وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1817 384731 384364 2026-06-13T02:08:31Z Intisar Ali 8681 /* صحت سھولتن جا انگ اکر */ 384731 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124 }}</ref> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124, 125 }}</ref>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي<ref name="گدواڻي"></ref>.. پنهنجين موجوده حدن اندر، پاڪستان جي هڪ صوبي طور سنڌ 23°35' کان 28°30' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42' کان 71°10' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ايراضي 34.86 ملين ايڪڙ آهي ۽ 1972ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1 ڪروڙ 40 لک هئي<ref name="ArshadIslam1990">{{cite thesis |last=Islam |first=Arshad |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period |degree=Doctor of Philosophy (History) |publisher=Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University |location=Aligarh, India |year=1990 |note=Reproduced by Sani H. Panhwar, 2019|Page=6}}</ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====صحت سھولتن جا انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#BBDEFB;" | اداري جو قسم ! style="background:#BBDEFB;" | تعداد ! style="background:#BBDEFB;" | بستر |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ايم.سي.ايڇ.سي (MCHC) | 121 | 208 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | هوميو ڊسپينسري | 1 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | بنيادي صحت يونٽ (BHU) | 793 | 1,535 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHC) | 128 | 1,323 |} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #8E24AA;" |+ style="background:#8E24AA; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''صحتي افرادي قوت (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | عملو ! style="background:#E1BEE7;" | تعداد |- | ڊاڪٽر / GMO | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | LHV | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليب ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ اسپتالن جو صحتي ڍانچو ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اداري جو قسم ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد ! style="background:#B2DFDB;" | بسترا ! style="background:#B2DFDB;" | ڪل بسترن ۾ حصو ! style="background:#B2DFDB;" | بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#1565C0; width:35.6%; height:18px;"></div> |- | ٻيا صحتي ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#00897B; width:24.5%; height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#C62828; width:14.9%; height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#2E7D32; width:8.3%; height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#EF6C00; width:7.8%; height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#8E24AA; width:5.8%; height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#F9A825; width:2.5%; height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#5D6D7E; width:0.5%; height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C; color:white;" | ڪل ! style="background:#00695C; color:white;" | 2,991 ! style="background:#00695C; color:white;" | 25,507 ! style="background:#00695C; color:white;" | 100٪ ! style="background:#00695C; color:white;" | — |} ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] iew478letrr1vuphwe9r675t6pse6pk 384733 384731 2026-06-13T02:09:41Z Intisar Ali 8681 384733 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124 }}</ref> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124, 125 }}</ref>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي<ref name="گدواڻي"></ref>.. پنهنجين موجوده حدن اندر، پاڪستان جي هڪ صوبي طور سنڌ 23°35' کان 28°30' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42' کان 71°10' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ايراضي 34.86 ملين ايڪڙ آهي ۽ 1972ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1 ڪروڙ 40 لک هئي<ref name="ArshadIslam1990">{{cite thesis |last=Islam |first=Arshad |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period |degree=Doctor of Philosophy (History) |publisher=Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University |location=Aligarh, India |year=1990 |note=Reproduced by Sani H. Panhwar, 2019|Page=6}}</ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====صحت سھولتن جا انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#BBDEFB;" | اداري جو قسم ! style="background:#BBDEFB;" | تعداد ! style="background:#BBDEFB;" | بستر |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ايم.سي.ايڇ.سي (MCHC) | 121 | 208 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | هوميو ڊسپينسري | 1 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | بنيادي صحت يونٽ (BHU) | 793 | 1,535 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHC) | 128 | 1,323 |} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #8E24AA;" |+ style="background:#8E24AA; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''صحتي افرادي قوت (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | عملو ! style="background:#E1BEE7;" | تعداد |- | ڊاڪٽر / GMO | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | LHV | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليب ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ اسپتالن جو صحتي ڍانچو ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اداري جو قسم ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد ! style="background:#B2DFDB;" | بسترا ! style="background:#B2DFDB;" | ڪل بسترن ۾ حصو ! style="background:#B2DFDB;" | بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#1565C0; width:35.6%; height:18px;"></div> |- | ٻيا صحتي ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#00897B; width:24.5%; height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#C62828; width:14.9%; height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#2E7D32; width:8.3%; height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#EF6C00; width:7.8%; height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#8E24AA; width:5.8%; height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#F9A825; width:2.5%; height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#5D6D7E; width:0.5%; height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C; color:white;" | ڪل ! style="background:#00695C; color:white;" | 2,991 ! style="background:#00695C; color:white;" | 25,507 ! style="background:#00695C; color:white;" | 100٪ ! style="background:#00695C; color:white;" | — |} ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] flk5ocue0rs0sqz8ly5nv0wvnqwgpp7 0 2518 384828 384424 2026-06-13T09:26:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384828 wikitext text/x-wiki {{Infobox ecoregion |name = ٿر جو ريگستان<br /><small>عظيم ڏکڻ ايشيائي ريگستان</small> |image = Thar women.jpg |image_size = |image_alt = |caption = ٿر ۾ عورتون ڪم ڪندي |map = Ecoregion IM1304.png |map_size = |map_alt = |map_caption = ٿر ريگستان جي ماحولياتي علائقي جو نقشو |ecozone = [[انڊوملايا حياتياتي خطو]] |biome = [[ريگستان ۽ خشڪ جھاڙين وارا علائقا]] |animals = |bird_species = |mammal_species = |border = [[اتر-اولهندي ڪنڊيدار ٻيلن جا علائقا]] |border1 = [[ڪڇ جو رڻ]] لوڻياٺي دلدل |area = 264091<ref name="Mares">{{cite book|title=Encyclopedia of Deserts|year=1999|isbn=978-0-80613-146-7|publisher=[[اوڪلاهوما يونيورسٽي پريس]]|editor=Michael A. Mares, Oklahoma Museum of Natural History|pages=291–292}}</ref> |country = هندستان |country1 = پاڪستان |state = هندستان: [[راجستان]] |state2 = [[گجرات]] |state3 = [[هرياڻا]] |state4 = [[ڀارت جو پنجاب|پنجاب]] |state5 = <br />پاڪستان: [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |state6 = [[سنڌ]] |region_type = هندستان جون رياستون ۽ پاڪستان جا صوبا |elevation = |geology = |seas = |rivers = |climate = [[ريگستاني آبهوا|ريگستاني]] |soil = |conservation = خطري هيٺ<ref name="wwf">{{WWF ecoregion|id=im1304|name=Thar Desert}}</ref> |global200 = |habitat_loss = |habitat_loss_ref = |area = 264091 |coordinates = {{Coord|27|N|71|E|display=inline,title}} |protected = 41,833 km² (15.8) |protected_ref = <ref>{{cite journal |first1=Eric |last1=Dinerstein |first2=David |last2=Olson |first3=Anup |last3=Joshi |first4=Carly |last4=Vynne |first5=Neil D. |last5=Burgess |display-authors=2 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 [Supplemental material 2 table S1b] |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmid=28608869 |pmc=5451287 }}</ref> }} {{Infobox valley | other_name = ڏکڻ ايشيا جو رڻپٽ | photo = Thar desert Rajasthan India.jpg | photo_caption = ڀارت جي رياست راجسٿان ۾ ٿر رڻپٽ <!-- MAP --> | map = | map_image = Thar Desert satellite.jpg | map_caption = [[ناسا]] جي سيارچي جي نڪتل تصوير ۾ پاڪ ڀارت سرحد جي ٻنھي پاسن تي واقع ٿر جو رڻپٽ <!-- Location --> | location = | country = {{Flag|India}} (85%) | country1 = {{Flag|Pakistan}} (15%) | state_type = | state = | state1 = | state2 = | state3 = | region_type = | region = | region1 = | parent = | relief = | label = | label_position = | coordinates = | coordinates_ref = <!-- Statistics --> | elevation = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | length = | length_mi = | length_km = | length_orientation = | length_note = | width = | width_mi = | width_km = | width_orientation = | width_note = | area = | area_mi2 = | area_km2 = 200000 | depth = | depth_ft = | depth_m = | type = | age = | border = | topo = | traversed = | river = <!-- Below --> | footnotes = | embed = }} '''ٿر جو رڻپٽ'''، '''ٿر جو ريگستان'''، ( اردو: '''صحرائے تھر''') (انگریزی:'''Thar Desert'''):ھي ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان وڏو رڻپٽ يا بيابان آهي ۽ 2,00,000 لک ھم چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.اھو انڊيا۽ پاڪستان جي سرحد تي واقع آھي ۽ انھن ملڪن جي وچ ۾ هڪ قدرتي سرحد وانگر آهي. ھي دنيا جو ارڙهون وڏو رڻپٽ آهي.ان جو 85 سيڪڙو حصو انڊيا ۾ ۽ 15 سيڪڙو پاڪستان ۾ آهي .<ref name="Sinha1996">Sinha, R. K., Bhatia, S., & Vishnoi, R. (1996). ''Desertification Control and Rangeland Management in the Thar Desert of India''. RALA Report No. 200, pp. 115–123.</ref>انڊيا م ان جي پکيڙ اٽڪل 1,70,000 ھم چورس ڪلوميٽر آهي ۽ پاڪستان ۾ 30,000 ھم چورس ڪلوميٽر آهي.انڊيا ۾ !ي بيابان انڊيا جو ٽوٽل ايراضيءَ جو ڏھون حصو آھي ۽ انڊيا جي رياست راجسٿان جو سٺ سيڪڙو حصو ان رڻپٽ ۾ آهي. بيابان جو راجسٿان کان علاوه باقي حصو انڊيا جي پنجاب، گجرات ، ھريانا ۽ پاڪستان جي پنجاب ۽ سنڌ ۾ آھي.<ref>Sharma, K. K. and S. P. Mehra (2009). The Thar of Rajasthan (India): Ecology and Conservation of a Desert Ecosystem. Chapter 1 in: Sivaperuman, C., Baqri, Q. H., Ramaswamy, G., & Naseema, M. (eds.) Faunal ecology and conservation of the Great Indian Desert. Springer, Berlin Heidelberg.</ref> [[فائل:GreeningdesertTharIndia.jpg|250px|thumb|انڊيا ۾ [[فتح پور شيخاوتي]] ۾ [[جوجابا ٻوٽا]] پوکي سرسبز بنائڻ لاءِ ڪيل ڪوشش.]] ==نالو ۽ مطلب== ٿَرُ جي نالي بابت مختلف محققن ۽ ٻوليءَ جي ماهرن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. عام طور تي ''ٿر'' جي لغوي معنيٰ ''وارياسي زمين'' بيان ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته وڌيڪ وضاحت سان ان مان مراد اهڙي زمين ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ واريءَ جا وڏا دڙا يا ڀٽون موجود هجن.<ref name="autogenerated2">ڪتاب:سير ريگستان؛ ليکڪ: محمد اسماعيل عرساڻي؛ايڊيشن: 1976؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سنڌي ٻوليءَ ۾ ''ٿر'' لفظ کير ڪاڙهي رکڻ کان پوءِ ان جي مٿاڇري تي ڄمندڙ ملائيءَ جي تهه لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="autogenerated2" /> هڪ راءِ موجب ''ٿر'' سنسڪرت جي لفظ ''اسٿل'' يا ''سٿل'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ بيٺل، غير وهندڙ يا خشڪ زمين آهي. هندو روايتن ۾ ''جل'' ۽ ''ٿل'' جا لفظ گڏ استعمال ٿيندا آهن؛ جتي ''جل'' مان مراد پاڻي ۽ ''ٿل'' مان مراد خشڪي هوندي آهي. عام چوڻي آهي ته: ''"جل ٿل ۾ ايشور وسي ٿو."''<ref name="autogenerated2" /> ٻوليءَ جي ارتقا جي لحاظ کان ''اسٿل'' جو اچار بدلجي ''ٿل'' ٿيو. ٿر ۾ رهندڙ ٺڪر، چارڻ ۽ ڪجهه ٻيون قومون اڪثر ''ل'' کي ''ڙ'' سان مٽائي اچارينديون آهن، جيئن ''تلاءُ'' کي ''تڙاءُ'' چون ٿيون. انهيءَ لساني تبديليءَ جي نتيجي ۾ ''ٿل'' مان ''ٿڙ'' ۽ پوءِ ''ٿر'' وجود ۾ آيو. ساڳيءَ طرح ''جل'' مان ''جڙ'' ۽ پوءِ ''جر'' جو لفظ ٺهيو.<ref name="autogenerated2" /> رائچند هريجن ۽ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''ٿر'' جي اشتقاق کي سنسڪرت جي لفظ ''سٿل'' سان ڳنڍين ٿا، جنهن جي معنيٰ خشڪ ملڪ يا اهڙو علائقو آهي، جتي ڪو درياهه نه هجي. سندن خيال موجب ''سٿل'' مان ''ٿل'' ۽ پوءِ ''ٿر'' جو لفظ وجود ۾ آيو.<ref name =" رائچند هريجن1 " >ڪتاب جو نالو؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)؛ مصنف: رائچند هريجن؛ ايڊيشن: چوٿون؛ سال: 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref><ref name =" ڀيرومل " >”سنڌي ٻولي جي تاريخ“؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي.</ref> ٿر کي ''ريگستان'' پڻ سڏيو ويندو آهي. لفظ ''ريگستان'' فارسي ٻوليءَ مان ورتل آهي، جتي ''ريگ'' جي معنيٰ واري ۽ ''ستان'' جي معنيٰ جاءِ يا ملڪ آهي؛ يعني ''واريءَ جو ملڪ''. ڇاڪاڻ⁠تہ هن علائقي ۾ واريءَ جون ڀٽون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. ٿر جا مقامي ماڻهو ڀٽ کي ''ٿري'' چوندا آهن، تنهن ڪري هڪ ٻي راءِ موجب ڀٽن يا ''ٿرين'' سان ڀريل هن علائقي کي ''ٿرين جو ملڪ'' يا ''ٿري جو ملڪ'' سڏيو ويو، جيڪو وقت سان مختصر ٿي ''ٿر'' بڻجي ويو.<ref name =" رائچند هريجن1 " /> == تاريخ == [[File:Map of Vedic India.png|thumb|ويدي دور دوران ٿر ريگستان (نارنگي رنگ ۾)]] ٿر ريگستان مان وچون پٿر جو دور (مڊل پيلئولٿڪ) سان تعلق رکندڙ [[اترين ثقافت]] (ايٽرين ڪلچر) جا پٿريلا اوزار هٿ آيا آهن، جيڪي [[مغرب]] واري علائقي سان منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book|last1=Gwen Robbins Schug, Subhash R. Walimbe|title=A Companion to South Asia in the Past|date=2016|publisher=John Wiley & Sons|page=64|url=https://books.google.com/books?id=7xv-CwAAQBAJ|isbn=978-1-11905-547-1|access-date=6 May 2016}}</ref> [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] تقريباً 3300 ق.م کان 1300 ق.م تائين [[گھاگھر-هاڪڙا درياهه]] جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ترقي ڪئي.<ref>{{cite journal |display-authors=4 |vauthors=Clift PD, Carter A, Giosan L, Durcan J, Duller GA, Macklin MG, Alizai A, Tabrez AR, Danish M, VanLaningham S, Fuller DQ |title=U-Pb zircon dating evidence for a Pleistocene Sarasvati River and capture of the Yamuna River |journal=Geology |volume=40|issue=3 |date=March 2012 |pages=211–214 |issn=0091-7613 |doi=10.1130/G32840.1 |bibcode=2012Geo....40..211C }}</ref><ref>{{cite book |last=Wright |first=Rita P. |author-link=Rita P. Wright |title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society |url=https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ |access-date=29 September 2013 |year=2009 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-57219-4 |page=1}}</ref> تقريباً 1900 ق.م ڌاري سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ [[هند-آريائي قومون]] اتر-اولهه هندستان ڏانهن لڏي آيون ۽ هن علائقي ۾ آباد ٿيڻ لڳيون.{{sfn|Witzel|1995|p=3}}{{sfn|Samuel|2010|p=41}} [[ويدي دور]] (1500 ق.م کان 500 ق.م) دوران مختلف [[رگ ويدي قبيلا]] هن علائقي ۾ رهندا هئا ۽ ڪيترن قبيلن جي اتحاد سان [[ڪُرو بادشاهت]] وجود ۾ آئي، جيڪا سڀ کان قديم ويدي رياست مڃي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|last=Samuel |first=Geoffrey |year=2010 |title=The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century |publisher=[[Cambridge University Press]]|page=48-56}}</ref><ref>{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |year=1995 |title=Early Sanskritization. Origins and Development of the Kuru State |journal=Electronic Journal of Vedic Studies |volume=1 |issue=4 |pages=1–26 |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archive-date=11 June 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |date=11 June 2007 }}</ref> [[هند-گنگا ميدان]] ۾ ٻئي شهري دور کان اڳ [[پينٽيڊ گري ويئر ثقافت]] سان لاڳاپيل ننڍيون آباديون گھاگھر-هاڪڙا ماٿريءَ ۾ قائم ٿيون.<ref>{{cite book|last=Heitzman|first=James|date=31 March 2008|title=The City in South Asia|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-134-28963-9|url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/12 12]–13}}</ref> ٽين صدي ق.م تائين [[موريا سلطنت]] هندستان جي وڏي حصي تي پنهنجي اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ ٿر ريگستان جا ڪجهه علائقا پڻ ان جي حڪومت هيٺ اچي ويا هئا.<ref>{{cite book|last=Thapar|first=Romila|author-link=Romila Thapar|year=1977|title=A History of India. Volume One|publisher=[[Penguin Books]]|page=78}}</ref> عيسوي سن جي پهرين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪُشان سلطنت]] موجوده افغانستان مان وڌندي هندستان جي اتر-اولهندي حصن تائين پهتي.<ref>{{cite book|last1=Loewe|first1=Michael|last2=Shaughnessy|first2=Edward L.|author-link1=Michael Loewe|author-link2=Edward L. Shaughnessy|title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC|url=https://books.google.com/books?id=cHA7Ey0-pbEC|year=1999|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-52147-030-8|access-date=1 November 2013|pages=87–88}}</ref> ٻي صديءَ کان ڇهين صديءَ تائين [[گپتا سلطنت]] ترقي ڪئي ۽ پنجين صديءَ ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جڏهن ان جي حڪومت ۾ موجوده ٿر ريگستان وارو علائقو پڻ شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |title=Gupta dynasty: empire in 4th century |encyclopedia=[[Britannica]] |access-date=16 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330103811/https://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |archive-date=30 March 2010}}</ref> علائقي جي اوڀرئين حصي تي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو]] حڪومت ڪندو رهيو، جنهن کي بعد ۾ اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو، ۽ پوءِ اهو علائقو [[عباسي خلافت]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref>{{cite book|author=Nagendra Kumar Singh|title=Muslim Kingship in India|publisher=Anmol Publications|year=1999|isbn=978-8-126-10436-9|pages=43-45}}</ref><ref>{{cite book|author=Derryl N. Maclean|title=Religion and society in Arab Sindh|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1989|isbn=978-9-004-08551-0|pages=140-143}}</ref> اٺين کان يارهين صدي عيسويءَ تائين علائقي جي اوڀرئين حصي تي [[پرتيهار گهراڻو]] حڪمران رهيو.<ref>{{cite book|title=A History of Rajasthan |first1=Rima |last1=Hooja |publisher=Rupa & Company |year=2006 |pages=274–278}}</ref> يارهين صديءَ ۾ [[محمود غزنوي]] هن علائقي کي [[غزنوي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&q=ghaznavid+mansura&pg=PA6 |title=Economic History of Medieval India, 1200-1500|last=Habib|first=Irfan|date=2011 |publisher=[[Pearson Education]]|isbn=978-8-131-72791-1|page=6}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6lI9AAAAMAAJ&q=ghaznavid+mansura|title=An Observation: Perspective of Pakistan|last=Abdulla|first=Ahmed|date=1987|publisher=Tanzeem Publishers}}</ref> وچئين دور جي پوئين حصي ۾ علائقي جي اولهندي حصي تي مختلف [[راجپوت رياستون]] حڪمران رهيون. اهي رياستون ستين صديءَ جي آخر ۾ قائم ٿيڻ لڳيون ۽ بعد ۾ سياسي اهميت حاصل ڪيائون.<ref>{{cite book|author=Hermann kulke|url=https://books.google.com/books?id=V73N8js5ZgAC|title=A History of India|date=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-32920-0|page=116}}</ref><ref>{{cite book|author=Alain Danielou|author-link=Alain Danielou|url=https://books.google.com/books?id=xlwoDwAAQBAJ|title=A Brief History of India|date=2003|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-59477-794-3|page=87}}</ref><ref>{{cite book|author=Brajadulal Chattopadhyaya|url=https://books.google.com/books?id=21SgAAAAMAAJ|title=Studying Early India: Archaeology, Texts and Historical Issues|date=2006|publisher=Anthem|isbn=978-1-84331-132-4|page=116}}</ref><ref>{{cite book|author=Satish Chandra|author-link=Satish Chandra (historian)|url=https://books.google.com/books?id=XAkVclcWWeUC|title=Historiography, Religion, and State in Medieval India|date=1996|publisher=Har-Anand Publications|page=115}}</ref> علائقي جي اوڀرئين حصي تي يارهين صديءَ کان سورهين صديءَ جي شروعات تائين [[سمو گهراڻو|سمو]] ۽ پوءِ [[سما گهراڻو]] حڪمران رهيا.<ref>{{cite journal |last=Siddiqui |first=Habibullah |title=The Soomras of Sindh: their origin, main characteristics and rule – an overview (general survey) (1025–1351 CE) |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |journal=Literary Conference on Soomra Period in Sindh |archive-date=3 June 2023 |access-date=4 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603002419/https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603002419/https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |date=3 June 2023 }}</ref><ref>{{cite journal |date=2007 |title=The Arab Conquest |journal=International Journal of Dravidian Linguistics |volume=36 |issue=1 |page=91}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |url=https://books.google.com/books?id=D_xtAAAAMAAJ&q=soomra+dynasty |title=History of Pakistan: Pakistan through ages |date=2007 |publisher=Sang-e Meel Publications |isbn=978-9-693-52020-0 |pages=218}}</ref><ref>{{cite book |author1=Census Organization (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=63maAAAAIAAJ&q=yadav+rajputs |title=Population Census of Pakistan, 1972: Larkana |author2=Abdul Latif |publisher=Manager of Publications |year=1976}}</ref><ref>{{cite book |last1=Rapson |first1=Edward James |url=https://books.google.com/books?id=mBNZAAAAYAAJ&q=Samma+ |title=The Cambridge History of India: Turks and Afghans, edited by W. Haig |last2=Haig |first2=Sir Wolseley |last3=Burn |first3=Sir Richard |last4=Dodwell |first4=Henry |date=1965 |publisher=Chand |page=518}}</ref> هن دور ۾ [[مغل سلطنت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران گهراڻن وچ ۾ مسلسل تڪرار رهيا. اهي تڪرار [[ظهير الدين بابر]] جي حملي کان شروع ٿيا، جنهن جي مزاحمت [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوتن ڪئي.<ref>{{cite book |last=Giles Tillotson |url=https://books.google.com/books?id=ApDrAAAAMAAJ |title=Mughal India |date=1991 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14011-854-4 |page=4}}</ref> هي ويڙهون ٻن سون سالن کان وڌيڪ جاري رهيون. ابتدا ۾ ڪو ڌر واضح طور غالب نه ٿي سگهي، پر پندرهين صديءَ جي وچ کان سورهين صديءَ جي آخر تائين مغلن کي برتري حاصل رهي، جڏهن ته مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ راجپوتن ٻيهر پنهنجي اقتدار کي بحال ڪيو.<ref>{{cite book |last=Sharma |first=G.N |url=https://books.google.com/books?id=jIs9AAAAMAAJ |title=Mewar and Mughal Emperors |date=1954 |publisher=S.L Aggarwal |page=42}}</ref><ref>{{cite book |last=Hooja |first=Rima |url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ |title=A History of Rajasthan |date=2005 |publisher=Rupa and company |pages=530–532|isbn=978-8-12911-501-0 }}</ref> اٺارهين صديءَ ۾ [[مرهٽا سلطنت]] علائقي جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Sen |first=S.N |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C |title=An Advanced History of Modern India |date=2010 |publisher=Macmillan |page=11|isbn=978-0-230-32885-3 }}</ref> اوڻيهين صديءَ ۾ هي علائقو [[برطانوي راڄ]] جي بالادستي هيٺ آيو، جتي ڪيترين [[نوابي رياستن]] ۽ مقامي حڪمرانن وچ ۾ اختيار ورهايل هئا.<ref>{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India vol. IV|year=1907|page=60}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان ۽ پاڪستان آزاد رياستن طور وجود ۾ آيا ۽ ٿر ريگستان ٻنهي ملڪن ۾ ورهائجي ويو. ان جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ سرحدي تڪرار پيدا ٿيا.<ref>{{cite book| title=The idea of Pakistan | author=Stephen P. Cohen | author-link=Stephen P. Cohen | year=2004 | isbn=978-0-815-71502-3 | publisher=[[Brookings Institution]]| url=https://books.google.com/books?id=-78yjVybQfkC | page=212}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZdLhnFet4w4C&pg=PA39|title=Remembering Partition: Violence, Nationalism and History in India|last=Pandey|first=Gyanendra|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=978-0-521-00250-9|page=39|access-date=7 September 2017}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Bharadwaj, Prasant|author2=Khwaja, Asim|author3=Mian, Atif|date=30 August 2008|title=The Big March: Migratory Flows after the Partition of India|journal=Economic & Political Weekly|volume=43}}</ref> هندستان ۾ رياستن جي ٻيهر تنظيم کان پوءِ ريگستان جو اوڀر وارو وڏو حصو [[راجستان]] رياست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه حصا [[هرياڻا]]، [[پنجاب (ڀارت)]] ۽ [[گجرات]] ۾ شامل ٿيا.<ref name="Mares"/><ref name="Springer"/><ref>{{cite web |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm |title=Seventh Amendment |work=Indiacode |access-date=19 November 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm |archive-date=1 May 2017}}</ref> ريگستان جو اولهندي ٽيون حصو پاڪستان جي [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب (پاڪستان)]] صوبن جو حصو بڻيو.<ref name="Mares">{{cite book |last=Mares |first=Michael A. |title=Encyclopedia of Deserts |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman, Oklahoma |year=1999 |pages=291–292 |isbn=978-0-80613-146-7 }}</ref><ref name="Springer"/> </ref> 1965ع ۽ 1971ع دوران به هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ٿر واري علائقي مان آباديءَ جي وڌيڪ لڏپلاڻ ٿي. تقريباً 3,500 ماڻهو، جن مان گهڻا مسلمان هئا، هندستان مان پاڪستان لڏي آيا، جڏهن ته هزارين هندو خاندان پاڪستان مان هندستان واري ٿر ۾ منتقل ٿيا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=U7imPH4KVJUC&q=arif+hasan+thar+desert+migration&pg=PA15|title=Migration and Small Towns in Pakistan|last1=Hasan|first1=Arif|last2=Raza|first2=Mansoor|publisher=IIED|year=2009|isbn=978-1-843-69734-3|pages=15–16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://himalmag.com/just-another-border/|title=Not just another border|last=Maini|first=Tridivesh Singh|date=15 August 2012|work=Himal South Asian}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newslens.pk/families-separated-pak-india-border-yearn-see-loved-ones/|title=Families separated by Pak-India border yearn to see their loved ones|last=Arisar|first=Allah Bux|date=6 October 2015|work=News Lens Pakistan|access-date=25 December 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225150022/http://www.newslens.pk/families-separated-pak-india-border-yearn-see-see-loved-ones/|url-status=dead}}</ref> ==جاگرافي== ٿر ريگستان [[ڏک. ايشيا]] جي اتر-اولهندي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جي سرحد جي ٻنهي پاسن تائين پکڙيل آهي. اهو [[صحارا ريگستان|صحارا]]–[[عرب ريگستان]] واري ريگستاني سلسلي جي سڀ کان اوڀرئين توسيع سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Mares"/><ref name="Springer">{{cite book|title=The Indian Paleogene|year=2018|isbn=978-3-31977-443-5|publisher=[[اسپرنگر پبلشنگ]]|editor1=Satish C. Tripathi|editor2=Sunil Bajpai|editor3=Vandana Prasad|pages=152-154}}</ref> هي ريگستان ڪل {{cvt|264091|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جنهن مان {{cvt|195091|km2}} ڀاڱو [[ڀارت]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته باقي حصو [[پاڪستان]] ۾ اچي ٿو. ٿر ريگستان [[ڀارت]] جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ ڇهه سيڪڙو حصو بڻجي ٿو. ان جو وڏو ڀاڱو [[راجستان]] رياست ۾ واقع آهي، جڏهن ته ان جا ڪجهه حصا [[گجرات]]، [[هريانا]] ۽ [[پنجاب (ڀارت)]] تائين به پکڙيل آهن.<ref name="Mares"/><ref name="Springer"/> اولهه طرف هي ريگستان [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب (پاڪستان)]] صوبن تائين وڌي وڃي ٿو.<ref name="Mares"/><ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=K. K. |first2=S. P. |last2=Mehra |title=Faunal Ecology and Conservation of the Great Indian Desert |year=2009 |chapter=The Thar of Rajasthan (India): Ecology and Conservation of a Desert Ecosystem |editor-last=Sivaperuman |editor1-first=C. |editor2-last=Baqri |editor2-first=Q. H. |editor3-last=Ramaswamy |editor3-first=G. |editor4-last=Naseema |editor4-first=M. |publisher=[[اسپرنگر پبلشنگ]] |location=Berlin Heidelberg |pages=1–11 |doi=10.1007/978-3-540-87409-6_1 |isbn=978-3-540-87408-9 }}</ref> ٿر ريگستان جو اتر-اوڀر وارو حصو [[اراولي جبل]] جي سلسلي جي وچ ۾ واقع آهي، جيڪو ان کي اوڀر طرف [[مرڪزي بلنديون (ڀارت)|مرڪزي بلندين]] ۽ [[هند-گنگا ميدان]] کان جدا ڪري ٿو. هي ريگستان اولهه ۽ اتر-اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي جل کڻي آيل ميداني علائقن کان وٺي ڏکڻ ۾ [[وڏو رڻ ڪڇ]] تائين پکڙيل آهي.<ref name="Mares"/> == ابتدا ۽ تشڪيل == {{anchor|برف|ڪبت}} [[File:Sarasvati river.jpg|thumb|upright=0.85|{{harvtxt|Clift et al.|2012}} ۽ {{harvtxt|Khonde et al.|2017}} موجب [[ويدڪ دور]] ۽ موجوده زماني ۾ [[گھاگھر-ھاڪڙا درياهه]] جو وهڪرو.<br/> 1 = قديم درياهه؛ 2 = موجوده درياهه؛ 3 = ٿر ريگستان؛ 4 = قديم سامونڊي ڪنارو؛ 5 = موجوده سامونڊي ڪنارو؛ 6 = موجوده آباديون؛ 7 = سُڪي ويل [[سنڌو ماٿري سڀيتا|هڙپا سڀيتا]] واري هاڪڙا وهڪري جو رستو ۽ هڙپا-کان-اڳ [[ستلج درياهه]] جا قديم وهڪرا]] [[ميسوزوئڪ دور]] (252 کان 66 [[ملين سال اڳ]]) دوران هي علائقو هڪ هيٺاهون [[پيني پلين]] هو، جيڪو اٿل پاڻيءَ هيٺ ڍڪيل هو. [[ڪٽاءُ]] جي عمل سبب ميسوزوئڪ کان پوءِ واري دور (66 کان 2.6 ملين سال اڳ) ۽ ابتدائي [[پلائسٽوسين]] دور (2.6 ملين سال اڳ کان 11,000 سال اڳ) ۾ [[پلي نيشن سطح]] جون ٽي تهون وجود ۾ آيون. جڏهن [[هماليه جبل]] وچ [[مائيوسين]] دور (23.4 کان 5.3 ملين سال اڳ) دوران اُڀريا، تڏهن [[مون سون]] جو نظام به وجود ۾ آيو.<ref name="Springer"/> [[آخري برفاني وڌ ۾ وڌ دور]] (26,000–20,000 سال اڳ) دوران اندازي موجب [[تبتي سطح مرتفع]] تي {{cvt|2400000|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل هڪ وسيع [[برفاني چادر]] موجود هئي.<ref>{{cite journal|first=Matthias|last=Kuhle|year=1998|title=Reconstruction of the 2.4 million km² Late Pleistocene Ice Sheet on the Tibetan Plateau and its Impact on the Global Climate|journal=Quaternary International|volume=45/46|pages=71–108|doi=10.1016/S1040-6182(97)00008-6|bibcode=1998QuInt..45...71K}}</ref><ref>{{cite book|last=Kuhle|first=M|year=2004|chapter=The High Glacial (Last Ice Age and LGM) ice cover in High and Central Asia|title=Development in Quaternary Science 2c (Quaternary Glaciation – Extent and Chronology, Part III: South America, Asia, Africa, Australia, Antarctica)|editor1-last=Ehlers|editor1-first=J.|editor2-last=Gibbard|editor2-first=P.L.|pages=175–99}}</ref><ref name=K1999>{{cite journal|last=Kuhle|first=M.|year=1999|journal=GeoJournal|volume=47|issue=1–2|title=Tibet and High Asia V. Results of Investigations into High Mountain Geomorphology, Paleo-Glaciology and Climatology of the Pleistocene|pages=3–276|doi=10.1023/A:1007039510460| s2cid=128089823}}</ref> گهٽ [[ويڪرائي ڦاڪ]] واري هن برفاني چادر [[شعاعي اثر]] تي نمايان اثر وڌو ۽ وڌيڪ ويڪرائي ڦاڪن تي موجود برف جي ڀيٽ ۾ في ايراضي گهٽ ۾ گهٽ چار ڀيرا وڌيڪ [[شمسي شعاعون]] خلا ڏانهن موٽايون، جنهن سبب ان دور ۾ مٿئين فضا ۾ وڌيڪ ٿڌ پيدا ٿي.<ref>{{cite journal|last=Kuhle|first=M.|year=1988|title=The Pleistocene Glaciation of Tibet and the Onset of Ice Ages – An Autocycle Hypothesis|journal=GeoJournal|volume=17|issue=4|id=Tibet and High-Asia I. Results of the Sino-German Joint Expeditions (I)|pages=581–96|doi=10.1007/BF00209444| s2cid=129234912 }}</ref> زمين جي گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ [[حرارتي گهٽ دٻاءُ]] جي غيرموجودگيءَ ڪري [[ڀارتي ننڍي کنڊ]] تي مون سون قائم نه رهيو. مون سون جي انهيءَ غيرموجودگيءَ سبب [[صحارا]] واري علائقي ۾ وسيع [[پلويئل]] برساتون ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ اوڀر طرف [[عرب سمنڊ]] ۾ وڌيڪ مٽي جمع ٿي. انهيءَ تبديليءَ [[حياتي علائقن]] تي به اثر وڌو ۽ ڪيترن جانورن پنهنجي رهائش تبديل ڪئي، جن مان [[جاوان روسا]] هرڻ جو [[ڀارت]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ هڪ مثال آهي.<ref>{{cite journal|first=Matthias|last=Kuhle|year=2001|title=The Tibetan Ice Sheet; its Impact on the Palaeomonsoon and Relation to the Earth's Orbital Variations|journal=Polarforschung|volume=71|pages=1–13|issue=1/2}}</ref> {{anchor|Sarasvati|Saraswati|IVC}} [[اراولي جبلن]] جو سلسلو ابتدائي [[هولوسين]] دور (11,700 سال اڳ) دوران تيزيءَ سان اُڀريو ۽ نمايان اوچائيءَ تائين پهتو.<ref name="Springer"/> 10,000 کان 8,000 سال اڳ جي وچ ۾ [[گھاگھر-ھاڪڙا درياهه]] جو هڪ وهڪرو، جنهن کي قديم [[سرسوتي درياهه]] سان سڃاتو وڃي ٿو، [[ستلج درياهه]] سان سنگم کان پوءِ [[نارا ندي]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو، جيڪا [[سنڌو درياهه]] جي ڊيلٽا جي هڪ [[ورهائيدڙ وهڪري]] هئي، پر پوءِ هن پنهنجو رخ تبديل ڪري ڇڏيو. اراولي جبلن جي اُڀار سبب علائقي جي آبي نظام ۾ تبديليون آيون ۽ [[يمنا درياهه]] ذريعي وهندڙ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته گھاگھر-ھاڪڙا نظام جي مٿئين وهڪرن تائين پاڻيءَ جي رسائي گهٽجي وئي.<ref name="Springer"/> انهيءَ تبديليءَ کان پوءِ گھاگھر-ھاڪڙا رڳو مون سون تي ڀاڙيندڙ درياهن جو نظام رهجي ويو، جيڪو هاڻي سمنڊ تائين نه پهچندو هو ۽ آخرڪار ٿر ريگستان ۾ ختم ٿي ويندو هو.{{sfn|Giosan et al.|2012}}{{sfn|Maemoku|Shitaoka|Nagatomo|Yagi|2013}}{{sfn|Clift et al.|2012}}{{sfn|Singh et al.|2017}} لڳ ڀڳ 4,500 کان 5,000 سال اڳ، جڏهن هن نظام کي پاڻي فراهم ڪندڙ مون سون وڌيڪ ڪمزور ٿيڻ لڳا ۽ اراولي جبل اوڀر کان ايندڙ مون سون هوائن کي روڪڻ لڳا، تڏهن علائقو آهستي آهستي وڌيڪ [[خشڪائي]] ڏانهن وڌڻ لڳو. [[سنڌو ماٿري سڀيتا]] هن علائقي ۾ وڏي ترقي ڪئي هئي،{{sfn|Giosan et al.|2012}}{{sfn|Clift et al.|2012}}{{sfn|Singh et al.|2017}}{{refn|group=lower-alpha|عام طور قبوليل راءِ جي ابتڙ، {{harvtxt|Chatterjee|Ray|Shukla|Pande|2019}} جو خيال آهي ته هي درياهه 4,500 سال اڳ تائين دائمي وهڪرو برقرار رکيو.}} ۽ درياهي نظام جي ڪنارن سان گڏ ڪيتريون ئي آباديون قائم هيون.{{sfn|Sankaran|1999}}<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=94098|title=Mythical Saraswati River|work=[[Press Information Bureau]]|date=20 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009182551/http://pib.nic.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=94098 |archive-date=9 October 2016}}</ref> جڏهن مون سون وڌيڪ ڪمزور ٿيا ته سُڪي ويل هاڪڙا هڪ موسمي درياهه بڻجي ويو ۽ شهري هڙپا سڀيتا زوال پذير ٿي ننڍين زرعي آبادين تائين محدود ٿي وئي.{{sfn|Giosan et al.|2012}}{{refn|group=lower-alpha|name="Giosan"|{{harvtxt|Giosan et al.|2012}}: * "اڳوڻين مفروضن جي ابتڙ، جن موجب هڪ وڏو هماليائي درياهه، جيڪو برفاني گليشيئرن جي پاڻيءَ سان وهندو هو ۽ جنهن کي ڪن محققن افسانوي سرسوتي درياهه سان سڃاتو آهي، سنڌو ۽ گنگا جي ماٿرين جي وچ واري هڙپائي مرڪزي علائقي کي پاڻي فراهم ڪندو هو، اسان ڏيکاريو آهي ته هولوسين دور دوران اتي رڳو مون سون جي برساتن تي ڀاڙيندڙ درياهه ئي سرگرم هئا." * "ڪيترين ئي قياس آرائين موجب گھاگھر-هاڪڙا درياهي نظام، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن گم ٿيل افسانوي سرسوتي درياهه سان سڃاتو ويو آهي (مثال طور 4، 5، 7 ۽ 19)، هڪ وڏو هماليائي درياهه هو، جيڪو گليشيئرن جي پاڻيءَ سان وهندو هو. هن درياهه جا ممڪن سرچشما يمنا درياهه، ستلج درياهه يا اهي ٻئي درياهه ٿي سگهن ٿا. بهرحال، سنڌو ۽ گنگا جي وچ واري علائقي ۾ وڏي پيماني تي درياهي ڪٽاءُ جي غيرموجودگي ثابت ڪري ٿي ته هولوسين دور دوران گھاگھر-هاڪڙا علائقي مان اهڙا وڏا گليشيئرن تي ڀاڙيندڙ درياهه نه وهندا هئا." * "موجوده گھاگھر-هاڪڙا ماٿري ۽ ان جا معاون درياهه هن وقت سُڪا پيا آهن يا موسمي وهڪرن تائين محدود آهن. تنهن هوندي به شهري هڙپائي دور دوران هن علائقي ۾ درياهن جي سرگرميءَ بابت ڪو شڪ ناهي. اسان پاڪستان جي فورٽ عباس واري هنڌ تان لڳ ڀڳ 5,400 سال پراڻا وارياسي درياهي ذخيرا هٿ ڪيا (SI Text)، ۽ ڀارت ۾ گھاگھر-هاڪڙا جي مٿئين وچ واري علائقي بابت تازي تحقيق (33) پڻ هولوسين دور جي لڳ ڀڳ 4,300 سال پراڻين درياهي واريءَ واريون ناليون ظاهر ڪيون آهن. هن مٿئين علائقي ۾ نفيس ٻوڏي ميدانن جا ذخيرا ديرين هڙپائي دور جي پڄاڻيءَ تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,900 سال اڳ تائين، جمع ٿيندا رهيا (33) (شڪل 2B). رسوبن جي اها وسيع درياهي ورڇ ظاهر ڪري ٿي ته هولوسين جي ابتدائي دور ۾ قابلِ اعتماد مون سون برساتون دائمي درياهن کي برقرار رکڻ لاءِ ڪافي هيون، ۽ اهو پڻ واضح ڪري ٿي ته هڙپائي آباديون گھاگھر-هاڪڙا نظام جي سڄي علائقي ۾ ڪنهن به گليشيئرن تي ڀاڙيندڙ درياهه جي موجودگي کان سواءِ به ڪيئن ترقي ڪري سگهيون."