زمرو:سيشليز]] 
[[زمرو:سيرا ليون]] 
[[زمرو:سنگاپور]] 
[[زمرو:سلوواڪيا]] 
[[زمرو:سلووينيا]] 
[[زمرو:سولومن آئيلينڊز]] 
[[زمرو:صوماليا]] 
[[زمرو:ڏکڻ آفريڪا]] 
[[زمرو:اسپين]] 
[[زمرو:سري لنڪا]] 
[[زمرو:سوڊان]] 
[[زمرو:سورينام]] 
[[زمرو:ايسواتني]] 
[[زمرو:سوئيڊن]] 
[[زمرو:شام]] 
[[زمرو:تاجڪستان]] 
[[زمرو:تنزانيا]] 
[[زمرو:ٿائيلينڊ]] 
[[زمرو:اوڀر تيمور]] 
[[زمرو:ٽوگو]] 
[[زمرو:ٽونگا]] 
[[زمرو:تيونس]] 
[[زمرو:ترڪي]] 
[[زمرو:ترڪمانستان]] 
[[زمرو:ٽووالو]] 
[[زمرو:يوگنڊا]] 
[[زمرو:يوڪرين]] 
[[زمرو:گڏيل عرب امارتون]] 
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]] 
[[زمرو:يوراگوئي]] 
[[زمرو:ازبڪستان]] 
[[زمرو:وانواتو]]
[[زمرو:ويٽنام]]
[[زمرو:يمن]] 
[[زمرو:ڏکڻ يمن]] 
[[زمرو:يمن عرب جمهوريه]] 
[[زمرو:زمبيا]] 
[[زمرو:زمبابوي]] 
[[زمرو:عوامي جمهوريه چين]] 
[[زمرو:اروبا تائين وڌايل معاهدا]]
[[زمرو:اروبا]]
[[زمرو:هالينڊ اينٽيلس]] 
[[زمرو:گرين لينڊ]] 
[[زمرو:گرين لينڊ تائين وڌايل معاهدا]] 
[[زمرو:ائگويلا]] 
[[زمرو:برمودا]] 
[[زمرو:ڪيمن ٻيٽ]] 
[[زمرو:فاڪلينڊ ٻيٽ]]
[[زمرو:جبل الطارق]]
[[زمرو:جبرالٽر تائين وڌايل معاهدا]] 
[[زمرو:مونٽسيرٽ]] 
[[زمرو:پٽڪيرن ٻيٽ]] 
[[زمرو:سينٽ هيلينا، ايسنشن ۽ ٽرسٽان دا ڪنها]] 
[[زمرو:ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ]] 
[[زمرو:ترڪس ۽ ڪيڪوس ٻيٽ]] 
[[زمرو:معاهدا برطانوي هانگ ڪانگ تائين وڌايا ويا]]</text>
      <sha1>5jjt18zr8g7wkb62l8uasmtyl7rhdrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايٽمي پکيڙ روڪڻ جو معاهدو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95691</id>
    <revision>
      <id>374757</id>
      <timestamp>2026-04-30T01:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عالمي امن]] [[زمرو:عالمي معاهدا]] [[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]</comment>
      <origin>374757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="j4o5tus3gmq2hb6bd6sm6ivbqxze9yy" xml:space="preserve">[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]
[[زمرو:عالمي امن جا معاهدا]]</text>
      <sha1>j4o5tus3gmq2hb6bd6sm6ivbqxze9yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عالمي امن جا معاهدا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95692</id>
    <revision>
      <id>374758</id>
      <timestamp>2026-04-30T01:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عالمي امن]] [[زمرو:عالمي معاهدا]]</comment>
      <origin>374758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="aymwxskw9ufim3qw053bl4zfwf9w8rt" xml:space="preserve">[[زمرو:عالمي امن]]
[[زمرو:عالمي معاهدا]]</text>
      <sha1>aymwxskw9ufim3qw053bl4zfwf9w8rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:البيروني</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95693</id>
    <revision>
      <id>374778</id>
      <timestamp>2026-04-30T08:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب شخصيتون]]</comment>
      <origin>374778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="2tkjy2a12un4bgbpz77m6p2p3n845by" xml:space="preserve">[[زمرو:جاگرافيدان]]
[[زمرو:عرب شخصيتون]]</text>
      <sha1>2tkjy2a12un4bgbpz77m6p2p3n845by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فتاوىٰ عالمگيري</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95694</id>
    <revision>
      <id>374788</id>
      <timestamp>2026-04-30T08:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:اسلامي ادب]]  [[زمرو:اسلامي ڪتابون]]</comment>
      <origin>374788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="hgu76wkibbjrlazkdbyhvkpbjsbh2z3" xml:space="preserve">[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:اسلامي ادب]] 
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]</text>
      <sha1>hgu76wkibbjrlazkdbyhvkpbjsbh2z3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374789</id>
      <parentid>374788</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T08:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="c8esda0q7zkl8d0ozs5xzxzczka3ro4" xml:space="preserve">[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:اسلامي متن]]</text>
      <sha1>c8esda0q7zkl8d0ozs5xzxzczka3ro4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:حنفي فقه جي ڪتاب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95695</id>
    <revision>
      <id>374791</id>
      <timestamp>2026-04-30T09:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:حنفي فقه]] [[زمرو:اسلامي فقه جي ڪتاب]]  [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:سني متن]] [[زمرو:اسلامي متن]] [[زمرو:قانوني ضابطا]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:فارسي ڪتابون]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:حنفي فقه جي ڪتاب]]  [[زمرو:ڀارت جي قانوني تاريخ]] زمرو:مغليه...</comment>
      <origin>374791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="982" sha1="fpc2v6g6piwtcb79gt5s5o4orekv6m0" xml:space="preserve">[[زمرو:حنفي فقه]]
[[زمرو:اسلامي فقه جي ڪتاب]]