." {{harvtxt|Valdiya|2013}} هن موقف سان اختلاف ڪندي دليل ڏئي ٿو ته هي 3,700 کان 2,500 سال اڳ تائين هڪ وڏو دائمي درياهه هو، جيڪو اوچن جبلن مان نڪرندو هو. {{harvtxt|Giosan|Clift|Macklin|Fuller|2013}} بعد ۾ انهن دليلن جو جواب ڏيندي انهن کي رد ڪيو.}}{{sfn|Clift et al.|2012}}{{sfn|Maemoku|Shitaoka|Nagatomo|Yagi|2013}}{{sfn|Singh et al.|2017}} وقت سان گڏ، هوائن وسيلي آندل [[رسوب]] درياهي ميداني علائقن ۽ سامونڊي ڪنارن تان منتقل ٿي جمع ٿيندا رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ واريءَ جا وڏا ذخيرا ٺهيا ۽ ٿر ريگستان جي موجوده صورت وجود ۾ آئي.<ref name="Springer"/> == زميني بناوت ۽ ارضيات == [[File:Thar Desert satellite.jpg|thumb|upright|ٿر ريگستان جو زميني بناوت وارو نقشو]] ٿر ريگستان جو اوڀر وارو حصو، جيڪو [[اراولي جبلن]] جي اولهندي دامن ۾ واقع آهي، هيٺاهين اوچائيءَ وارن ڪٽيل ٽڪرين سان ٽٽل وارياسي ميدانن تي مشتمل آهي. هي علائقو اراولي جبلن تائين پهچندي لڳ ڀڳ {{cvt|325|m}} اوچائيءَ تائين بلند ٿي وڃي ٿو، جڏهن ته اراولي سلسلو اڳتي هلي وچ هندستان جي سطح مرتفع سان ملي وڃي ٿو. وارياسا ميدان اولهه طرف پکڙيل آهن، جتي [[ڀارت-پاڪستان سرحد]] وٽ اوچائي گهٽجي لڳ ڀڳ {{cvt|150|m}} رهجي وڃي ٿي.<ref name="Mares"/> ريگستان جو وڏو حصو [[واريءَ جا دڙا|واريءَ جي دڙن]] سان ڍڪيل آهي، جيڪي هوائن وسيلي اڏامندڙ واريءَ جي گڏجڻ سبب ٺهن ٿا. هي واري اصل ۾ آبرفتي ميدانن جي [[رسوب]] مٿان جمع ٿيندي رهي آهي. مون سون جي شروعات کان اڳ هر سال لڳندڙ تيز هوائن سبب هي واري تمام گهڻي حرڪت ڪندڙ آهي.<ref>{{cite book |last=Laity |first=J. J. |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=wtAbzLLTcwcC&pg=PA30 |title=Deserts and Desert Environments |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-44430-074-1 |page=30 }}</ref><ref name="Geo">{{cite book|title=Records of the Geological Survey of India|volume=8-10|year=1875|publisher=[[Geological Survey of India]]|pages=19-20}}</ref> ريگستان جي بنيادي پٿريلي بناوت جو وڏو حصو [[آتش فشاني چٽان|آتش فشاني]] ۽ [[دگرگون چٽان|دگرگون چٽانن]] تي مشتمل آهي.<ref name="Mares"/> علائقي جي ارضياتي جوڙجڪ مختلف حصن ۾ هڪجهڙي نه آهي. سڀ کان قديم چٽانون ڏکڻ ۾ [[بارمير ضلعو|بارمير]] واري علائقي ۾ ملن ٿيون، جيڪي [[فيلسائيٽ]] تي مشتمل [[آتش فشاني چٽانن]] مان ٺهيل آهن. [[پوکرڻ]] واري علائقي ۾ مختلف رنگن جون [[شيل]] چٽانون موجود آهن، جن جي سختي به مختلف آهي. [[جوڌپور]] جي ڏکڻ ۾ هلڪي رنگ جون [[بلوري واري پٿر|بلوري واري پٿر جون چٽانون]] ملن ٿيون، جيڪي بنيادي طور [[ڪوارٽز]] تي مشتمل آهن. [[بالمير]] جي اوڀر ۾ ۽ [[جيسلمير]] جي اوڀر ۽ اتر ۾ [[جوراسڪ دور]] (201.4 کان 143.1 ملين سال اڳ) سان تعلق رکندڙ [[فاسل]] رکندڙ واري پٿر جون چٽانون ملن ٿيون. جيسلمير واري علائقي ۾ هيٺيان واري پٿر جا تهه مٿان وري واري پٿر ۽ [[چونائي پٿر]] جي تهن سان ڍڪيل آهن، جن ۾ پڻ بيشمار فاسل موجود آهن. اهي پٿر وڏي پيماني تي تعميراتي مواد طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. جيسلمير جي اولهه ۽ اتر-اولهه طرف هڪ اهڙو پٽو موجود آهي، جتي ڪاري رنگ جون [[ڪيلشيم]] واريون واري پٿر جون چٽانون ملن ٿيون. انهن جي مٿان ڳاڙهي رنگ جي واري پٿر جو تهه موجود هوندو آهي ۽ وچ وچ ۾ پيلي رنگ جي [[ايمونائيٽ]] فاسل رکندڙ چٽانون پڻ ملنديون آهن.<ref name="Geo"/> == آبهوا ۽ آبي نظام == [[File:Johad.JPG|thumb|برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ٽانڪو]]]] [[File:Dunes, Désert du Thar.jpg|thumb|ٿر ريگستان ۾ واريءَ جا دڙا]] هي علائقو [[ريگستاني آبهوا]] رکي ٿو. اونهاري جي مهينن، يعني اپريل کان جون تائين، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|40-42|C}} ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|23-27|C}} جي وچ ۾ هوندو آهي. سخت اونهاري دوران وڌ ۾ وڌ گرمي پد اڪثر {{cvt|50|C}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. سياري جي مهينن، يعني ڊسمبر کان فيبروري تائين، گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|-2|C}} تائين ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|18-24|C}} ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|3.5-10|C}} جي وچ ۾ رهندو آهي.<ref name="Mares"/> علائقي ۾ برسات جو وڏو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ايندڙ ڏکڻ-اولهندي مون سون وسيلي پوي ٿو.<ref name="Mares"/> سراسري سالياني برسات {{cvt|100-300|mm}} جي وچ ۾ هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري جولاءِ کان سيپٽمبر تائين هلندڙ مختصر مون سون واري موسم دوران پوي ٿي.<ref name="Mares"/><ref name="Sinha199">{{cite journal |last1=Sinha |first1=R. K. |last2=Bhatia |first2=S. |last3=Vishnoi |first3=R. |name-list-style=amp |year=1996 |title=Desertification control and rangeland management in the Thar desert of India |journal=RALA Report |pages=115–123 }}</ref> برسات جي ورڇ سالن جي لحاظ کان پڻ نمايان تبديلي ڏيکاري ٿي.<ref name="Mares"/> اوڀر وارا نيم خشڪ علائقا نسبتاً گهٽ وارياسي دڙا رکن ٿا ۽ انهن ۾ ڪجهه وڌيڪ برسات پوي ٿي.<ref>{{cite book|author1=Sharma, K. K.|author2=S. Kulshreshtha|author3=A. R. Rahmani|year=2013|title=Faunal Heritage of Rajasthan, India: General Background and Ecology of Vertebrates|publisher=[[Springer Publishing]]}}</ref> هن علائقي ۾ [[زيرزميني پاڻي]] جي سطح عام طور {{cvt|10-40|m}} جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن ته پاڻي گهڻو ڪري کارو يا نيم کارو هوندو آهي.<ref name="Mares"/> علائقي جو نيڪال هڪ ننڍڙي اندروني دريائي نظام وسيلي ٿئي ٿو. [[لُوني درياهه]] ريگستان جو سڀ کان ڊگهو ۽ اهم درياهه آهي.<ref>{{cite journal|last1=Carling|first1=Paul A.|last2=Leclair|first2=Suzanne F.|date=2018-07-16|title=Alluvial stratification styles in a large, flash-flood influenced dryland river: The Luni River, Thar Desert, north-west India|journal=Sedimentology|volume=66|issue=1|pages=102–128|doi=10.1111/sed.12487|issn=0037-0746|doi-access=free}}</ref> لوني درياهه جي نظام سان لاڳاپيل ٻين ننڍن درياهن ۾ [[باندي درياهه|باندي]]، [[گھاگھر درياهه|گھاگھر]]، [[گُهييا درياهه|گُهييا]]، [[جاوائي درياهه|جاوائي]]، [[جوجري درياهه|جوجري]]، [[ليلاڙي درياهه|ليلاڙي]] ۽ [[سُڪري درياهه|سُڪري]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Jain |first1=Sharad K. |url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&q=Bandi&pg=PA747 |title=Hydrology and Water Resources of India |last2=Agarwal |first2=Pushpendra K. |last3=Singh |first3=Vijay P. |year=2007 |publisher=[[Springer Publishing]] |isbn=978-1-40205-180-7 |page=747}}</ref> ريگستان ۾ ڪيترائي بند حوضي وارا کارا ڍنڍي نظام موجود آهن، جن ۾ [[سامڀر ڍنڍ]]، [[کاراڳوڙا]]، [[ديدواڻا]]، [[پچپدرا ڍنڍ]] ۽ [[ڦلوڊي]] شامل آهن. اهي ڍنڍون مون سون جي برساتن دوران پاڻي گڏ ڪن ٿيون ۽ خشڪ موسم ۾ آهستي آهستي ٻاڦ بڻجي ختم ٿينديون آهن. انهن ڍنڍن جي لوڻياٺ جو بنيادي ذريعو علائقي جي ڀرپاسي موجود چٽانن جي قدرتي ڀڃ ڊاهه آهي.<ref>{{cite journal |last1=Ramesh |first1=R. |last2=Jani |first2=R. A. |last3=Bhushan |first3=R. |name-list-style=amp |year=1993 |title=Stable isotopic evidence for the origin of salt lakes in the Thar desert |journal=Journal of Arid Environments |volume=25 |issue=1 |pages=117–123 |doi=10.1006/jare.1993.1047 |bibcode=1993JArEn..25..117R }}</ref> {{cvt|649|km}} ڊگهو [[اندرا گانڌي واهه]]، جيڪو [[سنڌو درياهه نظام]] مان پاڻي کڻي اچي ٿو، آبپاشي ۽ پيئڻ جي پاڻي جو هڪ اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indira-Gandhi-Canal|title=Indira Gandhi Canal|work=[[Britannica]]|access-date=1 June 2025}}</ref> برساتي پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ مقامي طور تي [[ٽوبا]]، [[جوهڙ]] ۽ [[ٽانڪا]] نالي پاڻي جا ذخيرا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Mares"/><ref>{{cite web|author1=Amanda Suutari|author2=Gerry Marten|url=http://www.ecotippingpoints.org/our-stories/indepth/india-rajasthan-rainwater-harvest-restoration-groundwater-johad.html|title=Water Warriors: Rainwater Harvesting to Replenish Underground Water|date=June 2015|work=Eco tipping point|access-date=1 June 2017}}</ref><ref>{{cite journal|title=Rainwater harvesting in rural India - taankas in the Thar Desert|author=Megan Konar|author-link=Megan Konar|journal=Waterlines|volume=25|issue=4|date=April 2007|pages=22-24}}</ref> == آبادي ۽ معيشت == [[File:Désert-du-Thar.jpg|thumb|[[جيسلمير]] ڀرسان ٿر جي قبيلائي آبادي]] {{Main|ٿري ماڻهو}} [[ٿري ماڻهو]] هن علائقي جا مقامي ۽ اصل رهاڪو آهن.<ref>{{cite book |last1=Gambier |first1=Yves |last2=Stecconi |first2=Ubaldo |title=A World Atlas of Translation |date=15 February 2019 |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-9-027-26296-7 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=5meEDwAAQBAJ&dq=Thari+language+in+rajasthan&pg=PA137 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Frawley |first1=William J. |title=International Encyclopedia of Linguistics |date=1 May 2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-199-77178-3 |page=291 |url=https://books.google.com/books?id=6ftQEAAAQBAJ&dq=Dhatki+language+in+India&pg=PA291 }}</ref> ٿر ريگستان دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارو ريگستان آهي، جتي آباديءَ جي ڪثافت تقريباً 83 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite report|editor=Singh, P|year=2007|url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/tf11_grass.pdf|title=Report of the Task Force on Grasslands and Deserts|archive-url=https://web.archive.org/web/20111210071534/http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/tf11_grass.pdf |archive-date=10 December 2011|publisher=[[Government of India]]}}</ref> هتي جا رهواسي مختلف مذهبن سان تعلق رکن ٿا، جن ۾ [[هندو]] ۽ [[مسلمان]] شامل آهن، ۽ اهي مختلف نسلي ۽ سماجي گروهن سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/856630/thar-desert-is-an-oasis-of-inter-religious-harmony-in-pakistan-it-must-not-be-destroyed|title=Thar desert is an oasis of inter-religious harmony in Pakistan. It must not be destroyed|date=7 November 2017|access-date=1 June 2025|work=Scroll.in}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1167315|title=Mithi: Where a Hindu fasts and a Muslim does not slaughter cows|last=Raza|first=Hassan|date=5 March 2012|work=Dawn|access-date=1 June 2023}}</ref> هتي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[راجستاني ٻوليون]] آهن، جن مان مرڪزي ۽ اوڀرئين حصن ۾ [[مارواڙي ٻولي]]، ڏکڻ-اولهه ۾ [[سنڌي ٻولي]] ۽ اتر-اولهه وارن علائقن ۾ [[لهندا ٻولي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="Brit">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thar-Desert|title=Thar Desert|work=[[Britannica]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref>{{cite report|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|title=Census Data 2011|publisher=[[Government of India]] |access-date=11 December 2014}}</ref> [[File:House in the Thar.JPG|thumb|ٿر ريگستان ۾ جھوپڙيون]] گهڻا ماڻهو سخت ريگستاني ماحول ۾ ڳوٺاڻين ۽ خانه بدوش برادرين جي صورت ۾ زندگي گذارين ٿا.<ref name="Brit"/> عام رهائش ننڍين جھوپڙين تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي سلينڊر نما ماکيءَ جي ڇتري جهڙي بناوت رکنديون آهن ۽ مٿان مخروطي ڇپري سان ڍڪيل هونديون آهن.<ref name="People">{{cite book|title=Sindhi Society and Culture|author=Ghulam Ali|year=2010|publisher=Culture Department, Government of Sindh|page=183}}</ref> اهي جھوپڙيون ننڍن غيرمنظم جٿن جي صورت ۾ تعمير ڪيون وينديون آهن، پر رازداريءَ جو ايترو خيال رکيو ويندو آهي جو پاڙيسري جھوپڙين جا دروازا هڪٻئي جي سامهون نه هوندا آهن.<ref>{{cite book|title=Traditional Buildings: A Global Survey of Structural Forms and Cultural Functions|author=Allen Noble|year=2009|isbn=978-0-857-73902-5|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|page=273}}</ref> مستقل آبادين ۾ رهندڙ وچولي طبقي جا ماڻهو اڪثر هڪ ماڙ وارن گهرن ۾ رهن ٿا، جن ۾ وڏا مستطيل صحن ۽ ويڪرا [[ورانڊا]] هوندا آهن. انهن گهرن جي اڏاوت لاءِ مقامي ڪاٺ مان تيار ٿيل ڍانچا استعمال ڪيا ويندا آهن، جن کي مٿان خاص قسم جي مٽيءَ سان ليپيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://wzccindia.com/sam-hut-thar-desert-rajasthan/#|title=Sam hut|work=[[Government of India]]|access-date=1 June 2025}}</ref> ''[[Prosopis cineraria]]'' (کيجڙي) جو وڻ اعليٰ معيار جي ٻارڻ ۽ تعميراتي ڪاٺ مهيا ڪري ٿو. ان جون پاڙون [[نائيٽروجن تثبيت]] ۾ مدد ڏين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ فصلن جي پيداوار وڌي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.ecoworld.com/Home/Articles2.cfm?TID=341|title=Arid Agriculture: State-of-the-Art Agro-Forestry vs. Deserts on the March|archive-url=https://web.archive.org/web/20061219083939/http://www.ecoworld.com/Home/Articles2.cfm?TID=341 |archive-date=19 December 2006 |work=Eco World |date=14 August 2003|access-date=1 June 2012}}</ref> پاڻيءَ جي کوٽ اڄ به هن علائقي جو وڏو مسئلو آهي، جتي ماڻهو برساتي پاڻيءَ جي عارضي ذخيرن ۽ ڊگهن ڏڪارن تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite book|title=Dry: Life Without Water|author1=Ehsan Masood|author2=Daniel Schaffer|year=2006|isbn=978-0-674-02224-9|publisher=[[Harvard University Press]]|pages=82=83}}</ref> ڳوٺن ۾ عام طور تي محدود تعداد ۾ پاڻيءَ جا ذريعا، جهڙوڪ عارضي کوهه ۽ پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ موجود هوندا آهن.<ref name="People"/> ماڻهو پنهنجي ۽ پنهنجي مال جي ضرورتن لاءِ پاڻي آڻڻ تي خاصو وقت صرف ڪندا آهن.<ref>{{cite book |last1=Mohammad Aslam Uqaili |first1=Mohammad Aslam |last2=Khanji |first2=Harijan |title=Energy, Environment and Sustainable Development |date=2011 |page=145 |isbn=9783709101094 |url=https://books.google.com/books?id=rndnOvfTDW4C&dq=thari+people&pg=PA145}}</ref> سخت موسمي حالتن ۽ ٻاهرين دنيا تائين محدود رسائي سبب ٿر وارو علائقو ترقياتي لحاظ کان گهڻو پوئتي رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Parwani |first1=Lalchand |title=Life Style of Thar Problems and opportunities in 21st century |journal=University of Sindh, Jamshoro |url=https://www.academia.edu/30945006}}</ref> [[File:Camel_rides_in_Jaisalmer,_Thar_Desert_15.jpg|thumb|ريگستان ۾ [[اُٺ]]ن جون سواريون]] هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مال پالڻ، محدود [[زراعت]] ۽ دستڪاريءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal|last1=Nasim |first1=S |title=Thar|journal=Developing teachers' skills in Thar desert area, Sindh, Pakistan |date=2007 |url=https://ecommons.aku.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1108&context=book_chapters }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1393111 | title=Culture: Shawl Weavers of Thar | date=4 March 2018 |access-date=1 June 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Raza |first1=Fawwad |title=Modern Agriculture Techniques in the Desert of Thar |work=Scientia Magazine |url=https://scientiamag.org/modern-agriculture-techniques-in-the-desert-of-thar/ |access-date=1 November 2024 |date=31 March 2021}}</ref> زراعت فقط انهن علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي جتي محفوظ ڪيل پاڻي يا واهن ذريعي آبپاشي جي سهولت موجود هجي. ''کڏين'' (Khadins) نالي خاص زرعي بند پاڻيءَ جي وهڪري کي روڪي زمين ۾ جذب ٿيڻ جو موقعو ڏين ٿا ۽ پوک لاءِ استعمال ٿين ٿا. علائقي ۾ ڏڪار سَهندڙ فصلن جهڙوڪ [[ماش]]، [[تل]]، [[باجرو]]، [[گوار]]، [[چڻا]] ۽ [[جوار]] پوکيا وڃن ٿا. پاڻيءَ جي ذريعن جي ويجهو [[خربوزو]]، [[ڪڪڙ]]، [[ليمو وارا ميوا]] ۽ [[کجور]] پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://agroecologyfund.org/food-security-and-drought-mitigation-in-indias-thar-desert/|title=Food and drought mitigation in Thar desert|work=Agro ecology|access-date=1 June 2025}}</ref> ٿر وارو علائقو [[افيون]] جي پيداوار ۽ استعمال لاءِ به مشهور علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://main.icmr.nic.in/sites/default/files/icmr_bulletins/bulljan-mar08.pdf |title=ICMR Bulletin vol.38, No.1-3, Pattern and Process of Drug and Alcohol Use in India |access-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328054240/https://main.icmr.nic.in/sites/default/files/icmr_bulletins/bulljan-mar08.pdf |archive-date=28 March 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/india/video/will-rajasthan-opium-farmers-vote-for-change-1401355-2018-12-03 |title=Will Rajasthan opium farmers vote for change? |access-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510113738/https://www.indiatoday.in/india/video/will-rajasthan-opium-farmers-vote-for-change-1401355-2018-12-03 |archive-date=10 May 2022}}</ref> [[ٿرپارڪر ڳئون]] جي نسل جو بنياد پڻ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] واري علائقي مان پيو.<ref>{{Cite web|url=http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/tharparkar|title=Breeds of Livestock - Tharparkar Cattle — Breeds of Livestock, Department of Animal Science|work=[[Oklahoma State University]]|access-date=5 August 2019}}</ref> [[ڀارت حڪومت]] 1955ع ۽ 1956ع دوران هن علائقي ۾ تيل جي تلاش لاءِ سرڪاري کوجنا شروع ڪئي.<ref>{{Cite web |url=http://planningcommission.nic.in/plans/planrel/fiveyr/2nd/2planch18.html |title=Planning Commission plans|access-date=16 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060414235126/http://planningcommission.nic.in/plans/planrel/fiveyr/2nd/2planch18.html |archive-date=14 April 2006 |url-status=dead}}</ref> 1988ع ۾ [[جيسلمير بيسن]] ۾ [[قدرتي گيس]] جا ذخيرا دريافت ڪيا ويا.<ref>{{cite web|url=http://oilindia.nic.in/ourcomp_spread_rajasthan.htm |title=Spread in Rajasthan|work=Oil India|archive-url=https://web.archive.org/web/20060630062216/http://oilindia.nic.in/ourcomp_spread_rajasthan.htm |archive-date=30 June 2006}}</ref> هي علائقو شمسي توانائيءَ جي وڏن منصوبن جو به مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڊلا سولر پارڪ]] نمايان آهي، جنهن جي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش ٻن گيگاواٽن کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Soaking Up Sun in the Thar Desert |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/149442/soaking-up-sun-in-the-thar-desert |work=[[NASA]] | access-date=1 June 2025 |date=19 February 2022}}</ref> ريگستاني علائقن ۾ [[اُٺ]]ن تي سفاري سياحن ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪري چڪي آهي. اُٺن تي مهم جوئي ۽ ريگستاني تجربن جي خواهش رکندڙ سياحن جي وڌندڙ آمد سبب هتي [[ماحولياتي سياحت]] (Ecotourism) جي صنعت به ترقي ڪئي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/travel/pushkar-fair-where-camels-culture-and-tourists-come-together-in-the-heart-of-rajasthan-101731674766993.html|title=Pushkar Fair: Where camels, culture and tourists come together in the heart of Rajasthan|work=[[The Hindustan Times]]|date=15 November 2024|access-date=1 June 2025}}</ref> == حياتياتي گوناگونيت == === نباتات === [[File:Prosopis cineraria - Khejri.jpg|thumb|''[[پروسوپس سينيريريا]]'' جو وڻ]] خشڪ علائقي جي قدرتي نباتات کي [[اتر-اولهندي ڪنڊيدار جهنگلي ٻيلو]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ ساوڪ جا ننڍا ۽ پري پري پکڙيل ٽڪرا شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Champion |first1=H. G. |first2=S. K. |last2=Seth |year=1968 |title=A revised survey of the forest types of India |publisher=Government of India Press |oclc=549213 }}</ref><ref>{{cite book |last=Negi |first=S. S. |year=1996 |url=https://books.google.com/books?id=ZrP3-4IFtMUC&pg=PA182 |title=Biosphere Reserves in India: Landuse, Biodiversity and Conservation |publisher=Indus Publishing Company |location=Delhi |isbn=978-8-17387-043-9 }}</ref> انهن سائي ٽڪرن جي گهڻائي ۽ پکيڙ اولهه کان اوڀر طرف وڌندي وڃي ٿي، جيڪا برسات ۾ واڌ واري رجحان سان لاڳاپيل آهي. علائقي مان 48 خاندانن سان تعلق رکندڙ 168 ٻوٽن جا قسم رپورٽ ڪيا ويا آهن.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5448/#:~:text=**Species**:%20*%20**Reptiles**%20Laungwala%20Toad%2Dheaded%20Agama%2C%20Sindh,Hairy%2Dfooted%20Gerbil%2C%20Desert%20hare%2C%20and%20Long%2Deared%20hedgehog|title=Desert National Park|work=[[UNESCO]]|access-date=1 June 2025}}</ref> ريگستان جي هيٺاهن حصن ۾ ڪجهه قسمن جا وڻ به ٿين ٿا.<ref name="Mares"/> باقي نباتات ۾ [[جھاڙيون]] ۽ [[دائمي ٻوٽا]] شامل آهن.<ref name="Kaul">{{cite book |last=Kaul |first=R. N. |year=1970 |title=Afforestation in arid zones |series=Monographiiae Biologicae |volume=20 |location=The Hague |oclc=115047 }}</ref> هتان جي مقامي نباتاتي قسمن ۾ ''[[ڪاليگونم پوليگونوئڊس]]''، ''[[پروسوپس سينيريريا]]''، ''[[اڪيشيا نيلوٽيڪا]]''، ''[[ٽيمرڪس ايفائلا]]'' ۽ ''[[سينڪرس بائفلورس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khan |first1=T. I. |last2=Frost |first2=S. |name-list-style=amp |year=2001 |title=Floral biodiversity: a question of survival in the Indian Thar Desert |journal=Environmentalist |volume=21 |issue=3 |pages=231–236 |doi=10.1023/A:1017991606974 |s2cid=82472637 }}</ref> علائقي ۾ ملندڙ ٻوٽن ۾ ''[[ايروا جاوانيڪا]]''، ''[[بالانائٽس روڪسبرگهيائي]]''، ''[[ڪالوٽروپس پروسيرا]]''، ''[[ڪپارس ڊيسڊوا]]''، ''[[ڪليروڊينڊرم ملٽي فلورم]]''، ''[[ڪوميفورا موڪول]]''، ''[[ڪوميفورا وِگٽيائي]]''، ''[[ڪورڊيا سينينسس]]''، ''[[ڪروٽاليريا برهيا]]''، ''[[ايفيڊرا فوليئٽا]]''، ''[[يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا]]''، ''[[يوفوربيا نيريئيفوليا]]''، ''[[گريويا ٽينئڪس]]''، ''[[ليپٽيڊينيا پائروٽيڪنيڪا]]''، ''[[لائيسيم باربارم]]''، ''[[ميٽينس|ميٽينس ايمارجيناٽا]]''، ''[[مائيموسا هماتا]]''، ''[[سوئيدا فروٽيڪوسا]]''، ''[[واڪيليا جيڪيمونٽيائي]]''، ''[[ززي فس نموليريا]]'' ۽ ''[[ززي فس ززيفس]]'' شامل آهن.<ref name="UNESCO"/><ref name="Kaul"/> گاهن ۽ جڙي ٻوٽين ۾ ''[[سينڪرس بائفلورس]]''، ''[[سينڪرس سيليئرس]]''، ''[[سٽرلس ڪولوسنٿس]]''، ''[[سينڪرس سيٽيگر]]''، ''[[سائنوڊون ڊيڪٽيلون]]''، ''[[ڊيڪٽائيلوڪٽينيم|ڊيڪٽائيلوڪٽينيم سنڌيڪم]]''، ''[[ڊيسموسٽيڪيا بپنيٽا]]''، ''[[لاسيورس سنڌيڪس]]''، ''[[اوچٿوڪلوآ|اوچٿوڪلوآ ڪمپريسا]]''، ''[[پينيڪم ٽرجڊم]]''، ''[[پينيڪم اينٽيڊوٽيل]]''، ''[[ڊائڪنٿيم اينوليٽم]]''، ''[[سورگهم هيلپينس]]''، ''[[اسپوروبيولس|اسپوروبيولس مارجنيٽس]]''، ''[[سيڪيرم اسپونٽينيم]]''، ''[[ٽربولس ٽيريسٽرس]]'' ۽ ''[[ايراگروسٽس]]''، ''[[فراگمائٽس]]'' ۽ ''[[ٽائفا]]'' جا قسم شامل آهن.<ref name="Kaul"/> ٿر ريگستان جي زمين سال جي گهڻي حصي دوران خشڪ رهندي آهي، تنهنڪري اها [[هوائي ڪٽاءُ]] جو شڪار ٿيندي آهي. تيز رفتار هوائون ريگستان مان مٽي اڏائي ڀرپاسي جي زرخيز زمينن تي جمع ڪن ٿيون ۽ ريگستان اندر واريءَ جي دڙن کي به منتقل ڪن ٿيون. هن مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ واريءَ جي دڙن کي جھاڙين جي مواد سان ننڍيون [[هوائي رڪاوٽون]] ٺاهي مستحڪم ڪيو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ علاج ڪيل دڙن تي ''[[ڪاليگونم پوليگونوئڊس]]''، ''[[ڪيسيا اوريڪولاٽا]]'' ۽ ''[[رسينس ڪميونس]]'' جهڙين جھاڙين ۽ ''[[اڪيشيا سينيگال]]''، ''[[پروسوپس جوليفلورا]]'' ۽ ''[[البيزيا ليبيڪ]]'' جهڙن وڻن جا ٻج پوکي [[ٻيلائي]] ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Sinha1996"/> === جانور === [[File:Chinkara.jpg|thumb|ٿر ريگستان ۾ ملندڙ [[چنڪارا]]]] [[فائل:Blackbuck male female.jpg|thumb|left|250px|ڪارو گڊ نر ۽ مادي گڏ]] ٿر جي حيوانات ۾ [[نيم خشڪ رهائشگاهه]] ۽ ريگستاني رهائشگاهه ٻنهي جون خاصيتون ملن ٿيون. ريگستان مان لڳ ڀڳ 60 قسمن جا [[کير پياريندڙ جانور]]، 51 قسمن جا [[رڙهندڙ جانور]] ۽ 8 قسمن جا [[ٻٽي جيوي جانور]] رپورٽ ڪيا ويا آهن. [[رڙهندڙ ۽ ٻٽي جيوي جانور|هرپيٽو فانا]] جو لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو ۽ کير پياريندڙ جانورن جو 54 سيڪڙو حصو صحارا واري علائقي سان لاڳاپيل آهي.<ref name="UNESCO"/> اهم کير پياريندڙ جانورن ۾ [[چنڪارا]]، [[Vulpes vulpes|ريگستاني لومڙي]]، [[Vulpes bengalensis|ڀارتي لومڙي]]، [[Felis silvestris|ريگستاني ٻلي]]، [[Gerbillus gleadowi|وارن وارن پيرن وارو جربل]]، [[ريگستاني خرگوش]] ۽ [[ڊگهن ڪنن وارو هيج هاگ]] (''Hemeichinus auritus'') شامل آهن.<ref name="UNESCO"/><ref name="Ani">{{cite web|url=https://www.sciencing.com/animals-thar-desert-5365810/|title=Animals of the Thar desert|work=Sciencing|access-date=1 June 2025}}</ref> رڙهندڙ جانورن ۾ [[ڇپڪلي]] جا 14 قسم ۽ [[نانگ]] جا 7 قسم شامل آهن. ٿر ريگستان جي مقامي رڙهندڙ قسمن ۾ [[راجستان ٽوڊ-هيڊڊ لزرڊ]] ۽ [[Lytorhynchus paradoxus|سنڌ اوول-هيڊڊ نانگ]] شامل آهن. ٻين رڙهندڙ جانورن ۾ [[Uromastyx hardwickii|ڀارتي ڪنڊيدار پڇ واري ڇپڪلي]]، [[ٻانهو گيڪو]]، [[فارسي گيڪو]]، [[ريگستاني مانيٽر]] ۽ [[سا-اسڪيلڊ وائپر]] شامل آهن.<ref name="UNESCO"/> 2023ع ۾ ٿر ريگستان مان ''[[ٿيروسارس انڊيڪس]]'' نالي [[سوروپوڊ]] ڊائناسور جي هڪ نئين قسم جا فاسل باقيات هٿ آيا. اهي فاسل [[جيسلمير فارميشن]] سان تعلق رکندڙ چٽاني نڪتن مان مليا، جن جو تعلق [[وچ جوراسڪ]] دور جي [[بيٿونين]] عمر سان آهي.<ref name="Tharosaurus">{{Cite journal |last1=Bajpai |first1=S. |last2=Datta |first2=D. |last3=Pandey |first3=P. |last4=Ghosh |first4=T. |last5=Kumar |first5=K. |last6=Bhattacharya |first6=D. |year=2023 |title=Fossils of the oldest diplodocoid dinosaur suggest India was a major centre for neosauropod radiation |journal=Scientific Reports |volume=13 |issue=1 |at=12680 |doi=10.1038/s41598-023-39759-2 |pmid=37542094 |pmc=10403599 |bibcode=2023NatSR..1312680B |doi-access=free }}</ref> ريگستان ۾ [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] ۽ مستقل رهندڙ ريگستاني پکين جا 100 کان وڌيڪ قسم ملن ٿا. اهم پکين ۾ [[خطري هيٺ نسل|خطري هيٺ]] [[Gyps bengalensis|اوڀرئين اڇي پٺ واري ڳجهه]]، [[Gyps indicus|ڀارتي ڳجهه]]، [[Saxicola macrorhyncha|اڇي ڀِر وارو بش چيٽ]]، [[Amandava formosa|سائو مونيا]] ۽ سياري ۾ ايندڙ [[هوبارا بسٽارڊ]] شامل آهن.<ref name="UNESCO"/> [[وڏو ڀارتي بسٽارڊ]]، جيڪو [[انتهائي خطري هيٺ]] شمار ٿئي ٿو ۽ دنيا جي سڀ کان ڳرن اڏامندڙ پکين مان هڪ آهي، ريگستان جي کليل جھاڙيدار علائقن ۾ رهندو آهي.<ref name="Ani"/><ref>{{cite journal|title=Status, threats and conservation of the Great Indian Bustard ''Ardeotis nigriceps'' (Vigors) in Pakistan |author=Khan, A.A. |author2=Khaliq, I. |author3=Choudhry, M.J.I. |author4=Farooq, A. |author5=Hussain, N. |name-list-style=amp |journal=Current Science |volume=95 |issue=8 |year=2008 |pages=1079–1082 |archive-date=2011-06-05 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/oct252008/1079.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605032723/http://www.ias.ac.in/currsci/oct252008/1079.pdf}}</ref> [[ڀارتي مور]] ٿر علائقي ۾ نسل وڌائيندڙ مستقل پکي آهي ۽ ريگستاني ماحولياتي نظام سان پاڻ کي هم آهنگ ڪري چڪو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.5555/19822612007|title=Adaptations and commensality of the peafowl|author=I K Sharma|access-date=1 June 2025}}</ref> === محفوظ علائقا === ٿر ريگستان ۾ ڪيترائي [[محفوظ علائقا]] واقع آهن: * '''ڀارت ۾''': ** [[ڊيزرٽ نيشنل پارڪ]]، راجستان ۾ {{cvt|3162|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite journal |last=Rahmani |first=A. R. |year=1989 |title=The uncertain future of the Desert National Park in Rajasthan, India |journal=Environmental Conservation |volume=16 |issue=3 |pages=237–244 |doi=10.1017/S0376892900009322 |s2cid=83995201 }}</ref> [[اڪال ووڊ فاسل پارڪ]] پڻ هن محفوظ علائقي جو حصو آهي.<ref name=Singh2007>{{cite web|author=Singh, P|year=2007|url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/tf11_grass.pdf|title=Report of the Task Force on Grasslands and Deserts|archive-url=https://web.archive.org/web/20111210071534/http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/tf11_grass.pdf |archive-date=10 December 2011|work=[[Government of India]]}}</ref> ** [[تل ڇاپر سينڪچري]] {{cvt|7|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ راجستان جي [[چورو ضلعو|چورو ضلعي]] ۾ واقع هڪ [[اهم پکي علائقو]] آهي.<ref name=Singh2007/> ** [[سنڌا ماتا ڪنزرويشن رزرو]] {{cvt|117.49|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ راجستان جي [[جالور ضلعو|جالور ضلعي]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|work=[[Wildlife Institute of India]] |date=2015 |url=http://www.wii.gov.in/nwdc_conservation_reserves |title=Conservation Reserves |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410212243/http://www.wii.gov.in/nwdc_conservation_reserves |archive-date=10 April 2015 }}</ref> * '''پاڪستان ۾''': ** [[لال سهانرا نيشنل پارڪ|لال سهانرا حياتياتي ذخيره ۽ نيشنل پارڪ]] [[يونيسڪو]] طرفان اعلانيل حياتياتي ذخيره آهي، جيڪو ٿر ريگستان جي [[چولستان ريگستان|چولستان]] واري علائقي ۾ {{cvt|65,791|ha}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?mode=all&code=PAK+01|title=UNESCO – MAB Biosphere Reserves Directory|work=[[UNESCO]]|access-date=21 April 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/asia-and-the-pacific/pakistan/lal-suhanra/|title=Lal Suhanra|work=[[UNESCO]]|access-date=28 December 2016}}</ref> ** [[نارا ريگستان وائلڊ لائيف سينڪچري]] {{cvt|6300|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ [[ميرپورخاص ضلعو]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Ghalib |first1=S. A. |last2=Khan |first2=A. R. |last3=Zehra |first3=M. |last4=Abbas |first4=D. |display-authors=1 |year=2008 |title=Bioecology of Nara Desert Wildlife Sanctuary, Districts Ghotki, Sukkur and Khairpur, Sindh |journal=Pakistan Journal of Zoology |volume=40 |issue=1 |pages=37–43 |issn=0030-9923 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wildlifeofpakistan.com/sanctuaries.html|title=Protected Areas|access-date=21 April 2020|archive-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203175230/http://www.wildlifeofpakistan.com/sanctuaries.html|url-status=dead}}</ref> =='''سنڌ جو ٿر ۽ پارڪر'''== [[فائل:Thar Desert.JPG|250px|thumb|left|ٿر رڻپٽ]] ٿَرُ سنڌ جي اوڀرئين حصي ۾ واقع هڪ وسيع ريگستاني علائقو آهي، جيڪو راجپوتانا جي ريگستان جو حصو شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ سکر، نوابشاهه، خيرپور ۽ ٿرپارڪر ضلعن جي وڏن حصن تي پکڙيل آهي.<ref name="ArshadIslam1990">{{cite thesis |last=Islam |first=Arshad |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period |degree=Doctor of Philosophy (History) |publisher=Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University |location=Aligarh, India |year=1990 |note=Reproduced by Sani H. Panhwar, 2019|page=7}}</ref> سنڌ وارو ٿر، جنهن کي ڍَٽُ پڻ سڏيو وڃي ٿو، ڪڇ جي رڻ جي اترئين سرحد سان لڳو لڳ واقع آهي. هن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 120 ميل، ويڪر 40 کان 50 ميل ۽ ڪل پکيڙ تقريباً 5,400 چورس ميل آهي. اولهه طرف سنڌ ماٿري واقع آهي.<ref name="TharParkar" /> اترئين حد نئون ڪوٽ جي اتر کان اوڀر طرف وڌندي، مٺي ۽ سنگالا کان ٿيندي ور وڪڙ کائيندي مارواڙ تائين پهچي ٿي. عمرڪوٽ واري علائقي جو ڪجهه حصو پڻ ساڳي ريگستاني نوعيت رکي ٿو.<ref name="TharParkar" /> ٿر جي اوڀر ۾ مارواڙ واقع آهي، جڏهن ته ڪڇ جي رڻ جي هڪ سنهي پٽي ان کي گجرات جي ڦولن پور ضلعي کان جدا ڪري ٿي. ڏکڻ طرف ڪڇ جو رڻ، ٿر ۽ پارڪر جي علائقن کي ڪڇ کان الڳ ڪري ٿو.<ref name="TharParkar" /> سڄو ٿر واريءَ جي ڀٽن سان ڀريل آهي. پري کان ڏسڻ ۾ هي علائقو طوفاني موسم ۾ ڇوليون هڻندڙ سمنڊ جو منظر پيش ڪندو آهي. ڀٽن جي ڊگهه گهڻو ڪري اوڀر کان اولهه طرف آهي، جڏهن ته اولهندي پاسي واريون ڀٽون عام طور اوڀر واري ڀٽن کان وڌيڪ اوچيون نظر اچن ٿيون.<ref name="TharParkar" /> واهن ذريعي آبپاشي متعارف ٿيڻ کان پوءِ هن علائقي جي اولهندي حصن کي زرخيز زمينن ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="ArshadIslam1990" /> هي ريگستان واريءَ جي دڙن سان ڀريل آهي، جيڪي هوائن جي اثر هيٺ مسلسل هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا رهن ٿا. ٿر، ڪڇ جي رڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا واري علائقي جي واري اونهاري جي موسم دوران سمنڊ کان ايندڙ ڏکڻ-اولهندي هوائن وسيلي اڏامي پکڙجي ٿي. ان جي نتيجي ۾ واريءَ جا غيرمنظم ۽ هڪ ٻئي جي متوازي دڙا ٺهن ٿا، جن جي اوچائي ڪڏهن ڪڏهن لڳ ڀڳ 150 فوٽن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="ArshadIslam1990" /><ref name="Lambrick1975pp11-12">{{cite book|last=Lambrick|first=H. T.|title=Sind: A General Introduction|location=Hyderabad, Sindh|year=1975|pages=11–12}}</ref> رڻ جي ڀرسان عام طور زمين جي سطح کان 6 کان 12 فوٽ هيٺ جر جو پاڻي ملي ويندو آهي. ڪن ٿورين جاين تي اهو پاڻي ٻاڙو هوندو آهي، پر گهڻن هنڌن تي پيئڻ لائق مٺو پاڻي موجود هوندو آهي.<ref name="TharParkar" /> پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ عارضي قسم جا ڪچا کوهه کوٽيا ويندا آهن. انهن جي تري ۾ چڪ (شهونگ) وڇائي ۽ پاسن کي ڊگهن ساون ڇهن سان وٽي مٽيءَ جي ڪرڻ کان بچايو ويندو آهي. جيستائين کوهه استعمال هيٺ رهندو آهي، تيستائين پاڻي واريءَ مان ڇنجي صاف ٿيندو رهي ٿو ۽ کوهه جي تري ۾ گڏ ٿيندو رهي ٿو، جنهن سبب اهو پيئڻ لائق رهندو آهي.<ref name="TharParkar" /> اندروني علائقن ۾ کوهن جي کوٽائي هڪجهڙي نه هوندي آهي، بلڪه رڻ کان فاصلي موجب مختلف ٿيندي آهي. جتي پاڻي گهڻو هيٺ هوندو آهي، اتي کوهه پڪين سرن سان ٻڌيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿر آساني سان دستياب نه هوندو آهي.<ref name="TharParkar" /> رڻ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ 30 ميل پري کوهن جي کوٽائي 60 گز تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="TharParkar" /> ٿر ۾ زراعت ڀٽن جي وچ واري تراين ۾ ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته آبادي ۽ پوک لائق زمين محدود آهي. برساتي موسم ۾ اهي ترايون ۽ ڀٽون سرسبز ٿي وڃن ٿيون ۽ مختلف قسمن جي گاهن سان ڍڪجي وڃن ٿيون.<ref name="TharParkar" /> ٿر جو گاهه ڀرپاسي وارن علائقن جي گاهه کان وڌيڪ طاقتور سمجهيو وڃي ٿو. مقامي مارو ماڻهو، جن جو گذر سفر زراعت کان وڌيڪ مالداري تي هوندو آهي، انهن چراگاهن مان وڏو فائدو حاصل ڪندا آهن.<ref name="TharParkar" /> پوک لائق زمين ڪيترن هنڌن تي تمام محدود آهي، جنهن سبب ماڻهن جي ملڪيت ۽ زندگي هميشه غيريقيني حالتن سان وابسته رهي آهي ۽ کين پنهنجي گذر سفر بابت اڳواٽ منصوبابندي ڪرڻي پوندي آهي.<ref name="TharParkar" /> ٿر جي واري تمام سنهڙي ۽ صاف آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ ڪٿي ڪٿي ڀرڻا ذرڙا پڻ ملن ٿا. علائقي جي زميني بناوت اهڙي محسوس ٿئي ٿي ڄڻ زمين جي اندروني تحريڪن يا ڌرتي ڌڏڻ جي نتيجي ۾ ڀٽون مٿي اڀريون هجن.<ref name="TharParkar" /> ٿر ۾ تيز هوائون ۽ گھاڙ به عام آهن. هوائن سبب واري اڏامندي رهي ٿي ۽ ڀٽن کي نيون شڪليون ڏيندي رهي ٿي، پر ڀٽن جي موجوده ترتيب جو ذميوار صرف واءُ نه آهي.<ref name="TharParkar" /> ٿر جي ڏکڻ-اوڀر ۾ پارڪر جو علائقو واقع آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ 60 ميل ۽ اولهه کان اوڀر 30 ميل ڊگهو آهي. هي علائقو پنهنجي جغرافيائي خصوصيتن ۾ ٿر کان نمايان طور مختلف آهي.<ref name="TharParkar" /> پارڪر ۾ سخت پٿريليون ٽڪريون موجود آهن، جڏهن ته ٿر ۾ نرم واريءَ جون ڀٽون آهن. ويهن ميلن جي دائري اندر ننڍين ۽ وڏين ٽڪرين جو سلسلو پکڙيل آهي، جن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي تقريباً 350 فوٽ آهي. انهن ٽڪرين جي وچ وارو ميداني علائقو ڪڇ جي اوڀرئين حصي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو وچ ۾ رڻ اچڻ سبب ڪڇ کان جدا ٿي ويو آهي.<ref name="TharParkar" /> ٿر ۽ پارڪر ٻنهي علائقن ۾ ڪو مستقل درياهه يا سڄو سال وهندڙ نئن موجود ناهي. پارڪر جي سامهون، رڻ جي حدن اندر ويراواهه ڳوٺ ڀرسان هڪ قديم ۽ مشهور شهر جا کنڊر موجود آهن، جن جو ذڪر بعد ۾ ڪيو ويندو. هتي جين ڌرم سان واسطو رکندڙ مندرن جا آثار پڻ ملن ٿا.<ref name="TharParkar" /> پارڪر جي موجوده شهر [[ڀوڏيسر]] جي ڀرسان به هڪ قديم آباديءَ جا نشان موجود آهن. ان کان علاوه ڪيترن ئي پڪن تلائن جي موجودگي مان ظاهر ٿئي ٿو ته پارڪر موجوده دور کان ٻه يا ٽي صديون اڳ گهڻو ترقي يافته ۽ وڌيڪ متمدن علائقو هو.<ref name="TharParkar">ڪتاب: ''ٿر ۽ پارڪر جو احوال''؛ مصنف: ايس. اين. رئڪس؛ مترجم: ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ ايڊيشن: ٻيون، 2007ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ٿر جي تاريخي پسمنظر مان معلوم ٿئي ٿو ته [[عمرڪوٽ]] ۽ [[ننگرپارڪر|پارڪر]] هن علائقي جا قديم آباد مرڪز رهيا آهن. پارڪر ۾ موجود هندو تيرٿ آستانن جو ذڪر قديم هندو ڌرمي ڪتابن (پراڻن) ۾ پڻ ملي ٿو، جڏهن ته انهن مان ڪيترائي آستان جين ڌرم وارن جي تعمير ڪرايل سمجهيا وڃن ٿا. [[پارينگر]] جو اتهاس پڻ نهايت قديم آهي، ۽ عمرڪوٽ بابت به مختلف تاريخي روايتن ۾ پراڻا حوالا موجود آهن. ٿر جي وچئين حصي ۾ موجود قديم کنڊرن، کوهن ۽ ٻين آثارن مان به ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو ماضيءَ ۾ آباد ۽ وسندڙ رهيو آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> روايتن موجب، ٿر تي پهريائين پرمار راجپوتن جي حڪومت هئي، جنهن کان پوءِ سومرا راجپوت اقتدار ۾ آيا. سن 1125ع ۾ سوڍا راجپوت ٿر ۾ داخل ٿيا. هنن پهرين عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ آس پاس جي علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي پارڪر طرف وڌيا. ان کان اڳ وچيون ٿر ڪڏهن آباد ۽ ڪڏهن ويران رهندو هو، ۽ ان ۾ ڦورن ۽ چورن کي پناهه ملندي هئي. سوڍن جي آمد کان پوءِ ڀيل پڻ هتي اچي آباد ٿيا، جيڪي راجپوتن جي فوجي ساٿي طور سڃاتا ويندا هئا. انهن زمينون آباد ڪيون، کوهه کوٽيا ۽ ڳوٺ قائم ڪيا. بعد ۾ کوسا به اچي هتي آباد ٿيا.<ref name="رائچند هريجن1" /> ٿر جي هندو آباديءَ ۾ راجپوت، ڀيل، ڪولهي، مينگهواڙ، برهمڻ، مهيسوري، سونارا، نائي، چارڻ، سوٽهڙ، جاٽ، مالهي ۽ بجير جهڙيون برادريون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري مارواڙ مان لڏي آيون. جڏهن ته لهاڻا ۽ سارسوت برهمڻ ٽالپورن جي دور ۾ واپار ۽ ملازمت جي مقصد سان سنڌ مان اچي آباد ٿيا.<ref name="رائچند هريجن1" /> مسلمان برادرين مان کوسن کان سواءِ گهڻيون ذاتيون ڪلهوڙن ۽ ٽالپورن جي دور ۾ يا ان کان ٿورو اڳ هتي پهتيون. ڪي برادريون اصل ۾ هندو راجپوت هيون، جيڪي بعد ۾ مسلمان ٿيون، جهڙوڪ سنگراسي، ڏوهٽ، ڀٽي، ڪيلهڻ، چوهاڻ، نٻا، نرا ۽ بجير وغيره. انهن ذاتين جا اصل هندو نالا اڄ تائين رائج آهن.<ref name="رائچند هريجن1" /> ٿر ۾ آباد ٿيندڙ ماڻهن جي وڏي اڪثريت مارواڙ مان آئي، جتي وقت بوقت سخت ڏڪار پوندا هئا. ڪيترن ماڻهن معاشي ضرورتن سبب لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته ڪجهه ٻين سببن جي ڪري پڻ هتي اچي آباد ٿيا. وقت سان گڏ انهن مستقل ڳوٺ قائم ڪيا ۽ علائقي جا رهواسي بڻجي ويا. موجوده دور جا شهر، جهڙوڪ [[مٺي]]، [[ڏيپلو]]، [[ڇاڇرو]]، [[چيلهار]]، [[اسلام ڪوٽ]]، [[ڪانٽيو]] ۽ [[گڍڙو]] نسبتاً نوان شهر آهن، جن جي آبادي گذريل ٽن يا چئن صدين دوران وجود ۾ آئي. ان جي ابتڙ [[عمرڪوٽ]]، [[پارينگر]]، [[ننگرپارڪر]]، [[ڀوڏيسر]]، [[ويراواهه]]، [[ڪيرٽي]] ۽ [[هنجتل]] قديم آباديون شمار ٿين ٿيون.<ref name="رائچند هريجن1" /> رائچند هريجن جي بيان موجب، سن 974ع ۾ ڌرڻي براهه جو وڏو پٽ مهيپال عرف ديوراج سنڌ ۾ آيو ۽ حڪمران بڻيو. سندس ڀاءُ باهڙ کي اقتدار ۾ حصو نه ملڻ سبب راڌڻپور ۾ رهائش اختيار ڪرڻي پئي. باهڙ جا ٽي پٽ سوڍو، سانکلو ۽ باگهه هئا. ''سوڍن جي صاحبي'' موجب سوڍو ۽ سانکلو شو ڪوٽڙي جي راجا چارراءِ جا پٽ هئا.<ref name="رائچند هريجن1" /> سن 1125ع (1181 سنبت) ۾ سوڍو سنڌ جي سومري حڪمران وٽ آيو، جنهن کيس رتوڪوٽ عطا ڪيو. رتوڪوٽ موجوده کپري تعلقي ۾، کپري شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪوهه پري واقع هو. جيتوڻيڪ اڄ اهو قلعو ڊهي چڪو آهي، پر ان جا آثار ناريءَ جي ڪناري تي اڃا تائين موجود آهن. مقامي روايتن موجب اهو قلعو ”رتي“ نالي مغل سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، پر تاريخي لحاظ کان اها روايت درست نه ٿي لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ مغل گهڻو پوءِ سنڌ ۾ آيا.<ref name="رائچند هريجن1" /> ڪجهه روايتن موجب سوڍو وڏي راجپوت لشڪر سان گڏ آيو هو ۽ هن رتوڪوٽ سومري حڪمران کان طاقت جي زور تي حاصل ڪيو.<ref name="رائچند هريجن1" /> سوڍي جو پٽ چاچڪ ديو ۽ پوٽو راج ديو هن علائقي ۾ رهيا. سنڌ ۾ اچڻ کان پوءِ سوڍا ”راڻا“ جي لقب سان مشهور ٿيا. کپري تعلقي ۾ اڄ به ”راڻاهو“ نالي ڳوٺ موجود آهي، جتي ڪيترائي سوڍا آباد ٿيا هئا. رتوڪوٽ وارن راڻن جي قبضي هيٺ وسيع علائقو هو، ۽ اهي پاڻ کي پنهنجي وڏڙي پرمار جي نسبت سان ”پرمار سوڍا راجپوت“ سڏيندا رهيا.<ref name="رائچند هريجن1" /> عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سوڍن پنهنجي حڪومت مٺيءَ تائين وڌائي ۽ راٺوڙن کي شڪست ڏئي کائڙ تي به قبضو ڪيو. انهن جي طرفان مقرر ڪيل راجپوت عملدارن ڇڇر ۾ هڪ ڳوٺ آباد ڪيو، جيڪو وقت سان گڏ ”ڇڇرو“ ۽ پوءِ ”ڇاڇرو“ سڏجڻ لڳو. ان جي آس پاس واري علائقي کي اڄ به ”ڇاڇراٽي“ چيو وڃي ٿو.<ref name="رائچند هريجن1" /> ڇاڇري کان لڳ ڀڳ 24 ميل اولهه طرف [[چيلهار]] جو ڳوٺ واقع آهي، جنهن بابت روايت آهي ته چيلو نالي هڪ چارڻ اتي کوهه کوٽيو، جنهن کان پوءِ آبادي وجود ۾ آئي ۽ ڳوٺ جو نالو چيلار، پوءِ چيلهار پيو. ''سوڍن جي صاحبي'' ۾ چيلو کي راجپوت ڄاڻايو ويو آهي، پر رائچند هريجن ان کي غلط قرار ڏيندي چيلو کي چارڻ بيان ڪري ٿو.<ref name="رائچند هريجن1" /> ان دور ۾ عمرڪوٽ تي ڪلجي يا ڪلو سوڍو مشهور حڪمران هو. سوڍا راجپوت عمرڪوٽ ۽ ٿر ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ باوجود سامروٽي، رحمڪي بازار ۽ سومرن جي پراڻي تختگاهه ڳهه ڪوٽ طرف نه وڌيا.<ref name="رائچند هريجن1" /> تاريخي طور ٿر جا مختلف حصا الڳ نالن سان سڃاتا ويندا هئا. مٺي تعلقي جو وڏو حصو ۽ ننگرپارڪر جو ڪجهه علائقو ڪڇ جي رڻ جي ڪناري سان هجڻ ڪري ”وٽ“ سڏبو هو. کپري ۽ عمرڪوٽ تعلقن جو اترئين پاسي وارو علائقو، جيڪو گڍڙي کان جوڌپور رياست تائين پکڙيل هو، ”کائڙ“ جي نالي سان مشهور هو. جڏهن ته انهن ٻنهي علائقن جي وچ وارو وسيع حصو اصل ۾ ”ڍٽ“ يا ”ڍاٽ“ سڏبو هو، جيڪو عمرڪوٽ جي راڻن جي قبضي هيٺ هو ۽ عمرڪوٽ سندن گاديءَ جو هنڌ هو.<ref name="رائچند هريجن1" /> ===رھڻي ڪھڻي=== [[فائل:Thar life.jpg|thumb|ٿر ۾ جيون]] اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿر جي رهواسين جي زندگي سخت موسمي حالتن سان وابسته هئي. 1855ع جي احوال موجب، ٿر جا ماڻهو پنهنجي وقت جو وڏو حصو کليل آسمان هيٺ سيءَ ۽ گرميءَ ۾ گذاريندا هئا. مناسب رهائش جي کوٽ سبب ڪيترائي ماڻهو بار بار بيمارين ۾ مبتلا رهندا هئا ۽ وقت کان اڳ پوڙها ٿي ويندا هئا.<ref name="ايس اين رئڪس" /> ان دور ۾ ٿر جي شهرن مان ڏيپلي ۾ 122، مٺيءَ ۾ 266 ۽ اسلام ڪوٽ ۾ 50 پڪا گهر موجود هئا، جڏهن ته باقي اڪثر رهائشگاهون ڪچيون، ننڍيون ۽ سوڙهيون هيون. اهي گهر ٿورن ٿنڀن يا پڃرن تي ٻڌل هوندا هئا، جن جي ڀتين لاءِ جهنگلي ٽاريون ۽ ڇپر لاءِ لوهيڙا، سر ۽ ڪانا استعمال ڪيا ويندا هئا. اهڙي قسم جا گهر عام طور ٻن يا ٽن ڏينهن اندر تيار ٿي ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ تعمير لاءِ گهربل سامان آسانيءَ سان مقامي طور دستياب هوندو هو.<ref name="ايس اين رئڪس" /> پارڪر واري علائقي، خاص ڪري [[ويراواهه]] ۽ [[ننگرپارڪر]] ۾، رهائشي اڏاوتن جون حالتون نسبتاً بهتر هيون. هتي پڪيون سرون، پٿر، گارو ۽ ڪاشيءَ جون سرون وڏي مقدار ۾ ملنديون هيون، جنهن سبب مقامي ماڻهو وڌيڪ مضبوط ۽ سٺي معيار جا گهر تعمير ڪندا هئا. ان دور ۾ انهن علائقن ۾ لڳ ڀڳ پنجاهه اهڙا گهر موجود هئا، جيڪي پڪي تعمير ۽ ڪاشيءَ جي سرن سان سينگاريل هئا<ref name="ايس اين رئڪس">ڪتاب: ''ٿر ۽ پارڪر جو احوال''؛ مصنف: ايس. اين. رئڪس؛ مترجم: ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ ايڊيشن: ٻيون، 2007ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Peacock Thathawata.JPG|250px|thumb|left|ٿر ۾ وڻ تي ويٺل مور]] ::: === سنڌ ۾ ٿر جون مشهور ڀٽون === ٿر جو قدرتي منظرنامو وڏي تعداد ۾ واريءَ جي ڀٽن سان ٺهيل آهي، جيڪي هن علائقي جي جغرافيائي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. انهن مان ڪيترين ڀٽن جي اوچائي، مقام ۽ تاريخي اهميت جو ذڪر مختلف سروي رپورٽن ۽ مقامي روايتن ۾ ملي ٿو.<ref name="رائچند هريجن1" /> ٿر جي مشهور ڀٽن ۾ [[ڪانڪر ڀٽ]] شامل آهي، جيڪا هيلاريو لنجا ۽ پوسرڪي ساندن جي وچ ۾ واقع آهي ۽ سڄي ٿر جي بلند ترين ڀٽن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل آهي. [[لوڻڪي ڀٽ]] دادئي جي تڙ جي اتر ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 588 فوٽ بيان ڪئي وئي آهي.<ref>گريٽ ٽريگنا ميٽريڪل سروي آف انڊيا؛ سال 1863ع؛ ص 163–166.</ref> ٻين اهم ڀٽن ۾ [[سانڏور ڀٽ]] (408 فوٽ)، [[ارنيارو ڀٽ]] (484 فوٽ)، [[روجهڙ ڀٽ]] (518 فوٽ)، ڌاريندڙ ڀٽ (529 فوٽ)، [[عالم سر ڀٽ]] (492 فوٽ) ۽ [[ڪاري ڀٽ]] (595 فوٽ) شامل آهن، جيڪا ڳوٺ ٻسارڻيا کان اڍائي ميل پري واقع آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> [[جهونڊ ڀٽ]] جهونڊ ڳوٺ ڀرسان واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 373 فوٽ آهي، جڏهن ته ويراڙو ڀٽ جي اوچائي 459 فوٽ ۽ [[گنگا سرو ڀٽ]] جي اوچائي 428 فوٽ بيان ڪئي وئي آهي. [[ويسروڙي ڀٽ]] ساهوءَ جي تڙ جي اوڀر ۾، [[ڌنوڙي ڀٽ]] تڳوسر جي اتر ۾ (512 فوٽ)، [[ڍوڪاڻي ڀٽ]] چارنور جي اوڀر طرف ۽ [[جهرڪلي ڀٽ]] جيئندي جي تڙ جي اوڀر طرف واقع آهن.<ref name="رائچند هريجن1" /> ٿر جي ٻين مشهور ڀٽن ۾ چانگي جو ٽونڪ (چيلهار جي اولهه طرف)، [[ٻانهياري ڀٽ]] (تڙ حمير وٽ)، [[ڪرڪر ڀٽ]] (جيسي جي پار جي اتر طرف)، [[شهمير ڀٽ]] (شهمير جي تڙ جي اتر ۾)، [[سونياٻهه ڀٽ]] (جيسي جي پار جي اتر طرف)، [[هاڏاري ڀٽ]] (ٺاري جي تڙ جي اوڀر ۾) ۽ [[ڪسل ڪوٽ ڀٽ]] شامل آهن، جنهن نالي سان ٻه ڀٽون مشهور آهن؛ هڪ چارنور جي اولهه طرف ۽ ٻي [[ڪانٽيو]] ڀرسان واقع آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> ميگهي جي تڙ جي اولهه واري ڀٽ تان تڙ حمير واري ڀٽ لڳ ڀڳ 36 ميلن جي فاصلي تان نظر اچي ٿي. سامي ڀٽ ميگهي جي تڙ جي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته سائيني جي ڀٽ ڇاڇري جي اولهه طرف آهي، جتان [[ڇوهٽڻ]] جو جبل لڳ ڀڳ 60 ميلن جي فاصلي تان ڏسي سگهجي ٿو. [[ڪيل ڀٽ]] مٺيءَ جي اتر ۾ واقع آهي، جتان ڍوري ناري واري هوائي جهازن جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندڙ روشني 74 ميلن جي فاصلي تان ڏسڻ ۾ ايندي آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> [[جهرڪلي ڀٽ]] بابت روايت آهي ته 1856ع واري ڌرتيءَ جي ڌٻڻ دوران اها وچ مان ٻه اڌ ٿي وئي هئي. [[ڪوهر اڙي ڀٽ]] چيلهار جي ڏکڻ طرف واقع آهي، جتان [[ڪارونجهر]] جبل لڳ ڀڳ 72 ميلن جي فاصلي تان نظر اچي ٿو. اسابو ٽُنڪ پاٻو ويري جي اوڀر طرف واقع آهي، جتان پڻ [[ڇوهٽڻ]] جو جبل 60 ميلن تان ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="رائچند هريجن1" /> انهن کان سواءِ [[مهڪي ڀٽ]]، اُٺ ٿنڀي، نيتاري، گڏهه پٺو، ڳينڻ، گوگٽياري، ٽورياري، ٽورو ٽونڪ ۽ [[مانگر ڀٽ]] پڻ ٿر جي اهم ڀٽن ۾ شمار ٿين ٿيون. انهن کان علاوه به ٿر ۾ بيشمار ننڍيون وڏيون ڀٽون موجود آهن، جيڪي هن علائقي جي جغرافيائي بناوت جو بنيادي حصو آهن.<ref name="رائچند هريجن1" /> [[فائل:House in the Thar.JPG|thumb|left|ٿر جي رڻپٽ ۾ جھوپڙيون.]] === زمين جا قسم=== ٿر جي زمين جا طبعي حالتن جي ڪري مختلف نمونا آهن. انهن مان هرهڪ جو ڪونه ڪو نالو رکيل آهي، جن بابت مختصر احوال هيٺ ڌجي ٿو<ref name =" رائچند هريجن 2 " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>.: * '''ڏهر''': ٿر ۾ ڪٿي ڪٿي ڀٽون هڪٻئي کي ويجهيون آهن ۽ ڪٿي ڪٿي وري ڳچ مفاصلو آهي ۽ وچ واري زمين جدا جدا نمونن جي هوندي آهي، تنهنڪري هرهڪ نموني لاءِ جدا جدا نالا ٺهرايل آهن. ڀٽن جي وچ ۾ ڏاڍيري زمين وارو وڏو ڪشادو ميدان، جو پوک لائق يا ڳوٺ ٻڌڻ لائق ۽ مال جو چراگاهه هجي، تنهن کي ’ڏهر‘ چئبو آهي. * '''ڏهري''': ڀٽن جي وچ ۾ ٿورو زمين ٽڪر، جو ڪجهه سخت زمين وارو هجي تنهن کي ’ڏهري‘ چئبو آهي. *''' تَل'''ي: ڀٽن جي وچ ۾ اونهو ۽ هيٺانهون سخت زمين وارو ڀاڱو، جتي برسات جو پاڻي سڀني پاسن کان لهي اچي ڪٺو ٿئي. انهي تري واري يا هيٺاهين زمين کي ’تلي‘ چئبو آهي. ڪن تلين ۾ پوک ڪندا آهن، ڪن ۾ مال لاءِ چراگاهه هوندو آهي. اتي سخت زمين ۾ گاهه خاص ڪري چيهو جام ٿيندو آهي. * '''مڙهو''': جيڪڏهن ٻن ڀٽن جي وچ ۾ گهڻو مفاصلو نه هوندو آهي ۽ زمين به ڪجهه وارياسي هوندي آهي ته اهڙي ٿوري وارياسي سوڙهي زمين واري ٽڪر کي ’مڙهو‘ چوندا آهن. * '''مندَرَ''': جيڪڏهن ٻه ڀٽون ڪنهن ڪنڊ تي پاڻ ۾ گڏيل هونديون ته انهي گڏيل هنڌ جي ويجهو هيٺاهينءَ زمين جي پاڻي کي ’مندر‘ چئبو آهي. * '''ڊاڳو''': مڙهن ۾ اڪثر زمين ڪنئري ٿئي ٿي، پر ته به پنڌ ڪرڻ ۾ ڪا تڪيلف نٿي ٿئي. مگر ڪن ڪن هنڌن تي واري اهڙي ته نرم ٿئي ٿي جو هلڻ وقت ماڻهوءَ يا وهٽ جو پير ڪجهه اندر هليو ويندو آهي ۽ وک کڻڻ مشڪل ٿيو پوي، اهڙي نرم زمين کي گيسر، گُس، يا ڪيئُو چئبو آهي ۽ زمين جي اُنهي ٽڪري کي ’ڊاڳو‘ چئبو آهي. * '''جهول''': ڪٿي ڪٿي ڏهرن جي سنئين زمين ۾ گهاٽا وڻ ۽ ٻوٽا هوندا آهن، اهڙي زمين ٽڪر کي ’جهول‘ چئبو آهي. * '''اَجهور''': ڳوٺ جي چوڌاري ويجهڙائيءَ وار پسگردائيءَ جي زمين کي ’اجهور‘ چئبو آهي. * '''ويئرَ''': ننڍي مڙهي کي ’ويئر‘ چئبو آهي. * '''گسَ''': وارياسي زمين، جتان ماڻهو يا وهٽ جي لنگهڻ ڪري پير زمين اندر هليو وڃي، اهڙي ڪنئري زمين کي ’ريڪر‘ يا ’ڪيئو‘ به چوندا آهن. * '''ريلَ''': ڳوٺن جي ڀرسان زمين جو سنئون ٽڪر، جتي ٻار رانديون ڪندا آهن. * '''گوچَر''': ڳوٺ جي ويجهرائيءَ ۾ اهڙو زمين جو ٽڪر، جو فقط مال جي چراگاهه لاءِ ڇڏيل هجي ۽ جنهن ۾ پوک ڪرڻ تي خانگي طرح ڳوٺ جي ماڻهن جي ٻڌي سبب يا سرڪاري طرح بندش پيل هجي، اهڙي ٽڪر کي ’گوچر‘ يا ’گئوچر‘ چئبو آهي.<ref name = "رائچند هريجن 2 "/>. ===مشھور ڏھر=== ٿر جي جاگرافيائي بناوت ۾ ''ڏهر'' انهن هموار ۽ سنئين سڌين زمينن کي چيو ويندو آهي، جيڪي وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل هونديون آهن ۽ جتي عام طور آبادي ۽ زراعت جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي. ٿر ۾ ڪيترائي مشهور ڏهر موجود آهن، جن مان ڪيترن جو ذڪر مقامي روايتن ۽ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="رائچند هريجن 2" /> مشهور ڏهرن ۾ [[ڏاڪي ڏهر]] شامل آهي، جنهن نالي سان ٽي مختلف ڏهر سڃاتا وڃن ٿا: پهريون ڪيتار جي ڏکڻ-اولهه ۾ مٺا تڙ جي اتر طرف، ٻيو سلهه جي اولهه کان اَڪلي جي اوڀر تائين، ۽ ٽيون چارنور جي اولهه پاسي واقع آهي. [[ڇڇي جو ڏهر]] تاجي جي تڙ جي اولهه، قابل شاهه جي اوڀر ۽ ڪرنهور ڏيٿا ۽ سنگراسين جي وچ ۾ واقع آهي، جڏهن ته [[وڇيري جو ڏهر]] مصري شاهه جي اولهه، جانب علي شاهه جي اوڀر ۽ ڀڳيسل جي ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.<ref name="رائچند هريجن 2" /> [[هيڪل ڪوري]] ڌاريندڙي جي اولهه، ميگهي جي تڙ جي اوڀر ۽ رڙلي جي ڏکڻ-اوڀر ۾ واقع آهي. ميڻڇو ڏهر ڌانڌو جي تڙ جي اولهه، وڪڙئي جي ڏکڻ ۽ جهرڪلي ڀٽ جي اوڀر طرف آهي. ڍوڪاري ڏهر چارنور جي ڏکڻ ۽ ٻڍي جي تڙ جي اتر طرف واقع آهي، جڏهن ته [[لاٺي جو ڏهر]] چارنور جي اتر-اوڀر ۾ پکڙيل آهي.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ٻين مشهور ڏهرن ۾ [[بي جو ڏهر]] (گوراڙي جي اولهه ۽ مصري شاهه جي اتر طرف)، [[ڏسارڻو ڏهر]] (رٻاسر جي ڏکڻ ۽ کُڏي جي اتر طرف)، [[پوسڪي جو ڏهر]] (پوسرڪي ۽ روهيڙي جي وچ ۾)، [[وي جو ڏهر]] (ڪانڪهئي جي اولهه، راڄوڙي جي اوڀر ۽ ڪرنهور جي اتر طرف) ۽ [[ڀڪوئي جو ڏهر]] (ڀڪوئي ۽ عالم سر جي وچ ۾) شامل آهن.<ref name="رائچند هريجن 2" /> [[ٽانپي جو ڏهر]] مٺا تڙ جي اولهه ۽ سوڀي جي تڙ جي اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته [[ڇهو ڏهر]] ڇاڇري جي اوڀر طرف پريمي جي ويري ڀرسان واقع آهي. [[گهوگهارو ڏهر]] هريار جي اتر طرف آهي. انهن کان علاوه [[تالسر جو ڏهر]]، [[سينهار جو ڏهر]]، [[سجائي جو ڏهر]] ۽ [[چوڻهار جو ڏهر]] پڻ ٿر جي مشهور ڏهرن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ٿر ۾ انهن کان سواءِ به ڪيترائي ننڍا وڏا ڏهر موجود آهن، جيڪي علائقي جي آبادڪاري، چراگاهن ۽ مقامي جاگرافي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="رائچند هريجن 2" /> [[فائل:Derawar-bw01.jpg|thumb|دراوڙ قلعو، بهاولپور واري ٿر ۾]] ===سنڌ جي ٿر ۾ واقع تلاءَ=== ٿر واري علائقي ۾ واريءَ جي ڀٽن جي گهڻائي سبب نه ڪي مستقل نديون، واهه يا ڍنڍون موجود آهن ۽ نه ئي سڄو سال وهندڙ آبي ذريعا ملن ٿا. علائقي جا رهواسي بنيادي طور پيئڻ لاءِ کوهن جي پاڻي تي ڀاڙين ٿا، پر کوهه گهڻو ڪري تمام اونها هوندا آهن، جنهن ڪري پاڻي جي فراهمي هميشه هڪ اهم مسئلو رهي آهي. ڪيترن هنڌن تي ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ چار کان پنج ميلن تائين سفر ڪرڻو پوندو آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> برساتي موسم، خاص طور مئي، جون ۽ جولاءِ جي مهينن دوران، مختلف تلائن ۽ تراين ۾ پاڻي گڏ ٿيندو آهي، پر اهڙا تلاءَ محدود تعداد ۾ آهن ۽ انهن ۾ پاڻي به گهڻو وقت برقرار نه رهندو آهي. برساتن جي غير يقيني صورتحال سبب انهن تي مڪمل ڀروسو ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> ڪن هنڌن تي ننڍڙا ٽوڀا موجود آهن، جن ۾ پاڻي رڳو پنجن کان ستن ڏينهن تائين رهندو آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> ٿر جي مشهور تلائن مان [[ڇڇي تلاءُ]] قابل شاهه ڳوٺ جي اوڀر طرف، ڇڇي جي ڏهر ۾ واقع آهي، جتي برساتي پاڻي لڳ ڀڳ اڍائي مهينا برقرار رهندو آهي. [[آڻند جي ترائي]] گڍڙي کان ٻه ميل ڏکڻ طرف ننگرپارڪر ويندڙ رستي تي واقع آهي، جنهن ۾ ٽي کان چار مهينا پاڻي موجود رهندو آهي. [[گڍڙي جو تلاءُ]] گڍڙي شهر جي ڏکڻ طرف آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا پاڻي رهندو آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> [[راڻاسر تلاءُ]] چيلهار ڳوٺ جي اتر طرف لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل پنڌ تي عمرڪوٽ ويندڙ رستي تي واقع آهي. هن تلاءَ ۾ پنجن کان ڇهن مهينن تائين پاڻي رهندو آهي. چيلهار ڀرسان ''ڇڇي'' نالي هڪ ٻي ترائي پڻ موجود آهي، جنهن ۾ ٽي کان چار مهينا پاڻي رهندو آهي. [[ڪاٺو تلاءُ]] چارنور جي اوڀر طرف لڳ ڀڳ هڪ ميل جي مفاصلي تي ڌوڪاري جي ڏهر ۾ واقع آهي، جتي پاڻي اٽڪل چار مهينا برقرار رهندو آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> [[کينئسر جو تلاءُ]] کينئسر ڳوٺ جي اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان ۾ پڻ لڳ ڀڳ چار مهينا پاڻي رهندو آهي. [[مٺيءَ جو تلاءُ]] مٺي شهر جي ڏکڻ طرف آهي، جنهن ۾ عام طور تي ٽي مهينا پاڻي موجود رهندو آهي. [[ڀوڏيسر جو تلاءُ]] ڀوڏيسر ڳوٺ ڀرسان واقع آهي ۽ ٿر جي وڌيڪ اهم تلائن مان شمار ٿئي ٿو، جتي ستن کان اٺن مهينن تائين پاڻي رهندو آهي ۽ ڪن سالن ۾ پاڻي ٻارهن مهينن تائين به برقرار رهندو آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> پارڪر واري علائقي ۾ [[سانگاهه]] ۽ [[لورائي]] جا وڏا تلاءَ پڻ موجود آهن، جن جو تفصيلي ذڪر ٻين ماخذن ۾ ملي ٿو. انهن کان علاوه ٿر ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا وڏا تلاءَ آهن، جن ۾ موسمي برساتن کان پوءِ ڪجهه عرصي تائين پاڻي گڏ رهندو آهي ۽ مقامي آبادي انهن مان فائدو حاصل ڪندي آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> [[فائل:Gaduliya.jpg|right|thumb|هڪ خانه بدوش مارواڙي ڇوڪري ماني پچائيندي]] ===سنڌ جي ٿر جا ڀاڱا=== زمين جي بناوت، طبعي بيهڪ، زرخيزي، پاڻيءَ جي موجودگي، واريءَ جي ڀٽن ۽ ٻين جاگرافيائي خصوصيتن جي بنياد تي ٿر کي مختلف علائقن يا ڀاڱن ۾ ورهايو ويندو آهي. روايتي طور ٿر جا هيٺيان نَوَ مکيه ڀاڱا شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref name="رائچند هريجن1" /> * '''[[کائڙ]]''' — ڇاڇري شهر کان اوڀر طرف ۽ اتر ۾ گڍڙي تائين پکڙيل علائقو کائڙ سڏجي ٿو. هن ڀاڱي ۾ واريءَ جون ڀٽون نسبتاً ننڍيون آهن ۽ وڏا توڙي ڊگها وڻ گهٽ ملن ٿا. ڇاڇري تعلقي جو اتر وارو حصو هن علائقي ۾ شامل آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> * '''[[ڪنٺو]]''' — هن علائقي ۾ ڇاڇري تعلقي جو ڏاکڻو حصو ۽ ننگرپارڪر تعلقي جو اتر وارو ڀاڱو شامل آهي. زمين نسبتاً زرخيز ۽ آباديءَ لائق هجڻ سبب هتي زراعت سٺي ٿيندي آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> * '''[[پارڪر]]''' — ننگرپارڪر تعلقي جو ڏاکڻو حصو پارڪر جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هتان جي زمين سنئين ۽ پٿرائتي آهي. واريءَ جون ڀٽون تقريباً ناهن، جڏهن ته رائو گهڻي مقدار ۾ ملي ٿو. [[ڪارونجهر]] جو مشهور جبل پڻ هن ئي علائقي ۾ واقع آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> * '''[[سامروٽي]]''' — مٺي تعلقي جي ڏکڻ-اولهندي ۽ ڏيپلي تعلقي جي اترئين حصي تي مشتمل علائقو سامروٽي سڏجي ٿو. هن ڀاڱي جي زمين سٺي هجڻ ڪري هتي ڪڻڪ ۽ بصر جهڙا فصل به پوکيا ويندا آهن.<ref name="رائچند هريجن1" /> * '''[[ونگو (علائقو)|ونگو]]''' — ڏيپلي تعلقي جي ڏکڻ-اولهندي حصي کي ونگو چيو ويندو آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> * '''[[وَٽ]]''' — مٺي ۽ ڏيپلي تعلقن جا ڏاکڻا حصا هن علائقي ۾ شامل آهن. ڪڇ جي رڻ سان ويجهڙائي ۽ سرحدي حيثيت سبب هتي زميني پاڻي سطح جي ويجهو ملي ٿو.<ref name="رائچند هريجن1" /> * '''[[مهراڻو]]''' — قديم [[مهراڻ]] (سنڌو) جي وهڪري سان لاڳاپيل علائقو مهراڻو سڏبو آهي. هن ۾ ڇاڇري تعلقي جو اولهندي حصو ۽ عمرڪوٽ تعلقي جو ڏکڻ-اوڀر وارو ڀاڱو شامل آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> * '''[[ڍاٽ]]''' — ٿر جو وچون ۽ وسيع حصو ڍاٽ جي نالي سان مشهور آهي. هن ۾ عمرڪوٽ تعلقي جو ڪجهه حصو، ڇاڇري تعلقي جو وڏو ڀاڱو ۽ مٺي تعلقي جو اترئين حصي جو ڪجهه علائقو شامل آهي. ڍاٽ جي اهميت سبب ڪڏهن ڪڏهن سڄي ٿر کي به ڍاٽ چيو ويندو آهي، جڏهن ته هتان جي رهواسين کي ڍاٽي سڏيو ويندو آهي.<ref name="رائچند هريجن1" /> * '''[[اڇڙو ٿر]]''' — عمرڪوٽ تعلقي جي اترئين ڪناري ۽ کپري تعلقي جي اتر-اوڀر واري حصي تي مشتمل علائقو اڇڙو ٿر سڏبو آهي. هن جون حدون اڳتي هلي خيرپور ۽ [[جيسلمير]] تائين پهچن ٿيون. هن علائقي کي ''بوئٺ'' ۽ ''ڊيئا'' جي نالن سان پڻ سڏيو ويندو آهي. آبادي گهٽ هجڻ سبب هتي انساني وسنديون به هڪ ٻئي کان پري پري واقع آهن.<ref name="رائچند هريجن1" /> ===سنڌ جي ٿر جي ٻولي=== ٿر جي وچئين ۽ وڏي حصي کي روايتي طور [[ڍاٽ]] سڏيو ويندو آهي، تنهنڪري هتان جي مقامي ٻولي کي ''[[ڍاٽڪي]]'' چيو وڃي ٿو. بهرحال، ٿر جا سڀئي رهواسي ڍاٽڪي ٻولي نٿا ڳالهائين. علائقي جا مسلمان ۽ [[لهاڻا]] عام طور [[سنڌي ٻولي]] ڳالهائيندا آهن، جيتوڻيڪ هو ڍاٽڪي ٻولي سمجهڻ ۽ ڳالهائڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. ٿر ۾ ڳالهائجندڙ سنڌي ٻولي به خالص سنڌي نه رهي آهي، پر ان تي پاڙيسري ٻولين جا اثر نمايان آهن.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ڍاٽڪي ٻولي اندر به علائقي جي مختلف ڀاڱن موجب لهجن ۽ لفظن ۾ فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. هن صورتحال جي وضاحت لاءِ مقامي چوڻي ''"ٻارهين ڪوهين ٻولي ٻي"'' مشهور آهي، جنهن مان مراد آهي ته ٿوري فاصلي تي به ٻوليءَ ۾ تبديلي محسوس ڪري سگهجي ٿي.<ref name="رائچند هريجن 2" /> [[پارڪر]] جو علائقو [[گجرات]] سان ويجهڙائي رکي ٿو، تنهنڪري هتان جي ٻوليءَ تي [[گجراتي ٻولي]] جو اثر وڌيڪ نمايان آهي.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ساڳئي طرح [[ڍاٽ]] جا گهڻا رهواسي اصل [[مارواڙ]] مان لڏي آيل آهن، جنهن سبب هتان جي ٻوليءَ تي [[مارواڙي ٻولي]] جا اثر نمايان آهن.<ref name="رائچند هريجن 2" /> [[مهراڻو]] علائقو [[نارو|ناري]] جي ويجهو هجڻ ڪري هتي [[سنڌي ٻولي]] جو اثر ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="رائچند هريجن 2" /> لسانياتي لحاظ کان ڍاٽڪي ڪا مڪمل طور الڳ ۽ خودمختيار ٻولي نه آهي، بلڪه اها [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ٻولين جي گڏيل اثرن مان ٺهيل هڪ مقامي لهجي يا ٻوليءَ جي صورت آهي.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ٿر جي مختلف علائقن سان گڏ مختلف برادرين ۽ ذاتين جي ٻوليءَ ۾ پڻ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[ٻانڀڻ (ذات)|ٻانڀڻن]]، واڻين، [[ٺڪر (ذات)|ٺڪرن]]، [[مينگهواڙ|مينگهواڙن]]، سوٽهڙن، ڀيلن، [[چارڻ|چارڻن]] ۽ جاٽن جي لهجن ۽ لفظن ۾ هڪ ٻئي کان ڪجهه نه ڪجهه تفاوت موجود آهي.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ===سنڌ جي ٿر ۾ ڳوٺن جا نالا=== ٿر جي ڳوٺن جي نالن ۾ مقامي جاگرافي، سماجي بناوت، ذاتين، آباديءَ جي تاريخ ۽ پاڻيءَ جي ذريعن جا واضح اثر نظر اچن ٿا. جيئن سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڳوٺن جي نالن سان ''آباد''، ''ٽنڊو''، ''ڪوٽ'' يا ''پور'' جهڙا لاحقا لاڳاپيل هوندا آهن، تيئن ٿر ۾ به ڪيترن ڳوٺن جا نالا مخصوص پڇاڙين يا مقامي اصطلاحن سان جڙيل آهن.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ٿر جي ڪيترن ڳوٺن جا نالا ''"هار"'' سان ختم ٿين ٿا، جهڙوڪ [[چيلهار]]، [[سينهار]]، [[ڪاريهار]]، [[مالهار]]، [[ڏيڏهار]]، [[ويڙهار]]، [[کانکڻهار]]، [[ڪلڻهار]]، [[روڏهار]]، [[قمڙهار]]، [[اڙٻلهار]]، [[لونڊهار]]، [[ڦلڙهار]] ۽ [[امرهار]]. اهڙيءَ طرح ڪيترن ڳوٺن جا نالا ''"يار"'' پڇاڙيءَ سان ملن ٿا، جن ۾ [[صوڀيار]]، [[مالهيار]]، [[موڪڙيار]]، [[واوڙيار]]، [[گوڙهيار]]، [[سارنگهيار]]، [[نيڻيار]]، [[چاڙهيار]]، [[ويجهيار]]، [[گوڌيار]]، [[ڏيپيار]] ۽ [[راڙهيار]] شامل آهن.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ڪجهه ڳوٺن جا نالا ''"ري"'' سان ختم ٿين ٿا، جهڙوڪ [[ٻلهياري]]، [[جاڳهاري]]، [[وينجهڻياري]]، [[سينگاري (ڳوٺ)|سينگاري]]، [[پتنگياري]]، [[ميهاري]]، [[کيتلاري]]، [[ڪيتياري]] ۽ [[گهرٽياري]]. اهڙيءَ طرح ''"ٻَهه"'' پڇاڙيءَ وارا نالا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ڳجڻاٻَهه]]، [[همڙاٻَهه]]، [[ويريا ٻَهه]]، [[سونل ٻَهه]]، [[گُرڙاٻَهه]] ۽ [[ڦلڙاٻَهه]].<ref name="رائچند هريجن 2" /> ٿر جي ڪجهه ڳوٺن جا نالا ''"لس"'' سان پڻ لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ گنگالس، ٻنڌڻالس، چوڻالس ۽ واريالس. ان کان سواءِ ''"سر"'' پڇاڙيءَ وارا نالا به گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا، جن ۾ [[رامسر]]، [[راوتسر]]، [[کينئسر]]، [[عالمسر]]، [[ڪڙڪاسر]]، [[لڪڙاسر]]، [[تڳوسر]]، [[سومراسر]]، [[راڻا سر]]، [[ڀوڏيسر]]، [[گوگاسر]]، [[ڪپوسر]] ۽ [[ڀيماسر]] شامل آهن. اهڙيءَ طرح ''"لو"'' پڇاڙيءَ وارا نالا جهڙوڪ [[ڀوريلو]]، [[ڄاريلو]]، [[رنگيلو (ڳوٺ)|رنگيلو]]، [[شولو]]، [[ٻاورلو]]، [[لپلو]]، [[ڍاڪلو]] ۽ [[ٻانڀڻلو]] پڻ عام آهن.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ٿر جي ڪيترن ڳوٺن جا نالا مقامي پاڻيءَ جي ذريعن، خاص طور ''تڙن''، ''پارن'' ۽ ''ويرين'' سان منسوب آهن. جيڪڏهن ڪو تڙ يا پاڻيءَ جو ذريعو ڪنهن خاص ذات يا برادري گڏجي کوٽايو هجي ته ڳوٺ ان ذات جي نالي سان سڏبو آهي، جيئن ''جهنجهئن جو تڙ'' يا ''دلن جو تڙ''. جيڪڏهن ڪنهن هڪ فرد اهو تڙ کوٽايو هجي ته ڳوٺ ان شخص جي نالي سان مشهور ٿيندو آهي، جهڙوڪ ''تڙ احمد''، ''ميگهي جو تڙ''، ''آدم جو تڙ''، ''متاري جو تڙ''، ''جيئندي جو تڙ''، ''طالب جو تڙ''، ''صالح جو تڙ''، ''ڏاتر ڏني جو تڙ'' ۽ ''پيلوءَ جو تڙ''.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ڪيترن ڳوٺن جا نالا ماڻهن جي ذاتي نالن سان گڏ سندن ذاتي سڃاڻپ به ظاهر ڪن ٿا، جهڙوڪ ''بنگل رند''، ''سمو رند'' ۽ ''ٻانڀڻو ڀيل''، جيڪي پڻ ڳوٺن جا نالا آهن.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ٿر ۾ ''پار'' پڻ هڪ اهم مقامي اصطلاح آهي، جيڪو عام طور پنجن کان ستن ويرين جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهڙن ماڳن تي ٻڌل ڳوٺن ۾ ''جيسي جو پار''، ''قبولئي جو پار''، ''کيمي جو پار''، ''اڳي جو پار'' ۽ ''پيراڻو پار'' شامل آهن.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ساڳيءَ طرح ڪيترن ڳوٺن جي نالن سان ''ويري'' جو لفظ پڻ لاڳاپيل آهي، جهڙوڪ ''ڪاري ويري''، ''واگهي جي ويري''، ''ڪولهي ويري''، ''گوگا ويري''، ''ڪونڀي جي ويري''، ''ليتا ويري''، ''رامجي جي ويري'' ۽ ''ڀڳتن جي ويري''.<ref name="رائچند هريجن 2" /> ٿر ۾ ڪجهه کوهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي، جنهن سبب اهڙن ماڳن يا ڳوٺن جي نالن سان ''مٺڙيو'' يا ''مٺريو'' جو لفظ شامل ڪيو ويندو آهي. انهن نالن ۾ عام طور کوهه کوٽائيندڙ شخص يا ذات جو نالو پڻ شامل هوندو آهي. مثال طور ''مٺڙيو ڀٽي''، ''مٺريو چارڻ''، ''مٺڙيو ڪيلهڻ''، ''مٺڙيو سوٽهڙ''، ''مٺڙيو هاليپوٽا'' ۽ ''مٺريو جوڻيجا'' وغيره.<ref name="رائچند هريجن 2" /> == پڻ ڏسو == * {{anl|خشڪ ٻيلن بابت تحقيقي ادارو}} * {{anl|چولستان ريگستان}} * {{anl|نارا ريگستان}} * {{anl|ڪڇ جو وڏو رڻ}} * {{anl|ٽيري (ارضيات)}} == ذريعا == * {{Cite journal | last1 =Chatterjee | first1 =Anirban|last2=Ray|first2=Jyotiranjan S.|last3=Shukla|first3=Anil D.|last4=Pande|first4=Kanchan|date=20 November 2019| title =هڙاپا تهذيب جي مرڪزي علائقي ۾ هڪ دائمي درياهه جي موجودگي بابت| journal=Scientific Reports |language=en |volume=9|issue=1 |pages=17221 |doi=10.1038/s41598-019-53489-4 |pmid=31748611 |pmc=6868222 |issn=2045-2322|bibcode=2019NatSR...917221C}} * {{citation | last1 =Clift | first1 =Peter D. | ref ={{sfnref|Clift et al.|2012}} | last2 =Carter | first2 =Andrew | last3 =Giosan | first3 =Liviu | last4 =Durcan | first4 =Julie | display-authors =etal | year =2012 | title =يو-پي بي زرڪون تاريخ نگاري جا ثبوت: پلائسٽوسين دور جي سرسوتي درياهه ۽ جمنا درياهه جي رخ جي تبديلي | journal =Geology | volume =40 | issue =3 | pages =211–214 | doi =10.1130/g32840.1 | bibcode =2012Geo....40..211C | s2cid =130765891 }} * {{cite journal |last=Giosan | year =2012 | ref={{sfnref|Giosan et al.|2012}} | title =هڙاپا تهذيب جا دريائي منظرناما | journal =PNAS|volume= 109 |issue=26 |doi= 10.1073/pnas.1112743109 |pages=E1688–E1694 | display-authors =etal | pmid =22645375 | pmc=3387054 |bibcode=2012PNAS..109E1688G| doi-access =free }} * {{cite journal | last1 =Giosan | first1 =Liviu | last2 =Clift | first2 =Peter D. | last3 =Macklin | first3 =Mark G. | last4 =Fuller | first4 =Dorian Q. | title =سرسوتي ٢ | journal =Current Science | date =10 October 2013 | volume =105 | issue =7 | pages =888–890 | jstor =24098502 | url =https://www.jstor.org/stable/24098502 }} * {{Citation | last1 =Khonde | first1 =Nitesh | last2 =Kumar Singh | first2 =Sunil | last3 =Maur | first3 =D. M. | last4 =Rai | first4 = Vinai K. | last5 =Chamyal | first5 =L. S. | last6 =Giosan | first6 =Liviu | year =2017 | title =ڪڇ جي وڏي رڻ ۾ ويدڪ سرسوتي درياهه جا نشان | journal =Scientific Reports | volume =7 | issue =1 | page =5476 | doi =10.1038/s41598-017-05745-8 | pmid =28710495 | pmc =5511136 | bibcode =2017NatSR...7.5476K |ref={{sfnref|Khonde et al.|2017}}}} * {{cite book |last1=Maemoku |first1=Hideaki |last2=Shitaoka |first2=Yorinao |last3=Nagatomo |first3=Tsuneto |last4=Yagi |first4=Hiroshi |editor1=Giosan, Liviu |editor2=Fuller, Dorian Q. |editor3=Nicoll, Kathleen |editor4=Flad, Rowan K. |editor5=Clift, Peter D. |title=آبهوا، منظرناما ۽ تهذيبون |chapter-url=https://books.google.com/books?id=D7aw5mfscBMC |series=American Geophysical Union Monograph Series 198 |year=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-70443-1 |chapter=بالغ هڙاپا دور دوران گهگهر درياهه جي نظام بابت زميني شڪلين جون حدبنديون}} * {{cite journal |last=Sankaran |first=A. V. |title=سرسوتي – ريگستان ۾ گم ٿيل قديم درياهه |journal=Current Science |volume=77 |number=8 |date=25 October 1999 |pages=1054–1060 |jstor=24103577 |url=http://www.iisc.ernet.in/currsci/oct25/articles20.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040919123504/http://www.iisc.ernet.in/currsci/oct25/articles20.htm |archive-date=19 September 2004 }} * {{cite journal |last =Singh |first=Ajit |year=2017 |title=هماليائي درياهن جي شڪل سازيءَ جو سنڌو تهذيب جي شهري آبادين تي غير متوقع اثر |journal=Nature Communications |volume=8 |issue=1 |pages=1617 |doi=10.1038/s41467-017-01643-9 |pmid=29184098 |pmc=5705636 |bibcode=2017NatCo...8.1617S |display-authors=etal |ref={{sfnref|Singh et al.|2017}} }} * {{cite journal |last=Valdiya |first=K.S. |year=2013 |title=سرسوتي درياهه هماليائي ماخذ رکندڙ درياهه هو |journal=Current Science |volume=104 |issue=1 |page=42 |url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/104/01/0042.pdf }} == وڌيڪ مطالعو == <!-- these may have been used by editors as a bibliography --> * Bakliwal, P. C. and Sharma, S. B. (1980). "جمنا درياهه جي لڏپلاڻ بابت". ''Journal of the Geological Society of India'', Vol. 21, Sept. 1980, pp.&nbsp;461–463. * Bakliwal, P. C. and Grover, A. K. (1988). "ٿر ريگستان ۾ سرسوتي درياهه جي نشانين ۽ لڏپلاڻ بابت". ''Record of the Geological Survey of India'' V 116, Pts. 3–8, pp.&nbsp;77–86. * Burdak, L. R. (1982). "ريگستاني ٻيلڪاريءَ ۾ تازيون اڳڀرائيون". Forestry Research Institute, ديهرادون. * Government of India. Ministry of Food & Agriculture booklet (1965), "راجسٿان ريگستان ۾ زميني تحفظ"، Desert Afforestation Research Station, جودھپور جي ڪمن بابت. * Gupta, R. K. & Prakash Ishwar (1975). ''ٿر ريگستان جو ماحولياتي تجزيو''. English Book Depot., ديهرادون. * Kaul, R. N. (1967). "راجسٿان ۾ وڻ يا گاهه جا ميدان: پراڻا مسئلا ۽ نوان طريقا". ''Indian Forester'', 93: 434–435. * Rajawat, A. S., Sastry, C. V. S. and Narain, A. (1999-a). "ٿر ريگستان جي ڪجهه حصن ۾ سرسوتي درياهه جي لڏپلاڻ جا نشان ڳولڻ لاءِ اعليٰ وضاحت واري IRS-1C ڊيٽا تي پيراميڊل پروسيسنگ جو استعمال". ''Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India'', ''Memoir Geological Society of India'', بنگلور، pp.&nbsp;259–272. * Rajesh Kumar, M., Rajawat, A. S. and Singh, T. N. (2005). "وڌايل ٿر ريگستان، اولهه راجسٿان ۾ قديم دريائي وهڪرن جي وضاحت لاءِ ريموٽ سينسنگ جون استعمالون"، 8th Annual International Conference, Map India 2005, نئين دهلي. * Ramasamy, S. M. (1999). "عظيم هندستاني ريگستان جي سرسوتي درياهه جي لڏپلاڻ تي نيون ٽيڪٽانڪ قوتون". ''Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India'', ''Memoir Geological Society of India'', بنگلور، No. 42, pp.&nbsp;153–162. * Yashpal, Sahai Baldev, Sood, R.K., and Agarwal, D.P. (1980). "گم ٿيل سرسوتي درياهه جي ريموٽ سينسنگ ذريعي سڃاڻپ". ''Proceedings of the Indian Academy of Sciences'' (Earth and Planet Science), V. 89, No. 3, pp.&nbsp;317–331. * Zaigham, N. A. (2003). [http://comsats.org/Publications/Books_SnT_Series/03.%20Water%20Resources%20in%20the%20South%20-%20Present%20Scenario%20and%20Future%20Prospects%20(Nov.%202003).pdf#page=66 "پاڪستان جي ٿر ريگستان ۾ زيرزميني پاڻيءَ جي حڪمتِ عملي تحت پائيدار ترقي"]. Water Resources in the South: Present Scenario and Future Prospects, Commission on Science and Technology for Sustainable Development in the South, اسلام آباد. == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category}} * {{Wikivoyage inline}} * {{WWF ecoregion|id=im1304|name=ٿر ريگستان}} {{Geography of India}} {{Geography of Pakistan}} {{GeoSouthAsia}} {{Sindh topics}} {{Deserts}} {{Authority control}} [[زمرو:ٿر ريگستان| ]] [[زمرو:ڀارت جا ريگستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ريگستان]] [[زمرو:ريگستان ۽ خشڪ جهاڙيدار علائقا]] [[زمرو:ڀارت جا قدرتي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:ريت جا ٽڪرائتا ميدان]] [[زمرو:راجسٿان جي جاگرافي]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:ٿرپارڪر ضلعو]] [[زمرو:راجسٿان جو ماحول]] [[زمرو:سنڌ جو ماحول]] [[زمرو:انڊوملائي ماحولياتي علائقا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:ٿر]] [[زمرو:ريگستان]] [[زمرو:سنڌ جا رڻ پٽ]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:ضلعو ٿرپارڪر]] <references group="lower-alpha"/> fk6i7a13qkcagjub7wm8hwosxygmndg 0 2599 384633 369816 2026-06-12T23:10:23Z Intisar Ali 8681 /* */ 384633 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = Sukkur Municipal Corporation.png | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> ==سکر جو تعارف== سکر پاڪستان جي صوبي[[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي پاسي ۾ نيو سکر شھر جوڙيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ڀرسان درياءَ جي ٻيٽ تي بکر جو ڦٽل شھر آھي جيڪو ڪنھن وقت سنڌ جو دروازو سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Burton|first1=Richard|title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus|date=1851|publisher=Asian Educational Services|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1839 ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر ھڪ ننڍڙو ڳوٺ ھيو. 1845 ۾ فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|date=1876|url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> ڪنھن زماني ۾ شھر کجين جي وڻن سان گهيريل ھوندو ھو. ٻارھين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر درياءَ جي اولهندي ڪناري تي واپاري سرگرمين سان ڀرپور دريائي بندر ھوندو ھو ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز ھيو. 1607 ۾ مير معصوم شاھ بکري 86 فٽ اوچو مينار تعمير ڪرايو جيڪو سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو[[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg thumb|left|380px|سکر۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ ان جو 1607 ۾ ٺھرايل مينار|link=Special:FilePath/Untitled_(2_of_3).jpg_thumb]] 1862 ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title=Sukkur|url=https://www.britannica.com/place/Sukkur|publisher=Britannica|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889 ۾ لئنسڊائون پل ذريعي سکر کي پھرين دفعو روھڙيء سان ڳنڍيو ويو.[[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|380px|thumb|سکر ۾ 1889 ۾ تيار ٿيل لئنسڊائون پل]] سکر ضلعو پهريائين شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو هو. 1901ع ڌاري، شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري، منجهانئس ٻه ضلعا ٺاهيائون، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو. سکر جي ڪليڪٽرن جو ٻاٻو آدم ڪرنل ميهو هوندو هو، جنهن سڀ کان پهرين سکر کي ٺاهي ۽ سينگاري، موجوده صورت وٺرائي.<ref name="autogenerated1">ڪتاب:اھي ڏينھن اھي شينھن٬جلد،1؛ليکڪ:پير علي محمد راشدي؛ايڊيشن:2000 ؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو.</ref> سکر بيراج جنھن کي لائڊ بيراج جو نالو ڏنو ويو سو بہ برٽش دور ۾ ٺھيو جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي آبپاشي سسٽم کي ڪنٽرول ڪري ٿو.ان بيراج جي ڊزائين سر آرنلڊ مستو ٺاھي ۽ سر چارلٽن ھيريسن جي ھدايتن مطابق جوڙيو ويو. ان جي تعمير 1923 ۾ شروع ٿي ۽ 1932 ۾ مڪمل ٿي.[[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|380px|thumb|سکر بئراج دُنيا جو سڀ کان وڏو آبپاشيءَ جو منصوبو]]ھن بيراج جي ڪئنالن جي مدد سان اٽڪل ھڪ ڪروڙ ايڪڙ زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url = http://www.dawn.com/news/1029295|title = Rule violations threaten Sukkur Barrage|date = 16 July 2013|accessdate = 26 August 2014|website = dawn.com|publisher = |last = Kiana|first = Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage |date= |accessdate= |website= |publisher= |last= |first= }}</ref> 1947 ۾ پراڻي سکر جي آبادي ڏھ ھزار ھئي ۽ نئين سکر جي آبادي اسي ھزار ھئي. ان آبادي ۾ پاڪستان ٺهڻ بعد انڊيا مان آيل مسلمان مھاجرن جو وڏو اضافو ٿيو.1950 ۾ ھتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ يا سائيٽ (.S.I.T.E) قائم ڪئي وئي. 1962 ۾ درياءَ مٿان لئنسڊائون پل جي ويجھو هڪ ٻي پل ٺاھي وئي جنھن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. ==نالي جو مطلب== '''سکر''' لفظ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي لفظ '''سک''' مان نڪتل چيو وڃي ٿو، جنھن جي معني '''آرام''' يا '''سڪون''' آھي.