[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:سني متن]]
[[زمرو:اسلامي متن]]
[[زمرو:قانوني ضابطا]]
[[زمرو:مشهور ڪتابون]]
[[زمرو:فارسي ڪتابون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]]
[[زمرو:حنفي فقه جي ڪتاب]]

[[زمرو:ڀارت جي قانوني تاريخ]]
[[زمرو:مغليه دور جي قانوني تاريخ]]
[[زمرو:ڀارتي مذهبي متن]]
[[زمرو:۱۷هين صدي جا ڀارتي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]]
[[زمرو:ڀارتي غير افسانوي ڪتاب]]

[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]
[[زمرو:ڀارتي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارتي ادب]]
[[زمرو:ڀارتي ڪتاب]]
[[زمرو:قانون جي تاريخ]]
[[زمرو:مغليه دور]]
[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:سني متن]]</text>
      <sha1>fpc2v6g6piwtcb79gt5s5o4orekv6m0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374795</id>
      <parentid>374791</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot;[[زمرو:حنفي فقه]] [[زمرو:اسلامي فقه جي ڪتاب]]&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>374795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="47g23ep721ahkp9yxo1srarwfjxcmho" xml:space="preserve">[[زمرو:حنفي فقه]]
[[زمرو:اسلامي فقه جي ڪتاب]]</text>
      <sha1>47g23ep721ahkp9yxo1srarwfjxcmho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اسلامي فقه جي ڪتاب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95696</id>
    <revision>
      <id>374792</id>
      <timestamp>2026-04-30T09:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:اسلامي متن]]</comment>
      <origin>374792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="c8esda0q7zkl8d0ozs5xzxzczka3ro4" xml:space="preserve">[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:اسلامي متن]]</text>
      <sha1>c8esda0q7zkl8d0ozs5xzxzczka3ro4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:حنفي فقه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95697</id>
    <revision>
      <id>374793</id>
      <timestamp>2026-04-30T09:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:سني اسلام]]</comment>
      <origin>374793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="csxh6y76zcse1ktk40g4va9u35m3ys9" xml:space="preserve">[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:سني اسلام]]</text>
      <sha1>csxh6y76zcse1ktk40g4va9u35m3ys9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سني متن</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95698</id>
    <revision>
      <id>374794</id>
      <timestamp>2026-04-30T09:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:سني اسلام]] [[زمرو:اسلامي متن]]</comment>
      <origin>374794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="qzmwg6q2tbuyaesh21tq0ap3548yid5" xml:space="preserve">
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:اسلامي متن]]</text>
      <sha1>qzmwg6q2tbuyaesh21tq0ap3548yid5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قانوني ضابطا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95699</id>
    <revision>
      <id>374796</id>
      <timestamp>2026-04-30T09:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فقه]] [[زمرو:قانون]]</comment>
      <origin>374796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="3yi1x6whlwafzor2hi7pw088bo6ol9o" xml:space="preserve">[[زمرو:فقه]]
[[زمرو:قانون]]</text>
      <sha1>3yi1x6whlwafzor2hi7pw088bo6ol9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374797</id>
      <parentid>374796</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="7k2vvyg0n3nfs4tfhzk9roeog9fk9x2" xml:space="preserve">[[زمرو:فقه]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:اصول]]</text>
      <sha1>7k2vvyg0n3nfs4tfhzk9roeog9fk9x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فقه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95700</id>
    <revision>
      <id>374798</id>
      <timestamp>2026-04-30T09:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قانون]] [[زمرو:اصول]]</comment>
      <origin>374798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="r6r96rf4zaur1vrc37cp75ih61dwaqd" xml:space="preserve">[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:اصول]]</text>
      <sha1>r6r96rf4zaur1vrc37cp75ih61dwaqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڀارت جي قانوني تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95701</id>
    <revision>
      <id>374800</id>
      <timestamp>2026-04-30T09:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] [[زمرو:قانون جي تاريخ]]</comment>
      <origin>374800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="mni3uxc3z4i5w47f5gv0asc90yrug89" xml:space="preserve">[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]
[[زمرو:قانون جي تاريخ]]</text>
      <sha1>mni3uxc3z4i5w47f5gv0asc90yrug89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قانون جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95702</id>
    <revision>
      <id>374801</id>
      <timestamp>2026-04-30T09:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قانون]] [[زمرو:تاريخ]]</comment>
      <origin>374801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="kv2cbr4hsfzhxmeglro8fnzb0egba0f" xml:space="preserve">[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:تاريخ]]</text>
      <sha1>kv2cbr4hsfzhxmeglro8fnzb0egba0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374802</id>
      <parentid>374801</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="lof6pwoncuogh1364qq6b9z8jff1krl" xml:space="preserve">[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:تاريخ]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]


[[زمرو:ڀارتي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارتي ادب]]
[[زمرو:ڀارتي ڪتاب]]

[[زمرو:مغليه دور]]
[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:سني متن]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>lof6pwoncuogh1364qq6b9z8jff1krl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374806</id>
      <parentid>374802</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="kv2cbr4hsfzhxmeglro8fnzb0egba0f" xml:space="preserve">[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:تاريخ]]</text>
      <sha1>kv2cbr4hsfzhxmeglro8fnzb0egba0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374807</id>
      <parentid>374806</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="eyoczh6hwb89jf6zvzyhtkrwixxu7lq" xml:space="preserve">[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]]</text>
      <sha1>eyoczh6hwb89jf6zvzyhtkrwixxu7lq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڀارت جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95703</id>
    <revision>
      <id>374804</id>
      <timestamp>2026-04-30T09:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:هندوستان جي تاريخ]] [[زمرو:هندوستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ]]</comment>
      <origin>374804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="bmane7f0wbghp0k9bd3etl7wn83shfm" xml:space="preserve">[[زمرو:هندوستان جي تاريخ]]
[[زمرو:هندوستان جي تاريخ]]
[[زمرو:تاريخ]]</text>
      <sha1>bmane7f0wbghp0k9bd3etl7wn83shfm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374805</id>
      <parentid>374804</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="ju1v21q551zpaltk8ym5zhux3g8rd8e" xml:space="preserve">[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:هندوستان جي تاريخ]]
[[زمرو:تاريخ]]</text>
      <sha1>ju1v21q551zpaltk8ym5zhux3g8rd8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>374808</id>
      <parentid>374805</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T09:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>374808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="9jybueeeb8qdcf7yncdwur9c0d9iux3" xml:space="preserve">[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:هندوستان جي تاريخ]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>9jybueeeb8qdcf7yncdwur9c0d9iux3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>