<ref name="sukk">{{cite web|title=History of Sukkur|url=http://oldsukkur.org/history_of_sukkur|website=Old Sukkur|publisher=Sindhi Association of India|accessdate=20 December 2017}}</ref> ==تاريخ== مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته:"سکر لوهريءَ جي آمهون سامهون درياهه جي ڪناري تي آهي. اصل بکر جي تعلقي ۾ هو پر نادر شاهه جي وقت کان وٺي شڪارپور جي تعلقي ۾ داخل ٿيو. اصلوڪو سکر اهو آهي. جنهن کي هاڻي پراڻو سکر ٿا چون. سکر جي اُلهندي ڏي هڪڙي ٽڪري آهي. جنهن کي آدم شاهه جي ٽڪري چون ٿا. انهيءَ تي آدم شاهه عباسيءَ جي قبر آهي. جو ڪلهوڙن جو ڏاڏو هو ۽ جنهن جو بيان سنڌ جي تاريخ ۾ آهي. پهرين چانڊڪي يا لاڙڪاڻي ۾ زمين هيس. پوءِ ملتان ۾ ويو ۽ مريدن جو لشڪر گڏ ڪري فساد ڪرڻ لڳو ۽ شهيد ٿيو. مير معصوم شاهه جو اشارو مٿي بکر ۾ ڏنو ويو آهي. جو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن ۾ بکر جو نواب هو ۽ قلعو پڪو ڪرايائين ۽ پڪين سرن جو منارو جوڙايائين. جو سئو فوٽ مٿي آهي ۽ گردي ۾ 84 فوٽ آهي. اهو منارو شروع سنه 1002 (=1593ع) ۾ ٿيو، پر 14 ورهيه پوءِ مير معصوم جي پٽ پورو ڪرايو. انهن ٻنهي جون قبرون به اُتي آهن. معصوم ٻيون به گهڻيون عمارتون جوڙايون. مسجد ۽ مسافر خانو به سندس جوڙايل آهن. پراڻي سکر واري جامع مسجد مير معصوم جي والد سيد صفائيءَ جي جوڙايل آهي. مير عبدالباقي پورانيءَ جي به اتي قبر آهي. اتي جي ماڻهن مان ڪي ٿورا هيٺ ڏجن ٿا: شاهه خير الله يا خيرالدين _ هو احمد شاهه جو پٽ هو. جو پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي پنجين پيڙهيءَ مان هو. اهو 911 هجريءَ ۾ بغداد ۾ ڄائو هو. چاليهن ورهين جي عمر ۾ حج ڪرڻ لڳو ۽ ٻارهن حج ڪيائين ۽ 14 ورهيه مدينه منوره ۾ رهي علم جي تحصيل ڪيائين. پوءِ عرب ۽ عجم جي سير ۽ سياحت تي نڪتو. 33 ورهيه گشت ڪري ڪي ڏينهن بلڙيءَ ۾ رهي. پوءِ اچي سکر ۾ منزل ڪيائين ۽ هڪڙو جبل پسند ڪيائين. جنهن کي اڃا تائين شاهه جو جبل چوندا آهن. انهيءَ جي هڪڙي غار ۾ عبادت ڪندو هو. سندس ڪرامتون ڏسي ماڻهو سندس مريد ٿيڻ لڳا. هڪ سئو ورهين عمر ۾ وفات ڪيائين ۽ سندس قبو به انهيءَجبل تي آهي. سندس وفات جي تاريخ رمضان سنه 1027 هجري (=1617ع) آهي. اهو سال هن مصرع مان ابجد جي حساب سان ٿو نڪري: مرشد کامل طريق احمدي، ميان سَڌو ۽ ميان جمال الدين سندس مريد ۽ مجاور هئا. جمال الدين جو پٽ ميان غلام محمد سنه 1174 هجري (=1760ع) ۾ اهو قبو ڊهرائي وري ٻيو وڏو ٺهرايو. جيئن لکيل تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو. پونيون مجاور ۽ سجاده نشين سعيد محمد هو. ميرڪ بايزيد پٽ ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهيءَ جو پنهنجي ڀآءٌ ميرڪ شيخ محمود سان گڏ رهندو هو. ٻئي علم ۽ عمل جا صاحب هئا. پهرين قنڌار ۾ رهندا هئا. پوءِ اتان مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيا ۽ ميرڪ بايزيد بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو ۽ سکر ۾ رهيو. پر ڀاڻس وڃي ٺٽي ۾ رهيو. هن جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مير عبدالباقي به پيءُ جي جاءِ تي نالي وارو ٿيو ۽ سندن گهڻو اولاد ٿيو. انهن کان سواءِ مير عاقلشاهه ۽ سندس ڀآءٌ مير محمد حسين ۽ مير محمد زڪريا (جو مير معصوم شاهه بکريءَ جو پوٽو هو) ۽ سندس پٽ مير علي شير ۽ مير محمد يعقوب حڪيم جو ملتان مان اچي اتي رهيو) مشهور هئا. الور (اروڙ) هي قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي انهيءَ کي اروڙ ٿا چون. انهيءَ جو ذڪر تاريخ ۾ آهي. ۽ اهو دلوراءِ راجا جي ظلم کان ڦٽو. جنهن جو قصو مشهور آهي ۽ جو سومرن جي زماني ۾ هو. چون ٿا ته هو اهڙو ظالم ۽ زبردست هوندو هو، جو جيڪو سوداگر اتي ايندو هو. انهيءَ جي مال جو اڌ وٺندو هو؛ پر جي ڪا خوبصورت زال انهيءَ سان هوندي هئي ته اها به ڦري وٺندو هو. هڪڙي ڀيري هڪڙو سوداگر سيف الملوڪ نالي آيو. جو اصل شهزادو هو، پر تاجر ٿي نڪتو هو ۽ حج تي ٿي ويو. انهيءَ سان هڪڙي خوبصورت زال هئي. جنهن جو نالو بديع الجمال هو. انهيءَ لاءِ اچي هن ڪشش ڪئي. هن ٽي ڏينهن مهلت گهريس. جا مليس. انهيءَ وچ ۾ هن خدا جي درگاهه ۾ عزت جي بچآءٌ جون دعائون گهريون ۽ راتيون جاڳيو. پوءِ ڪن ماڻهن جي مدد سان رات جو لڪ چوريءَ ٻيڙيءَ تي چڙهي نڪري هليو ويو ۽ حج ڪري وري ديري غازي خان ۽ سيتپور جي وچ ۾ اچي رهيو ۽ اولاد سميت اتي مري ويو ۽ دفن ٿيو. انهيءَ سوداگر جي نڪرڻ کان پوءِ زمين ڌٻي ۽ سارو شهر غرق ۽ ويران ٿي پيو ۽ درياهه. جو انهيءَ جي پاسي کان لنگهندو هو. سو ڦري لوهري ۽ بکر جي وچان وهڻ لڳو، شهر جي ڦٽڻ کان پوءِ دلوراءِ وڃي برهمڻ آباد ۾ رهيو. جو پڻ ساڳيءَ طرح ويران ٿيو. جنهن جو ذڪر پنهنجي موقعي تي ايندو. الور جي مشهور ماڻهن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿا: (1) قاضي اسماعيل، جو محمد شيباني بن عثمان ثقفيءَ جي اولاد مان هو. جنهن کي محمد قاسم قاضي ۽ خطيب مقرر ڪري الور ۾ رکيو. انهيءَ جي اولاد مان به هڪڙو قاضي اسماعيل سنه 600ھ ۾ هو. جنهن وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ جو احوال لکيل هو. جو علي بن حامد ڪوفي اُچ واري ولي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو. جنهن تان ”چچ نامه“ ٺهيو. (2) شيخ محمود قطب. مخدوم جلال جهانيان جو مريد هو. انهيءَ جو قبو اتي آهي ۽ هڪڙي وڏي زيارتگاهه آهي. (3) ڇٽو امراني. جو دلوراءِ راجا جي سئوٽن مان هو. الور جي ڦٽڻ کان پوءِ هو لڏي سيوهڻ ۾ وڃي رهڻ لڳو ۽ اتي دفن ٿيل آهي. (4) قاضي ستابه الور جو قاضي ۽ بکر جو محاسب هو. (5) شاهه شڪر گنج. لعل شهباز قلندر سيوهاڻيءَ جي وقت جو هو ۽ سندس دوست هو. انهيءَ جو قبو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪڙي ٽڪريءَ جي مٿان آهي ۽ اتي هر سال ميلو لڳندو آهي. عربن جي فتح کان پوءِ. عربن پنهنجو مکيه شهر منصوره ڪيو ۽ اروڙ پوءِ به ٻن سون ورهين تائين هندن جو شهر هو، پوءِ ڦٽو. ڪن جو چوڻ آهي ته الور اصل الرور هو. جيئن ڪن عربي ڪتابن ۾ به لکيل آهي ۽ جڏهن شهر ڦٽڻ کان پوءِ ۽ درياهه جي مٽجڻ کانپوءِ اتي جا ماڻهو لڏي اچي نئين شهر ۾ ويٺا. تڏهين انهيءَ جو نالو روهڙي رکيائون. جو رور مان نڪتل آهي ۽ عربيءَ۾ انهيءَ کي لوهري لکيائون. شاهه شڪر گنج ۽ شيخ محمود قطب جي ڀرسان هڪڙي مسجد به پوءِ عالمگير بادشاهه يعني اورنگزيب جي ڏينهن ۾ جڙي."<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> اڳي جڏهن [[بکر]] وڏو شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر انهيءَ جي ويجھو هڪڙو ننڍو ڳوٺ هو. سن 927ھ يعني 1529ع ڌاري جڏهن [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جو حاڪم هو، تڏهن بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن فساد ڪيو هو. انهيءَ جي بند ڪرڻ لاءِ مرزا ٺٽي مان آيو ۽ بکر ڏانهن ويندي سکر ۾ منزل ڪيائين. [[سلطان محمود خان]] بکر واري، اڳيئي فساد بند ڪرائي ستاويهن ڌاريجن سردارن کي مارائي ڇڏيو هو. انهن فسادين جو لاشون پورائي انهن جي مٿان هڪڙو ٺلهه ٺهرائي ڇڏيائين، جنهن کي خوني ٺله يا منارو سڏيندا آهن. سن 983ھ يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي موڪليو ته سلطان محمود خان جي جاءِ تي بکر جو حاڪم مقرر ٿي. جڏهن هو بکر آيو، تڏهن بادشاهه وٽان ٻيو حڪم آيو ته بکر ۽ لوهريي [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪري ۽ پاڻ رڳو سکر هٿ ۾ رکي. سن 998ھ يعني 1589ع ڌاري، جڏهن [[خان خانان]] ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ آيو ۽ هن کي جاگير ڏئي ويو، تڏهن آدم شاهه ٿوري وقت لاءِ پنهنجي مرشد لال عيسن جي ملاقات لاءِ ويو. اتي گهڻا مريد وٽس گڏ ٿيا. تنهنڪري اتي جي زميندارن هن کي شهيد ڪرائي ڇڏيو. سندس وصيت موجب سندس لاش بکر ۾ آني سکر جي هڪڙي ٽڪريءَ تي رکيائون، جا اڃا تائين آدم شاهه جي ٽڪري ٿي سڏجي. سن 1168ھ : 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] پنهنجي پاران ديوان گدو مل کي [[احمد شاه دوراني]]ءَ ڏي موڪليو ۽ اهو سکر ۾ هن کي اچي گڏيو ؛ پر بادشاهه ميان تي ڪاوڙيل هو ۽ ٽن ڏينهن تائين ديوان کي نه گڏيو. پوءِ بادشاهه نوشهري ويو. اتي ديوان گڏيس ۽ ميان جي فائدي ۾ حڪم ورتائين. سن 1258ھ يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر ۾ آيو ۽ مير صوبدار ۽ ٻين انهيءَ پاسي جي ميرن اُتي اچي ساڻس ملاقات ڪئي. ==سکر جا برٽش دور وارا ڪليڪٽر== آٽو راٿفيلڊ (Otto Rothfield) سکر جو ڪليڪٽر هو. ان صاحب وڏا ڪتاب لکيا آهن، مثلاً ”هندستان جون عورتون“ (Women of India). ڪليڪٽريءَ جي زماني ۾، خاندانن ۽ شريفزادن کي ڏاڍو همٿائيندو هو. عالم قسم جو انگريز هو. تحقيق جو خاص شوق هوس. مقامي ريتين رسمن جي کوجنا ڪندو وتندو هو. ڪابه نياري يا دلچسپ شي ڏٺائين ته ان جي ماهيت معلوم ڪرڻ لاءِ، سرڪاري ڪم بند ڪري، گوڏو کوڙي ويهي رهندو هو. گول ٿلهو منهن، ۽ قد ڊگهو هوس. مون کيس ڪيترا ڀيرا ڏٺو. عالم ۽ محقق قسم جي انگريزن مان جو ٻيو صاحب سکر جو ڪليڪٽر ٿي آيو، سو هو ڊاڪٽر سارلي صاحب ، جنهن شاهه عبداللطيف عليہ الرحمة تي انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو آهي. جن ڏينهن ۾ سکر جو ڪليڪٽر هو، اسان ڪونه ٿي سمجهيو ته ڪو هو ايڏي پايي جو عالم آهي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته سکر وارن ڏينهن ۾ به هو پيو شاهه عبداللطيف متعلق خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو هو. انهن ڏينهن ۾ محض منتظم پيو نظر ايندو هو. ضلعي جو وڏيرو ڪيتريقدر به ڇو نه سندس دوست هجي، پر جي ڪو غلط ڪم ڪيائين ته هرگز معاف نه ڪندس.<ref name="autogenerated1" /> ==سکر جي ميونسپلٽي== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] h690h6rabpbrzwsgjvjiakr37dsgxaa 384634 384633 2026-06-12T23:12:49Z Intisar Ali 8681 /* */ 384634 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> ==سکر جو تعارف== سکر پاڪستان جي صوبي[[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي پاسي ۾ نيو سکر شھر جوڙيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ڀرسان درياءَ جي ٻيٽ تي بکر جو ڦٽل شھر آھي جيڪو ڪنھن وقت سنڌ جو دروازو سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Burton|first1=Richard|title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus|date=1851|publisher=Asian Educational Services|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1839 ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر ھڪ ننڍڙو ڳوٺ ھيو. 1845 ۾ فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|date=1876|url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> ڪنھن زماني ۾ شھر کجين جي وڻن سان گهيريل ھوندو ھو. ٻارھين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر درياءَ جي اولهندي ڪناري تي واپاري سرگرمين سان ڀرپور دريائي بندر ھوندو ھو ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز ھيو. 1607 ۾ مير معصوم شاھ بکري 86 فٽ اوچو مينار تعمير ڪرايو جيڪو سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو[[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg thumb|left|380px|سکر۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ ان جو 1607 ۾ ٺھرايل مينار|link=Special:FilePath/Untitled_(2_of_3).jpg_thumb]] 1862 ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title=Sukkur|url=https://www.britannica.com/place/Sukkur|publisher=Britannica|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889 ۾ لئنسڊائون پل ذريعي سکر کي پھرين دفعو روھڙيء سان ڳنڍيو ويو.[[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|380px|thumb|سکر ۾ 1889 ۾ تيار ٿيل لئنسڊائون پل]] سکر ضلعو پهريائين شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو هو. 1901ع ڌاري، شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري، منجهانئس ٻه ضلعا ٺاهيائون، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو. سکر جي ڪليڪٽرن جو ٻاٻو آدم ڪرنل ميهو هوندو هو، جنهن سڀ کان پهرين سکر کي ٺاهي ۽ سينگاري، موجوده صورت وٺرائي.<ref name="autogenerated1">ڪتاب:اھي ڏينھن اھي شينھن٬جلد،1؛ليکڪ:پير علي محمد راشدي؛ايڊيشن:2000 ؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو.</ref> سکر بيراج جنھن کي لائڊ بيراج جو نالو ڏنو ويو سو بہ برٽش دور ۾ ٺھيو جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي آبپاشي سسٽم کي ڪنٽرول ڪري ٿو.ان بيراج جي ڊزائين سر آرنلڊ مستو ٺاھي ۽ سر چارلٽن ھيريسن جي ھدايتن مطابق جوڙيو ويو. ان جي تعمير 1923 ۾ شروع ٿي ۽ 1932 ۾ مڪمل ٿي.[[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|380px|thumb|سکر بئراج دُنيا جو سڀ کان وڏو آبپاشيءَ جو منصوبو]]ھن بيراج جي ڪئنالن جي مدد سان اٽڪل ھڪ ڪروڙ ايڪڙ زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url = http://www.dawn.com/news/1029295|title = Rule violations threaten Sukkur Barrage|date = 16 July 2013|accessdate = 26 August 2014|website = dawn.com|publisher = |last = Kiana|first = Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage |date= |accessdate= |website= |publisher= |last= |first= }}</ref> 1947 ۾ پراڻي سکر جي آبادي ڏھ ھزار ھئي ۽ نئين سکر جي آبادي اسي ھزار ھئي. ان آبادي ۾ پاڪستان ٺهڻ بعد انڊيا مان آيل مسلمان مھاجرن جو وڏو اضافو ٿيو.1950 ۾ ھتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ يا سائيٽ (.S.I.T.E) قائم ڪئي وئي. 1962 ۾ درياءَ مٿان لئنسڊائون پل جي ويجھو هڪ ٻي پل ٺاھي وئي جنھن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. ==نالي جو مطلب== '''سکر''' لفظ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي لفظ '''سک''' مان نڪتل چيو وڃي ٿو، جنھن جي معني '''آرام''' يا '''سڪون''' آھي.<ref name="sukk">{{cite web|title=History of Sukkur|url=http://oldsukkur.org/history_of_sukkur|website=Old Sukkur|publisher=Sindhi Association of India|accessdate=20 December 2017}}</ref> ==تاريخ== مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته:"سکر لوهريءَ جي آمهون سامهون درياهه جي ڪناري تي آهي. اصل بکر جي تعلقي ۾ هو پر نادر شاهه جي وقت کان وٺي شڪارپور جي تعلقي ۾ داخل ٿيو. اصلوڪو سکر اهو آهي. جنهن کي هاڻي پراڻو سکر ٿا چون. سکر جي اُلهندي ڏي هڪڙي ٽڪري آهي. جنهن کي آدم شاهه جي ٽڪري چون ٿا. انهيءَ تي آدم شاهه عباسيءَ جي قبر آهي. جو ڪلهوڙن جو ڏاڏو هو ۽ جنهن جو بيان سنڌ جي تاريخ ۾ آهي. پهرين چانڊڪي يا لاڙڪاڻي ۾ زمين هيس. پوءِ ملتان ۾ ويو ۽ مريدن جو لشڪر گڏ ڪري فساد ڪرڻ لڳو ۽ شهيد ٿيو. مير معصوم شاهه جو اشارو مٿي بکر ۾ ڏنو ويو آهي. جو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن ۾ بکر جو نواب هو ۽ قلعو پڪو ڪرايائين ۽ پڪين سرن جو منارو جوڙايائين. جو سئو فوٽ مٿي آهي ۽ گردي ۾ 84 فوٽ آهي. اهو منارو شروع سنه 1002 (=1593ع) ۾ ٿيو، پر 14 ورهيه پوءِ مير معصوم جي پٽ پورو ڪرايو. انهن ٻنهي جون قبرون به اُتي آهن. معصوم ٻيون به گهڻيون عمارتون جوڙايون. مسجد ۽ مسافر خانو به سندس جوڙايل آهن. پراڻي سکر واري جامع مسجد مير معصوم جي والد سيد صفائيءَ جي جوڙايل آهي. مير عبدالباقي پورانيءَ جي به اتي قبر آهي. اتي جي ماڻهن مان ڪي ٿورا هيٺ ڏجن ٿا: شاهه خير الله يا خيرالدين _ هو احمد شاهه جو پٽ هو. جو پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي پنجين پيڙهيءَ مان هو. اهو 911 هجريءَ ۾ بغداد ۾ ڄائو هو. چاليهن ورهين جي عمر ۾ حج ڪرڻ لڳو ۽ ٻارهن حج ڪيائين ۽ 14 ورهيه مدينه منوره ۾ رهي علم جي تحصيل ڪيائين. پوءِ عرب ۽ عجم جي سير ۽ سياحت تي نڪتو. 33 ورهيه گشت ڪري ڪي ڏينهن بلڙيءَ ۾ رهي. پوءِ اچي سکر ۾ منزل ڪيائين ۽ هڪڙو جبل پسند ڪيائين. جنهن کي اڃا تائين شاهه جو جبل چوندا آهن. انهيءَ جي هڪڙي غار ۾ عبادت ڪندو هو. سندس ڪرامتون ڏسي ماڻهو سندس مريد ٿيڻ لڳا. هڪ سئو ورهين عمر ۾ وفات ڪيائين ۽ سندس قبو به انهيءَجبل تي آهي. سندس وفات جي تاريخ رمضان سنه 1027 هجري (=1617ع) آهي. اهو سال هن مصرع مان ابجد جي حساب سان ٿو نڪري: مرشد کامل طريق احمدي، ميان سَڌو ۽ ميان جمال الدين سندس مريد ۽ مجاور هئا. جمال الدين جو پٽ ميان غلام محمد سنه 1174 هجري (=1760ع) ۾ اهو قبو ڊهرائي وري ٻيو وڏو ٺهرايو. جيئن لکيل تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو. پونيون مجاور ۽ سجاده نشين سعيد محمد هو. ميرڪ بايزيد پٽ ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهيءَ جو پنهنجي ڀآءٌ ميرڪ شيخ محمود سان گڏ رهندو هو. ٻئي علم ۽ عمل جا صاحب هئا. پهرين قنڌار ۾ رهندا هئا. پوءِ اتان مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيا ۽ ميرڪ بايزيد بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو ۽ سکر ۾ رهيو. پر ڀاڻس وڃي ٺٽي ۾ رهيو. هن جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مير عبدالباقي به پيءُ جي جاءِ تي نالي وارو ٿيو ۽ سندن گهڻو اولاد ٿيو. انهن کان سواءِ مير عاقلشاهه ۽ سندس ڀآءٌ مير محمد حسين ۽ مير محمد زڪريا (جو مير معصوم شاهه بکريءَ جو پوٽو هو) ۽ سندس پٽ مير علي شير ۽ مير محمد يعقوب حڪيم جو ملتان مان اچي اتي رهيو) مشهور هئا. الور (اروڙ) هي قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي انهيءَ کي اروڙ ٿا چون. انهيءَ جو ذڪر تاريخ ۾ آهي. ۽ اهو دلوراءِ راجا جي ظلم کان ڦٽو. جنهن جو قصو مشهور آهي ۽ جو سومرن جي زماني ۾ هو. چون ٿا ته هو اهڙو ظالم ۽ زبردست هوندو هو، جو جيڪو سوداگر اتي ايندو هو. انهيءَ جي مال جو اڌ وٺندو هو؛ پر جي ڪا خوبصورت زال انهيءَ سان هوندي هئي ته اها به ڦري وٺندو هو. هڪڙي ڀيري هڪڙو سوداگر سيف الملوڪ نالي آيو. جو اصل شهزادو هو، پر تاجر ٿي نڪتو هو ۽ حج تي ٿي ويو. انهيءَ سان هڪڙي خوبصورت زال هئي. جنهن جو نالو بديع الجمال هو. انهيءَ لاءِ اچي هن ڪشش ڪئي. هن ٽي ڏينهن مهلت گهريس. جا مليس. انهيءَ وچ ۾ هن خدا جي درگاهه ۾ عزت جي بچآءٌ جون دعائون گهريون ۽ راتيون جاڳيو. پوءِ ڪن ماڻهن جي مدد سان رات جو لڪ چوريءَ ٻيڙيءَ تي چڙهي نڪري هليو ويو ۽ حج ڪري وري ديري غازي خان ۽ سيتپور جي وچ ۾ اچي رهيو ۽ اولاد سميت اتي مري ويو ۽ دفن ٿيو. انهيءَ سوداگر جي نڪرڻ کان پوءِ زمين ڌٻي ۽ سارو شهر غرق ۽ ويران ٿي پيو ۽ درياهه. جو انهيءَ جي پاسي کان لنگهندو هو. سو ڦري لوهري ۽ بکر جي وچان وهڻ لڳو، شهر جي ڦٽڻ کان پوءِ دلوراءِ وڃي برهمڻ آباد ۾ رهيو. جو پڻ ساڳيءَ طرح ويران ٿيو. جنهن جو ذڪر پنهنجي موقعي تي ايندو. الور جي مشهور ماڻهن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿا: (1) قاضي اسماعيل، جو محمد شيباني بن عثمان ثقفيءَ جي اولاد مان هو. جنهن کي محمد قاسم قاضي ۽ خطيب مقرر ڪري الور ۾ رکيو. انهيءَ جي اولاد مان به هڪڙو قاضي اسماعيل سنه 600ھ ۾ هو. جنهن وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ جو احوال لکيل هو. جو علي بن حامد ڪوفي اُچ واري ولي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو. جنهن تان ”چچ نامه“ ٺهيو. (2) شيخ محمود قطب. مخدوم جلال جهانيان جو مريد هو. انهيءَ جو قبو اتي آهي ۽ هڪڙي وڏي زيارتگاهه آهي. (3) ڇٽو امراني. جو دلوراءِ راجا جي سئوٽن مان هو. الور جي ڦٽڻ کان پوءِ هو لڏي سيوهڻ ۾ وڃي رهڻ لڳو ۽ اتي دفن ٿيل آهي. (4) قاضي ستابه الور جو قاضي ۽ بکر جو محاسب هو. (5) شاهه شڪر گنج. لعل شهباز قلندر سيوهاڻيءَ جي وقت جو هو ۽ سندس دوست هو. انهيءَ جو قبو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪڙي ٽڪريءَ جي مٿان آهي ۽ اتي هر سال ميلو لڳندو آهي. عربن جي فتح کان پوءِ. عربن پنهنجو مکيه شهر منصوره ڪيو ۽ اروڙ پوءِ به ٻن سون ورهين تائين هندن جو شهر هو، پوءِ ڦٽو. ڪن جو چوڻ آهي ته الور اصل الرور هو. جيئن ڪن عربي ڪتابن ۾ به لکيل آهي ۽ جڏهن شهر ڦٽڻ کان پوءِ ۽ درياهه جي مٽجڻ کانپوءِ اتي جا ماڻهو لڏي اچي نئين شهر ۾ ويٺا. تڏهين انهيءَ جو نالو روهڙي رکيائون. جو رور مان نڪتل آهي ۽ عربيءَ۾ انهيءَ کي لوهري لکيائون. شاهه شڪر گنج ۽ شيخ محمود قطب جي ڀرسان هڪڙي مسجد به پوءِ عالمگير بادشاهه يعني اورنگزيب جي ڏينهن ۾ جڙي."<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> اڳي جڏهن [[بکر]] وڏو شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر انهيءَ جي ويجھو هڪڙو ننڍو ڳوٺ هو. سن 927ھ يعني 1529ع ڌاري جڏهن [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جو حاڪم هو، تڏهن بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن فساد ڪيو هو. انهيءَ جي بند ڪرڻ لاءِ مرزا ٺٽي مان آيو ۽ بکر ڏانهن ويندي سکر ۾ منزل ڪيائين. [[سلطان محمود خان]] بکر واري، اڳيئي فساد بند ڪرائي ستاويهن ڌاريجن سردارن کي مارائي ڇڏيو هو. انهن فسادين جو لاشون پورائي انهن جي مٿان هڪڙو ٺلهه ٺهرائي ڇڏيائين، جنهن کي خوني ٺله يا منارو سڏيندا آهن. سن 983ھ يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي موڪليو ته سلطان محمود خان جي جاءِ تي بکر جو حاڪم مقرر ٿي. جڏهن هو بکر آيو، تڏهن بادشاهه وٽان ٻيو حڪم آيو ته بکر ۽ لوهريي [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪري ۽ پاڻ رڳو سکر هٿ ۾ رکي. سن 998ھ يعني 1589ع ڌاري، جڏهن [[خان خانان]] ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ آيو ۽ هن کي جاگير ڏئي ويو، تڏهن آدم شاهه ٿوري وقت لاءِ پنهنجي مرشد لال عيسن جي ملاقات لاءِ ويو. اتي گهڻا مريد وٽس گڏ ٿيا. تنهنڪري اتي جي زميندارن هن کي شهيد ڪرائي ڇڏيو. سندس وصيت موجب سندس لاش بکر ۾ آني سکر جي هڪڙي ٽڪريءَ تي رکيائون، جا اڃا تائين آدم شاهه جي ٽڪري ٿي سڏجي. سن 1168ھ : 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] پنهنجي پاران ديوان گدو مل کي [[احمد شاه دوراني]]ءَ ڏي موڪليو ۽ اهو سکر ۾ هن کي اچي گڏيو ؛ پر بادشاهه ميان تي ڪاوڙيل هو ۽ ٽن ڏينهن تائين ديوان کي نه گڏيو. پوءِ بادشاهه نوشهري ويو. اتي ديوان گڏيس ۽ ميان جي فائدي ۾ حڪم ورتائين. سن 1258ھ يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر ۾ آيو ۽ مير صوبدار ۽ ٻين انهيءَ پاسي جي ميرن اُتي اچي ساڻس ملاقات ڪئي. ==سکر جا برٽش دور وارا ڪليڪٽر== آٽو راٿفيلڊ (Otto Rothfield) سکر جو ڪليڪٽر هو. ان صاحب وڏا ڪتاب لکيا آهن، مثلاً ”هندستان جون عورتون“ (Women of India). ڪليڪٽريءَ جي زماني ۾، خاندانن ۽ شريفزادن کي ڏاڍو همٿائيندو هو. عالم قسم جو انگريز هو. تحقيق جو خاص شوق هوس. مقامي ريتين رسمن جي کوجنا ڪندو وتندو هو. ڪابه نياري يا دلچسپ شي ڏٺائين ته ان جي ماهيت معلوم ڪرڻ لاءِ، سرڪاري ڪم بند ڪري، گوڏو کوڙي ويهي رهندو هو. گول ٿلهو منهن، ۽ قد ڊگهو هوس. مون کيس ڪيترا ڀيرا ڏٺو. عالم ۽ محقق قسم جي انگريزن مان جو ٻيو صاحب سکر جو ڪليڪٽر ٿي آيو، سو هو ڊاڪٽر سارلي صاحب ، جنهن شاهه عبداللطيف عليہ الرحمة تي انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو آهي. جن ڏينهن ۾ سکر جو ڪليڪٽر هو، اسان ڪونه ٿي سمجهيو ته ڪو هو ايڏي پايي جو عالم آهي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته سکر وارن ڏينهن ۾ به هو پيو شاهه عبداللطيف متعلق خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو هو. انهن ڏينهن ۾ محض منتظم پيو نظر ايندو هو. ضلعي جو وڏيرو ڪيتريقدر به ڇو نه سندس دوست هجي، پر جي ڪو غلط ڪم ڪيائين ته هرگز معاف نه ڪندس.<ref name="autogenerated1" /> ==سکر جي ميونسپلٽي== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] h97jq9coivrgfo3ilpsnlwhoxkzex2u 384635 384634 2026-06-12T23:16:43Z Intisar Ali 8681 384635 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي پاسي ۾ نيو سکر شھر جوڙيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ڀرسان درياءَ جي ٻيٽ تي بکر جو ڦٽل شھر آھي جيڪو ڪنھن وقت سنڌ جو دروازو سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Burton|first1=Richard|title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus|date=1851|publisher=Asian Educational Services|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1839 ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر ھڪ ننڍڙو ڳوٺ ھيو. 1845 ۾ فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|date=1876|url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> ڪنھن زماني ۾ شھر کجين جي وڻن سان گهيريل ھوندو ھو. ٻارھين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر درياءَ جي اولهندي ڪناري تي واپاري سرگرمين سان ڀرپور دريائي بندر ھوندو ھو ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز ھيو. 1607 ۾ مير معصوم شاھ بکري 86 فٽ اوچو مينار تعمير ڪرايو جيڪو سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو[[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg thumb|left|380px|سکر۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ ان جو 1607 ۾ ٺھرايل مينار|link=Special:FilePath/Untitled_(2_of_3).jpg_thumb]] 1862 ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title=Sukkur|url=https://www.britannica.com/place/Sukkur|publisher=Britannica|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889 ۾ لئنسڊائون پل ذريعي سکر کي پھرين دفعو روھڙيء سان ڳنڍيو ويو.[[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|380px|thumb|سکر ۾ 1889 ۾ تيار ٿيل لئنسڊائون پل]] ==نالي جو مطلب== '''سکر''' لفظ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي لفظ '''سک''' مان نڪتل چيو وڃي ٿو، جنھن جي معني '''آرام''' يا '''سڪون''' آھي.<ref name="sukk">{{cite web|title=History of Sukkur|url=http://oldsukkur.org/history_of_sukkur|website=Old Sukkur|publisher=Sindhi Association of India|accessdate=20 December 2017}}</ref> ==تاريخ== مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته:"سکر لوهريءَ جي آمهون سامهون درياهه جي ڪناري تي آهي. اصل بکر جي تعلقي ۾ هو پر نادر شاهه جي وقت کان وٺي شڪارپور جي تعلقي ۾ داخل ٿيو. اصلوڪو سکر اهو آهي. جنهن کي هاڻي پراڻو سکر ٿا چون. سکر جي اُلهندي ڏي هڪڙي ٽڪري آهي. جنهن کي آدم شاهه جي ٽڪري چون ٿا. انهيءَ تي آدم شاهه عباسيءَ جي قبر آهي. جو ڪلهوڙن جو ڏاڏو هو ۽ جنهن جو بيان سنڌ جي تاريخ ۾ آهي. پهرين چانڊڪي يا لاڙڪاڻي ۾ زمين هيس. پوءِ ملتان ۾ ويو ۽ مريدن جو لشڪر گڏ ڪري فساد ڪرڻ لڳو ۽ شهيد ٿيو. مير معصوم شاهه جو اشارو مٿي بکر ۾ ڏنو ويو آهي. جو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن ۾ بکر جو نواب هو ۽ قلعو پڪو ڪرايائين ۽ پڪين سرن جو منارو جوڙايائين. جو سئو فوٽ مٿي آهي ۽ گردي ۾ 84 فوٽ آهي. اهو منارو شروع سنه 1002 (=1593ع) ۾ ٿيو، پر 14 ورهيه پوءِ مير معصوم جي پٽ پورو ڪرايو. انهن ٻنهي جون قبرون به اُتي آهن. معصوم ٻيون به گهڻيون عمارتون جوڙايون. مسجد ۽ مسافر خانو به سندس جوڙايل آهن. پراڻي سکر واري جامع مسجد مير معصوم جي والد سيد صفائيءَ جي جوڙايل آهي. مير عبدالباقي پورانيءَ جي به اتي قبر آهي. اتي جي ماڻهن مان ڪي ٿورا هيٺ ڏجن ٿا: شاهه خير الله يا خيرالدين _ هو احمد شاهه جو پٽ هو. جو پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي پنجين پيڙهيءَ مان هو. اهو 911 هجريءَ ۾ بغداد ۾ ڄائو هو. چاليهن ورهين جي عمر ۾ حج ڪرڻ لڳو ۽ ٻارهن حج ڪيائين ۽ 14 ورهيه مدينه منوره ۾ رهي علم جي تحصيل ڪيائين. پوءِ عرب ۽ عجم جي سير ۽ سياحت تي نڪتو. 33 ورهيه گشت ڪري ڪي ڏينهن بلڙيءَ ۾ رهي. پوءِ اچي سکر ۾ منزل ڪيائين ۽ هڪڙو جبل پسند ڪيائين. جنهن کي اڃا تائين شاهه جو جبل چوندا آهن. انهيءَ جي هڪڙي غار ۾ عبادت ڪندو هو. سندس ڪرامتون ڏسي ماڻهو سندس مريد ٿيڻ لڳا. هڪ سئو ورهين عمر ۾ وفات ڪيائين ۽ سندس قبو به انهيءَجبل تي آهي. سندس وفات جي تاريخ رمضان سنه 1027 هجري (=1617ع) آهي. اهو سال هن مصرع مان ابجد جي حساب سان ٿو نڪري: مرشد کامل طريق احمدي، ميان سَڌو ۽ ميان جمال الدين سندس مريد ۽ مجاور هئا. جمال الدين جو پٽ ميان غلام محمد سنه 1174 هجري (=1760ع) ۾ اهو قبو ڊهرائي وري ٻيو وڏو ٺهرايو. جيئن لکيل تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو. پونيون مجاور ۽ سجاده نشين سعيد محمد هو. ميرڪ بايزيد پٽ ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهيءَ جو پنهنجي ڀآءٌ ميرڪ شيخ محمود سان گڏ رهندو هو. ٻئي علم ۽ عمل جا صاحب هئا. پهرين قنڌار ۾ رهندا هئا. پوءِ اتان مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيا ۽ ميرڪ بايزيد بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو ۽ سکر ۾ رهيو. پر ڀاڻس وڃي ٺٽي ۾ رهيو. هن جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مير عبدالباقي به پيءُ جي جاءِ تي نالي وارو ٿيو ۽ سندن گهڻو اولاد ٿيو. انهن کان سواءِ مير عاقلشاهه ۽ سندس ڀآءٌ مير محمد حسين ۽ مير محمد زڪريا (جو مير معصوم شاهه بکريءَ جو پوٽو هو) ۽ سندس پٽ مير علي شير ۽ مير محمد يعقوب حڪيم جو ملتان مان اچي اتي رهيو) مشهور هئا. الور (اروڙ) هي قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي انهيءَ کي اروڙ ٿا چون. انهيءَ جو ذڪر تاريخ ۾ آهي. ۽ اهو دلوراءِ راجا جي ظلم کان ڦٽو. جنهن جو قصو مشهور آهي ۽ جو سومرن جي زماني ۾ هو. چون ٿا ته هو اهڙو ظالم ۽ زبردست هوندو هو، جو جيڪو سوداگر اتي ايندو هو. انهيءَ جي مال جو اڌ وٺندو هو؛ پر جي ڪا خوبصورت زال انهيءَ سان هوندي هئي ته اها به ڦري وٺندو هو. هڪڙي ڀيري هڪڙو سوداگر سيف الملوڪ نالي آيو. جو اصل شهزادو هو، پر تاجر ٿي نڪتو هو ۽ حج تي ٿي ويو. انهيءَ سان هڪڙي خوبصورت زال هئي. جنهن جو نالو بديع الجمال هو. انهيءَ لاءِ اچي هن ڪشش ڪئي. هن ٽي ڏينهن مهلت گهريس. جا مليس. انهيءَ وچ ۾ هن خدا جي درگاهه ۾ عزت جي بچآءٌ جون دعائون گهريون ۽ راتيون جاڳيو. پوءِ ڪن ماڻهن جي مدد سان رات جو لڪ چوريءَ ٻيڙيءَ تي چڙهي نڪري هليو ويو ۽ حج ڪري وري ديري غازي خان ۽ سيتپور جي وچ ۾ اچي رهيو ۽ اولاد سميت اتي مري ويو ۽ دفن ٿيو. انهيءَ سوداگر جي نڪرڻ کان پوءِ زمين ڌٻي ۽ سارو شهر غرق ۽ ويران ٿي پيو ۽ درياهه. جو انهيءَ جي پاسي کان لنگهندو هو. سو ڦري لوهري ۽ بکر جي وچان وهڻ لڳو، شهر جي ڦٽڻ کان پوءِ دلوراءِ وڃي برهمڻ آباد ۾ رهيو. جو پڻ ساڳيءَ طرح ويران ٿيو. جنهن جو ذڪر پنهنجي موقعي تي ايندو. الور جي مشهور ماڻهن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿا: (1) قاضي اسماعيل، جو محمد شيباني بن عثمان ثقفيءَ جي اولاد مان هو. جنهن کي محمد قاسم قاضي ۽ خطيب مقرر ڪري الور ۾ رکيو. انهيءَ جي اولاد مان به هڪڙو قاضي اسماعيل سنه 600ھ ۾ هو. جنهن وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ جو احوال لکيل هو. جو علي بن حامد ڪوفي اُچ واري ولي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو. جنهن تان ”چچ نامه“ ٺهيو. (2) شيخ محمود قطب. مخدوم جلال جهانيان جو مريد هو. انهيءَ جو قبو اتي آهي ۽ هڪڙي وڏي زيارتگاهه آهي. (3) ڇٽو امراني. جو دلوراءِ راجا جي سئوٽن مان هو. الور جي ڦٽڻ کان پوءِ هو لڏي سيوهڻ ۾ وڃي رهڻ لڳو ۽ اتي دفن ٿيل آهي. (4) قاضي ستابه الور جو قاضي ۽ بکر جو محاسب هو. (5) شاهه شڪر گنج. لعل شهباز قلندر سيوهاڻيءَ جي وقت جو هو ۽ سندس دوست هو. انهيءَ جو قبو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪڙي ٽڪريءَ جي مٿان آهي ۽ اتي هر سال ميلو لڳندو آهي. عربن جي فتح کان پوءِ. عربن پنهنجو مکيه شهر منصوره ڪيو ۽ اروڙ پوءِ به ٻن سون ورهين تائين هندن جو شهر هو، پوءِ ڦٽو. ڪن جو چوڻ آهي ته الور اصل الرور هو. جيئن ڪن عربي ڪتابن ۾ به لکيل آهي ۽ جڏهن شهر ڦٽڻ کان پوءِ ۽ درياهه جي مٽجڻ کانپوءِ اتي جا ماڻهو لڏي اچي نئين شهر ۾ ويٺا. تڏهين انهيءَ جو نالو روهڙي رکيائون. جو رور مان نڪتل آهي ۽ عربيءَ۾ انهيءَ کي لوهري لکيائون. شاهه شڪر گنج ۽ شيخ محمود قطب جي ڀرسان هڪڙي مسجد به پوءِ عالمگير بادشاهه يعني اورنگزيب جي ڏينهن ۾ جڙي."<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> اڳي جڏهن [[بکر]] وڏو شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر انهيءَ جي ويجھو هڪڙو ننڍو ڳوٺ هو. سن 927ھ يعني 1529ع ڌاري جڏهن [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جو حاڪم هو، تڏهن بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن فساد ڪيو هو. انهيءَ جي بند ڪرڻ لاءِ مرزا ٺٽي مان آيو ۽ بکر ڏانهن ويندي سکر ۾ منزل ڪيائين. [[سلطان محمود خان]] بکر واري، اڳيئي فساد بند ڪرائي ستاويهن ڌاريجن سردارن کي مارائي ڇڏيو هو. انهن فسادين جو لاشون پورائي انهن جي مٿان هڪڙو ٺلهه ٺهرائي ڇڏيائين، جنهن کي خوني ٺله يا منارو سڏيندا آهن. سن 983ھ يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي موڪليو ته سلطان محمود خان جي جاءِ تي بکر جو حاڪم مقرر ٿي. جڏهن هو بکر آيو، تڏهن بادشاهه وٽان ٻيو حڪم آيو ته بکر ۽ لوهريي [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪري ۽ پاڻ رڳو سکر هٿ ۾ رکي. سن 998ھ يعني 1589ع ڌاري، جڏهن [[خان خانان]] ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ آيو ۽ هن کي جاگير ڏئي ويو، تڏهن آدم شاهه ٿوري وقت لاءِ پنهنجي مرشد لال عيسن جي ملاقات لاءِ ويو. اتي گهڻا مريد وٽس گڏ ٿيا. تنهنڪري اتي جي زميندارن هن کي شهيد ڪرائي ڇڏيو. سندس وصيت موجب سندس لاش بکر ۾ آني سکر جي هڪڙي ٽڪريءَ تي رکيائون، جا اڃا تائين آدم شاهه جي ٽڪري ٿي سڏجي. سن 1168ھ : 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] پنهنجي پاران ديوان گدو مل کي [[احمد شاه دوراني]]ءَ ڏي موڪليو ۽ اهو سکر ۾ هن کي اچي گڏيو ؛ پر بادشاهه ميان تي ڪاوڙيل هو ۽ ٽن ڏينهن تائين ديوان کي نه گڏيو. پوءِ بادشاهه نوشهري ويو. اتي ديوان گڏيس ۽ ميان جي فائدي ۾ حڪم ورتائين. سن 1258ھ يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر ۾ آيو ۽ مير صوبدار ۽ ٻين انهيءَ پاسي جي ميرن اُتي اچي ساڻس ملاقات ڪئي. ==سکر جا برٽش دور وارا ڪليڪٽر== آٽو راٿفيلڊ (Otto Rothfield) سکر جو ڪليڪٽر هو. ان صاحب وڏا ڪتاب لکيا آهن، مثلاً ”هندستان جون عورتون“ (Women of India). ڪليڪٽريءَ جي زماني ۾، خاندانن ۽ شريفزادن کي ڏاڍو همٿائيندو هو. عالم قسم جو انگريز هو. تحقيق جو خاص شوق هوس. مقامي ريتين رسمن جي کوجنا ڪندو وتندو هو. ڪابه نياري يا دلچسپ شي ڏٺائين ته ان جي ماهيت معلوم ڪرڻ لاءِ، سرڪاري ڪم بند ڪري، گوڏو کوڙي ويهي رهندو هو. گول ٿلهو منهن، ۽ قد ڊگهو هوس. مون کيس ڪيترا ڀيرا ڏٺو. عالم ۽ محقق قسم جي انگريزن مان جو ٻيو صاحب سکر جو ڪليڪٽر ٿي آيو، سو هو ڊاڪٽر سارلي صاحب ، جنهن شاهه عبداللطيف عليہ الرحمة تي انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو آهي. جن ڏينهن ۾ سکر جو ڪليڪٽر هو، اسان ڪونه ٿي سمجهيو ته ڪو هو ايڏي پايي جو عالم آهي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته سکر وارن ڏينهن ۾ به هو پيو شاهه عبداللطيف متعلق خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو هو. انهن ڏينهن ۾ محض منتظم پيو نظر ايندو هو. ضلعي جو وڏيرو ڪيتريقدر به ڇو نه سندس دوست هجي، پر جي ڪو غلط ڪم ڪيائين ته هرگز معاف نه ڪندس.<ref name="autogenerated1" /> ==سکر جي ميونسپلٽي== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] k0xr28k5l2lkbr73bgfidujutgzy89k 384636 384635 2026-06-12T23:17:55Z Intisar Ali 8681 384636 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي پاسي ۾ نيو سکر شھر جوڙيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ڀرسان درياءَ جي ٻيٽ تي بکر جو ڦٽل شھر آھي جيڪو ڪنھن وقت سنڌ جو دروازو سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Burton|first1=Richard|title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus|date=1851|publisher=Asian Educational Services|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1839 ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر ھڪ ننڍڙو ڳوٺ ھيو. 1845 ۾ فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|date=1876|url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> ڪنھن زماني ۾ شھر کجين جي وڻن سان گهيريل ھوندو ھو. ٻارھين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر درياءَ جي اولهندي ڪناري تي واپاري سرگرمين سان ڀرپور دريائي بندر ھوندو ھو ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز ھيو. 1607 ۾ مير معصوم شاھ بکري 86 فٽ اوچو مينار تعمير ڪرايو جيڪو سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو[[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg thumb|left|380px|سکر۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ ان جو 1607 ۾ ٺھرايل مينار|link=Special:FilePath/Untitled_(2_of_3).jpg_thumb]] 1862 ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title=Sukkur|url=https://www.britannica.com/place/Sukkur|publisher=Britannica|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889 ۾ لئنسڊائون پل ذريعي سکر کي پھرين دفعو روھڙيء سان ڳنڍيو ويو.[[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|380px|thumb|سکر ۾ 1889 ۾ تيار ٿيل لئنسڊائون پل]] ==نالي جو مطلب== '''سکر''' لفظ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي لفظ '''سک''' مان نڪتل چيو وڃي ٿو، جنھن جي معني '''آرام''' يا '''سڪون''' آھي.<ref name="sukk">{{cite web|title=History of Sukkur|url=http://oldsukkur.org/history_of_sukkur|website=Old Sukkur|publisher=Sindhi Association of India|accessdate=20 December 2017}}</ref> ==تاريخ== مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته:"سکر لوهريءَ جي آمهون سامهون درياهه جي ڪناري تي آهي. اصل بکر جي تعلقي ۾ هو پر نادر شاهه جي وقت کان وٺي شڪارپور جي تعلقي ۾ داخل ٿيو. اصلوڪو سکر اهو آهي. جنهن کي هاڻي پراڻو سکر ٿا چون. سکر جي اُلهندي ڏي هڪڙي ٽڪري آهي. جنهن کي آدم شاهه جي ٽڪري چون ٿا. انهيءَ تي آدم شاهه عباسيءَ جي قبر آهي. جو ڪلهوڙن جو ڏاڏو هو ۽ جنهن جو بيان سنڌ جي تاريخ ۾ آهي. پهرين چانڊڪي يا لاڙڪاڻي ۾ زمين هيس. پوءِ ملتان ۾ ويو ۽ مريدن جو لشڪر گڏ ڪري فساد ڪرڻ لڳو ۽ شهيد ٿيو. مير معصوم شاهه جو اشارو مٿي بکر ۾ ڏنو ويو آهي. جو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن ۾ بکر جو نواب هو ۽ قلعو پڪو ڪرايائين ۽ پڪين سرن جو منارو جوڙايائين. جو سئو فوٽ مٿي آهي ۽ گردي ۾ 84 فوٽ آهي. اهو منارو شروع سنه 1002 (=1593ع) ۾ ٿيو، پر 14 ورهيه پوءِ مير معصوم جي پٽ پورو ڪرايو. انهن ٻنهي جون قبرون به اُتي آهن. معصوم ٻيون به گهڻيون عمارتون جوڙايون. مسجد ۽ مسافر خانو به سندس جوڙايل آهن. پراڻي سکر واري جامع مسجد مير معصوم جي والد سيد صفائيءَ جي جوڙايل آهي. مير عبدالباقي پورانيءَ جي به اتي قبر آهي. اتي جي ماڻهن مان ڪي ٿورا هيٺ ڏجن ٿا: شاهه خير الله يا خيرالدين _ هو احمد شاهه جو پٽ هو. جو پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي پنجين پيڙهيءَ مان هو. اهو 911 هجريءَ ۾ بغداد ۾ ڄائو هو. چاليهن ورهين جي عمر ۾ حج ڪرڻ لڳو ۽ ٻارهن حج ڪيائين ۽ 14 ورهيه مدينه منوره ۾ رهي علم جي تحصيل ڪيائين. پوءِ عرب ۽ عجم جي سير ۽ سياحت تي نڪتو. 33 ورهيه گشت ڪري ڪي ڏينهن بلڙيءَ ۾ رهي. پوءِ اچي سکر ۾ منزل ڪيائين ۽ هڪڙو جبل پسند ڪيائين. جنهن کي اڃا تائين شاهه جو جبل چوندا آهن. انهيءَ جي هڪڙي غار ۾ عبادت ڪندو هو. سندس ڪرامتون ڏسي ماڻهو سندس مريد ٿيڻ لڳا. هڪ سئو ورهين عمر ۾ وفات ڪيائين ۽ سندس قبو به انهيءَجبل تي آهي. سندس وفات جي تاريخ رمضان سنه 1027 هجري (=1617ع) آهي. اهو سال هن مصرع مان ابجد جي حساب سان ٿو نڪري: مرشد کامل طريق احمدي، ميان سَڌو ۽ ميان جمال الدين سندس مريد ۽ مجاور هئا. جمال الدين جو پٽ ميان غلام محمد سنه 1174 هجري (=1760ع) ۾ اهو قبو ڊهرائي وري ٻيو وڏو ٺهرايو. جيئن لکيل تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو. پونيون مجاور ۽ سجاده نشين سعيد محمد هو. ميرڪ بايزيد پٽ ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهيءَ جو پنهنجي ڀآءٌ ميرڪ شيخ محمود سان گڏ رهندو هو. ٻئي علم ۽ عمل جا صاحب هئا. پهرين قنڌار ۾ رهندا هئا. پوءِ اتان مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيا ۽ ميرڪ بايزيد بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو ۽ سکر ۾ رهيو. پر ڀاڻس وڃي ٺٽي ۾ رهيو. هن جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مير عبدالباقي به پيءُ جي جاءِ تي نالي وارو ٿيو ۽ سندن گهڻو اولاد ٿيو. انهن کان سواءِ مير عاقلشاهه ۽ سندس ڀآءٌ مير محمد حسين ۽ مير محمد زڪريا (جو مير معصوم شاهه بکريءَ جو پوٽو هو) ۽ سندس پٽ مير علي شير ۽ مير محمد يعقوب حڪيم جو ملتان مان اچي اتي رهيو) مشهور هئا. الور (اروڙ) هي قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي انهيءَ کي اروڙ ٿا چون. انهيءَ جو ذڪر تاريخ ۾ آهي. ۽ اهو دلوراءِ راجا جي ظلم کان ڦٽو. جنهن جو قصو مشهور آهي ۽ جو سومرن جي زماني ۾ هو. چون ٿا ته هو اهڙو ظالم ۽ زبردست هوندو هو، جو جيڪو سوداگر اتي ايندو هو. انهيءَ جي مال جو اڌ وٺندو هو؛ پر جي ڪا خوبصورت زال انهيءَ سان هوندي هئي ته اها به ڦري وٺندو هو. هڪڙي ڀيري هڪڙو سوداگر سيف الملوڪ نالي آيو. جو اصل شهزادو هو، پر تاجر ٿي نڪتو هو ۽ حج تي ٿي ويو. انهيءَ سان هڪڙي خوبصورت زال هئي. جنهن جو نالو بديع الجمال هو. انهيءَ لاءِ اچي هن ڪشش ڪئي. هن ٽي ڏينهن مهلت گهريس. جا مليس. انهيءَ وچ ۾ هن خدا جي درگاهه ۾ عزت جي بچآءٌ جون دعائون گهريون ۽ راتيون جاڳيو. پوءِ ڪن ماڻهن جي مدد سان رات جو لڪ چوريءَ ٻيڙيءَ تي چڙهي نڪري هليو ويو ۽ حج ڪري وري ديري غازي خان ۽ سيتپور جي وچ ۾ اچي رهيو ۽ اولاد سميت اتي مري ويو ۽ دفن ٿيو. انهيءَ سوداگر جي نڪرڻ کان پوءِ زمين ڌٻي ۽ سارو شهر غرق ۽ ويران ٿي پيو ۽ درياهه. جو انهيءَ جي پاسي کان لنگهندو هو. سو ڦري لوهري ۽ بکر جي وچان وهڻ لڳو، شهر جي ڦٽڻ کان پوءِ دلوراءِ وڃي برهمڻ آباد ۾ رهيو. جو پڻ ساڳيءَ طرح ويران ٿيو. جنهن جو ذڪر پنهنجي موقعي تي ايندو. الور جي مشهور ماڻهن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿا: (1) قاضي اسماعيل، جو محمد شيباني بن عثمان ثقفيءَ جي اولاد مان هو. جنهن کي محمد قاسم قاضي ۽ خطيب مقرر ڪري الور ۾ رکيو. انهيءَ جي اولاد مان به هڪڙو قاضي اسماعيل سنه 600ھ ۾ هو. جنهن وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ جو احوال لکيل هو. جو علي بن حامد ڪوفي اُچ واري ولي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو. جنهن تان ”چچ نامه“ ٺهيو. (2) شيخ محمود قطب. مخدوم جلال جهانيان جو مريد هو. انهيءَ جو قبو اتي آهي ۽ هڪڙي وڏي زيارتگاهه آهي. (3) ڇٽو امراني. جو دلوراءِ راجا جي سئوٽن مان هو. الور جي ڦٽڻ کان پوءِ هو لڏي سيوهڻ ۾ وڃي رهڻ لڳو ۽ اتي دفن ٿيل آهي. (4) قاضي ستابه الور جو قاضي ۽ بکر جو محاسب هو. (5) شاهه شڪر گنج. لعل شهباز قلندر سيوهاڻيءَ جي وقت جو هو ۽ سندس دوست هو. انهيءَ جو قبو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪڙي ٽڪريءَ جي مٿان آهي ۽ اتي هر سال ميلو لڳندو آهي. عربن جي فتح کان پوءِ. عربن پنهنجو مکيه شهر منصوره ڪيو ۽ اروڙ پوءِ به ٻن سون ورهين تائين هندن جو شهر هو، پوءِ ڦٽو. ڪن جو چوڻ آهي ته الور اصل الرور هو. جيئن ڪن عربي ڪتابن ۾ به لکيل آهي ۽ جڏهن شهر ڦٽڻ کان پوءِ ۽ درياهه جي مٽجڻ کانپوءِ اتي جا ماڻهو لڏي اچي نئين شهر ۾ ويٺا. تڏهين انهيءَ جو نالو روهڙي رکيائون. جو رور مان نڪتل آهي ۽ عربيءَ۾ انهيءَ کي لوهري لکيائون. شاهه شڪر گنج ۽ شيخ محمود قطب جي ڀرسان هڪڙي مسجد به پوءِ عالمگير بادشاهه يعني اورنگزيب جي ڏينهن ۾ جڙي."<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> اڳي جڏهن [[بکر]] وڏو شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر انهيءَ جي ويجھو هڪڙو ننڍو ڳوٺ هو. سن 927ھ يعني 1529ع ڌاري جڏهن [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جو حاڪم هو، تڏهن بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن فساد ڪيو هو. انهيءَ جي بند ڪرڻ لاءِ مرزا ٺٽي مان آيو ۽ بکر ڏانهن ويندي سکر ۾ منزل ڪيائين. [[سلطان محمود خان]] بکر واري، اڳيئي فساد بند ڪرائي ستاويهن ڌاريجن سردارن کي مارائي ڇڏيو هو. انهن فسادين جو لاشون پورائي انهن جي مٿان هڪڙو ٺلهه ٺهرائي ڇڏيائين، جنهن کي خوني ٺله يا منارو سڏيندا آهن. سن 983ھ يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي موڪليو ته سلطان محمود خان جي جاءِ تي بکر جو حاڪم مقرر ٿي. جڏهن هو بکر آيو، تڏهن بادشاهه وٽان ٻيو حڪم آيو ته بکر ۽ لوهريي [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪري ۽ پاڻ رڳو سکر هٿ ۾ رکي. سن 998ھ يعني 1589ع ڌاري، جڏهن [[خان خانان]] ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ آيو ۽ هن کي جاگير ڏئي ويو، تڏهن آدم شاهه ٿوري وقت لاءِ پنهنجي مرشد لال عيسن جي ملاقات لاءِ ويو. اتي گهڻا مريد وٽس گڏ ٿيا. تنهنڪري اتي جي زميندارن هن کي شهيد ڪرائي ڇڏيو. سندس وصيت موجب سندس لاش بکر ۾ آني سکر جي هڪڙي ٽڪريءَ تي رکيائون، جا اڃا تائين آدم شاهه جي ٽڪري ٿي سڏجي. سن 1168ھ : 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] پنهنجي پاران ديوان گدو مل کي [[احمد شاه دوراني]]ءَ ڏي موڪليو ۽ اهو سکر ۾ هن کي اچي گڏيو ؛ پر بادشاهه ميان تي ڪاوڙيل هو ۽ ٽن ڏينهن تائين ديوان کي نه گڏيو. پوءِ بادشاهه نوشهري ويو. اتي ديوان گڏيس ۽ ميان جي فائدي ۾ حڪم ورتائين. سن 1258ھ يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر ۾ آيو ۽ مير صوبدار ۽ ٻين انهيءَ پاسي جي ميرن اُتي اچي ساڻس ملاقات ڪئي. سکر ضلعو پهريائين شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو هو. 1901ع ڌاري، شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري، منجهانئس ٻه ضلعا ٺاهيائون، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو. سکر جي ڪليڪٽرن جو ٻاٻو آدم ڪرنل ميهو هوندو هو، جنهن سڀ کان پهرين سکر کي ٺاهي ۽ سينگاري، موجوده صورت وٺرائي.<ref name="autogenerated1">ڪتاب:اھي ڏينھن اھي شينھن٬جلد،1؛ليکڪ:پير علي محمد راشدي؛ايڊيشن:2000 ؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو.</ref> سکر بيراج جنھن کي لائڊ بيراج جو نالو ڏنو ويو سو بہ برٽش دور ۾ ٺھيو جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي آبپاشي سسٽم کي ڪنٽرول ڪري ٿو.ان بيراج جي ڊزائين سر آرنلڊ مستو ٺاھي ۽ سر چارلٽن ھيريسن جي ھدايتن مطابق جوڙيو ويو. ان جي تعمير 1923 ۾ شروع ٿي ۽ 1932 ۾ مڪمل ٿي.[[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|380px|thumb|سکر بئراج دُنيا جو سڀ کان وڏو آبپاشيءَ جو منصوبو]]ھن بيراج جي ڪئنالن جي مدد سان اٽڪل ھڪ ڪروڙ ايڪڙ زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url = http://www.dawn.com/news/1029295|title = Rule violations threaten Sukkur Barrage|date = 16 July 2013|accessdate = 26 August 2014|website = dawn.com|publisher = |last = Kiana|first = Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage |date= |accessdate= |website= |publisher= |last= |first= }}</ref> 1947 ۾ پراڻي سکر جي آبادي ڏھ ھزار ھئي ۽ نئين سکر جي آبادي اسي ھزار ھئي. ان آبادي ۾ پاڪستان ٺهڻ بعد انڊيا مان آيل مسلمان مھاجرن جو وڏو اضافو ٿيو.1950 ۾ ھتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ يا سائيٽ (.S.I.T.E) قائم ڪئي وئي. 1962 ۾ درياءَ مٿان لئنسڊائون پل جي ويجھو هڪ ٻي پل ٺاھي وئي جنھن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. ==سکر جا برٽش دور وارا ڪليڪٽر== آٽو راٿفيلڊ (Otto Rothfield) سکر جو ڪليڪٽر هو. ان صاحب وڏا ڪتاب لکيا آهن، مثلاً ”هندستان جون عورتون“ (Women of India). ڪليڪٽريءَ جي زماني ۾، خاندانن ۽ شريفزادن کي ڏاڍو همٿائيندو هو. عالم قسم جو انگريز هو. تحقيق جو خاص شوق هوس. مقامي ريتين رسمن جي کوجنا ڪندو وتندو هو. ڪابه نياري يا دلچسپ شي ڏٺائين ته ان جي ماهيت معلوم ڪرڻ لاءِ، سرڪاري ڪم بند ڪري، گوڏو کوڙي ويهي رهندو هو. گول ٿلهو منهن، ۽ قد ڊگهو هوس. مون کيس ڪيترا ڀيرا ڏٺو. عالم ۽ محقق قسم جي انگريزن مان جو ٻيو صاحب سکر جو ڪليڪٽر ٿي آيو، سو هو ڊاڪٽر سارلي صاحب ، جنهن شاهه عبداللطيف عليہ الرحمة تي انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو آهي. جن ڏينهن ۾ سکر جو ڪليڪٽر هو، اسان ڪونه ٿي سمجهيو ته ڪو هو ايڏي پايي جو عالم آهي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته سکر وارن ڏينهن ۾ به هو پيو شاهه عبداللطيف متعلق خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو هو. انهن ڏينهن ۾ محض منتظم پيو نظر ايندو هو. ضلعي جو وڏيرو ڪيتريقدر به ڇو نه سندس دوست هجي، پر جي ڪو غلط ڪم ڪيائين ته هرگز معاف نه ڪندس.<ref name="autogenerated1" /> ==سکر جي ميونسپلٽي== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 3tl89b84iunn698bu28va9mt1ku0o5o 384637 384636 2026-06-12T23:18:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 384637 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] ==نالي جو مطلب== '''سکر''' لفظ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي لفظ '''سک''' مان نڪتل چيو وڃي ٿو، جنھن جي معني '''آرام''' يا '''سڪون''' آھي.<ref name="sukk">{{cite web|title=History of Sukkur|url=http://oldsukkur.org/history_of_sukkur|website=Old Sukkur|publisher=Sindhi Association of India|accessdate=20 December 2017}}</ref> ==تاريخ== مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته:"سکر لوهريءَ جي آمهون سامهون درياهه جي ڪناري تي آهي. اصل بکر جي تعلقي ۾ هو پر نادر شاهه جي وقت کان وٺي شڪارپور جي تعلقي ۾ داخل ٿيو. اصلوڪو سکر اهو آهي. جنهن کي هاڻي پراڻو سکر ٿا چون. سکر جي اُلهندي ڏي هڪڙي ٽڪري آهي. جنهن کي آدم شاهه جي ٽڪري چون ٿا. انهيءَ تي آدم شاهه عباسيءَ جي قبر آهي. جو ڪلهوڙن جو ڏاڏو هو ۽ جنهن جو بيان سنڌ جي تاريخ ۾ آهي. پهرين چانڊڪي يا لاڙڪاڻي ۾ زمين هيس. پوءِ ملتان ۾ ويو ۽ مريدن جو لشڪر گڏ ڪري فساد ڪرڻ لڳو ۽ شهيد ٿيو. مير معصوم شاهه جو اشارو مٿي بکر ۾ ڏنو ويو آهي. جو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن ۾ بکر جو نواب هو ۽ قلعو پڪو ڪرايائين ۽ پڪين سرن جو منارو جوڙايائين. جو سئو فوٽ مٿي آهي ۽ گردي ۾ 84 فوٽ آهي. اهو منارو شروع سنه 1002 (=1593ع) ۾ ٿيو، پر 14 ورهيه پوءِ مير معصوم جي پٽ پورو ڪرايو. انهن ٻنهي جون قبرون به اُتي آهن. معصوم ٻيون به گهڻيون عمارتون جوڙايون. مسجد ۽ مسافر خانو به سندس جوڙايل آهن. پراڻي سکر واري جامع مسجد مير معصوم جي والد سيد صفائيءَ جي جوڙايل آهي. مير عبدالباقي پورانيءَ جي به اتي قبر آهي. اتي جي ماڻهن مان ڪي ٿورا هيٺ ڏجن ٿا: شاهه خير الله يا خيرالدين _ هو احمد شاهه جو پٽ هو. جو پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي پنجين پيڙهيءَ مان هو. اهو 911 هجريءَ ۾ بغداد ۾ ڄائو هو. چاليهن ورهين جي عمر ۾ حج ڪرڻ لڳو ۽ ٻارهن حج ڪيائين ۽ 14 ورهيه مدينه منوره ۾ رهي علم جي تحصيل ڪيائين. پوءِ عرب ۽ عجم جي سير ۽ سياحت تي نڪتو. 33 ورهيه گشت ڪري ڪي ڏينهن بلڙيءَ ۾ رهي. پوءِ اچي سکر ۾ منزل ڪيائين ۽ هڪڙو جبل پسند ڪيائين. جنهن کي اڃا تائين شاهه جو جبل چوندا آهن. انهيءَ جي هڪڙي غار ۾ عبادت ڪندو هو. سندس ڪرامتون ڏسي ماڻهو سندس مريد ٿيڻ لڳا. هڪ سئو ورهين عمر ۾ وفات ڪيائين ۽ سندس قبو به انهيءَجبل تي آهي. سندس وفات جي تاريخ رمضان سنه 1027 هجري (=1617ع) آهي. اهو سال هن مصرع مان ابجد جي حساب سان ٿو نڪري: مرشد کامل طريق احمدي، ميان سَڌو ۽ ميان جمال الدين سندس مريد ۽ مجاور هئا. جمال الدين جو پٽ ميان غلام محمد سنه 1174 هجري (=1760ع) ۾ اهو قبو ڊهرائي وري ٻيو وڏو ٺهرايو. جيئن لکيل تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو. پونيون مجاور ۽ سجاده نشين سعيد محمد هو. ميرڪ بايزيد پٽ ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهيءَ جو پنهنجي ڀآءٌ ميرڪ شيخ محمود سان گڏ رهندو هو. ٻئي علم ۽ عمل جا صاحب هئا. پهرين قنڌار ۾ رهندا هئا. پوءِ اتان مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيا ۽ ميرڪ بايزيد بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو ۽ سکر ۾ رهيو. پر ڀاڻس وڃي ٺٽي ۾ رهيو. هن جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مير عبدالباقي به پيءُ جي جاءِ تي نالي وارو ٿيو ۽ سندن گهڻو اولاد ٿيو. انهن کان سواءِ مير عاقلشاهه ۽ سندس ڀآءٌ مير محمد حسين ۽ مير محمد زڪريا (جو مير معصوم شاهه بکريءَ جو پوٽو هو) ۽ سندس پٽ مير علي شير ۽ مير محمد يعقوب حڪيم جو ملتان مان اچي اتي رهيو) مشهور هئا. الور (اروڙ) هي قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي انهيءَ کي اروڙ ٿا چون. انهيءَ جو ذڪر تاريخ ۾ آهي. ۽ اهو دلوراءِ راجا جي ظلم کان ڦٽو. جنهن جو قصو مشهور آهي ۽ جو سومرن جي زماني ۾ هو. چون ٿا ته هو اهڙو ظالم ۽ زبردست هوندو هو، جو جيڪو سوداگر اتي ايندو هو. انهيءَ جي مال جو اڌ وٺندو هو؛ پر جي ڪا خوبصورت زال انهيءَ سان هوندي هئي ته اها به ڦري وٺندو هو. هڪڙي ڀيري هڪڙو سوداگر سيف الملوڪ نالي آيو. جو اصل شهزادو هو، پر تاجر ٿي نڪتو هو ۽ حج تي ٿي ويو. انهيءَ سان هڪڙي خوبصورت زال هئي. جنهن جو نالو بديع الجمال هو. انهيءَ لاءِ اچي هن ڪشش ڪئي. هن ٽي ڏينهن مهلت گهريس. جا مليس. انهيءَ وچ ۾ هن خدا جي درگاهه ۾ عزت جي بچآءٌ جون دعائون گهريون ۽ راتيون جاڳيو. پوءِ ڪن ماڻهن جي مدد سان رات جو لڪ چوريءَ ٻيڙيءَ تي چڙهي نڪري هليو ويو ۽ حج ڪري وري ديري غازي خان ۽ سيتپور جي وچ ۾ اچي رهيو ۽ اولاد سميت اتي مري ويو ۽ دفن ٿيو. انهيءَ سوداگر جي نڪرڻ کان پوءِ زمين ڌٻي ۽ سارو شهر غرق ۽ ويران ٿي پيو ۽ درياهه. جو انهيءَ جي پاسي کان لنگهندو هو. سو ڦري لوهري ۽ بکر جي وچان وهڻ لڳو، شهر جي ڦٽڻ کان پوءِ دلوراءِ وڃي برهمڻ آباد ۾ رهيو. جو پڻ ساڳيءَ طرح ويران ٿيو. جنهن جو ذڪر پنهنجي موقعي تي ايندو. الور جي مشهور ماڻهن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿا: (1) قاضي اسماعيل، جو محمد شيباني بن عثمان ثقفيءَ جي اولاد مان هو. جنهن کي محمد قاسم قاضي ۽ خطيب مقرر ڪري الور ۾ رکيو. انهيءَ جي اولاد مان به هڪڙو قاضي اسماعيل سنه 600ھ ۾ هو. جنهن وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ جو احوال لکيل هو. جو علي بن حامد ڪوفي اُچ واري ولي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو. جنهن تان ”چچ نامه“ ٺهيو. (2) شيخ محمود قطب. مخدوم جلال جهانيان جو مريد هو. انهيءَ جو قبو اتي آهي ۽ هڪڙي وڏي زيارتگاهه آهي. (3) ڇٽو امراني. جو دلوراءِ راجا جي سئوٽن مان هو. الور جي ڦٽڻ کان پوءِ هو لڏي سيوهڻ ۾ وڃي رهڻ لڳو ۽ اتي دفن ٿيل آهي. (4) قاضي ستابه الور جو قاضي ۽ بکر جو محاسب هو. (5) شاهه شڪر گنج. لعل شهباز قلندر سيوهاڻيءَ جي وقت جو هو ۽ سندس دوست هو. انهيءَ جو قبو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪڙي ٽڪريءَ جي مٿان آهي ۽ اتي هر سال ميلو لڳندو آهي. عربن جي فتح کان پوءِ. عربن پنهنجو مکيه شهر منصوره ڪيو ۽ اروڙ پوءِ به ٻن سون ورهين تائين هندن جو شهر هو، پوءِ ڦٽو. ڪن جو چوڻ آهي ته الور اصل الرور هو. جيئن ڪن عربي ڪتابن ۾ به لکيل آهي ۽ جڏهن شهر ڦٽڻ کان پوءِ ۽ درياهه جي مٽجڻ کانپوءِ اتي جا ماڻهو لڏي اچي نئين شهر ۾ ويٺا. تڏهين انهيءَ جو نالو روهڙي رکيائون. جو رور مان نڪتل آهي ۽ عربيءَ۾ انهيءَ کي لوهري لکيائون. شاهه شڪر گنج ۽ شيخ محمود قطب جي ڀرسان هڪڙي مسجد به پوءِ عالمگير بادشاهه يعني اورنگزيب جي ڏينهن ۾ جڙي."<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> اڳي جڏهن [[بکر]] وڏو شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر انهيءَ جي ويجھو هڪڙو ننڍو ڳوٺ هو. سن 927ھ يعني 1529ع ڌاري جڏهن [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جو حاڪم هو، تڏهن بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن فساد ڪيو هو. انهيءَ جي بند ڪرڻ لاءِ مرزا ٺٽي مان آيو ۽ بکر ڏانهن ويندي سکر ۾ منزل ڪيائين. [[سلطان محمود خان]] بکر واري، اڳيئي فساد بند ڪرائي ستاويهن ڌاريجن سردارن کي مارائي ڇڏيو هو. انهن فسادين جو لاشون پورائي انهن جي مٿان هڪڙو ٺلهه ٺهرائي ڇڏيائين، جنهن کي خوني ٺله يا منارو سڏيندا آهن. سن 983ھ يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي موڪليو ته سلطان محمود خان جي جاءِ تي بکر جو حاڪم مقرر ٿي. جڏهن هو بکر آيو، تڏهن بادشاهه وٽان ٻيو حڪم آيو ته بکر ۽ لوهريي [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪري ۽ پاڻ رڳو سکر هٿ ۾ رکي. سن 998ھ يعني 1589ع ڌاري، جڏهن [[خان خانان]] ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ آيو ۽ هن کي جاگير ڏئي ويو، تڏهن آدم شاهه ٿوري وقت لاءِ پنهنجي مرشد لال عيسن جي ملاقات لاءِ ويو. اتي گهڻا مريد وٽس گڏ ٿيا. تنهنڪري اتي جي زميندارن هن کي شهيد ڪرائي ڇڏيو. سندس وصيت موجب سندس لاش بکر ۾ آني سکر جي هڪڙي ٽڪريءَ تي رکيائون، جا اڃا تائين آدم شاهه جي ٽڪري ٿي سڏجي. سن 1168ھ : 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] پنهنجي پاران ديوان گدو مل کي [[احمد شاه دوراني]]ءَ ڏي موڪليو ۽ اهو سکر ۾ هن کي اچي گڏيو ؛ پر بادشاهه ميان تي ڪاوڙيل هو ۽ ٽن ڏينهن تائين ديوان کي نه گڏيو. پوءِ بادشاهه نوشهري ويو. اتي ديوان گڏيس ۽ ميان جي فائدي ۾ حڪم ورتائين. سن 1258ھ يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر ۾ آيو ۽ مير صوبدار ۽ ٻين انهيءَ پاسي جي ميرن اُتي اچي ساڻس ملاقات ڪئي. سکر ضلعو پهريائين شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو هو. 1901ع ڌاري، شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري، منجهانئس ٻه ضلعا ٺاهيائون، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو. سکر جي ڪليڪٽرن جو ٻاٻو آدم ڪرنل ميهو هوندو هو، جنهن سڀ کان پهرين سکر کي ٺاهي ۽ سينگاري، موجوده صورت وٺرائي.<ref name="autogenerated1">ڪتاب:اھي ڏينھن اھي شينھن٬جلد،1؛ليکڪ:پير علي محمد راشدي؛ايڊيشن:2000 ؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو.</ref> سکر بيراج جنھن کي لائڊ بيراج جو نالو ڏنو ويو سو بہ برٽش دور ۾ ٺھيو جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي آبپاشي سسٽم کي ڪنٽرول ڪري ٿو.ان بيراج جي ڊزائين سر آرنلڊ مستو ٺاھي ۽ سر چارلٽن ھيريسن جي ھدايتن مطابق جوڙيو ويو. ان جي تعمير 1923 ۾ شروع ٿي ۽ 1932 ۾ مڪمل ٿي.[[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|380px|thumb|سکر بئراج دُنيا جو سڀ کان وڏو آبپاشيءَ جو منصوبو]]ھن بيراج جي ڪئنالن جي مدد سان اٽڪل ھڪ ڪروڙ ايڪڙ زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url = http://www.dawn.com/news/1029295|title = Rule violations threaten Sukkur Barrage|date = 16 July 2013|accessdate = 26 August 2014|website = dawn.com|publisher = |last = Kiana|first = Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage |date= |accessdate= |website= |publisher= |last= |first= }}</ref> 1947 ۾ پراڻي سکر جي آبادي ڏھ ھزار ھئي ۽ نئين سکر جي آبادي اسي ھزار ھئي. ان آبادي ۾ پاڪستان ٺهڻ بعد انڊيا مان آيل مسلمان مھاجرن جو وڏو اضافو ٿيو.1950 ۾ ھتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ يا سائيٽ (.S.I.T.E) قائم ڪئي وئي. 1962 ۾ درياءَ مٿان لئنسڊائون پل جي ويجھو هڪ ٻي پل ٺاھي وئي جنھن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. ==سکر جا برٽش دور وارا ڪليڪٽر== آٽو راٿفيلڊ (Otto Rothfield) سکر جو ڪليڪٽر هو. ان صاحب وڏا ڪتاب لکيا آهن، مثلاً ”هندستان جون عورتون“ (Women of India). ڪليڪٽريءَ جي زماني ۾، خاندانن ۽ شريفزادن کي ڏاڍو همٿائيندو هو. عالم قسم جو انگريز هو. تحقيق جو خاص شوق هوس. مقامي ريتين رسمن جي کوجنا ڪندو وتندو هو. ڪابه نياري يا دلچسپ شي ڏٺائين ته ان جي ماهيت معلوم ڪرڻ لاءِ، سرڪاري ڪم بند ڪري، گوڏو کوڙي ويهي رهندو هو. گول ٿلهو منهن، ۽ قد ڊگهو هوس. مون کيس ڪيترا ڀيرا ڏٺو. عالم ۽ محقق قسم جي انگريزن مان جو ٻيو صاحب سکر جو ڪليڪٽر ٿي آيو، سو هو ڊاڪٽر سارلي صاحب ، جنهن شاهه عبداللطيف عليہ الرحمة تي انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو آهي. جن ڏينهن ۾ سکر جو ڪليڪٽر هو، اسان ڪونه ٿي سمجهيو ته ڪو هو ايڏي پايي جو عالم آهي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته سکر وارن ڏينهن ۾ به هو پيو شاهه عبداللطيف متعلق خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو هو. انهن ڏينهن ۾ محض منتظم پيو نظر ايندو هو. ضلعي جو وڏيرو ڪيتريقدر به ڇو نه سندس دوست هجي، پر جي ڪو غلط ڪم ڪيائين ته هرگز معاف نه ڪندس.<ref name="autogenerated1" /> ==سکر جي ميونسپلٽي== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] kkanlq2xg0oyk65rzypxq2znst0u55v 384638 384637 2026-06-12T23:18:55Z Intisar Ali 8681 384638 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] ==نالي جو مطلب== '''سکر''' لفظ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي لفظ '''سک''' مان نڪتل چيو وڃي ٿو، جنھن جي معني '''آرام''' يا '''سڪون''' آھي.<ref name="sukk">{{cite web|title=History of Sukkur|url=http://oldsukkur.org/history_of_sukkur|website=Old Sukkur|publisher=Sindhi Association of India|accessdate=20 December 2017}}</ref> ==تاريخ== مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته:"سکر لوهريءَ جي آمهون سامهون درياهه جي ڪناري تي آهي. اصل بکر جي تعلقي ۾ هو پر نادر شاهه جي وقت کان وٺي شڪارپور جي تعلقي ۾ داخل ٿيو. اصلوڪو سکر اهو آهي. جنهن کي هاڻي پراڻو سکر ٿا چون. سکر جي اُلهندي ڏي هڪڙي ٽڪري آهي. جنهن کي آدم شاهه جي ٽڪري چون ٿا. انهيءَ تي آدم شاهه عباسيءَ جي قبر آهي. جو ڪلهوڙن جو ڏاڏو هو ۽ جنهن جو بيان سنڌ جي تاريخ ۾ آهي. پهرين چانڊڪي يا لاڙڪاڻي ۾ زمين هيس. پوءِ ملتان ۾ ويو ۽ مريدن جو لشڪر گڏ ڪري فساد ڪرڻ لڳو ۽ شهيد ٿيو. مير معصوم شاهه جو اشارو مٿي بکر ۾ ڏنو ويو آهي. جو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن ۾ بکر جو نواب هو ۽ قلعو پڪو ڪرايائين ۽ پڪين سرن جو منارو جوڙايائين. جو سئو فوٽ مٿي آهي ۽ گردي ۾ 84 فوٽ آهي. اهو منارو شروع سنه 1002 (=1593ع) ۾ ٿيو، پر 14 ورهيه پوءِ مير معصوم جي پٽ پورو ڪرايو. انهن ٻنهي جون قبرون به اُتي آهن. معصوم ٻيون به گهڻيون عمارتون جوڙايون. مسجد ۽ مسافر خانو به سندس جوڙايل آهن. پراڻي سکر واري جامع مسجد مير معصوم جي والد سيد صفائيءَ جي جوڙايل آهي. مير عبدالباقي پورانيءَ جي به اتي قبر آهي. اتي جي ماڻهن مان ڪي ٿورا هيٺ ڏجن ٿا: شاهه خير الله يا خيرالدين _ هو احمد شاهه جو پٽ هو. جو پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي پنجين پيڙهيءَ مان هو. اهو 911 هجريءَ ۾ بغداد ۾ ڄائو هو. چاليهن ورهين جي عمر ۾ حج ڪرڻ لڳو ۽ ٻارهن حج ڪيائين ۽ 14 ورهيه مدينه منوره ۾ رهي علم جي تحصيل ڪيائين. پوءِ عرب ۽ عجم جي سير ۽ سياحت تي نڪتو. 33 ورهيه گشت ڪري ڪي ڏينهن بلڙيءَ ۾ رهي. پوءِ اچي سکر ۾ منزل ڪيائين ۽ هڪڙو جبل پسند ڪيائين. جنهن کي اڃا تائين شاهه جو جبل چوندا آهن. انهيءَ جي هڪڙي غار ۾ عبادت ڪندو هو. سندس ڪرامتون ڏسي ماڻهو سندس مريد ٿيڻ لڳا. هڪ سئو ورهين عمر ۾ وفات ڪيائين ۽ سندس قبو به انهيءَجبل تي آهي. سندس وفات جي تاريخ رمضان سنه 1027 هجري (=1617ع) آهي. اهو سال هن مصرع مان ابجد جي حساب سان ٿو نڪري: مرشد کامل طريق احمدي، ميان سَڌو ۽ ميان جمال الدين سندس مريد ۽ مجاور هئا. جمال الدين جو پٽ ميان غلام محمد سنه 1174 هجري (=1760ع) ۾ اهو قبو ڊهرائي وري ٻيو وڏو ٺهرايو. جيئن لکيل تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو. پونيون مجاور ۽ سجاده نشين سعيد محمد هو. ميرڪ بايزيد پٽ ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهيءَ جو پنهنجي ڀآءٌ ميرڪ شيخ محمود سان گڏ رهندو هو. ٻئي علم ۽ عمل جا صاحب هئا. پهرين قنڌار ۾ رهندا هئا. پوءِ اتان مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيا ۽ ميرڪ بايزيد بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو ۽ سکر ۾ رهيو. پر ڀاڻس وڃي ٺٽي ۾ رهيو. هن جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مير عبدالباقي به پيءُ جي جاءِ تي نالي وارو ٿيو ۽ سندن گهڻو اولاد ٿيو. انهن کان سواءِ مير عاقلشاهه ۽ سندس ڀآءٌ مير محمد حسين ۽ مير محمد زڪريا (جو مير معصوم شاهه بکريءَ جو پوٽو هو) ۽ سندس پٽ مير علي شير ۽ مير محمد يعقوب حڪيم جو ملتان مان اچي اتي رهيو) مشهور هئا. الور (اروڙ) هي قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي انهيءَ کي اروڙ ٿا چون. انهيءَ جو ذڪر تاريخ ۾ آهي. ۽ اهو دلوراءِ راجا جي ظلم کان ڦٽو. جنهن جو قصو مشهور آهي ۽ جو سومرن جي زماني ۾ هو. چون ٿا ته هو اهڙو ظالم ۽ زبردست هوندو هو، جو جيڪو سوداگر اتي ايندو هو. انهيءَ جي مال جو اڌ وٺندو هو؛ پر جي ڪا خوبصورت زال انهيءَ سان هوندي هئي ته اها به ڦري وٺندو هو. هڪڙي ڀيري هڪڙو سوداگر سيف الملوڪ نالي آيو. جو اصل شهزادو هو، پر تاجر ٿي نڪتو هو ۽ حج تي ٿي ويو. انهيءَ سان هڪڙي خوبصورت زال هئي. جنهن جو نالو بديع الجمال هو. انهيءَ لاءِ اچي هن ڪشش ڪئي. هن ٽي ڏينهن مهلت گهريس. جا مليس. انهيءَ وچ ۾ هن خدا جي درگاهه ۾ عزت جي بچآءٌ جون دعائون گهريون ۽ راتيون جاڳيو. پوءِ ڪن ماڻهن جي مدد سان رات جو لڪ چوريءَ ٻيڙيءَ تي چڙهي نڪري هليو ويو ۽ حج ڪري وري ديري غازي خان ۽ سيتپور جي وچ ۾ اچي رهيو ۽ اولاد سميت اتي مري ويو ۽ دفن ٿيو. انهيءَ سوداگر جي نڪرڻ کان پوءِ زمين ڌٻي ۽ سارو شهر غرق ۽ ويران ٿي پيو ۽ درياهه. جو انهيءَ جي پاسي کان لنگهندو هو. سو ڦري لوهري ۽ بکر جي وچان وهڻ لڳو، شهر جي ڦٽڻ کان پوءِ دلوراءِ وڃي برهمڻ آباد ۾ رهيو. جو پڻ ساڳيءَ طرح ويران ٿيو. جنهن جو ذڪر پنهنجي موقعي تي ايندو. الور جي مشهور ماڻهن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿا: (1) قاضي اسماعيل، جو محمد شيباني بن عثمان ثقفيءَ جي اولاد مان هو. جنهن کي محمد قاسم قاضي ۽ خطيب مقرر ڪري الور ۾ رکيو. انهيءَ جي اولاد مان به هڪڙو قاضي اسماعيل سنه 600ھ ۾ هو. جنهن وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ جو احوال لکيل هو. جو علي بن حامد ڪوفي اُچ واري ولي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو. جنهن تان ”چچ نامه“ ٺهيو. (2) شيخ محمود قطب. مخدوم جلال جهانيان جو مريد هو. انهيءَ جو قبو اتي آهي ۽ هڪڙي وڏي زيارتگاهه آهي. (3) ڇٽو امراني. جو دلوراءِ راجا جي سئوٽن مان هو. الور جي ڦٽڻ کان پوءِ هو لڏي سيوهڻ ۾ وڃي رهڻ لڳو ۽ اتي دفن ٿيل آهي. (4) قاضي ستابه الور جو قاضي ۽ بکر جو محاسب هو. (5) شاهه شڪر گنج. لعل شهباز قلندر سيوهاڻيءَ جي وقت جو هو ۽ سندس دوست هو. انهيءَ جو قبو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪڙي ٽڪريءَ جي مٿان آهي ۽ اتي هر سال ميلو لڳندو آهي. عربن جي فتح کان پوءِ. عربن پنهنجو مکيه شهر منصوره ڪيو ۽ اروڙ پوءِ به ٻن سون ورهين تائين هندن جو شهر هو، پوءِ ڦٽو. ڪن جو چوڻ آهي ته الور اصل الرور هو. جيئن ڪن عربي ڪتابن ۾ به لکيل آهي ۽ جڏهن شهر ڦٽڻ کان پوءِ ۽ درياهه جي مٽجڻ کانپوءِ اتي جا ماڻهو لڏي اچي نئين شهر ۾ ويٺا. تڏهين انهيءَ جو نالو روهڙي رکيائون. جو رور مان نڪتل آهي ۽ عربيءَ۾ انهيءَ کي لوهري لکيائون. شاهه شڪر گنج ۽ شيخ محمود قطب جي ڀرسان هڪڙي مسجد به پوءِ عالمگير بادشاهه يعني اورنگزيب جي ڏينهن ۾ جڙي."<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> اڳي جڏهن [[بکر]] وڏو شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر انهيءَ جي ويجھو هڪڙو ننڍو ڳوٺ هو. سن 927ھ يعني 1529ع ڌاري جڏهن [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جو حاڪم هو، تڏهن بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن فساد ڪيو هو. انهيءَ جي بند ڪرڻ لاءِ مرزا ٺٽي مان آيو ۽ بکر ڏانهن ويندي سکر ۾ منزل ڪيائين. [[سلطان محمود خان]] بکر واري، اڳيئي فساد بند ڪرائي ستاويهن ڌاريجن سردارن کي مارائي ڇڏيو هو. انهن فسادين جو لاشون پورائي انهن جي مٿان هڪڙو ٺلهه ٺهرائي ڇڏيائين، جنهن کي خوني ٺله يا منارو سڏيندا آهن. سن 983ھ يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي موڪليو ته سلطان محمود خان جي جاءِ تي بکر جو حاڪم مقرر ٿي. جڏهن هو بکر آيو، تڏهن بادشاهه وٽان ٻيو حڪم آيو ته بکر ۽ لوهريي [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪري ۽ پاڻ رڳو سکر هٿ ۾ رکي. سن 998ھ يعني 1589ع ڌاري، جڏهن [[خان خانان]] ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ آيو ۽ هن کي جاگير ڏئي ويو، تڏهن آدم شاهه ٿوري وقت لاءِ پنهنجي مرشد لال عيسن جي ملاقات لاءِ ويو. اتي گهڻا مريد وٽس گڏ ٿيا. تنهنڪري اتي جي زميندارن هن کي شهيد ڪرائي ڇڏيو. سندس وصيت موجب سندس لاش بکر ۾ آني سکر جي هڪڙي ٽڪريءَ تي رکيائون، جا اڃا تائين آدم شاهه جي ٽڪري ٿي سڏجي. سن 1168ھ : 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] پنهنجي پاران ديوان گدو مل کي [[احمد شاه دوراني]]ءَ ڏي موڪليو ۽ اهو سکر ۾ هن کي اچي گڏيو ؛ پر بادشاهه ميان تي ڪاوڙيل هو ۽ ٽن ڏينهن تائين ديوان کي نه گڏيو. پوءِ بادشاهه نوشهري ويو. اتي ديوان گڏيس ۽ ميان جي فائدي ۾ حڪم ورتائين. سن 1258ھ يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر ۾ آيو ۽ مير صوبدار ۽ ٻين انهيءَ پاسي جي ميرن اُتي اچي ساڻس ملاقات ڪئي. سکر ضلعو پهريائين شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو هو. 1901ع ڌاري، شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري، منجهانئس ٻه ضلعا ٺاهيائون، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو. سکر جي ڪليڪٽرن جو ٻاٻو آدم ڪرنل ميهو هوندو هو، جنهن سڀ کان پهرين سکر کي ٺاهي ۽ سينگاري، موجوده صورت وٺرائي.<ref name="autogenerated1">ڪتاب:اھي ڏينھن اھي شينھن٬جلد،1؛ليکڪ:پير علي محمد راشدي؛ايڊيشن:2000 ؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو.</ref> سکر بيراج جنھن کي لائڊ بيراج جو نالو ڏنو ويو سو بہ برٽش دور ۾ ٺھيو جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي آبپاشي سسٽم کي ڪنٽرول ڪري ٿو.ان بيراج جي ڊزائين سر آرنلڊ مستو ٺاھي ۽ سر چارلٽن ھيريسن جي ھدايتن مطابق جوڙيو ويو. ان جي تعمير 1923 ۾ شروع ٿي ۽ 1932 ۾ مڪمل ٿي.[[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|380px|thumb|سکر بئراج دُنيا جو سڀ کان وڏو آبپاشيءَ جو منصوبو]]ھن بيراج جي ڪئنالن جي مدد سان اٽڪل ھڪ ڪروڙ ايڪڙ زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url = http://www.dawn.com/news/1029295|title = Rule violations threaten Sukkur Barrage|date = 16 July 2013|accessdate = 26 August 2014|website = dawn.com|publisher = |last = Kiana|first = Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage |date= |accessdate= |website= |publisher= |last= |first= }}</ref> 1947 ۾ پراڻي سکر جي آبادي ڏھ ھزار ھئي ۽ نئين سکر جي آبادي اسي ھزار ھئي. ان آبادي ۾ پاڪستان ٺهڻ بعد انڊيا مان آيل مسلمان مھاجرن جو وڏو اضافو ٿيو.1950 ۾ ھتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ يا سائيٽ (.S.I.T.E) قائم ڪئي وئي. 1962 ۾ درياءَ مٿان لئنسڊائون پل جي ويجھو هڪ ٻي پل ٺاھي وئي جنھن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي پاسي ۾ نيو سکر شھر جوڙيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ڀرسان درياءَ جي ٻيٽ تي بکر جو ڦٽل شھر آھي جيڪو ڪنھن وقت سنڌ جو دروازو سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Burton|first1=Richard|title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus|date=1851|publisher=Asian Educational Services|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1839 ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر ھڪ ننڍڙو ڳوٺ ھيو. 1845 ۾ فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|date=1876|url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> ڪنھن زماني ۾ شھر کجين جي وڻن سان گهيريل ھوندو ھو. ٻارھين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر درياءَ جي اولهندي ڪناري تي واپاري سرگرمين سان ڀرپور دريائي بندر ھوندو ھو ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز ھيو. 1607 ۾ مير معصوم شاھ بکري 86 فٽ اوچو مينار تعمير ڪرايو جيڪو سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو[[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg thumb|left|380px|سکر۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ ان جو 1607 ۾ ٺھرايل مينار|link=Special:FilePath/Untitled_(2_of_3).jpg_thumb]] 1862 ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title=Sukkur|url=https://www.britannica.com/place/Sukkur|publisher=Britannica|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889 ۾ لئنسڊائون پل ذريعي سکر کي پھرين دفعو روھڙيء سان ڳنڍيو ويو.[[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|380px|thumb|سکر ۾ 1889 ۾ تيار ٿيل لئنسڊائون پل]] ==سکر جا برٽش دور وارا ڪليڪٽر== آٽو راٿفيلڊ (Otto Rothfield) سکر جو ڪليڪٽر هو. ان صاحب وڏا ڪتاب لکيا آهن، مثلاً ”هندستان جون عورتون“ (Women of India). ڪليڪٽريءَ جي زماني ۾، خاندانن ۽ شريفزادن کي ڏاڍو همٿائيندو هو. عالم قسم جو انگريز هو. تحقيق جو خاص شوق هوس. مقامي ريتين رسمن جي کوجنا ڪندو وتندو هو. ڪابه نياري يا دلچسپ شي ڏٺائين ته ان جي ماهيت معلوم ڪرڻ لاءِ، سرڪاري ڪم بند ڪري، گوڏو کوڙي ويهي رهندو هو. گول ٿلهو منهن، ۽ قد ڊگهو هوس. مون کيس ڪيترا ڀيرا ڏٺو. عالم ۽ محقق قسم جي انگريزن مان جو ٻيو صاحب سکر جو ڪليڪٽر ٿي آيو، سو هو ڊاڪٽر سارلي صاحب ، جنهن شاهه عبداللطيف عليہ الرحمة تي انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو آهي. جن ڏينهن ۾ سکر جو ڪليڪٽر هو، اسان ڪونه ٿي سمجهيو ته ڪو هو ايڏي پايي جو عالم آهي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته سکر وارن ڏينهن ۾ به هو پيو شاهه عبداللطيف متعلق خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو هو. انهن ڏينهن ۾ محض منتظم پيو نظر ايندو هو. ضلعي جو وڏيرو ڪيتريقدر به ڇو نه سندس دوست هجي، پر جي ڪو غلط ڪم ڪيائين ته هرگز معاف نه ڪندس.<ref name="autogenerated1" /> ==سکر جي ميونسپلٽي== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] dr960b8mmh9sizw46txmmftarc5o87r 384639 384638 2026-06-12T23:19:44Z Intisar Ali 8681 384639 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] ==نالي جو مطلب== '''سکر''' لفظ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي لفظ '''سک''' مان نڪتل چيو وڃي ٿو، جنھن جي معني '''آرام''' يا '''سڪون''' آھي.<ref name="sukk">{{cite web|title=History of Sukkur|url=http://oldsukkur.org/history_of_sukkur|website=Old Sukkur|publisher=Sindhi Association of India|accessdate=20 December 2017}}</ref> ==تاريخ== مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته:"سکر لوهريءَ جي آمهون سامهون درياهه جي ڪناري تي آهي. اصل بکر جي تعلقي ۾ هو پر نادر شاهه جي وقت کان وٺي شڪارپور جي تعلقي ۾ داخل ٿيو. اصلوڪو سکر اهو آهي. جنهن کي هاڻي پراڻو سکر ٿا چون. سکر جي اُلهندي ڏي هڪڙي ٽڪري آهي. جنهن کي آدم شاهه جي ٽڪري چون ٿا. انهيءَ تي آدم شاهه عباسيءَ جي قبر آهي. جو ڪلهوڙن جو ڏاڏو هو ۽ جنهن جو بيان سنڌ جي تاريخ ۾ آهي. پهرين چانڊڪي يا لاڙڪاڻي ۾ زمين هيس. پوءِ ملتان ۾ ويو ۽ مريدن جو لشڪر گڏ ڪري فساد ڪرڻ لڳو ۽ شهيد ٿيو. مير معصوم شاهه جو اشارو مٿي بکر ۾ ڏنو ويو آهي. جو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن ۾ بکر جو نواب هو ۽ قلعو پڪو ڪرايائين ۽ پڪين سرن جو منارو جوڙايائين. جو سئو فوٽ مٿي آهي ۽ گردي ۾ 84 فوٽ آهي. اهو منارو شروع سنه 1002 (=1593ع) ۾ ٿيو، پر 14 ورهيه پوءِ مير معصوم جي پٽ پورو ڪرايو. انهن ٻنهي جون قبرون به اُتي آهن. معصوم ٻيون به گهڻيون عمارتون جوڙايون. مسجد ۽ مسافر خانو به سندس جوڙايل آهن. پراڻي سکر واري جامع مسجد مير معصوم جي والد سيد صفائيءَ جي جوڙايل آهي. مير عبدالباقي پورانيءَ جي به اتي قبر آهي. اتي جي ماڻهن مان ڪي ٿورا هيٺ ڏجن ٿا: شاهه خير الله يا خيرالدين _ هو احمد شاهه جو پٽ هو. جو پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي پنجين پيڙهيءَ مان هو. اهو 911 هجريءَ ۾ بغداد ۾ ڄائو هو. چاليهن ورهين جي عمر ۾ حج ڪرڻ لڳو ۽ ٻارهن حج ڪيائين ۽ 14 ورهيه مدينه منوره ۾ رهي علم جي تحصيل ڪيائين. پوءِ عرب ۽ عجم جي سير ۽ سياحت تي نڪتو. 33 ورهيه گشت ڪري ڪي ڏينهن بلڙيءَ ۾ رهي. پوءِ اچي سکر ۾ منزل ڪيائين ۽ هڪڙو جبل پسند ڪيائين. جنهن کي اڃا تائين شاهه جو جبل چوندا آهن. انهيءَ جي هڪڙي غار ۾ عبادت ڪندو هو. سندس ڪرامتون ڏسي ماڻهو سندس مريد ٿيڻ لڳا. هڪ سئو ورهين عمر ۾ وفات ڪيائين ۽ سندس قبو به انهيءَجبل تي آهي. سندس وفات جي تاريخ رمضان سنه 1027 هجري (=1617ع) آهي. اهو سال هن مصرع مان ابجد جي حساب سان ٿو نڪري: مرشد کامل طريق احمدي، ميان سَڌو ۽ ميان جمال الدين سندس مريد ۽ مجاور هئا. جمال الدين جو پٽ ميان غلام محمد سنه 1174 هجري (=1760ع) ۾ اهو قبو ڊهرائي وري ٻيو وڏو ٺهرايو. جيئن لکيل تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو. پونيون مجاور ۽ سجاده نشين سعيد محمد هو. ميرڪ بايزيد پٽ ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهيءَ جو پنهنجي ڀآءٌ ميرڪ شيخ محمود سان گڏ رهندو هو. ٻئي علم ۽ عمل جا صاحب هئا. پهرين قنڌار ۾ رهندا هئا. پوءِ اتان مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيا ۽ ميرڪ بايزيد بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو ۽ سکر ۾ رهيو. پر ڀاڻس وڃي ٺٽي ۾ رهيو. هن جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مير عبدالباقي به پيءُ جي جاءِ تي نالي وارو ٿيو ۽ سندن گهڻو اولاد ٿيو. انهن کان سواءِ مير عاقلشاهه ۽ سندس ڀآءٌ مير محمد حسين ۽ مير محمد زڪريا (جو مير معصوم شاهه بکريءَ جو پوٽو هو) ۽ سندس پٽ مير علي شير ۽ مير محمد يعقوب حڪيم جو ملتان مان اچي اتي رهيو) مشهور هئا. الور (اروڙ) هي قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي انهيءَ کي اروڙ ٿا چون. انهيءَ جو ذڪر تاريخ ۾ آهي. ۽ اهو دلوراءِ راجا جي ظلم کان ڦٽو. جنهن جو قصو مشهور آهي ۽ جو سومرن جي زماني ۾ هو. چون ٿا ته هو اهڙو ظالم ۽ زبردست هوندو هو، جو جيڪو سوداگر اتي ايندو هو. انهيءَ جي مال جو اڌ وٺندو هو؛ پر جي ڪا خوبصورت زال انهيءَ سان هوندي هئي ته اها به ڦري وٺندو هو. هڪڙي ڀيري هڪڙو سوداگر سيف الملوڪ نالي آيو. جو اصل شهزادو هو، پر تاجر ٿي نڪتو هو ۽ حج تي ٿي ويو. انهيءَ سان هڪڙي خوبصورت زال هئي. جنهن جو نالو بديع الجمال هو. انهيءَ لاءِ اچي هن ڪشش ڪئي. هن ٽي ڏينهن مهلت گهريس. جا مليس. انهيءَ وچ ۾ هن خدا جي درگاهه ۾ عزت جي بچآءٌ جون دعائون گهريون ۽ راتيون جاڳيو. پوءِ ڪن ماڻهن جي مدد سان رات جو لڪ چوريءَ ٻيڙيءَ تي چڙهي نڪري هليو ويو ۽ حج ڪري وري ديري غازي خان ۽ سيتپور جي وچ ۾ اچي رهيو ۽ اولاد سميت اتي مري ويو ۽ دفن ٿيو. انهيءَ سوداگر جي نڪرڻ کان پوءِ زمين ڌٻي ۽ سارو شهر غرق ۽ ويران ٿي پيو ۽ درياهه. جو انهيءَ جي پاسي کان لنگهندو هو. سو ڦري لوهري ۽ بکر جي وچان وهڻ لڳو، شهر جي ڦٽڻ کان پوءِ دلوراءِ وڃي برهمڻ آباد ۾ رهيو. جو پڻ ساڳيءَ طرح ويران ٿيو. جنهن جو ذڪر پنهنجي موقعي تي ايندو. الور جي مشهور ماڻهن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿا: (1) قاضي اسماعيل، جو محمد شيباني بن عثمان ثقفيءَ جي اولاد مان هو. جنهن کي محمد قاسم قاضي ۽ خطيب مقرر ڪري الور ۾ رکيو. انهيءَ جي اولاد مان به هڪڙو قاضي اسماعيل سنه 600ھ ۾ هو. جنهن وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ جو احوال لکيل هو. جو علي بن حامد ڪوفي اُچ واري ولي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو. جنهن تان ”چچ نامه“ ٺهيو. (2) شيخ محمود قطب. مخدوم جلال جهانيان جو مريد هو. انهيءَ جو قبو اتي آهي ۽ هڪڙي وڏي زيارتگاهه آهي. (3) ڇٽو امراني. جو دلوراءِ راجا جي سئوٽن مان هو. الور جي ڦٽڻ کان پوءِ هو لڏي سيوهڻ ۾ وڃي رهڻ لڳو ۽ اتي دفن ٿيل آهي. (4) قاضي ستابه الور جو قاضي ۽ بکر جو محاسب هو. (5) شاهه شڪر گنج. لعل شهباز قلندر سيوهاڻيءَ جي وقت جو هو ۽ سندس دوست هو. انهيءَ جو قبو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪڙي ٽڪريءَ جي مٿان آهي ۽ اتي هر سال ميلو لڳندو آهي. عربن جي فتح کان پوءِ. عربن پنهنجو مکيه شهر منصوره ڪيو ۽ اروڙ پوءِ به ٻن سون ورهين تائين هندن جو شهر هو، پوءِ ڦٽو. ڪن جو چوڻ آهي ته الور اصل الرور هو. جيئن ڪن عربي ڪتابن ۾ به لکيل آهي ۽ جڏهن شهر ڦٽڻ کان پوءِ ۽ درياهه جي مٽجڻ کانپوءِ اتي جا ماڻهو لڏي اچي نئين شهر ۾ ويٺا. تڏهين انهيءَ جو نالو روهڙي رکيائون. جو رور مان نڪتل آهي ۽ عربيءَ۾ انهيءَ کي لوهري لکيائون. شاهه شڪر گنج ۽ شيخ محمود قطب جي ڀرسان هڪڙي مسجد به پوءِ عالمگير بادشاهه يعني اورنگزيب جي ڏينهن ۾ جڙي."<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> اڳي جڏهن [[بکر]] وڏو شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر انهيءَ جي ويجھو هڪڙو ننڍو ڳوٺ هو. سن 927ھ يعني 1529ع ڌاري جڏهن [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جو حاڪم هو، تڏهن بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن فساد ڪيو هو. انهيءَ جي بند ڪرڻ لاءِ مرزا ٺٽي مان آيو ۽ بکر ڏانهن ويندي سکر ۾ منزل ڪيائين. [[سلطان محمود خان]] بکر واري، اڳيئي فساد بند ڪرائي ستاويهن ڌاريجن سردارن کي مارائي ڇڏيو هو. انهن فسادين جو لاشون پورائي انهن جي مٿان هڪڙو ٺلهه ٺهرائي ڇڏيائين، جنهن کي خوني ٺله يا منارو سڏيندا آهن. سن 983ھ يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي موڪليو ته سلطان محمود خان جي جاءِ تي بکر جو حاڪم مقرر ٿي. جڏهن هو بکر آيو، تڏهن بادشاهه وٽان ٻيو حڪم آيو ته بکر ۽ لوهريي [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪري ۽ پاڻ رڳو سکر هٿ ۾ رکي. سن 998ھ يعني 1589ع ڌاري، جڏهن [[خان خانان]] ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ آيو ۽ هن کي جاگير ڏئي ويو، تڏهن آدم شاهه ٿوري وقت لاءِ پنهنجي مرشد لال عيسن جي ملاقات لاءِ ويو. اتي گهڻا مريد وٽس گڏ ٿيا. تنهنڪري اتي جي زميندارن هن کي شهيد ڪرائي ڇڏيو. سندس وصيت موجب سندس لاش بکر ۾ آني سکر جي هڪڙي ٽڪريءَ تي رکيائون، جا اڃا تائين آدم شاهه جي ٽڪري ٿي سڏجي. سن 1168ھ : 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] پنهنجي پاران ديوان گدو مل کي [[احمد شاه دوراني]]ءَ ڏي موڪليو ۽ اهو سکر ۾ هن کي اچي گڏيو ؛ پر بادشاهه ميان تي ڪاوڙيل هو ۽ ٽن ڏينهن تائين ديوان کي نه گڏيو. پوءِ بادشاهه نوشهري ويو. اتي ديوان گڏيس ۽ ميان جي فائدي ۾ حڪم ورتائين. سن 1258ھ يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر ۾ آيو ۽ مير صوبدار ۽ ٻين انهيءَ پاسي جي ميرن اُتي اچي ساڻس ملاقات ڪئي. سکر ضلعو پهريائين شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو هو. 1901ع ڌاري، شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري، منجهانئس ٻه ضلعا ٺاهيائون، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو. سکر جي ڪليڪٽرن جو ٻاٻو آدم ڪرنل ميهو هوندو هو، جنهن سڀ کان پهرين سکر کي ٺاهي ۽ سينگاري، موجوده صورت وٺرائي.<ref name="autogenerated1">ڪتاب:اھي ڏينھن اھي شينھن٬جلد،1؛ليکڪ:پير علي محمد راشدي؛ايڊيشن:2000 ؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو.</ref> سکر بيراج جنھن کي لائڊ بيراج جو نالو ڏنو ويو سو بہ برٽش دور ۾ ٺھيو جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي آبپاشي سسٽم کي ڪنٽرول ڪري ٿو.ان بيراج جي ڊزائين سر آرنلڊ مستو ٺاھي ۽ سر چارلٽن ھيريسن جي ھدايتن مطابق جوڙيو ويو. ان جي تعمير 1923 ۾ شروع ٿي ۽ 1932 ۾ مڪمل ٿي.[[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|380px|thumb|سکر بئراج دُنيا جو سڀ کان وڏو آبپاشيءَ جو منصوبو]]ھن بيراج جي ڪئنالن جي مدد سان اٽڪل ھڪ ڪروڙ ايڪڙ زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url = http://www.dawn.com/news/1029295|title = Rule violations threaten Sukkur Barrage|date = 16 July 2013|accessdate = 26 August 2014|website = dawn.com|publisher = |last = Kiana|first = Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage |date= |accessdate= |website= |publisher= |last= |first= }}</ref> 1947 ۾ پراڻي سکر جي آبادي ڏھ ھزار ھئي ۽ نئين سکر جي آبادي اسي ھزار ھئي. ان آبادي ۾ پاڪستان ٺهڻ بعد انڊيا مان آيل مسلمان مھاجرن جو وڏو اضافو ٿيو.1950 ۾ ھتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ يا سائيٽ (.S.I.T.E) قائم ڪئي وئي. 1962 ۾ درياءَ مٿان لئنسڊائون پل جي ويجھو هڪ ٻي پل ٺاھي وئي جنھن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي پاسي ۾ نيو سکر شھر جوڙيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ڀرسان درياءَ جي ٻيٽ تي بکر جو ڦٽل شھر آھي جيڪو ڪنھن وقت سنڌ جو دروازو سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Burton|first1=Richard|title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus|date=1851|publisher=Asian Educational Services|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1839 ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر ھڪ ننڍڙو ڳوٺ ھيو. 1845 ۾ فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|date=1876|url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false|accessdate=19 December 2017}}</ref> ڪنھن زماني ۾ شھر کجين جي وڻن سان گهيريل ھوندو ھو. ٻارھين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر درياءَ جي اولهندي ڪناري تي واپاري سرگرمين سان ڀرپور دريائي بندر ھوندو ھو ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز ھيو. 1607 ۾ مير معصوم شاھ بکري 86 فٽ اوچو مينار تعمير ڪرايو جيڪو سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو[[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg thumb|left|380px|سکر۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ ان جو 1607 ۾ ٺھرايل مينار|link=Special:FilePath/Untitled_(2_of_3).jpg_thumb]] 1862 ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title=Sukkur|url=https://www.britannica.com/place/Sukkur|publisher=Britannica|accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889 ۾ لئنسڊائون پل ذريعي سکر کي پھرين دفعو روھڙيء سان ڳنڍيو ويو.[[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|380px|thumb|سکر ۾ 1889 ۾ تيار ٿيل لئنسڊائون پل]] ===سکر جا برٽش دور وارا ڪليڪٽر=== آٽو راٿفيلڊ (Otto Rothfield) سکر جو ڪليڪٽر هو. ان صاحب وڏا ڪتاب لکيا آهن، مثلاً ”هندستان جون عورتون“ (Women of India). ڪليڪٽريءَ جي زماني ۾، خاندانن ۽ شريفزادن کي ڏاڍو همٿائيندو هو. عالم قسم جو انگريز هو. تحقيق جو خاص شوق هوس. مقامي ريتين رسمن جي کوجنا ڪندو وتندو هو. ڪابه نياري يا دلچسپ شي ڏٺائين ته ان جي ماهيت معلوم ڪرڻ لاءِ، سرڪاري ڪم بند ڪري، گوڏو کوڙي ويهي رهندو هو. گول ٿلهو منهن، ۽ قد ڊگهو هوس. مون کيس ڪيترا ڀيرا ڏٺو. عالم ۽ محقق قسم جي انگريزن مان جو ٻيو صاحب سکر جو ڪليڪٽر ٿي آيو، سو هو ڊاڪٽر سارلي صاحب ، جنهن شاهه عبداللطيف عليہ الرحمة تي انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو آهي. جن ڏينهن ۾ سکر جو ڪليڪٽر هو، اسان ڪونه ٿي سمجهيو ته ڪو هو ايڏي پايي جو عالم آهي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته سکر وارن ڏينهن ۾ به هو پيو شاهه عبداللطيف متعلق خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو هو. انهن ڏينهن ۾ محض منتظم پيو نظر ايندو هو. ضلعي جو وڏيرو ڪيتريقدر به ڇو نه سندس دوست هجي، پر جي ڪو غلط ڪم ڪيائين ته هرگز معاف نه ڪندس.<ref name="autogenerated1" /> ==سکر جي ميونسپلٽي== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] t9fozbbtysoooif7djaj9sbsuctuie7 384640 384639 2026-06-12T23:23:10Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 384640 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] ==نالي جو مطلب== '''سکر''' لفظ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي لفظ '''سک''' مان نڪتل چيو وڃي ٿو، جنھن جي معني '''آرام''' يا '''سڪون''' آھي.<ref name="sukk">{{cite web|title=History of Sukkur|url=http://oldsukkur.org/history_of_sukkur|website=Old Sukkur|publisher=Sindhi Association of India|accessdate=20 December 2017}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ==سکر جي ميونسپلٽي== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] lntu9esdaowcup0lpexyi5zc36ta8py 384641 384640 2026-06-12T23:24:22Z Intisar Ali 8681 384641 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ==سکر جي ميونسپلٽي== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] ibuy8gq1cusojylnnnmexqniqrnwtqx 384642 384641 2026-06-12T23:25:24Z Intisar Ali 8681 384642 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==بجلي گھر== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 0wc2xxz7a1pbb13oa3e1x5vhl7ff3ff 384643 384642 2026-06-12T23:26:30Z Intisar Ali 8681 /* بجلي گھر */ 384643 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] t5g41mv3avhl0ornf2psn6jt5mongi5 384644 384643 2026-06-12T23:27:05Z Intisar Ali 8681 /* بجلي گھر */ 384644 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] ==موسم== {{Climate chart | Sukkur | 7|26| 0 |10|29| 0 |15|34| 0 |20|39| 3 |24|42| 0 |27|43| 0 |27|41|12 |26|39|18 |25|39| 1 |19|36| 3 |13|32| 0 | 9|27| 0 |source =My Weather 2<ref name="MyWeather2" >{{cite web | url = http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sukkur/climate-profile.aspx | title = Climate Profile for Sukkur, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = MyWeather2 }}</ref> |float=right }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 2dfli7zl4ymlclr6tuxyzbr4l0aki2g 384645 384644 2026-06-12T23:28:10Z Intisar Ali 8681 /* آبهوا */ 384645 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 096h7iqwk8woe23xkzm4xzdz8t5k0aa 384646 384645 2026-06-12T23:29:32Z Intisar Ali 8681 /* آبهوا */ 384646 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 0fpu15ndpfkffocd98ycj7ni2x4igj5 384647 384646 2026-06-12T23:30:57Z Intisar Ali 8681 384647 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> سکر جي معيشت زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل پروسيسنگ تي تمام گهڻو ڀاڙي ٿي، پر هتي صنعتي سرگرميون پڻ موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] p7i9h3z7zry8wi7vkd5j0kp4u8p7f2u 384648 384647 2026-06-12T23:32:04Z Intisar Ali 8681 384648 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> سکر جي معيشت زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل پروسيسنگ تي تمام گهڻو ڀاڙي ٿي، پر هتي صنعتي سرگرميون پڻ موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. ==تعليم== [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|سکر جي [[آء. بي. اي.]] يونيورسٽي پاڪستان جي تمام اعلي تعليمي ادارن ۾ شمار ٿئي ٿي.]] === سرڪاري ادارا === ====اسڪول==== #گورنمينٽ ھاءِ اسڪول نمبر 1 سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول بيراج ڪالوني سکر #گورنمينٽ بواءِ ڪمپريھينسو ھائير سيڪنڊري اسڪول سکر #گورنمينٽ گرلس ھائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر ====ڪاليج==== #گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ۽ آرٽس ڪاليج سکر #گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر #گورنمينٽ ايلمينٽري ڪاليج فار مين سکر #گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر ====يونيورسٽيون==== #سکر آءِ بي اي يونيورسٽي #بيگم نصرب ڀٽو وومين يونيورسٽي سکر #اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽچر اينڊ ڊزائن ====لائبريريون==== #مير معصوم شاھ پبلڪ لائبريري #سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري ===خانگي ادارا=== ====اسڪول==== #سينٽ ميريز ھاءِ اسڪول سکر #سينٽ سيوير ھاءِ اسڪول سکر #پبلڪ اسڪول سکر #اسڪول آف ايڪسيلينس سکر #اپوا گرلس ھاءِ اسڪول سکر ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] otdbsekz2uxatcxkwgyk9q9pb0d4tzr 384649 384648 2026-06-12T23:38:15Z Intisar Ali 8681 384649 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> سکر جي معيشت زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل پروسيسنگ تي تمام گهڻو ڀاڙي ٿي، پر هتي صنعتي سرگرميون پڻ موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. ==تعليم== == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 9eubxl7e2xoz37cup10hsffcum6515w 384650 384649 2026-06-12T23:38:36Z Intisar Ali 8681 384650 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> سکر جي معيشت زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل پروسيسنگ تي تمام گهڻو ڀاڙي ٿي، پر هتي صنعتي سرگرميون پڻ موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 4h0i7okrqugqg957h1bzt98otb6vj7e 384651 384650 2026-06-12T23:39:50Z Intisar Ali 8681 384651 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> سکر جي معيشت زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل پروسيسنگ تي تمام گهڻو ڀاڙي ٿي، پر هتي صنعتي سرگرميون پڻ موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] r355a5k4vxtkcxnnops418617vk1jzf 384652 384651 2026-06-12T23:41:10Z Intisar Ali 8681 384652 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> سکر جي معيشت زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل پروسيسنگ تي تمام گهڻو ڀاڙي ٿي، پر هتي صنعتي سرگرميون پڻ موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] nxaptpt66bheqx89nsxtxsn33ld8wqt 384654 384652 2026-06-12T23:49:26Z Intisar Ali 8681 /* جاگرافي */ 384654 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> سکر جي معيشت زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل پروسيسنگ تي تمام گهڻو ڀاڙي ٿي، پر هتي صنعتي سرگرميون پڻ موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 2xky551xs0so4yy6in06jv3mtu9vsnq 384655 384654 2026-06-12T23:58:52Z Intisar Ali 8681 384655 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 1fhdngkb8jiaef3iigkibpijnfazm7c 384656 384655 2026-06-13T00:00:15Z Intisar Ali 8681 384656 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] == آس پاس جو علائقو == سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] tne1y2bk2ivqp4q9dzmrlis8hin5n89 384657 384656 2026-06-13T00:01:05Z Intisar Ali 8681 /* آس پاس جو علائقو */ 384657 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 8w6ybjhqhseh7b9h191v7xcr2lneikk 384659 384657 2026-06-13T00:04:54Z Intisar Ali 8681 384659 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> == دستڪاري == سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] nupu0cl97opnviqnwx4yksu31ot3r57 384660 384659 2026-06-13T00:05:16Z Intisar Ali 8681 384660 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر، سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين ئي عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]]، جنهن کي قديم ماخذن ۾ الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي روايتن موجب شهر دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. === برطانوي دور === 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> ===سکر جي ميونسپلٽي=== سکر ميونسپالٽي 1856ع ۾ شروع ٿي، جڏهن شهر جي آدمشماري 12 هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي، انهن ڏينهن ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي، صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو، جو شڪارپور ۾ رهندو هو، 1883ع ۾ جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته 1884ع ۾ پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو، راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو، 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ۽ 1914 ع تائين صدر رهيو، 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو، 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو، هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو<ref name =" مولائي شيدائي " >ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور ۾ سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي، اٽڪل 5 هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا، 1947ع ۾ هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا، 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش سي-آئي-اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو، 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ۽ 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو، مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي ڊگهي عرصي ۾ فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو، باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا، وٽن علم هو، دولت هئي ۽ اتفاق هو، ازانسواءِ اڪثريت ۾ هئا، تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا، جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. ===بجلي گھر=== سال 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ۽ ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو. ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر ۾ بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو ۽ پراڻين مشينن ۾ بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي. تنهنڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا ۽ جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ھن ڪم تي 5 ڪروڙ 38 لک ۽ 40 ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن. هي ٺيڪو ”اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني“ مانٽريل (ڪئناڊا) کي ڏنو ويو آهي. هن وقت اپر سنڌ جي فقط 13 شهرن دادو، ڳڙھي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽ ڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روھڙي، رتو ديرو، شڪارپور، ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي. نئون بجلي گهر 13 شهرن باڊھ، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌ ڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اٻاوڙو، راڌڻ، غوث پور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي ۽ 40 لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو. ھن رٿا موجب 157 ميل 66000 وولٽ جون لائينوننن، 80 ميل 11000 وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني 400 وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن.<ref name = "مولائي شيدائي "/>. == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 1klgqtnbv64zrgxysn2qar8vvw93erm 384661 384660 2026-06-13T00:22:00Z Intisar Ali 8681 384661 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو قديم زماني کان واپار، حڪمراني ۽ فوجي اهميت جو مرڪز رهيو آهي. [[اروڙ]]، جنهن کي الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. روايتن موجب جڏهن [[سڪندر اعظم]] 326 ق م ۾ هن علائقي ۾ پهتو، تڏهن اروڙ مقامي حڪمران موسيڪانوس جي راڄڌاني هئي. [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] هتي شِوَ جو هڪ وڏو مندر تعمير ڪرايو. سکر، [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ سکر سميت سنڌ جو وڏو حصو ۽ ڏکڻ پنجاب [[اموي خلافت]] جو حصو بڻيا. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]] مقامي روايتن موجب دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === برطانوي دور === 1809ع کان 1824ع تائين سکر [[خيرپور رياست]] جي ميرن جي قبضي هيٺ رهيو. 1833ع ۾ [[شاهه شجاع دراني]] ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ بابت پنهنجون دعوائون ختم ڪرڻ وارو معاهدو ڪيو. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر]] جي قيادت هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سکر سميت سڄو سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو. 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ زرعي ۽ معاشي ترقيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت شهر جي مسلمان اڪثريت [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان آيل مسلمان مهاجر سکر ۾ اچي آباد ٿيا. === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> === سکر جي ميونسپلٽي === سکر ميونسپلٽي 1856ع ۾ قائم ٿي، جڏهن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 12 هزار هئي. شروعاتي دور ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي ۽ صدارت شڪارپور ۾ رهندڙ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي. 1883ع ۾ سکر ضلعو بڻجڻ کان پوءِ 1884ع ۾ پهريون ڀيرو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو، پر صدر اڃا به ڪليڪٽر ئي هوندو هو.<ref name="مولائي شيدائي">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1992ع}}</ref> راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون مقامي شهري هو، جيڪو ميونسپلٽي جي صدارت تي ويٺو. 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگهه صدر چونڊيو ويو. هو 1914ع تائين صدر رهيو، ۽ 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو ڀيرو پڻ صدر رهيو. 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان الڳ صوبو بڻيو، تڏهن ديوان ڀوڄسنگهه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو. هو ميونسپل جنرل لائبريري جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="مولائي شيدائي" /> ديوان ڀوڄسنگهه جي چيئرمينيءَ واري دور ۾ سکر جنرل لائبريري وڏي ترقي ڪئي ۽ ان ۾ مختلف فنن ۽ موضوعن تي لڳ ڀڳ پنج هزار ڪتاب موجود هئا. 1947ع ۾ هندن جي لڏپلاڻ دوران ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ نسخا پڻ هليا ويا.<ref name="مولائي شيدائي" /> 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش، سي آءِ اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر، سکر ميونسپلٽي جو صدر رهيو. 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر، صدر رهيو، جڏهن ته 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي، وڪيل، صدر رهيو. مولائي شيدائي موجب 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي عرصي ۾ فقط هڪ ڀيرو مسلمان صدر ٿيو، جڏهن ته باقي عرصي ۾ هندو اڳواڻ ميونسپلٽي جي صدارت ڪندا رهيا.<ref name="مولائي شيدائي" /> === بجلي گهر === 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو، جنهن کي وقت سان گڏ ضرورت موجب وڌايو ويو. ورهاڱي کان پوءِ نون ڪارخانن جي قيام سبب شهر ۾ بجليءَ جو استعمال وڌڻ لڳو، جڏهن ته پراڻين مشينن ۾ وڌندڙ بار کڻڻ جي صلاحيت نه رهي. ان ڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان تحت ڪئناڊا ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي وچ ۾ ٿرمل پاور اسٽيشن جي تعمير لاءِ معاهدو ڪيو ويو.<ref name="مولائي شيدائي" /> هن منصوبي تي 5 ڪروڙ 38 لک 40 هزار روپيا غير ملڪي زرمبادلي جي صورت ۾ خرچ ٿيڻا هئا، جيڪي ڪئناڊا حڪومت طرفان مهيا ٿيڻا هئا. ٺيڪو مانٽريل، ڪئناڊا جي ''اسٽيڊلر هرٽر انٽرنيشنل ڪمپني'' کي ڏنو ويو. ان وقت اتر سنڌ جي 13 شهرن، جن ۾ دادو، ڳڙهي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روهڙي، رتوديرو، شڪارپور ۽ ٺارو شاهه شامل هئا، کي گهڻو ڪري ننڍين ۽ غير منافع بخش ڊيزل مشينن ذريعي بجلي ڏني ويندي هئي.<ref name="مولائي شيدائي" /> نئين بجلي گهر ذريعي باڊهه، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاهه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اوٻاوڙو، راڌڻ، غوثپور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو سميت ڪيترن شهرن کي بجلي فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو. منصوبي موجب 157 ميلن تي 66,000 وولٽ جون لائينون، 80 ميلن تي 11,000 وولٽ جون لائينون، ۽ ساڳئي فاصلي تي 400 وولٽ جون گهٽ طاقت واريون لائينون وڇائڻ شامل هو.<ref name="مولائي شيدائي" /> == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] k0c9yylw50vz9huko9a4tuked9xat71 384665 384661 2026-06-13T00:27:20Z Intisar Ali 8681 /* تعليم */ 384665 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو قديم زماني کان واپار، حڪمراني ۽ فوجي اهميت جو مرڪز رهيو آهي. [[اروڙ]]، جنهن کي الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. روايتن موجب جڏهن [[سڪندر اعظم]] 326 ق م ۾ هن علائقي ۾ پهتو، تڏهن اروڙ مقامي حڪمران موسيڪانوس جي راڄڌاني هئي. [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] هتي شِوَ جو هڪ وڏو مندر تعمير ڪرايو. سکر، [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ سکر سميت سنڌ جو وڏو حصو ۽ ڏکڻ پنجاب [[اموي خلافت]] جو حصو بڻيا. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]] مقامي روايتن موجب دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === برطانوي دور === 1809ع کان 1824ع تائين سکر [[خيرپور رياست]] جي ميرن جي قبضي هيٺ رهيو. 1833ع ۾ [[شاهه شجاع دراني]] ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ بابت پنهنجون دعوائون ختم ڪرڻ وارو معاهدو ڪيو. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر]] جي قيادت هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سکر سميت سڄو سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو. 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ زرعي ۽ معاشي ترقيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت شهر جي مسلمان اڪثريت [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان آيل مسلمان مهاجر سکر ۾ اچي آباد ٿيا. === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> === سکر جي ميونسپلٽي === سکر ميونسپلٽي 1856ع ۾ قائم ٿي، جڏهن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 12 هزار هئي. شروعاتي دور ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي ۽ صدارت شڪارپور ۾ رهندڙ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي. 1883ع ۾ سکر ضلعو بڻجڻ کان پوءِ 1884ع ۾ پهريون ڀيرو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو، پر صدر اڃا به ڪليڪٽر ئي هوندو هو.<ref name="مولائي شيدائي">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1992ع}}</ref> راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون مقامي شهري هو، جيڪو ميونسپلٽي جي صدارت تي ويٺو. 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگهه صدر چونڊيو ويو. هو 1914ع تائين صدر رهيو، ۽ 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو ڀيرو پڻ صدر رهيو. 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان الڳ صوبو بڻيو، تڏهن ديوان ڀوڄسنگهه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو. هو ميونسپل جنرل لائبريري جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="مولائي شيدائي" /> ديوان ڀوڄسنگهه جي چيئرمينيءَ واري دور ۾ سکر جنرل لائبريري وڏي ترقي ڪئي ۽ ان ۾ مختلف فنن ۽ موضوعن تي لڳ ڀڳ پنج هزار ڪتاب موجود هئا. 1947ع ۾ هندن جي لڏپلاڻ دوران ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ نسخا پڻ هليا ويا.<ref name="مولائي شيدائي" /> 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش، سي آءِ اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر، سکر ميونسپلٽي جو صدر رهيو. 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر، صدر رهيو، جڏهن ته 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي، وڪيل، صدر رهيو. مولائي شيدائي موجب 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي عرصي ۾ فقط هڪ ڀيرو مسلمان صدر ٿيو، جڏهن ته باقي عرصي ۾ هندو اڳواڻ ميونسپلٽي جي صدارت ڪندا رهيا.<ref name="مولائي شيدائي" /> === بجلي گهر === 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو، جنهن کي وقت سان گڏ ضرورت موجب وڌايو ويو. ورهاڱي کان پوءِ نون ڪارخانن جي قيام سبب شهر ۾ بجليءَ جو استعمال وڌڻ لڳو، جڏهن ته پراڻين مشينن ۾ وڌندڙ بار کڻڻ جي صلاحيت نه رهي. ان ڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان تحت ڪئناڊا ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي وچ ۾ ٿرمل پاور اسٽيشن جي تعمير لاءِ معاهدو ڪيو ويو.<ref name="مولائي شيدائي" /> هن منصوبي تي 5 ڪروڙ 38 لک 40 هزار روپيا غير ملڪي زرمبادلي جي صورت ۾ خرچ ٿيڻا هئا، جيڪي ڪئناڊا حڪومت طرفان مهيا ٿيڻا هئا. ٺيڪو مانٽريل، ڪئناڊا جي ''اسٽيڊلر هرٽر انٽرنيشنل ڪمپني'' کي ڏنو ويو. ان وقت اتر سنڌ جي 13 شهرن، جن ۾ دادو، ڳڙهي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روهڙي، رتوديرو، شڪارپور ۽ ٺارو شاهه شامل هئا، کي گهڻو ڪري ننڍين ۽ غير منافع بخش ڊيزل مشينن ذريعي بجلي ڏني ويندي هئي.<ref name="مولائي شيدائي" /> نئين بجلي گهر ذريعي باڊهه، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاهه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اوٻاوڙو، راڌڻ، غوثپور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو سميت ڪيترن شهرن کي بجلي فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو. منصوبي موجب 157 ميلن تي 66,000 وولٽ جون لائينون، 80 ميلن تي 11,000 وولٽ جون لائينون، ۽ ساڳئي فاصلي تي 400 وولٽ جون گهٽ طاقت واريون لائينون وڇائڻ شامل هو.<ref name="مولائي شيدائي" /> == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ==سياحت== [[Image:Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg|thumb|ساڌ ٻيلو ٻيٽ جي مندر ڪامپليڪس جو اندروني منظر]] == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] hfqwvnjaiv46zpeytb8efhpc5k520ge 384669 384665 2026-06-13T00:30:10Z Intisar Ali 8681 /* سياحت */ 384669 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو قديم زماني کان واپار، حڪمراني ۽ فوجي اهميت جو مرڪز رهيو آهي. [[اروڙ]]، جنهن کي الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. روايتن موجب جڏهن [[سڪندر اعظم]] 326 ق م ۾ هن علائقي ۾ پهتو، تڏهن اروڙ مقامي حڪمران موسيڪانوس جي راڄڌاني هئي. [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] هتي شِوَ جو هڪ وڏو مندر تعمير ڪرايو. سکر، [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ سکر سميت سنڌ جو وڏو حصو ۽ ڏکڻ پنجاب [[اموي خلافت]] جو حصو بڻيا. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]] مقامي روايتن موجب دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === برطانوي دور === 1809ع کان 1824ع تائين سکر [[خيرپور رياست]] جي ميرن جي قبضي هيٺ رهيو. 1833ع ۾ [[شاهه شجاع دراني]] ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ بابت پنهنجون دعوائون ختم ڪرڻ وارو معاهدو ڪيو. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر]] جي قيادت هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سکر سميت سڄو سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو. 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ زرعي ۽ معاشي ترقيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت شهر جي مسلمان اڪثريت [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان آيل مسلمان مهاجر سکر ۾ اچي آباد ٿيا. === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> === سکر جي ميونسپلٽي === سکر ميونسپلٽي 1856ع ۾ قائم ٿي، جڏهن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 12 هزار هئي. شروعاتي دور ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي ۽ صدارت شڪارپور ۾ رهندڙ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي. 1883ع ۾ سکر ضلعو بڻجڻ کان پوءِ 1884ع ۾ پهريون ڀيرو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو، پر صدر اڃا به ڪليڪٽر ئي هوندو هو.<ref name="مولائي شيدائي">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1992ع}}</ref> راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون مقامي شهري هو، جيڪو ميونسپلٽي جي صدارت تي ويٺو. 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگهه صدر چونڊيو ويو. هو 1914ع تائين صدر رهيو، ۽ 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو ڀيرو پڻ صدر رهيو. 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان الڳ صوبو بڻيو، تڏهن ديوان ڀوڄسنگهه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو. هو ميونسپل جنرل لائبريري جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="مولائي شيدائي" /> ديوان ڀوڄسنگهه جي چيئرمينيءَ واري دور ۾ سکر جنرل لائبريري وڏي ترقي ڪئي ۽ ان ۾ مختلف فنن ۽ موضوعن تي لڳ ڀڳ پنج هزار ڪتاب موجود هئا. 1947ع ۾ هندن جي لڏپلاڻ دوران ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ نسخا پڻ هليا ويا.<ref name="مولائي شيدائي" /> 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش، سي آءِ اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر، سکر ميونسپلٽي جو صدر رهيو. 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر، صدر رهيو، جڏهن ته 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي، وڪيل، صدر رهيو. مولائي شيدائي موجب 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي عرصي ۾ فقط هڪ ڀيرو مسلمان صدر ٿيو، جڏهن ته باقي عرصي ۾ هندو اڳواڻ ميونسپلٽي جي صدارت ڪندا رهيا.<ref name="مولائي شيدائي" /> === بجلي گهر === 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو، جنهن کي وقت سان گڏ ضرورت موجب وڌايو ويو. ورهاڱي کان پوءِ نون ڪارخانن جي قيام سبب شهر ۾ بجليءَ جو استعمال وڌڻ لڳو، جڏهن ته پراڻين مشينن ۾ وڌندڙ بار کڻڻ جي صلاحيت نه رهي. ان ڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان تحت ڪئناڊا ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي وچ ۾ ٿرمل پاور اسٽيشن جي تعمير لاءِ معاهدو ڪيو ويو.<ref name="مولائي شيدائي" /> هن منصوبي تي 5 ڪروڙ 38 لک 40 هزار روپيا غير ملڪي زرمبادلي جي صورت ۾ خرچ ٿيڻا هئا، جيڪي ڪئناڊا حڪومت طرفان مهيا ٿيڻا هئا. ٺيڪو مانٽريل، ڪئناڊا جي ''اسٽيڊلر هرٽر انٽرنيشنل ڪمپني'' کي ڏنو ويو. ان وقت اتر سنڌ جي 13 شهرن، جن ۾ دادو، ڳڙهي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روهڙي، رتوديرو، شڪارپور ۽ ٺارو شاهه شامل هئا، کي گهڻو ڪري ننڍين ۽ غير منافع بخش ڊيزل مشينن ذريعي بجلي ڏني ويندي هئي.<ref name="مولائي شيدائي" /> نئين بجلي گهر ذريعي باڊهه، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاهه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اوٻاوڙو، راڌڻ، غوثپور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو سميت ڪيترن شهرن کي بجلي فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو. منصوبي موجب 157 ميلن تي 66,000 وولٽ جون لائينون، 80 ميلن تي 11,000 وولٽ جون لائينون، ۽ ساڳئي فاصلي تي 400 وولٽ جون گهٽ طاقت واريون لائينون وڇائڻ شامل هو.<ref name="مولائي شيدائي" /> == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ==سياحت== [[فائل:Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg|thumb|ساڌ ٻيلو ٻيٽ تي مندرن جي احاطي جو هڪ حصو]] سکر تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳن سبب اتر سنڌ جو اهم سياحتي شهر آهي. [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ واقع [[ساڌ ٻيلو]] ٻيٽ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي، جتي مندرن جو وڏو احاطو، لائبريري، باغ ۽ عبادت يا روحاني خلوت لاءِ رهائشي ڪمرا موجود آهن. ساڌ ٻيلو جا مندر [[اداسي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهن ۽ هندو ياترين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. شهر ۾ [[منزل گاهه مسجد]] پڻ اهم تاريخي مسجد آهي، جيڪا 1598ع ۾ تعمير ٿي. [[مير معصوم شاهه جو مينار]] سکر جي سڀ کان نمايان تاريخي نشانين مان هڪ آهي، جيڪو سورھين صديءَ جي سنڌي مؤرخ، شاعر ۽ طبيب مير معصوم شاهه بکري سان منسوب آهي. سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي ۾ قديم آثارن ۽ تاريخي عمارتن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. [[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هڪ تاريخي قلعي جا آثار رکي ٿو، جڏهن ته [[اروڙ]] جا کنڊر سنڌ جي قديم گاديءَ واري شهر جي تاريخي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. [[سيد صدرالدين شاهه جو مزار]]، [[ستين جو آستان]]، ۽ [[غلام علي شاهه جو مقبرو]] پڻ شهر جي اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل آهن. [[لينسڊائون پل روهڙي]] ۽ [[سکر بئراج]] برطانوي دور جي انجنيئرنگ جا اهم نمونا آهن، جن سکر کي روهڙي سان ڳنڍڻ ۽ سنڌ جي آبپاشي نظام کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شهر ۾ تفريحي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ [[لب مهراڻ]]، [[سکر ميوزيم]] ۽ [[سکر اسٽيڊيم]] شامل آهن. لب مهراڻ سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع مشهور تفريحي هنڌ آهي، جتي مقامي ماڻهو ۽ سياح درياهي منظرن مان لطف اندوز ٿين ٿا. سکر ميوزيم علائقي جي تاريخ، ثقافت ۽ آثار قديمه بابت مواد محفوظ ڪري ٿو، جڏهن ته سکر اسٽيڊيم راندين ۽ مقامي سرگرمين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 4p2a3yj9wecgfvwx6zgft2bu0d3sd1l 384676 384669 2026-06-13T00:39:53Z Intisar Ali 8681 /* جاگرافي */ 384676 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو قديم زماني کان واپار، حڪمراني ۽ فوجي اهميت جو مرڪز رهيو آهي. [[اروڙ]]، جنهن کي الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. روايتن موجب جڏهن [[سڪندر اعظم]] 326 ق م ۾ هن علائقي ۾ پهتو، تڏهن اروڙ مقامي حڪمران موسيڪانوس جي راڄڌاني هئي. [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] هتي شِوَ جو هڪ وڏو مندر تعمير ڪرايو. سکر، [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ سکر سميت سنڌ جو وڏو حصو ۽ ڏکڻ پنجاب [[اموي خلافت]] جو حصو بڻيا. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]] مقامي روايتن موجب دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === برطانوي دور === 1809ع کان 1824ع تائين سکر [[خيرپور رياست]] جي ميرن جي قبضي هيٺ رهيو. 1833ع ۾ [[شاهه شجاع دراني]] ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ بابت پنهنجون دعوائون ختم ڪرڻ وارو معاهدو ڪيو. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر]] جي قيادت هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سکر سميت سڄو سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو. 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ زرعي ۽ معاشي ترقيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت شهر جي مسلمان اڪثريت [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان آيل مسلمان مهاجر سکر ۾ اچي آباد ٿيا. === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> === سکر جي ميونسپلٽي === سکر ميونسپلٽي 1856ع ۾ قائم ٿي، جڏهن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 12 هزار هئي. شروعاتي دور ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي ۽ صدارت شڪارپور ۾ رهندڙ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي. 1883ع ۾ سکر ضلعو بڻجڻ کان پوءِ 1884ع ۾ پهريون ڀيرو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو، پر صدر اڃا به ڪليڪٽر ئي هوندو هو.<ref name="مولائي شيدائي">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1992ع}}</ref> راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون مقامي شهري هو، جيڪو ميونسپلٽي جي صدارت تي ويٺو. 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگهه صدر چونڊيو ويو. هو 1914ع تائين صدر رهيو، ۽ 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو ڀيرو پڻ صدر رهيو. 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان الڳ صوبو بڻيو، تڏهن ديوان ڀوڄسنگهه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو. هو ميونسپل جنرل لائبريري جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="مولائي شيدائي" /> ديوان ڀوڄسنگهه جي چيئرمينيءَ واري دور ۾ سکر جنرل لائبريري وڏي ترقي ڪئي ۽ ان ۾ مختلف فنن ۽ موضوعن تي لڳ ڀڳ پنج هزار ڪتاب موجود هئا. 1947ع ۾ هندن جي لڏپلاڻ دوران ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ نسخا پڻ هليا ويا.<ref name="مولائي شيدائي" /> 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش، سي آءِ اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر، سکر ميونسپلٽي جو صدر رهيو. 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر، صدر رهيو، جڏهن ته 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي، وڪيل، صدر رهيو. مولائي شيدائي موجب 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي عرصي ۾ فقط هڪ ڀيرو مسلمان صدر ٿيو، جڏهن ته باقي عرصي ۾ هندو اڳواڻ ميونسپلٽي جي صدارت ڪندا رهيا.<ref name="مولائي شيدائي" /> === بجلي گهر === 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو، جنهن کي وقت سان گڏ ضرورت موجب وڌايو ويو. ورهاڱي کان پوءِ نون ڪارخانن جي قيام سبب شهر ۾ بجليءَ جو استعمال وڌڻ لڳو، جڏهن ته پراڻين مشينن ۾ وڌندڙ بار کڻڻ جي صلاحيت نه رهي. ان ڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان تحت ڪئناڊا ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي وچ ۾ ٿرمل پاور اسٽيشن جي تعمير لاءِ معاهدو ڪيو ويو.<ref name="مولائي شيدائي" /> هن منصوبي تي 5 ڪروڙ 38 لک 40 هزار روپيا غير ملڪي زرمبادلي جي صورت ۾ خرچ ٿيڻا هئا، جيڪي ڪئناڊا حڪومت طرفان مهيا ٿيڻا هئا. ٺيڪو مانٽريل، ڪئناڊا جي ''اسٽيڊلر هرٽر انٽرنيشنل ڪمپني'' کي ڏنو ويو. ان وقت اتر سنڌ جي 13 شهرن، جن ۾ دادو، ڳڙهي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روهڙي، رتوديرو، شڪارپور ۽ ٺارو شاهه شامل هئا، کي گهڻو ڪري ننڍين ۽ غير منافع بخش ڊيزل مشينن ذريعي بجلي ڏني ويندي هئي.<ref name="مولائي شيدائي" /> نئين بجلي گهر ذريعي باڊهه، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاهه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اوٻاوڙو، راڌڻ، غوثپور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو سميت ڪيترن شهرن کي بجلي فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو. منصوبي موجب 157 ميلن تي 66,000 وولٽ جون لائينون، 80 ميلن تي 11,000 وولٽ جون لائينون، ۽ ساڳئي فاصلي تي 400 وولٽ جون گهٽ طاقت واريون لائينون وڇائڻ شامل هو.<ref name="مولائي شيدائي" /> == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> ==سياست== سکر شهر سنڌ اسيمبلي ۾ مختلف صوبائي تڪن ذريعي نمائندگي حاصل ڪري ٿو. شهر جا شهري ۽ ڀرپاسي وارا علائقا بنيادي طور [[پي ايس-24 سکر-III]] ۽ [[پي ايس-25 سکر-IV]] ۾ شامل آهن. عام چونڊون 2024ع کان پوءِ [[پي ايس-25 سکر-IV]] مان [[سيد ناصر حسين شاهه رضوي]]، پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو آهي. هو 2024ع کان سنڌ اسيمبليءَ ۾ هن تڪ جي نمائندگي ڪري رهيو آهي<ref>{{cite web |title=Syed Nasir Hussain Shah Rizvi – Member, PS-25 Sukkur-IV |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/143 |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref>. == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ==سياحت== [[فائل:Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg|thumb|ساڌ ٻيلو ٻيٽ تي مندرن جي احاطي جو هڪ حصو]] سکر تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳن سبب اتر سنڌ جو اهم سياحتي شهر آهي. [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ واقع [[ساڌ ٻيلو]] ٻيٽ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي، جتي مندرن جو وڏو احاطو، لائبريري، باغ ۽ عبادت يا روحاني خلوت لاءِ رهائشي ڪمرا موجود آهن. ساڌ ٻيلو جا مندر [[اداسي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهن ۽ هندو ياترين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. شهر ۾ [[منزل گاهه مسجد]] پڻ اهم تاريخي مسجد آهي، جيڪا 1598ع ۾ تعمير ٿي. [[مير معصوم شاهه جو مينار]] سکر جي سڀ کان نمايان تاريخي نشانين مان هڪ آهي، جيڪو سورھين صديءَ جي سنڌي مؤرخ، شاعر ۽ طبيب مير معصوم شاهه بکري سان منسوب آهي. سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي ۾ قديم آثارن ۽ تاريخي عمارتن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. [[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هڪ تاريخي قلعي جا آثار رکي ٿو، جڏهن ته [[اروڙ]] جا کنڊر سنڌ جي قديم گاديءَ واري شهر جي تاريخي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. [[سيد صدرالدين شاهه جو مزار]]، [[ستين جو آستان]]، ۽ [[غلام علي شاهه جو مقبرو]] پڻ شهر جي اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل آهن. [[لينسڊائون پل روهڙي]] ۽ [[سکر بئراج]] برطانوي دور جي انجنيئرنگ جا اهم نمونا آهن، جن سکر کي روهڙي سان ڳنڍڻ ۽ سنڌ جي آبپاشي نظام کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شهر ۾ تفريحي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ [[لب مهراڻ]]، [[سکر ميوزيم]] ۽ [[سکر اسٽيڊيم]] شامل آهن. لب مهراڻ سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع مشهور تفريحي هنڌ آهي، جتي مقامي ماڻهو ۽ سياح درياهي منظرن مان لطف اندوز ٿين ٿا. سکر ميوزيم علائقي جي تاريخ، ثقافت ۽ آثار قديمه بابت مواد محفوظ ڪري ٿو، جڏهن ته سکر اسٽيڊيم راندين ۽ مقامي سرگرمين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] aqz57mekv2km7gbueufehwogyt2da6b 384679 384676 2026-06-13T00:44:55Z Intisar Ali 8681 /* لائبريريون */ 384679 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو قديم زماني کان واپار، حڪمراني ۽ فوجي اهميت جو مرڪز رهيو آهي. [[اروڙ]]، جنهن کي الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. روايتن موجب جڏهن [[سڪندر اعظم]] 326 ق م ۾ هن علائقي ۾ پهتو، تڏهن اروڙ مقامي حڪمران موسيڪانوس جي راڄڌاني هئي. [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] هتي شِوَ جو هڪ وڏو مندر تعمير ڪرايو. سکر، [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ سکر سميت سنڌ جو وڏو حصو ۽ ڏکڻ پنجاب [[اموي خلافت]] جو حصو بڻيا. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]] مقامي روايتن موجب دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === برطانوي دور === 1809ع کان 1824ع تائين سکر [[خيرپور رياست]] جي ميرن جي قبضي هيٺ رهيو. 1833ع ۾ [[شاهه شجاع دراني]] ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ بابت پنهنجون دعوائون ختم ڪرڻ وارو معاهدو ڪيو. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر]] جي قيادت هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سکر سميت سڄو سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو. 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ زرعي ۽ معاشي ترقيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت شهر جي مسلمان اڪثريت [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان آيل مسلمان مهاجر سکر ۾ اچي آباد ٿيا. === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> === سکر جي ميونسپلٽي === سکر ميونسپلٽي 1856ع ۾ قائم ٿي، جڏهن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 12 هزار هئي. شروعاتي دور ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي ۽ صدارت شڪارپور ۾ رهندڙ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي. 1883ع ۾ سکر ضلعو بڻجڻ کان پوءِ 1884ع ۾ پهريون ڀيرو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو، پر صدر اڃا به ڪليڪٽر ئي هوندو هو.<ref name="مولائي شيدائي">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1992ع}}</ref> راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون مقامي شهري هو، جيڪو ميونسپلٽي جي صدارت تي ويٺو. 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگهه صدر چونڊيو ويو. هو 1914ع تائين صدر رهيو، ۽ 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو ڀيرو پڻ صدر رهيو. 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان الڳ صوبو بڻيو، تڏهن ديوان ڀوڄسنگهه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو. هو ميونسپل جنرل لائبريري جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="مولائي شيدائي" /> ديوان ڀوڄسنگهه جي چيئرمينيءَ واري دور ۾ سکر جنرل لائبريري وڏي ترقي ڪئي ۽ ان ۾ مختلف فنن ۽ موضوعن تي لڳ ڀڳ پنج هزار ڪتاب موجود هئا. 1947ع ۾ هندن جي لڏپلاڻ دوران ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ نسخا پڻ هليا ويا.<ref name="مولائي شيدائي" /> 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش، سي آءِ اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر، سکر ميونسپلٽي جو صدر رهيو. 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر، صدر رهيو، جڏهن ته 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي، وڪيل، صدر رهيو. مولائي شيدائي موجب 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي عرصي ۾ فقط هڪ ڀيرو مسلمان صدر ٿيو، جڏهن ته باقي عرصي ۾ هندو اڳواڻ ميونسپلٽي جي صدارت ڪندا رهيا.<ref name="مولائي شيدائي" /> === بجلي گهر === 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو، جنهن کي وقت سان گڏ ضرورت موجب وڌايو ويو. ورهاڱي کان پوءِ نون ڪارخانن جي قيام سبب شهر ۾ بجليءَ جو استعمال وڌڻ لڳو، جڏهن ته پراڻين مشينن ۾ وڌندڙ بار کڻڻ جي صلاحيت نه رهي. ان ڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان تحت ڪئناڊا ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي وچ ۾ ٿرمل پاور اسٽيشن جي تعمير لاءِ معاهدو ڪيو ويو.<ref name="مولائي شيدائي" /> هن منصوبي تي 5 ڪروڙ 38 لک 40 هزار روپيا غير ملڪي زرمبادلي جي صورت ۾ خرچ ٿيڻا هئا، جيڪي ڪئناڊا حڪومت طرفان مهيا ٿيڻا هئا. ٺيڪو مانٽريل، ڪئناڊا جي ''اسٽيڊلر هرٽر انٽرنيشنل ڪمپني'' کي ڏنو ويو. ان وقت اتر سنڌ جي 13 شهرن، جن ۾ دادو، ڳڙهي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روهڙي، رتوديرو، شڪارپور ۽ ٺارو شاهه شامل هئا، کي گهڻو ڪري ننڍين ۽ غير منافع بخش ڊيزل مشينن ذريعي بجلي ڏني ويندي هئي.<ref name="مولائي شيدائي" /> نئين بجلي گهر ذريعي باڊهه، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاهه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اوٻاوڙو، راڌڻ، غوثپور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو سميت ڪيترن شهرن کي بجلي فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو. منصوبي موجب 157 ميلن تي 66,000 وولٽ جون لائينون، 80 ميلن تي 11,000 وولٽ جون لائينون، ۽ ساڳئي فاصلي تي 400 وولٽ جون گهٽ طاقت واريون لائينون وڇائڻ شامل هو.<ref name="مولائي شيدائي" /> == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> ==سياست== سکر شهر سنڌ اسيمبلي ۾ مختلف صوبائي تڪن ذريعي نمائندگي حاصل ڪري ٿو. شهر جا شهري ۽ ڀرپاسي وارا علائقا بنيادي طور [[پي ايس-24 سکر-III]] ۽ [[پي ايس-25 سکر-IV]] ۾ شامل آهن. عام چونڊون 2024ع کان پوءِ [[پي ايس-25 سکر-IV]] مان [[سيد ناصر حسين شاهه رضوي]]، پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو آهي. هو 2024ع کان سنڌ اسيمبليءَ ۾ هن تڪ جي نمائندگي ڪري رهيو آهي<ref>{{cite web |title=Syed Nasir Hussain Shah Rizvi – Member, PS-25 Sukkur-IV |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/143 |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref>. == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ===تعليمي بورڊ=== سکر بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن 8 آڪٽوبر 1979ع تي مٿي ذڪر ڪيل آرڊيننس جي شقن تحت قائم ڪيو ويو. بورڊ جون شروعاتي آفيسون اي. بي. ڊي. لا ڪاليج سکر جي هڪ حصي ۾ قائم ڪيون ويون. بعد ۾ اهي آفيسون ملٽري روڊ، سکر تي مسلم هائوسنگ سوسائٽيءَ ۾ واقع ڪرائي جي بنگلن ڏانهن منتقل ڪيون ويون. بورڊ 1985ع ۾ پنهنجي موجوده مستقل عمارت ۽ آفيسن ۾ منتقل ٿيو.<ref name="BISESukkurHistory">{{cite web |title=Introduction – Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |url=https://www.bisesuksindh.edu.pk/index.html |website=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |publisher=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur, Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref> ==سياحت== [[فائل:Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg|thumb|ساڌ ٻيلو ٻيٽ تي مندرن جي احاطي جو هڪ حصو]] سکر تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳن سبب اتر سنڌ جو اهم سياحتي شهر آهي. [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ واقع [[ساڌ ٻيلو]] ٻيٽ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي، جتي مندرن جو وڏو احاطو، لائبريري، باغ ۽ عبادت يا روحاني خلوت لاءِ رهائشي ڪمرا موجود آهن. ساڌ ٻيلو جا مندر [[اداسي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهن ۽ هندو ياترين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. شهر ۾ [[منزل گاهه مسجد]] پڻ اهم تاريخي مسجد آهي، جيڪا 1598ع ۾ تعمير ٿي. [[مير معصوم شاهه جو مينار]] سکر جي سڀ کان نمايان تاريخي نشانين مان هڪ آهي، جيڪو سورھين صديءَ جي سنڌي مؤرخ، شاعر ۽ طبيب مير معصوم شاهه بکري سان منسوب آهي. سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي ۾ قديم آثارن ۽ تاريخي عمارتن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. [[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هڪ تاريخي قلعي جا آثار رکي ٿو، جڏهن ته [[اروڙ]] جا کنڊر سنڌ جي قديم گاديءَ واري شهر جي تاريخي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. [[سيد صدرالدين شاهه جو مزار]]، [[ستين جو آستان]]، ۽ [[غلام علي شاهه جو مقبرو]] پڻ شهر جي اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل آهن. [[لينسڊائون پل روهڙي]] ۽ [[سکر بئراج]] برطانوي دور جي انجنيئرنگ جا اهم نمونا آهن، جن سکر کي روهڙي سان ڳنڍڻ ۽ سنڌ جي آبپاشي نظام کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شهر ۾ تفريحي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ [[لب مهراڻ]]، [[سکر ميوزيم]] ۽ [[سکر اسٽيڊيم]] شامل آهن. لب مهراڻ سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع مشهور تفريحي هنڌ آهي، جتي مقامي ماڻهو ۽ سياح درياهي منظرن مان لطف اندوز ٿين ٿا. سکر ميوزيم علائقي جي تاريخ، ثقافت ۽ آثار قديمه بابت مواد محفوظ ڪري ٿو، جڏهن ته سکر اسٽيڊيم راندين ۽ مقامي سرگرمين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] qxtoy0lvtsb0znoq3071pqhrt3tj0tq 384686 384679 2026-06-13T00:53:05Z Intisar Ali 8681 384686 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو قديم زماني کان واپار، حڪمراني ۽ فوجي اهميت جو مرڪز رهيو آهي. [[اروڙ]]، جنهن کي الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. روايتن موجب جڏهن [[سڪندر اعظم]] 326 ق م ۾ هن علائقي ۾ پهتو، تڏهن اروڙ مقامي حڪمران موسيڪانوس جي راڄڌاني هئي. [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] هتي شِوَ جو هڪ وڏو مندر تعمير ڪرايو. سکر، [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ سکر سميت سنڌ جو وڏو حصو ۽ ڏکڻ پنجاب [[اموي خلافت]] جو حصو بڻيا. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]] مقامي روايتن موجب دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === برطانوي دور === 1809ع کان 1824ع تائين سکر [[خيرپور رياست]] جي ميرن جي قبضي هيٺ رهيو. 1833ع ۾ [[شاهه شجاع دراني]] ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ بابت پنهنجون دعوائون ختم ڪرڻ وارو معاهدو ڪيو. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر]] جي قيادت هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سکر سميت سڄو سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو. 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ زرعي ۽ معاشي ترقيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت شهر جي مسلمان اڪثريت [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان آيل مسلمان مهاجر سکر ۾ اچي آباد ٿيا. === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> === سکر جي ميونسپلٽي === سکر ميونسپلٽي 1856ع ۾ قائم ٿي، جڏهن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 12 هزار هئي. شروعاتي دور ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي ۽ صدارت شڪارپور ۾ رهندڙ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي. 1883ع ۾ سکر ضلعو بڻجڻ کان پوءِ 1884ع ۾ پهريون ڀيرو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو، پر صدر اڃا به ڪليڪٽر ئي هوندو هو.<ref name="مولائي شيدائي">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1992ع}}</ref> راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون مقامي شهري هو، جيڪو ميونسپلٽي جي صدارت تي ويٺو. 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگهه صدر چونڊيو ويو. هو 1914ع تائين صدر رهيو، ۽ 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو ڀيرو پڻ صدر رهيو. 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان الڳ صوبو بڻيو، تڏهن ديوان ڀوڄسنگهه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو. هو ميونسپل جنرل لائبريري جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="مولائي شيدائي" /> ديوان ڀوڄسنگهه جي چيئرمينيءَ واري دور ۾ سکر جنرل لائبريري وڏي ترقي ڪئي ۽ ان ۾ مختلف فنن ۽ موضوعن تي لڳ ڀڳ پنج هزار ڪتاب موجود هئا. 1947ع ۾ هندن جي لڏپلاڻ دوران ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ نسخا پڻ هليا ويا.<ref name="مولائي شيدائي" /> 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش، سي آءِ اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر، سکر ميونسپلٽي جو صدر رهيو. 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر، صدر رهيو، جڏهن ته 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي، وڪيل، صدر رهيو. مولائي شيدائي موجب 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي عرصي ۾ فقط هڪ ڀيرو مسلمان صدر ٿيو، جڏهن ته باقي عرصي ۾ هندو اڳواڻ ميونسپلٽي جي صدارت ڪندا رهيا.<ref name="مولائي شيدائي" /> === بجلي گهر === 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو، جنهن کي وقت سان گڏ ضرورت موجب وڌايو ويو. ورهاڱي کان پوءِ نون ڪارخانن جي قيام سبب شهر ۾ بجليءَ جو استعمال وڌڻ لڳو، جڏهن ته پراڻين مشينن ۾ وڌندڙ بار کڻڻ جي صلاحيت نه رهي. ان ڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان تحت ڪئناڊا ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي وچ ۾ ٿرمل پاور اسٽيشن جي تعمير لاءِ معاهدو ڪيو ويو.<ref name="مولائي شيدائي" /> هن منصوبي تي 5 ڪروڙ 38 لک 40 هزار روپيا غير ملڪي زرمبادلي جي صورت ۾ خرچ ٿيڻا هئا، جيڪي ڪئناڊا حڪومت طرفان مهيا ٿيڻا هئا. ٺيڪو مانٽريل، ڪئناڊا جي ''اسٽيڊلر هرٽر انٽرنيشنل ڪمپني'' کي ڏنو ويو. ان وقت اتر سنڌ جي 13 شهرن، جن ۾ دادو، ڳڙهي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روهڙي، رتوديرو، شڪارپور ۽ ٺارو شاهه شامل هئا، کي گهڻو ڪري ننڍين ۽ غير منافع بخش ڊيزل مشينن ذريعي بجلي ڏني ويندي هئي.<ref name="مولائي شيدائي" /> نئين بجلي گهر ذريعي باڊهه، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاهه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اوٻاوڙو، راڌڻ، غوثپور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو سميت ڪيترن شهرن کي بجلي فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو. منصوبي موجب 157 ميلن تي 66,000 وولٽ جون لائينون، 80 ميلن تي 11,000 وولٽ جون لائينون، ۽ ساڳئي فاصلي تي 400 وولٽ جون گهٽ طاقت واريون لائينون وڇائڻ شامل هو.<ref name="مولائي شيدائي" /> == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> ==سياست== سکر شهر سنڌ اسيمبلي ۾ مختلف صوبائي تڪن ذريعي نمائندگي حاصل ڪري ٿو. شهر جا شهري ۽ ڀرپاسي وارا علائقا بنيادي طور [[پي ايس-24 سکر-III]] ۽ [[پي ايس-25 سکر-IV]] ۾ شامل آهن. عام چونڊون 2024ع کان پوءِ [[پي ايس-25 سکر-IV]] مان [[سيد ناصر حسين شاهه رضوي]]، پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو آهي. هو 2024ع کان سنڌ اسيمبليءَ ۾ هن تڪ جي نمائندگي ڪري رهيو آهي<ref>{{cite web |title=Syed Nasir Hussain Shah Rizvi – Member, PS-25 Sukkur-IV |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/143 |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref>. == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ===تعليمي بورڊ=== سکر بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن 8 آڪٽوبر 1979ع تي مٿي ذڪر ڪيل آرڊيننس جي شقن تحت قائم ڪيو ويو. بورڊ جون شروعاتي آفيسون اي. بي. ڊي. لا ڪاليج سکر جي هڪ حصي ۾ قائم ڪيون ويون. بعد ۾ اهي آفيسون ملٽري روڊ، سکر تي مسلم هائوسنگ سوسائٽيءَ ۾ واقع ڪرائي جي بنگلن ڏانهن منتقل ڪيون ويون. بورڊ 1985ع ۾ پنهنجي موجوده مستقل عمارت ۽ آفيسن ۾ منتقل ٿيو.<ref name="BISESukkurHistory">{{cite web |title=Introduction – Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |url=https://www.bisesuksindh.edu.pk/index.html |website=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |publisher=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur, Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref> ==صحت== ===چابلاني ميڊيڪل سينٽر=== 2009ع ۾ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورولوجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (SIUT) سنڌ حڪومت جي سهڪار سان سکر ۾ '''چابلاني ميڊيڪل سينٽر''' قائم ڪيو. هي مرڪز اندرونِ سنڌ، ڏکڻ پنجاب ۽ بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي مريضن کي يورولوجي ۽ نيفرولوجي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ ايمرجنسي، ٻاهرين مريضن جو کاتو، لٿوٽرپسي، 65 مشينن تي مشتمل ڊائلاسس يونٽ، آپريشن ٿيٽر، 210 بسترا، ريڊيولاجي ۽ ليبارٽري جون سهولتون موجود آهن. هتي روبوٽڪ جراحي جون مفت خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Our Hospitals |url=https://siut.org/about/our-hospitals/ |website=Sindh Institute of Urology and Transplantation (SIUT) |access-date=13 June 2026}}</ref> ==سياحت== [[فائل:Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg|thumb|ساڌ ٻيلو ٻيٽ تي مندرن جي احاطي جو هڪ حصو]] سکر تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳن سبب اتر سنڌ جو اهم سياحتي شهر آهي. [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ واقع [[ساڌ ٻيلو]] ٻيٽ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي، جتي مندرن جو وڏو احاطو، لائبريري، باغ ۽ عبادت يا روحاني خلوت لاءِ رهائشي ڪمرا موجود آهن. ساڌ ٻيلو جا مندر [[اداسي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهن ۽ هندو ياترين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. شهر ۾ [[منزل گاهه مسجد]] پڻ اهم تاريخي مسجد آهي، جيڪا 1598ع ۾ تعمير ٿي. [[مير معصوم شاهه جو مينار]] سکر جي سڀ کان نمايان تاريخي نشانين مان هڪ آهي، جيڪو سورھين صديءَ جي سنڌي مؤرخ، شاعر ۽ طبيب مير معصوم شاهه بکري سان منسوب آهي. سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي ۾ قديم آثارن ۽ تاريخي عمارتن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. [[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هڪ تاريخي قلعي جا آثار رکي ٿو، جڏهن ته [[اروڙ]] جا کنڊر سنڌ جي قديم گاديءَ واري شهر جي تاريخي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. [[سيد صدرالدين شاهه جو مزار]]، [[ستين جو آستان]]، ۽ [[غلام علي شاهه جو مقبرو]] پڻ شهر جي اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل آهن. [[لينسڊائون پل روهڙي]] ۽ [[سکر بئراج]] برطانوي دور جي انجنيئرنگ جا اهم نمونا آهن، جن سکر کي روهڙي سان ڳنڍڻ ۽ سنڌ جي آبپاشي نظام کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شهر ۾ تفريحي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ [[لب مهراڻ]]، [[سکر ميوزيم]] ۽ [[سکر اسٽيڊيم]] شامل آهن. لب مهراڻ سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع مشهور تفريحي هنڌ آهي، جتي مقامي ماڻهو ۽ سياح درياهي منظرن مان لطف اندوز ٿين ٿا. سکر ميوزيم علائقي جي تاريخ، ثقافت ۽ آثار قديمه بابت مواد محفوظ ڪري ٿو، جڏهن ته سکر اسٽيڊيم راندين ۽ مقامي سرگرمين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] q27cmdqsrtfuibih54k9kmumpvd8dzk 384704 384686 2026-06-13T01:23:55Z Intisar Ali 8681 384704 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> == تاريخ == سکر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو قديم زماني کان واپار، حڪمراني ۽ فوجي اهميت جو مرڪز رهيو آهي. [[اروڙ]]، جنهن کي الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. روايتن موجب جڏهن [[سڪندر اعظم]] 326 ق م ۾ هن علائقي ۾ پهتو، تڏهن اروڙ مقامي حڪمران موسيڪانوس جي راڄڌاني هئي. [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] هتي شِوَ جو هڪ وڏو مندر تعمير ڪرايو. سکر، [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ سکر سميت سنڌ جو وڏو حصو ۽ ڏکڻ پنجاب [[اموي خلافت]] جو حصو بڻيا. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]] مقامي روايتن موجب دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === برطانوي دور === 1809ع کان 1824ع تائين سکر [[خيرپور رياست]] جي ميرن جي قبضي هيٺ رهيو. 1833ع ۾ [[شاهه شجاع دراني]] ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ بابت پنهنجون دعوائون ختم ڪرڻ وارو معاهدو ڪيو. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر]] جي قيادت هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سکر سميت سڄو سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو. 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ زرعي ۽ معاشي ترقيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت شهر جي مسلمان اڪثريت [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان آيل مسلمان مهاجر سکر ۾ اچي آباد ٿيا. === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> === سکر جي ميونسپلٽي === سکر ميونسپلٽي 1856ع ۾ قائم ٿي، جڏهن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 12 هزار هئي. شروعاتي دور ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي ۽ صدارت شڪارپور ۾ رهندڙ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي. 1883ع ۾ سکر ضلعو بڻجڻ کان پوءِ 1884ع ۾ پهريون ڀيرو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو، پر صدر اڃا به ڪليڪٽر ئي هوندو هو.<ref name="مولائي شيدائي">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1992ع}}</ref> راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون مقامي شهري هو، جيڪو ميونسپلٽي جي صدارت تي ويٺو. 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگهه صدر چونڊيو ويو. هو 1914ع تائين صدر رهيو، ۽ 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو ڀيرو پڻ صدر رهيو. 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان الڳ صوبو بڻيو، تڏهن ديوان ڀوڄسنگهه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو. هو ميونسپل جنرل لائبريري جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="مولائي شيدائي" /> ديوان ڀوڄسنگهه جي چيئرمينيءَ واري دور ۾ سکر جنرل لائبريري وڏي ترقي ڪئي ۽ ان ۾ مختلف فنن ۽ موضوعن تي لڳ ڀڳ پنج هزار ڪتاب موجود هئا. 1947ع ۾ هندن جي لڏپلاڻ دوران ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ نسخا پڻ هليا ويا.<ref name="مولائي شيدائي" /> 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش، سي آءِ اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر، سکر ميونسپلٽي جو صدر رهيو. 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر، صدر رهيو، جڏهن ته 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي، وڪيل، صدر رهيو. مولائي شيدائي موجب 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي عرصي ۾ فقط هڪ ڀيرو مسلمان صدر ٿيو، جڏهن ته باقي عرصي ۾ هندو اڳواڻ ميونسپلٽي جي صدارت ڪندا رهيا.<ref name="مولائي شيدائي" /> === بجلي گهر === 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو، جنهن کي وقت سان گڏ ضرورت موجب وڌايو ويو. ورهاڱي کان پوءِ نون ڪارخانن جي قيام سبب شهر ۾ بجليءَ جو استعمال وڌڻ لڳو، جڏهن ته پراڻين مشينن ۾ وڌندڙ بار کڻڻ جي صلاحيت نه رهي. ان ڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان تحت ڪئناڊا ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي وچ ۾ ٿرمل پاور اسٽيشن جي تعمير لاءِ معاهدو ڪيو ويو.<ref name="مولائي شيدائي" /> هن منصوبي تي 5 ڪروڙ 38 لک 40 هزار روپيا غير ملڪي زرمبادلي جي صورت ۾ خرچ ٿيڻا هئا، جيڪي ڪئناڊا حڪومت طرفان مهيا ٿيڻا هئا. ٺيڪو مانٽريل، ڪئناڊا جي ''اسٽيڊلر هرٽر انٽرنيشنل ڪمپني'' کي ڏنو ويو. ان وقت اتر سنڌ جي 13 شهرن، جن ۾ دادو، ڳڙهي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روهڙي، رتوديرو، شڪارپور ۽ ٺارو شاهه شامل هئا، کي گهڻو ڪري ننڍين ۽ غير منافع بخش ڊيزل مشينن ذريعي بجلي ڏني ويندي هئي.<ref name="مولائي شيدائي" /> نئين بجلي گهر ذريعي باڊهه، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاهه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اوٻاوڙو، راڌڻ، غوثپور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو سميت ڪيترن شهرن کي بجلي فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو. منصوبي موجب 157 ميلن تي 66,000 وولٽ جون لائينون، 80 ميلن تي 11,000 وولٽ جون لائينون، ۽ ساڳئي فاصلي تي 400 وولٽ جون گهٽ طاقت واريون لائينون وڇائڻ شامل هو.<ref name="مولائي شيدائي" /> == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> ==سياست== سکر شهر سنڌ اسيمبلي ۾ مختلف صوبائي تڪن ذريعي نمائندگي حاصل ڪري ٿو. شهر جا شهري ۽ ڀرپاسي وارا علائقا بنيادي طور [[پي ايس-24 سکر-III]] ۽ [[پي ايس-25 سکر-IV]] ۾ شامل آهن. عام چونڊون 2024ع کان پوءِ [[پي ايس-25 سکر-IV]] مان [[سيد ناصر حسين شاهه رضوي]]، پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو آهي. هو 2024ع کان سنڌ اسيمبليءَ ۾ هن تڪ جي نمائندگي ڪري رهيو آهي<ref>{{cite web |title=Syed Nasir Hussain Shah Rizvi – Member, PS-25 Sukkur-IV |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/143 |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref>. == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> سکر روايتي سنڌي دستڪارين جو هڪ اهم مرڪز شمار ڪيو وڃي ٿو، جتي مقامي عورتون نسل در نسل منتقل ٿيندڙ هنر کي زنده رکندي مختلف ثقافتي ۽ گهريلو شيون تيار ڪن ٿيون. هتي هٿ سان اُڻيل ٽوڪريون، [[رلھي|رلھيون]]، قالين، غاليچا، شالون ۽ آرائشي شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي پاڪستان جي مختلف مارڪيٽن ۾ وڪرو ٿين ٿيون. سکر جون ڪاريگر عورتون نفيس ڀرت، شيشي جي ڪم (شِيشا ورڪ) ۽ سنڌ جي مشهور [[اجرڪ]] مان متاثر جاميٽري نمونن جي تياريءَ ۾ خاص مهارت رکن ٿيون. هي دستڪاريون نه رڳو مقامي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، پر سنڌ جي ثقافتي ورثي ۽ روايتي فنون کي محفوظ رکڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ڪيترين ئي ٻهراڙيءَ وارين ڇوڪرين کي ننڍپڻ کان اهي هنر سيکاريا ويندا آهن، جنهن سان هن دستڪاري روايت جو تسلسل برقرار رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Handcrafted Treasures from Sukkur |url=https://artsandculture.google.com/story/handcrafted-treasures-from-sukkur-soch/FwXB652lS8cb7Q?hl=en |website=Google Arts & Culture |publisher=SOCH Outreach Foundation |access-date=13 June 2026}}</ref> ```0 == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ===تعليمي بورڊ=== سکر بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن 8 آڪٽوبر 1979ع تي مٿي ذڪر ڪيل آرڊيننس جي شقن تحت قائم ڪيو ويو. بورڊ جون شروعاتي آفيسون اي. بي. ڊي. لا ڪاليج سکر جي هڪ حصي ۾ قائم ڪيون ويون. بعد ۾ اهي آفيسون ملٽري روڊ، سکر تي مسلم هائوسنگ سوسائٽيءَ ۾ واقع ڪرائي جي بنگلن ڏانهن منتقل ڪيون ويون. بورڊ 1985ع ۾ پنهنجي موجوده مستقل عمارت ۽ آفيسن ۾ منتقل ٿيو.<ref name="BISESukkurHistory">{{cite web |title=Introduction – Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |url=https://www.bisesuksindh.edu.pk/index.html |website=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |publisher=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur, Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref> ==صحت== ===چابلاني ميڊيڪل سينٽر=== 2009ع ۾ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورولوجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (SIUT) سنڌ حڪومت جي سهڪار سان سکر ۾ '''چابلاني ميڊيڪل سينٽر''' قائم ڪيو. هي مرڪز اندرونِ سنڌ، ڏکڻ پنجاب ۽ بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي مريضن کي يورولوجي ۽ نيفرولوجي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ ايمرجنسي، ٻاهرين مريضن جو کاتو، لٿوٽرپسي، 65 مشينن تي مشتمل ڊائلاسس يونٽ، آپريشن ٿيٽر، 210 بسترا، ريڊيولاجي ۽ ليبارٽري جون سهولتون موجود آهن. هتي روبوٽڪ جراحي جون مفت خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Our Hospitals |url=https://siut.org/about/our-hospitals/ |website=Sindh Institute of Urology and Transplantation (SIUT) |access-date=13 June 2026}}</ref> ==سياحت== [[فائل:Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg|thumb|ساڌ ٻيلو ٻيٽ تي مندرن جي احاطي جو هڪ حصو]] سکر تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳن سبب اتر سنڌ جو اهم سياحتي شهر آهي. [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ واقع [[ساڌ ٻيلو]] ٻيٽ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي، جتي مندرن جو وڏو احاطو، لائبريري، باغ ۽ عبادت يا روحاني خلوت لاءِ رهائشي ڪمرا موجود آهن. ساڌ ٻيلو جا مندر [[اداسي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهن ۽ هندو ياترين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. شهر ۾ [[منزل گاهه مسجد]] پڻ اهم تاريخي مسجد آهي، جيڪا 1598ع ۾ تعمير ٿي. [[مير معصوم شاهه جو مينار]] سکر جي سڀ کان نمايان تاريخي نشانين مان هڪ آهي، جيڪو سورھين صديءَ جي سنڌي مؤرخ، شاعر ۽ طبيب مير معصوم شاهه بکري سان منسوب آهي. سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي ۾ قديم آثارن ۽ تاريخي عمارتن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. [[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هڪ تاريخي قلعي جا آثار رکي ٿو، جڏهن ته [[اروڙ]] جا کنڊر سنڌ جي قديم گاديءَ واري شهر جي تاريخي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. [[سيد صدرالدين شاهه جو مزار]]، [[ستين جو آستان]]، ۽ [[غلام علي شاهه جو مقبرو]] پڻ شهر جي اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل آهن. [[لينسڊائون پل روهڙي]] ۽ [[سکر بئراج]] برطانوي دور جي انجنيئرنگ جا اهم نمونا آهن، جن سکر کي روهڙي سان ڳنڍڻ ۽ سنڌ جي آبپاشي نظام کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شهر ۾ تفريحي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ [[لب مهراڻ]]، [[سکر ميوزيم]] ۽ [[سکر اسٽيڊيم]] شامل آهن. لب مهراڻ سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع مشهور تفريحي هنڌ آهي، جتي مقامي ماڻهو ۽ سياح درياهي منظرن مان لطف اندوز ٿين ٿا. سکر ميوزيم علائقي جي تاريخ، ثقافت ۽ آثار قديمه بابت مواد محفوظ ڪري ٿو، جڏهن ته سکر اسٽيڊيم راندين ۽ مقامي سرگرمين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] jdj4kxzwapbqhx54j4ukid8fdisv5si 384712 384704 2026-06-13T01:38:26Z Intisar Ali 8681 384712 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> سکر جي نالي بابت مختلف رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب "سکر" سنڌي ٻوليءَ جي لفظ سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنيٰ پاڻيءَ جي موجودگي يا پاڻيءَ تائين رسائي واري جاءِ سمجهي وڃي ٿي، جيڪا سنڌو درياهه جي ڪناري تي شهر جي تاريخي اهميت سان مطابقت رکي ٿي. ڪجهه محققن موجب نالو سنڌي لفظ ''سُکّ'' يا ''سُڪّو'' مان نڪتل آهي، جيڪو خشڪ يا بنجر علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ ان لحاظ کان سکر اهڙي هنڌ کي ظاهر ڪري ٿو جتي خشڪ خطي ۾ پاڻي آسانيءَ سان دستياب هجي. شهر جي نالي جو تعلق مقامي جاگرافيائي حالتن ۽ سنڌو درياهه سان ان جي ويجهي وابستگي سان جوڙيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sukkur, Sindh, Pakistan |url=https://www.wisdomlib.org/cities/sukkur-1409 |website=Wisdom Library |access-date=13 June 2026}}</ref> == تاريخ == سکر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو قديم زماني کان واپار، حڪمراني ۽ فوجي اهميت جو مرڪز رهيو آهي. [[اروڙ]]، جنهن کي الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. روايتن موجب جڏهن [[سڪندر اعظم]] 326 ق م ۾ هن علائقي ۾ پهتو، تڏهن اروڙ مقامي حڪمران موسيڪانوس جي راڄڌاني هئي. [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] هتي شِوَ جو هڪ وڏو مندر تعمير ڪرايو. سکر، [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ سکر سميت سنڌ جو وڏو حصو ۽ ڏکڻ پنجاب [[اموي خلافت]] جو حصو بڻيا. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]] مقامي روايتن موجب دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === برطانوي دور === 1809ع کان 1824ع تائين سکر [[خيرپور رياست]] جي ميرن جي قبضي هيٺ رهيو. 1833ع ۾ [[شاهه شجاع دراني]] ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ بابت پنهنجون دعوائون ختم ڪرڻ وارو معاهدو ڪيو. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر]] جي قيادت هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سکر سميت سڄو سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو. 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ زرعي ۽ معاشي ترقيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت شهر جي مسلمان اڪثريت [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان آيل مسلمان مهاجر سکر ۾ اچي آباد ٿيا. === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> === سکر جي ميونسپلٽي === سکر ميونسپلٽي 1856ع ۾ قائم ٿي، جڏهن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 12 هزار هئي. شروعاتي دور ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي ۽ صدارت شڪارپور ۾ رهندڙ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي. 1883ع ۾ سکر ضلعو بڻجڻ کان پوءِ 1884ع ۾ پهريون ڀيرو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو، پر صدر اڃا به ڪليڪٽر ئي هوندو هو.<ref name="مولائي شيدائي">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1992ع}}</ref> راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون مقامي شهري هو، جيڪو ميونسپلٽي جي صدارت تي ويٺو. 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگهه صدر چونڊيو ويو. هو 1914ع تائين صدر رهيو، ۽ 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو ڀيرو پڻ صدر رهيو. 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان الڳ صوبو بڻيو، تڏهن ديوان ڀوڄسنگهه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو. هو ميونسپل جنرل لائبريري جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="مولائي شيدائي" /> ديوان ڀوڄسنگهه جي چيئرمينيءَ واري دور ۾ سکر جنرل لائبريري وڏي ترقي ڪئي ۽ ان ۾ مختلف فنن ۽ موضوعن تي لڳ ڀڳ پنج هزار ڪتاب موجود هئا. 1947ع ۾ هندن جي لڏپلاڻ دوران ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ نسخا پڻ هليا ويا.<ref name="مولائي شيدائي" /> 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش، سي آءِ اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر، سکر ميونسپلٽي جو صدر رهيو. 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر، صدر رهيو، جڏهن ته 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي، وڪيل، صدر رهيو. مولائي شيدائي موجب 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي عرصي ۾ فقط هڪ ڀيرو مسلمان صدر ٿيو، جڏهن ته باقي عرصي ۾ هندو اڳواڻ ميونسپلٽي جي صدارت ڪندا رهيا.<ref name="مولائي شيدائي" /> === بجلي گهر === 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو، جنهن کي وقت سان گڏ ضرورت موجب وڌايو ويو. ورهاڱي کان پوءِ نون ڪارخانن جي قيام سبب شهر ۾ بجليءَ جو استعمال وڌڻ لڳو، جڏهن ته پراڻين مشينن ۾ وڌندڙ بار کڻڻ جي صلاحيت نه رهي. ان ڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان تحت ڪئناڊا ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي وچ ۾ ٿرمل پاور اسٽيشن جي تعمير لاءِ معاهدو ڪيو ويو.<ref name="مولائي شيدائي" /> هن منصوبي تي 5 ڪروڙ 38 لک 40 هزار روپيا غير ملڪي زرمبادلي جي صورت ۾ خرچ ٿيڻا هئا، جيڪي ڪئناڊا حڪومت طرفان مهيا ٿيڻا هئا. ٺيڪو مانٽريل، ڪئناڊا جي ''اسٽيڊلر هرٽر انٽرنيشنل ڪمپني'' کي ڏنو ويو. ان وقت اتر سنڌ جي 13 شهرن، جن ۾ دادو، ڳڙهي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روهڙي، رتوديرو، شڪارپور ۽ ٺارو شاهه شامل هئا، کي گهڻو ڪري ننڍين ۽ غير منافع بخش ڊيزل مشينن ذريعي بجلي ڏني ويندي هئي.<ref name="مولائي شيدائي" /> نئين بجلي گهر ذريعي باڊهه، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاهه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اوٻاوڙو، راڌڻ، غوثپور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو سميت ڪيترن شهرن کي بجلي فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو. منصوبي موجب 157 ميلن تي 66,000 وولٽ جون لائينون، 80 ميلن تي 11,000 وولٽ جون لائينون، ۽ ساڳئي فاصلي تي 400 وولٽ جون گهٽ طاقت واريون لائينون وڇائڻ شامل هو.<ref name="مولائي شيدائي" /> == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> ==سياست== سکر شهر سنڌ اسيمبلي ۾ مختلف صوبائي تڪن ذريعي نمائندگي حاصل ڪري ٿو. شهر جا شهري ۽ ڀرپاسي وارا علائقا بنيادي طور [[پي ايس-24 سکر-III]] ۽ [[پي ايس-25 سکر-IV]] ۾ شامل آهن. عام چونڊون 2024ع کان پوءِ [[پي ايس-25 سکر-IV]] مان [[سيد ناصر حسين شاهه رضوي]]، پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو آهي. هو 2024ع کان سنڌ اسيمبليءَ ۾ هن تڪ جي نمائندگي ڪري رهيو آهي<ref>{{cite web |title=Syed Nasir Hussain Shah Rizvi – Member, PS-25 Sukkur-IV |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/143 |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref>. == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> سکر روايتي سنڌي دستڪارين جو هڪ اهم مرڪز شمار ڪيو وڃي ٿو، جتي مقامي عورتون نسل در نسل منتقل ٿيندڙ هنر کي زنده رکندي مختلف ثقافتي ۽ گهريلو شيون تيار ڪن ٿيون. هتي هٿ سان اُڻيل ٽوڪريون، [[رلھي|رلھيون]]، قالين، غاليچا، شالون ۽ آرائشي شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي پاڪستان جي مختلف مارڪيٽن ۾ وڪرو ٿين ٿيون. سکر جون ڪاريگر عورتون نفيس ڀرت، شيشي جي ڪم (شِيشا ورڪ) ۽ سنڌ جي مشهور [[اجرڪ]] مان متاثر جاميٽري نمونن جي تياريءَ ۾ خاص مهارت رکن ٿيون. هي دستڪاريون نه رڳو مقامي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، پر سنڌ جي ثقافتي ورثي ۽ روايتي فنون کي محفوظ رکڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ڪيترين ئي ٻهراڙيءَ وارين ڇوڪرين کي ننڍپڻ کان اهي هنر سيکاريا ويندا آهن، جنهن سان هن دستڪاري روايت جو تسلسل برقرار رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Handcrafted Treasures from Sukkur |url=https://artsandculture.google.com/story/handcrafted-treasures-from-sukkur-soch/FwXB652lS8cb7Q?hl=en |website=Google Arts & Culture |publisher=SOCH Outreach Foundation |access-date=13 June 2026}}</ref> ```0 == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ===تعليمي بورڊ=== سکر بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن 8 آڪٽوبر 1979ع تي مٿي ذڪر ڪيل آرڊيننس جي شقن تحت قائم ڪيو ويو. بورڊ جون شروعاتي آفيسون اي. بي. ڊي. لا ڪاليج سکر جي هڪ حصي ۾ قائم ڪيون ويون. بعد ۾ اهي آفيسون ملٽري روڊ، سکر تي مسلم هائوسنگ سوسائٽيءَ ۾ واقع ڪرائي جي بنگلن ڏانهن منتقل ڪيون ويون. بورڊ 1985ع ۾ پنهنجي موجوده مستقل عمارت ۽ آفيسن ۾ منتقل ٿيو.<ref name="BISESukkurHistory">{{cite web |title=Introduction – Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |url=https://www.bisesuksindh.edu.pk/index.html |website=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |publisher=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur, Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref> ==صحت== ===چابلاني ميڊيڪل سينٽر=== 2009ع ۾ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورولوجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (SIUT) سنڌ حڪومت جي سهڪار سان سکر ۾ '''چابلاني ميڊيڪل سينٽر''' قائم ڪيو. هي مرڪز اندرونِ سنڌ، ڏکڻ پنجاب ۽ بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي مريضن کي يورولوجي ۽ نيفرولوجي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ ايمرجنسي، ٻاهرين مريضن جو کاتو، لٿوٽرپسي، 65 مشينن تي مشتمل ڊائلاسس يونٽ، آپريشن ٿيٽر، 210 بسترا، ريڊيولاجي ۽ ليبارٽري جون سهولتون موجود آهن. هتي روبوٽڪ جراحي جون مفت خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Our Hospitals |url=https://siut.org/about/our-hospitals/ |website=Sindh Institute of Urology and Transplantation (SIUT) |access-date=13 June 2026}}</ref> ==سياحت== [[فائل:Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg|thumb|ساڌ ٻيلو ٻيٽ تي مندرن جي احاطي جو هڪ حصو]] سکر تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳن سبب اتر سنڌ جو اهم سياحتي شهر آهي. [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ واقع [[ساڌ ٻيلو]] ٻيٽ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي، جتي مندرن جو وڏو احاطو، لائبريري، باغ ۽ عبادت يا روحاني خلوت لاءِ رهائشي ڪمرا موجود آهن. ساڌ ٻيلو جا مندر [[اداسي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهن ۽ هندو ياترين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. شهر ۾ [[منزل گاهه مسجد]] پڻ اهم تاريخي مسجد آهي، جيڪا 1598ع ۾ تعمير ٿي. [[مير معصوم شاهه جو مينار]] سکر جي سڀ کان نمايان تاريخي نشانين مان هڪ آهي، جيڪو سورھين صديءَ جي سنڌي مؤرخ، شاعر ۽ طبيب مير معصوم شاهه بکري سان منسوب آهي. سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي ۾ قديم آثارن ۽ تاريخي عمارتن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. [[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هڪ تاريخي قلعي جا آثار رکي ٿو، جڏهن ته [[اروڙ]] جا کنڊر سنڌ جي قديم گاديءَ واري شهر جي تاريخي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. [[سيد صدرالدين شاهه جو مزار]]، [[ستين جو آستان]]، ۽ [[غلام علي شاهه جو مقبرو]] پڻ شهر جي اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل آهن. [[لينسڊائون پل روهڙي]] ۽ [[سکر بئراج]] برطانوي دور جي انجنيئرنگ جا اهم نمونا آهن، جن سکر کي روهڙي سان ڳنڍڻ ۽ سنڌ جي آبپاشي نظام کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شهر ۾ تفريحي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ [[لب مهراڻ]]، [[سکر ميوزيم]] ۽ [[سکر اسٽيڊيم]] شامل آهن. لب مهراڻ سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع مشهور تفريحي هنڌ آهي، جتي مقامي ماڻهو ۽ سياح درياهي منظرن مان لطف اندوز ٿين ٿا. سکر ميوزيم علائقي جي تاريخ، ثقافت ۽ آثار قديمه بابت مواد محفوظ ڪري ٿو، جڏهن ته سکر اسٽيڊيم راندين ۽ مقامي سرگرمين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] 4b6ei7uzv3kxa7ehojo26epwe4dx2nr 0 3222 384744 302235 2026-06-13T02:24:32Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384744 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region =[[مغربي فلسفو]] | era = [[قديم فلسفو]] | image = Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg | caption = رومن پورٽريٽ جي ڪاپي افلاطون جي منڍي جي مورت ({{circa|370&nbsp;BC|lk=on}}) | name = افلاطون<br> Plato | birth_date = 428/427 or 424/423 ق.م. | birth_place = [[اٿينز]]، [[يونان]] | death_date = 348/347 ق.م.(عمر{{circa|80}}) | death_place = اٿينز، يونان |ethnicity = [[يوناني]] | school_tradition = [[افلاطونيت]](Platonism) | main_interests = {{Flatlist}} * [[مابعدالطبعيات]] * [[اخلاقيات]] * [[سياست]] * [[علميات]] * [[فصاحت و بلاغت]] * [[فن]] * [[ادب]] * [[تعليم]] * [[سماج]] * [[دوستي]] * [[پيار]] {{Endflatlist}} | notable_works = ''[[اپالاجي(ڪتاب)]] ''<br> ''[[فئڊو (ڪتاب]]'' <br> ''[[سمپوزيوم (ڪتاب)]]''<br>''[[ريپبلڪ (ڪتاب)]]'' | notable_ideas = {{Flatlist}} * [[افلاطونيت]] * [[جبليت]] * [[نظريه مثل]] * ''[[ٿيئا مينيا]]'' * [[آئيڊيلزم]] {{Endflatlist}} | influences = [[سقراط]]، [[پارمنيدس]]، [[فيثاغورث]]، [[ھرڪليٽس]] | influenced = درحقيقت پوء جو سمورو [[مغربي فلسفو]] }} '''افلاطون''' (Plato) جو جنم انهن ڏينهن ۾ ٿيو جڏهن يوناني سماج جي عزت جو سج ٻڏڻ ويجهو هو.<ref name = " سبط حسن "/> افلاطون جو تعلق اميرن جي پراڻي گهراڻي سان هو، جيڪو واپار ۽ واپار ڪندڙ نئين دولتمندن کي ڏاڍي نفرت جي نگاهه سان ڏسندو هو، جيتوڻيڪ اقتدار سندس هٿن مان نڪري چڪو هو پر اهي اڃا پاڻ کي يوناني تهذيب ۽ تمدن جا نگهبان سمجهندا هئا.<ref name = "سبط حسن "/> ان طبقي جو ايمان هو ته ملڪ جي زوال جو سبب اهو ئي آهي ته اٿينـز جو نظم ۽ ضبط اميرن بدران بازاري ماڻهن جي قبضي ۾ اچي ويو آهي. ان ماحول ۾ پلجندڙ افلاطون مرڻ گهڙيءَ تائين واپارين سان ٺاهه ڪري نه سگهيو.<ref name="سبط حسن">[http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=272] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111144008/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=272|date=2019-11-11}} (ڪتاب: موسیٰ کان مارڪس تائين؛ ليکڪ: سبط حسن)</ref> [[فائل:plato.png|thumb|افلاطون]] هن جو پورو نالو ارسطو قليس هو، بعد ۾ افلاطون ٿيو. سندس پيءُ جو نالو ارستون هو ۽ هو ايٿنز جي داستانوي بانيڪارن جي خاندان مان هو جڏهن ته هو ماءُ جي طرفان به ڪيترن ئي دولتمند ۽ مشهور اٿينائين جو مائٽ هو. سمجھيو وڃي ٿوته هن افلاطون جو نالو پنهنجن ويڪرن ڪلهن جي سبب اختيار ڪيو هو.<ref name="عباسي">[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Litrature/Book45/Book_page1.html]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ڪتاب جو نالو؛ هڪ سؤ عظيم ڪتاب؛ مصنف: محمد احمد منصور عباسي؛ ايڊيشن:2012ع؛ ڇپائيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> شايد ايٿنس ۾ 428 ق.م ۾ پيدا ٿيو. سٺي خاندان جي ڇوڪرن وانگر [[ادب]] [[موسيقي]] ۽ [[رياضي]] جي تعليم حاصل ڪيائين. هو شعر به چوندو هو ۽ پهلوان ۽ ڪسرتي به هو. ويهن سالن جي عمر ۾ [[سقراط]] جو شاگرد ٿيو. اٺن سالن تائين هن کان علم پرائيندو رهيو. افلاطون جواني جي شروعاتي ڏينهن ۾ شاعر ۽ دانشور هئڻ سان گڏوگڏ عام راءِ مطابق، هڪ وڏو ملهه پهلوان به هو ۽ هن سپاهي طور به ڪم ڪيو هو.<ref name = " عباسي "/> انهي دور جي سڀني يونانين وانگر راندين روندين، ورزشي ڪرتب بازين، ناچ ۽ گهوڙي سواري ذريعي جسم جي نشوونما سان گڏوگڏ سوچ ۽ فڪر جي ورزش به ٿيندي رهي ۽ انهي فيلسوف اهڙي گوشه نشيني واري ۽ پڙهاڪو زندگي نه گذاري جيڪا موجوده دور ۾ دانشورن کي عام زندگي جي ڪمن ڪارين لاءِ ناموزون بڻائي ٿي ڇڏي.<ref name = " عباسي "/> ==سقراط جي صحبت== سقراط سان ملاقات افلاطون جي زندگيءَ ۾ وڏي تبديلي آندي هئي. هو لاڏ ۽ ڪوڏ سان پليو هو. هو بيحد وڻندڙ ۽ طاقتور نوجوان هو. چون ٿا ته اهو نالو (Plato) مٿس انهيءَ ڪري ئي پيو هو، جو هن جا ڪُلها موڪرا هئا. هن هڪ قابل ۽ بهادر سپاهيءَ جي زندگيءَ به گذاري هئي ۽ هو راندين جي قومي مقابلن ۾ ٻه ڀيرا انعام به حاصل ڪري چڪو هو. اهڙي اغرض شباب مان هڪ فلسفيءَ جو اُسرڻ ناممڪن نه ته به مشڪل ضرور هو. پر هن اڙٻنگ نوجوان جي بي آرام ۽ نازڪ روح، سقراط جي منطقي بحث مباحثن ۾ راحت ۽ مسرت محسوس ڪئي. سندس معزز استاد جڏهن عام تسليم شده عقيدن ۽ قياس آرائين کي پنهنجن موزون ۽ تيز سوالن جي نيز نوڪ سان ڦاڙيندو ۽ اکيليندو هو. تڏهن افلاطون جي دل خوشيءَ ۾ پيئي ٽپندي هئي. هو شغل ۾ پڻ اهڙي ئي شوق ۽ امنگ سان شامل ٿيندو هو، جيئن ڪسرت گاهه جي ڪرتبن ۽ جسماني راندين ۾، ۽ هُن جي رهبريءَ ۾ هو سقراط کي هو "ٻڍو درويش" سڏيندو هو. ٺلهي بحث مباحثي جي منزل ٽپي، شين ۽ ڳالهين جي باخبر ڇنڊڇاڻ ۽ باريڪ تحقيق ڪرڻ لڳو. هو پنهنجي استاد سان ۽ ان جي صحبت ۾ فلسفي سان پر جوش محبت ڪرڻ لڳو هو چوندو هو ته؛ "خدا جو شڪر آهي جو مان يوناني ٿي ڄائس ۽ نه وحشي، آزاد ٿي ڄائس ۽ نه غلام، مرد ٿي پيدا ٿيس ۽ نه عورت، پر سڀ کان وڌ مان خدا جو شڪر گذار انهيءَ ڪري آهيان، جو مون سقراط جي زماني ۾ جنم ورتو.“ هو اٺاويهن ورهين جو هو، جڏهن سندس استاد فوت ٿيو، اُن جي صلح پسند زندگيءَ جي المناڪ پڇاڙيءَ، هن جي فڪر جي هر پهلوءَ تي اونها ۽ گهاٽا اثر وڌا. ان ڪري ئي هو جمهوريت سان نفرت ڪرڻ لڳو ۽ ماڻهن جي انبوهه کي ڌڪارڻ لڳو. هن پڪو ارادو ڪيو ته جمهوريت کي ناس ڪرڻ گهرجي ۽ جمهوريت جي بدران وڌ ۾ وڌ دانشمندن ۽ اعليٰ هستين جي حڪومت برپا ڪجي، اهو سندس زندگيءَ جو اهم ترين مسئلو ٿي پيو ته ڪيئن اهڙا دانشمند بزرگ ڳولي لهجن ۽ ڪيئن ان ڳالهه تي انهن کي رضامند ڪجي، ته هو حڪومت جون واڳون سنڀالين. ==سياحت== افلاطون جي جواني [[اسپارٽا]] جي تباهه ڪندڙ جنگ واري ماحول ۾ گذري. سال 404 ق.م ۾ جڏهن اها جنگ ختم ٿي ۽ اقتدار افلاطون جي مائٽن جي هٿن ۾ آيو، تڏهن افلاطون کي به صلاح مشوري جي گڏجاڻيءَ (ڪاميٽيءَ) ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي، پر افلاطون انڪار ڪري ڇڏيو. هڪ سال کان پوءِ جمهوريت پسندن ان حڪومت جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو ته افلاطون کي اچي ڀَو ويٺو ته متان اڳوڻن حاڪمن سان مائٽيءَ جي ڪري مٿس به نه قهر نازل ٿئي، تنهنڪري هن اٿينـز مان موڪلايو ۽ يونان جي مختلف شهرن ۾ ٽڪندي ۽ سفر ڪندي، اچي [[مصر]] پهتو. مصر ۾ افلاطون [[رياضي]]ءَ ۽ علم نجوم (ستارن جي علم) جي تعليم پوري ڪئي ۽ ڏکڻ [[اٽلي]] روانو ٿيو. اٽليءَ ۾ کيس حڪيم [[فيثاغورث|پيٿاگورس]] جي شاگردن جي صحبت ۾ شريڪ ٿيڻ جو موقعو مليو. پيٿاگورس (582-507 ق.م) يونان جو پهريون جمهوريت پسند فلسفي هو.<ref name = " سبط حسن "/> هن فلسفي جو اصطلاح ٺاهيو. پاڻ ڏکڻ اٽليءَ ۾ ڪروٽن جي علائقي ۾ پنهنجن شاگردن ۽ مريدن جي هڪ وسندي وسائي هئائين، جتي ماڻهو سوشلسٽ اصولن موجب زندگي گذاريندا هئا. پيٿاگورس قدرتي لقائن جي تشريح عددن جي پاڻ (Self) ۾ رشتي ۽ موسيقيءَ جي قانونن جي حوالي سان ڪندو هو. پاڻ (روح جي) جوڻ مٽائڻ ۽ تشدد نه ڪرڻ جو قائل هو ۽ عورت ۽ مرد کي سماج ۾ هڪ جيترو درجو ڏيندو هو. هو چوندو هو ته زمين گول ۽ چرپر ڪندڙ آهي. افلاطون پيٿاگورس جي تعليم کان ڏاڍو متاثر ٿيو،<ref name = " سبط حسن "/> سقراط کي بچائڻ جي لاءِ ڪيل هن جي ڪوششن، جمهوريت جي اڳواڻن جي دلين ۾ خود افلاطون جي سلامتيءَ متعلق شڪ پيدا ڪيا هئا، تنهنڪري هن جي دوستن، هن کي مشورو ڏنو هو ته اٿينس هُن لاءِ خطري کان خالي نه هئي. تنهنڪري اهو هن لاءِ سٺو موقعو هو ته ٻاهر دنيا ۾ سفر جي خيال کان نڪري وڃي ۽ ڪجهه وقت اٿينس کان ٻاهر رهي ۽ دنيا کي ڏسي وائسي.<ref name = " ول ڊيورنٽ "/> انهيءَ خيال کانپوءِ انهيءَ سال يعني 399 ق.م تي هو سفر تي روانو ٿيو، اسان کي پوريءَ ريت معلوم نه آهي ته هو ڪٿي ڪٿي ويو. پر شايد سڀ کان اول هو مصر ويو هجي، اُتي جڏهن هُن اتان جي مذهبي پيشوائن کان ٻڌو ته يونان اڃا ٻاراڻي اُوستا ۾ هو، تڏهن هن کي ڏاڍو صدمو پهتو. انهن جي راءِ موجب، يونان کي اڃا ڪي محڪم ثقافتي روايتون ڪونه هيون ۽ نه ئي ان جو ڪو پائدا تمدن هئي ۽ ان ڪري يونان ڪنهن خاص ڌيان جي لائق نه هو.<ref name = " ول ڊيورنٽ "/> هو ٻارهن سال گهميو ڦريو، جيڪو به ذريعو هٿ آيس، تنهن وسيلي علم حاصل ڪيائين. هر مقدس جاءِ تي ويو ۽ اُتان جيڪي مليس، سو پرايائين. هر فرقي جي شخصي طرح آزمائش ورتائين.<ref name = " ول ڊيورنٽ "/> ڪن جو رايو آهي ته هو يهودين جي ملڪ ۾ پڻ ويو ۽ اتي جي اشتراڪيت پسند پيغمبرن جي روايتن جي مڪتب ۾ ذهني تربيت حاصل ڪيائين، ڪي ته هيئن به چون ٿا ته هو [[گنگا ندي]]ءَ جي ڪنارن تائين به پهتو هو ۽ اُتان جي ساڌون جي ويدانتي فڪر مان ب فيض حاصل ڪيائين، پر اسان کي تصديق نه آهي.<ref name = " ول ڊيورنٽ "/> هو اٿينس ڏانهن سال 387 ق.م ۾ 40 ورهين جي ڄمار ۾ واپس وريو، مختلف قومن سان ملاقاتون ڪرڻ ڪري ۽ مختلف ملڪن جي حڪمت جي اڀياس ڪرڻ ڪري، هن جو دماغ هاڻي بلوغت جي ڏاڪي تي پهتو هو. جوانيءَ وارو گرم جوش گهڻي قدر هاڻي گهٽجي ويو هوس.<ref name = " ول ڊيورنٽ "/> استاد جي مرڻ کان پوءِ افلاطون [[سائبرين]]، [[مصر]]، [[اٽلي]] ۽ [[سسلي]] جو سفر ڪيو ۽ ميکارا جاءِ تي حڪيم [[اقليدس]] جي شاگردي به ورتي. 388 ق.م ۾ گرفتار ٿيو ۽ [[غلام]] بڻائي وڪيو ويو. بعد ۾ دوستن رقم ادا ڪري ڇڏائي ورتو. آخر ۾ [[ايٿينس]] پهتو ۽ هن پنهنجي مشهور اڪيڊمي کولي جنهن کي هو پنهنجي زندگي جو مقصد سمجهندو هو. هتي چاليهن سالن تائين هن تعليم ڏني. ==افلاطون جي اڪيڊمي== افلاطون اٽليءَ کان سسلي ويو جتي سندس دوستي ڊائنوسس اول (بادشاهه) جي خاص صلاحڪار ڊيان سان ٿي، پر هڪ ڏينهن بادشاهُه افلاطون جي ڪنهن ڳالهه تي ناراض ٿي پيو ۽ کيس غلام بڻائي وڪڻي ڇڏيائين. ڪجهه عرصي کان پوءِ سندس دوستن رقم ڏئي کيس آزاد ڪرايو. ان غلاميءَ مان نجات حاصل ڪري هُو 12 سالن جي سير سفر کان پوءِ اٿينـز موٽي آيو ۽ اتي پنهنجي مشهور درسگاهه، "اڪيڊمي" قائم ڪئي ۽ چاليهن سالن تائين اميرن جي ٻارن کي تعليم ڏيندو رهيو.<ref name = "سبط حسن "/> ==افلاطون جا مڪالما== افلاطون جي مقالمن سڀ کان وڌيڪ مشهور [[جمهوريت]] آهي جنهن ۾ هن حڪومت جي نظام بابت ٻڌايو آهي. افلاطون جي تصنيفات جو اثر [[ارسطو]] کان به گهڻو ٿيو.<ref name = " سنڌيانا "/> ==افلاطوني فلسفو== افلاطون يوناني فيلسوف، جنهن حڪمت الاهيءَ جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ به دنيا جي وڏن اثرن رسوخ وارن مفڪرن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref name = " سنڌيانا "/> هيءُ اٿينس جي هڪ اشراف گهراڻي ۾ 472 ق. م ۾ ڄائو، ۽ [[سقراط]] کان تعليم حاصل ڪيائين. سندس بنيادي تصنيفن ۾ سقراط جي فلسفي جي ئي ترجماني ڪيل آهي.<ref name = " سنڌيانا "/> افلاطون جو فلسفو ”مڪالمات“ جي شڪل ۾ بيان ٿيل آهي، جيڪو اسلوب بيان، فڪر ۽ نظر جي گهرائيءَ ۽ وسيع خيالن جي لحاظ کان عالمي ادب جو شاهڪار تسليم ڪيو وڃي ٿو. سندس انهيءَ ڪتاب ۾ جمهوريت، قانون، تنقيد، سوفسطائيت سميت 18 موضوعن تي بحث ڪيل آهي.<ref name = " سنڌيانا "/> عوامي راڄ (Republic)، افلاطون جو مشهور ڪتاب آهي، جنهن ۾ هڪ مثالي حڪومت جو نقشو سامهون رکي، انصاف جو عملي خاڪو پيش ڪيو ويو آهي. هن ئي ڪتاب ۾ هن شاعرن کي پنهنجي مثالي رياست مان نيڪالي ڏيڻ جي ڳالهه ڪئي ۽ ان سلسلي جو بحث ادبي تنقيد جي زمري ۾ اچي ٿو. افلاطون، اٿينس ۾ هڪ ”اڪيڊميءَ“ جو بنياد به رکيو. سندس فلسفي موجب علم صحيح، دائمي ۽ غير متبادل هوندو آهي. هن ”روح عالم“ جو تصور به ڏنو ۽ اهڙيءَ طرح مادي ڪائنات جي خالق کي تسليم ڪيو آهي. هيءُ روح عقليءَ کي غير قانوني سمجهندو هو. سندس فلسفي موجب، ”خير“ جا بنيادي جزا چار آهن: عدل، اعتدال، شجاعت ۽ حڪمت، هن وٽ بدنظمي سراسر فساد آهي. هو نظم ۽ ترتيب کي مثالي رياست قرار ڏئي ٿو، جتي جو حاڪم فلسفي پڻ هجي. ادب ۽ فن جي باري ۾ افلاطون جو نظريو اهو هو ته مثالي حسن سان محبت، انسان کي ”عين خير“ تائين پهچائي ٿي. تنهن هوندي به هو پنهنجي مثالي رياست مان شاعرن کي نيڪالي ڏيڻ جي ڳالهه ڪري ٿو. وٽس فقط مادي دنيا جو تصور ٺڪرايل آهي.<ref name = " سنڌيانا "/> هيءُ فيلسوف 347 ق.م ۾ گذاري ويو. فلسفي جي دنيا ۾ افلاطون انتهائي همه گير شخصيت جو مالڪ آهي. هو فلسفي جي تاريخ ۾ پنهنجي آدرشن جو نظريو (Theory of Ideas) جي ڪري مشهور آهي. ان کان سواءِ روح جي لافاني هجڻ، تخليق ڪائنات جي مخصوص نظريي، علم يا ڄاڻ بحيثيت ياد گيريءَ جي، وغيره، سندس اهڙا نظريا آهن، جيڪي کيس هميشه لاءِ فلسفي ۾ زنده رکندا اچن ٿا. جيستائين افلاطون جي پنهنجي فڪر جو تعلق آهي ته ان تي سندس پيشرو فيلسوفن جهڙوڪ پئٿاگورس، پارمينائڊس، هيراقليطس ۽ سقراط جا واضح اثر نظر اچن ٿا. پئٿاگورس وٽان هن مذهبي رجحان، خاص ڪري لاقانونيت (Anarchy) ۽ ٻيءَ دنيا جا تصور ورتا.<ref name = " سنڌيانا "/> اهڙيءَ طرح حقيقت کي ابدي ۽ وقت کان مٿي ڄاڻڻ جو نظريو، هن پارمينائڊس کان پرايو. هيراقليطس جي نظريي جو مٿس وڏو اثر ٿيو، جنهن مطابق حسياتي دنيا ۾ ڪابه شيءِ مستقل ۽ دائمي نه هئي. سقراط کان هن اخلاقيات جو اعليٰ درس پرايو ۽ ان کي ئي پيش ڪيائين.<ref name = " سنڌيانا "/> افلاطون جي ”نظريه اعيان“ موجب هيءَ دنيا ٻيءَ اصلي دنيا جو نقل يا نظير آهي. هر شيءِ جو عين مطابق عالم بالا يا عالم مثال ۾ موجود آهي، جيڪو غير متبادل ۽ لافاني آهي. هن دنيا ۾ انهن شين جا صرف عڪس يا اولڙا آهن. ان جو مثال ڏيندي چوي ٿو ته اسان جيڪا ڪاٺ جي ميز ڏسون ٿا، ان ۾ هڪڙي ته اها ڪاٺ واري ٺهيل ميز آهي، پر ان جي پٺيان ميز جو هڪ اهڙو آفاقي تصور (universal idea) آهي، جنهن سان اها ڪاٺيءَ واري ميز مطابقت رکي ٿي. هن جو چوڻ آهي ته اهو تصور ئي دراصل لافاني آهي، باقي ڪاٺ واري ميز ته فاني آهي.<ref name = " سنڌيانا "/> اهڙيءَ ريت افلاطون جو نظام فلسفي جي دنيا ۾ پهريون جامع عينيت پسند ۽ تصوراتي يا آدرشي فڪر (Idealism) آهي. هن جي خيال ۾ هن دنيا جون طبعي شيون غير حقيقي يا نقل آهن ۽ ان جي مقابلي ۾ اعيان، دائمي ۽ آدرشي آهن. خدا ۽ خير جو تصور ٻين سڀني تصورات جو ڄڻ ته نقطئه ڪمال آهي.<ref name = "سنڌيانا "/> بهرحال، افلاطون فلسفي جي دنيا ۾ ماديت پسند (Materialism) فلسفي جي مقابلي ۾ آدرشيت يا عينيت (Idealism) جو وڏي ۾ وڏو نمائندو آهي. افلاطون جي مستقل تصنيف، سندس مڪالمات (Dialogues) آهن، جيڪي ڪيترن عنوانن تي مشتمل آهن. مشهور فلسفي ارسطو سندس شاگرد هو.<ref name=" سنڌيانا ">{{Citation |title=افلاطون : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%B7%D9%88%D9%86 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430214445/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%B7%D9%88%D9%86 |url-status=dead }}</ref> علامہ آء آء قاضي لکي ٿوتہ؛ "فلسفي جي دنيا ۾ افلاطون انتھائي ھمـه گير شخصيت جو مالڪ آھي. ھو يونان جي عظيم استاد ۽ انسان سقراط جو شاگرد ھو. فلسفي جي تاريخ ۾ افلاطون پنھنجي نظريه اعيان (Theory of Ideas) جي ڪري مشھور آھي. ان کان سواءِ روح جي لافاني ھجڻ، تخليق ڪائنات جي مخصوص نظريي، علم يا ڄاڻ بحيثيت يادگيري وغيره. سندس اھڙا نظريا آھن جيڪي کيس ھميشـﮧ لاءِ فلسفي ۾ زندھه رکندا اچن ٿا."<ref>{علامہ آء آء قاضي___[”صوفي لاڪوفي“، ص 22]}</ref> افلاطون جو فلسفو انهي لحاظ کان بنيادي طور اخلاقي فلسفو آهي جو سندس خيال ۾ انسان انهي لاءِ پيدا ٿيو آهي جيئن پنهنجي تڪميل ڪري سگهي ۽ اها تڪميل گهٽ يا وڌ هن دنيا ۾ ئي حاصل ڪئي وڃڻي آهي.<ref name = " عباسي "/> انسان قانون کي ورلي ئي سمجھي سگهيو آهي ۽ انهي تي فقط ڪڏهن ڪڏهن اڻپوري نظر ئي وجھي وٺي ٿو، پر اهو ئي سبب آهي جو هو سدائين اهو محسوس ڪندو رهي ٿو ته هن ۾ ڪنهن شي جي کوٽ آهي.<ref name = " عباسي "/> هو جيڪڏهن پنهنجي وجود جي انهي قانون کي سمجھي ها ۽ انهي جي پوئواري ڪري ها ته هو مڪمل طور خوش هجي ها. درحقيقت اها ڳالهه اخلاقيات جي عيسائي تصور کان بلڪل مختلف آهي جنهن ۾ اهو نظريو سمايل آهي ته انسان کي پنهنجي ادنيٰ فطرت کي فتح ڪرڻو آهي ۽ اهو آسمان جي بادشاهت کي هن دنيا جو نه ٿو سمجھي.<ref name = " عباسي "/> افلاطون مطابق انسان جو انهي کان برتر ڪو فرض ئي نه آهي ته هو پاڻ کي تڪميل جي سکيا سان وابسته ڪري. تڪميل جي ڳولها سندس فطرت سان واسطو رکي ٿي. اهو ڪو اخلاقي امر نه آهي، اها ته انساني فطرت جي سمجھ ڀري ۽ متوازن نشوونما جو هڪ ضروري شرط آهي.<ref name = " عباسي "/> چڱائي انهي ڪري چڱائي آهي جو اها صحتمند ۽ سونهن ڀري آهي، انصاف انهي ڪري چڱو آهي جو ناانصافي غير مربوط، غير متوازن ۽ بدصورت آهي.<ref name = " عباسي "/> افلاطون کي فيلسوف طور سڀ کان اهم حيثيت پنهنجي وحدت (Unity) جي تصور جي سبب آهي. هن کي پڪ هئي ته سچ ۽ چڱائي جو وجود آهي ۽ اهي هڪٻئي کان ڌار نه ٿا ٿي سگهن ۽ اهو ته نيڪي جو دارومدار علم تي آهي.<ref name = " عباسي "/> چڱائي، سچ ۽ حسن جي انهي وحدت جي بنياد تي افلاطون جو رايو هو ته سڀئي فن جهڙوڪ موسيقي، ادب، شاعري، فن تعمير، فصاحت، سياست ۽ دستڪارين کي لازماً اخلاقي فلسفي جي تابع هئڻ گهرجي ۽ انهن جو قدر به ايستائين آهي جيستائين اهي انهي جي خدمت ڪن.<ref name = " عباسي "/> دنيا ۾ ڪوڙو فن تعمير، ڪوڙي شاعري ڪوڙو ادب وغيره به آهن جيڪي انسان کي مڪمل جي حاصلات کان پري رکن ٿا ۽ کيس بي علم ۽ نامڪمل بڻائين ٿا.<ref name = " عباسي "/> حقيقت ۾ افلاطون جي نظريي ۽ عيسائيت جي نظريي ۾ ڪيتريون ئي هڪ جهڙايون آهن، پر هي اهڙو نظريو آهي جنهن جو بنياد خدا ۽ انسان ذات جي نجات دهندي ۾ عقيدي بجاءِ انسان ۽ روح بابت عقلي نقطئه نظر تي آهي.<ref name = " عباسي "/> پر اهڙا ماڻهو به جيڪي نه ئي وحدت جو افلاطوني نظريو قبول ڪري سگهن ٿا ۽ نه ئي انهن کي يسوع مسيح جون تعليمات قبول آهن اهي به افلاطون کان بي نياز نه ٿا ٿي سگهن.<ref name = " عباسي "/> هو سدائين اهڙو انسان ٿي موجود رهندو جنهن تمام غير محسوس طريقي سان، تمام مستقل مزاجي سان ۽ تمام وڻندڙ نموني ۾ ۽ تمام تفصيل سان انسان جي فطرت ۽ انسان جي روح بابت بحث ڪيو.<ref name = " عباسي "/> ==خدا بابت خيال== افلاطون، قبول ٿو ڪري ته ڪابه قوم ايستائين مضبوط نه ٿيندي، جيستائين ان جو خدا ۾ اعتماد نه آهي. ڪابه ڪائنات جي قوت يا پهريون سبب يا زندگيءَ جو متو، جنهن ۾ ڪا خاص شخصيت نه آهي، سا مشڪل سان ئي اميد، عقيدت يا جان نثاري پيدا ڪري سگهندي. اهي، نااميديءَ ۾ متبلا ٿيل دلين کي، آرام هرگز آڇي نه سگهندا، ۽ نه ئي وري، ڪشمڪش ۾ گرفتار ٿيل روحن کي تسڪين پهچائيندا. فقط دائم ۽ قائم، هڪ خدا تعاليٰ هستي ئي آهي، جيڪا ائين ڪري سگهندي. اها هستي ئي، هڪ خود غرض ۽ انفراديت پسند انسان کي تلقين ڪندي يا ڊپ ڏياريندي، ته هو پنهنجي خواهشن ۾ ڪجهه قدر ڪمي ڪري ۽ پنهنجي هوس ۽ حواسن تي غالب پوي. جيڪڏهن ماڻهو، خدا ۾ ايمان سان گڏوگڏ، پنهنجي شخصي روح جي لافاني هئڻ جو يقين رکن، ته جيڪر نهايت خاطر خواه نتيجا نڪرن. هڪ ٻي زندگيءَ، جي اميد، اسان ۾ همت پيدا ڪري ٿي. جيئن اسان موت جو مقابلو مردانگي سان ڪري سگهون ۽ پنهنجي عزيزن خواه قريبن جا موت به صبر سان برداشت ڪريون. جڏهن اسان ايمان سان جنگ جوٽيون ٿا ته اسان جي قوت ٻيڻي ٿئي ٿي. فرض ڪريو ته اسان جي انهن اعتقادن جي ڪابه ظاهري ثابتي ٿي نٿي سگهي، خدا تعاليٰ، صرف اسان جي اميد ۽ عشق جو معياري مجسم آهي ۽ روح، هڪ سرود جي سُر سمان آهي ۽ اهو سر، ان سرود سان گڏ ئي ختم ٿي وڃي ٿو. جنهن ان کي صورت بخشي. پر انهن سڀني ڳالهين جي باوجود، انهن اعتقادن مان اسان کي ڪوبه ضرر (اهنج) ڪونه رسندو، اسان کي ۽ اسان جي ٻارن کي بيحد فائدو حاصل ٿيندو.<ref name="ول ڊيورنٽ "> {{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html}}{ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ} </ref> پلوٽارچ (Plutarch) اسان کي ٻڌائي ٿو ته افلاطون جي خيال مطابق، خدا تعاليٰ هميشه جاميٽريءَ جي اصولن موجب دنيا کي هلائي ٿو. اسپنوزا به ساڳئي خيال جي هن ريت تشريح ڪري ٿو. ته خدا، جسماني بناوت ۽ عمل جا عالمگير قاعدا ساڳي ڳالهه آهن، برٽرئنڊ رسل (Bertrand Russell) وانگر افلاطون لاءِ پڻ رياضي، فلسفي جي هڪ اهم تمهيد آهي ۽ رياضي، فلسفي جي سڀ کان اعليٰ صورت آهي. پنهنجي تعليم گاهه جي درن مٿان، دانتي (Dantesgue) وانگر، افلاطون به هيءُ لفظ لکائي ڇڏيا؛ "جنهن کي جاميٽريءَ جي واقفيت نه آهي، سي اندر نه لنگهن."<ref name = " ول ڊيورنٽ "/> ==وفات ۽ وراثت== سال 347 ق.م ۾ هڪ شادي جي دعوت ۾ شامل ٿيو ۽ اتي ئي فوت ٿي ويو. ان وقت سندس عمر اسي سال هئي.<ref name = " سنڌيانا "/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:فلسفي]] [[زمرو:فلسفي جي تاريخ]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اولهندي تهذيب]] [[زمرو:تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:خيالن جي تاريخ]] 1bcs97ezwglh8g6hh402yrq6dwjgtl7 0 4726 384579 329448 2026-06-12T21:48:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 384579 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = File:DMC West Karachi.jpg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. ==تاريخ== ==آباديات== ==جاگرافي== ==اورنگي ضلعي جا ٽائون== ==اهم روڊون== * ايم-10 ۽ منگهو پير روڊ * شاهراه قذافي * ناردرن بائي پاس - اورنگي لنڪ روڊ * نئي ڪراچي - اورنگي لنڪ روڊ * خواجه شمس الدين عظيمي روڊ * حب ڊيم روڊ ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] k9wbsoxj0f28r3r0ab94l21tlyjffrc 384580 384579 2026-06-12T21:51:36Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 384580 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = File:DMC West Karachi.jpg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. == تاريخ == اورنگي ضلعو (اڳوڻو ڪراچي ويسٽ ضلعو) 1972ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] جي هڪ ضلعي طور قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جي قيام کان پوءِ ضلعي کي ختم ڪيو ويو. وفاقي حڪومت 2000ع ۾ مقامي حڪومتن جون سڌارا متعارف ڪرايون، جن تحت اڳوڻي ”ٽئين درجي جي حڪومت“ (انتظامي ڊويزنن) کي ختم ڪري ”چوٿين درجي جي حڪومت“ (ضلعن) سان تبديل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ 2001ع ۾ اڳوڻي [[ڪراچي ڊويزن]] کي ختم ڪري ان جي پنجن ضلعن کي ضم ڪري نئين [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جوڙي وئي، جيڪا ارڙهن خودمختيار ٽائونن تي مشتمل هئي. ان عمل دوران [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] کي هيٺين پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو: * [[بلديه ٽائون]] * [[ڪياماڙي ٽائون]] * [[لياري ٽائون]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[سائيٽ ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي [[سنڌ حڪومت]] ٻيهر [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] بحال ڪيو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued]}}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> 2015ع ۾ [[لياري ٽائون]] کي [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته منگهوپير ۽ مومن آباد جون نيون سب ڊويزنون ڪراچي ويسٽ ضلعي ۾ شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]]، [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] مان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ [[بلديه ٽائون]]، [[ڪياماڙي ٽائون]]، [[موري پور ٽائون]] ۽ [[سائيٽ ٽائون]] ڪياماڙي ضلعي جو حصو بڻجي ويا.<ref name=":03">{{Cite web|title=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/|access-date=2020-08-23|website=Samaa TV|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=Ruckus in Sindh Assembly as opposition protests Kemari district decision {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2020/08/22/ruckus-in-sindh-assembly-as-opposition-protests-kemari-district-decision/|access-date=2020-08-23|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=2020-08-21|title=Sindh Cabinet approves division of Karachi into seven districts|url=https://nation.com.pk/21-Aug-2020/sindh-cabinet-approves-division-of-karachi-into-seven-districts|access-date=2020-08-23|website=The Nation|language=en}}</ref> 2023ع کان [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] جو نالو تبديل ڪري '''اورنگي ضلعو''' رکيو ويو. ==آباديات== ==جاگرافي== ==اورنگي ضلعي جا ٽائون== ==اهم روڊون== * ايم-10 ۽ منگهو پير روڊ * شاهراه قذافي * ناردرن بائي پاس - اورنگي لنڪ روڊ * نئي ڪراچي - اورنگي لنڪ روڊ * خواجه شمس الدين عظيمي روڊ * حب ڊيم روڊ ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] pvnszs680crf471stz6qya07entxopy 384581 384580 2026-06-12T21:52:45Z Intisar Ali 8681 384581 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = File:DMC West Karachi.jpg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. == تاريخ == اورنگي ضلعو (اڳوڻو ڪراچي ويسٽ ضلعو) 1972ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] جي هڪ ضلعي طور قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جي قيام کان پوءِ ضلعي کي ختم ڪيو ويو. وفاقي حڪومت 2000ع ۾ مقامي حڪومتن جون سڌارا متعارف ڪرايون، جن تحت اڳوڻي ”ٽئين درجي جي حڪومت“ (انتظامي ڊويزنن) کي ختم ڪري ”چوٿين درجي جي حڪومت“ (ضلعن) سان تبديل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ 2001ع ۾ اڳوڻي [[ڪراچي ڊويزن]] کي ختم ڪري ان جي پنجن ضلعن کي ضم ڪري نئين [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جوڙي وئي، جيڪا ارڙهن خودمختيار ٽائونن تي مشتمل هئي. ان عمل دوران [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] کي هيٺين پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو: * [[بلديه ٽائون]] * [[ڪياماڙي ٽائون]] * [[لياري ٽائون]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[سائيٽ ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي [[سنڌ حڪومت]] ٻيهر [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] بحال ڪيو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued]}}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> 2015ع ۾ [[لياري ٽائون]] کي [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته منگهوپير ۽ مومن آباد جون نيون سب ڊويزنون ڪراچي ويسٽ ضلعي ۾ شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]]، [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] مان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ [[بلديه ٽائون]]، [[ڪياماڙي ٽائون]]، [[موري پور ٽائون]] ۽ [[سائيٽ ٽائون]] ڪياماڙي ضلعي جو حصو بڻجي ويا.<ref name=":03">{{Cite web|title=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/|access-date=2020-08-23|website=Samaa TV|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=Ruckus in Sindh Assembly as opposition protests Kemari district decision {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2020/08/22/ruckus-in-sindh-assembly-as-opposition-protests-kemari-district-decision/|access-date=2020-08-23|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=2020-08-21|title=Sindh Cabinet approves division of Karachi into seven districts|url=https://nation.com.pk/21-Aug-2020/sindh-cabinet-approves-division-of-karachi-into-seven-districts|access-date=2020-08-23|website=The Nation|language=en}}</ref> 2023ع کان [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] جو نالو تبديل ڪري '''اورنگي ضلعو''' رکيو ويو. == آباديات == {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|2,127,765|2017|3,907,065|2023|2,679,380|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب اورنگي ضلعي ۾ 4,64,756 گهر ۽ 26,79,380 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112 مردن جو تناسب هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 67.43٪ هئي، جنهن مان مردن ۾ 69.75٪ ۽ عورتن ۾ 64.79٪ خوانده هئا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 6,73,559 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 25.14٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي 24,30,428 آبادي (90.71٪) شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=اورنگي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.78}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.87}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.35}} }} اورنگي ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار 26,19,785 هئا. ان کان علاوه 50,192 عيسائي، 7,744 هندو، 361 احمدي، 105 شيڊيول ڪاسٽ سان تعلق رکندڙ، 603 سک، 222 پارسي ۽ 368 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = اورنگي ضلعي جون ٻوليون ({{nowrap|2023ع پاڪستاني آدمشماري}})<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 55.40 |color1 = green |label2 = [[پشتو]] |value2 = 24.4 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي]] |value3 = 4.9 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سنڌي]] |value4 = 3.9 |color4 = gold |label5 = [[سرائيڪي]] |value5 = 3.5 |color5 = goldenrod |label6 = [[بلوچي]] |value6 = 2.70 |color6 = darkblue |label7 = [[هندڪو]] |value7 = 2.4 |color7 = wheat |label8 = ٻيون |value8 = 2.87 |color8 = grey |thumb=left }} {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جون اهم ٻوليون ! ٻولي ! درجو ! 2023ع جي آدمشماري<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! ڳالهائيندڙ ! 2017ع جي آدمشماري<br />(ڪياماڙي ضلعو خارج) ! ڳالهائيندڙ ! واڌ جي شرح<br />(2017–2023) |- ! [[اردو]] | 1 | 55.4٪ | 1,484,395 | 50.27٪ | 1,044,223 | {{increase}}11٪ |- ! [[پشتو]] | 2 | 24.4٪ | 653,129 | 26.19٪ | 544,054 | {{decrease}}7٪ |- ! [[پنجابي]] | 3 | 4.9٪ | 130,596 | 6.13٪ | 127,352 | {{decrease}}20٪ |- ! [[سنڌي]] | 4 | 3.9٪ | 103,826 | 3.57٪ | 74,226 | {{increase}}8٪ |- ! [[سرائيڪي]] | 5 | 3.5٪ | 92,741 | 3.82٪ | 79,547 | {{decrease}}9٪ |- ! [[بلوچي]] | 6 | 2.70٪ | 73,542 | 2.70٪ | 56,189 | {{increase}}1.5٪ |- ! [[هندڪو]] | 7 | 2.4٪ | 64,030 | 1.61٪ | 33,547 | {{increase}}48٪ |- ! ٻيون | 8 | 2.87٪ | 77,121 | 2.60٪ | 54,077 | {{increase}}10٪ |- ! ڪل | 9 | 100٪ | 2,679,380 | 100٪ | 2,077,228 | {{increase}}29٪ |} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري وقت ضلعي جي 14,84,395 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 6,53,129 جي [[پشتو]]، 1,30,596 جي [[پنجابي]]، 1,03,826 جي [[سنڌي]]، 92,741 جي [[سرائيڪي]]، 73,542 جي [[بلوچي]]، 64,030 جي [[هندڪو]]، 5,434 جي [[ڪشميري]]، 19,374 جي [[براهوي]]، 772 جي [[شِنا]]، 1,765 جي [[بلتي]]، 6,714 جي [[ميواٽي]]، 131 جي [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] ۽ 2,058 جي [[انڊس ڪوهستاني]] هئي، جڏهن ته 40,873 ماڻهن ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf}}</ref> ==جاگرافي== ==اورنگي ضلعي جا ٽائون== ==اهم روڊون== * ايم-10 ۽ منگهو پير روڊ * شاهراه قذافي * ناردرن بائي پاس - اورنگي لنڪ روڊ * نئي ڪراچي - اورنگي لنڪ روڊ * خواجه شمس الدين عظيمي روڊ * حب ڊيم روڊ ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] db7gd6v0ebz2au5wobrh0s7hk96kao9 384582 384581 2026-06-12T21:53:52Z Intisar Ali 8681 384582 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = File:DMC West Karachi.jpg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. == تاريخ == اورنگي ضلعو (اڳوڻو ڪراچي ويسٽ ضلعو) 1972ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] جي هڪ ضلعي طور قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جي قيام کان پوءِ ضلعي کي ختم ڪيو ويو. وفاقي حڪومت 2000ع ۾ مقامي حڪومتن جون سڌارا متعارف ڪرايون، جن تحت اڳوڻي ”ٽئين درجي جي حڪومت“ (انتظامي ڊويزنن) کي ختم ڪري ”چوٿين درجي جي حڪومت“ (ضلعن) سان تبديل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ 2001ع ۾ اڳوڻي [[ڪراچي ڊويزن]] کي ختم ڪري ان جي پنجن ضلعن کي ضم ڪري نئين [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جوڙي وئي، جيڪا ارڙهن خودمختيار ٽائونن تي مشتمل هئي. ان عمل دوران [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] کي هيٺين پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو: * [[بلديه ٽائون]] * [[ڪياماڙي ٽائون]] * [[لياري ٽائون]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[سائيٽ ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي [[سنڌ حڪومت]] ٻيهر [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] بحال ڪيو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued]}}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> 2015ع ۾ [[لياري ٽائون]] کي [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته منگهوپير ۽ مومن آباد جون نيون سب ڊويزنون ڪراچي ويسٽ ضلعي ۾ شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]]، [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] مان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ [[بلديه ٽائون]]، [[ڪياماڙي ٽائون]]، [[موري پور ٽائون]] ۽ [[سائيٽ ٽائون]] ڪياماڙي ضلعي جو حصو بڻجي ويا.<ref name=":03">{{Cite web|title=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/|access-date=2020-08-23|website=Samaa TV|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=Ruckus in Sindh Assembly as opposition protests Kemari district decision {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2020/08/22/ruckus-in-sindh-assembly-as-opposition-protests-kemari-district-decision/|access-date=2020-08-23|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=2020-08-21|title=Sindh Cabinet approves division of Karachi into seven districts|url=https://nation.com.pk/21-Aug-2020/sindh-cabinet-approves-division-of-karachi-into-seven-districts|access-date=2020-08-23|website=The Nation|language=en}}</ref> 2023ع کان [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] جو نالو تبديل ڪري '''اورنگي ضلعو''' رکيو ويو. == آباديات == {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|2,127,765|2017|3,907,065|2023|2,679,380|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب اورنگي ضلعي ۾ 4,64,756 گهر ۽ 26,79,380 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112 مردن جو تناسب هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 67.43٪ هئي، جنهن مان مردن ۾ 69.75٪ ۽ عورتن ۾ 64.79٪ خوانده هئا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 6,73,559 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 25.14٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي 24,30,428 آبادي (90.71٪) شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=اورنگي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.78}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.87}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.35}} }} اورنگي ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار 26,19,785 هئا. ان کان علاوه 50,192 عيسائي، 7,744 هندو، 361 احمدي، 105 شيڊيول ڪاسٽ سان تعلق رکندڙ، 603 سک، 222 پارسي ۽ 368 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = اورنگي ضلعي جون ٻوليون ({{nowrap|2023ع پاڪستاني آدمشماري}})<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 55.40 |color1 = green |label2 = [[پشتو]] |value2 = 24.4 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي]] |value3 = 4.9 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سنڌي]] |value4 = 3.9 |color4 = gold |label5 = [[سرائيڪي]] |value5 = 3.5 |color5 = goldenrod |label6 = [[بلوچي]] |value6 = 2.70 |color6 = darkblue |label7 = [[هندڪو]] |value7 = 2.4 |color7 = wheat |label8 = ٻيون |value8 = 2.87 |color8 = grey |thumb=left }} {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جون اهم ٻوليون ! ٻولي ! درجو ! 2023ع جي آدمشماري<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! ڳالهائيندڙ ! 2017ع جي آدمشماري<br />(ڪياماڙي ضلعو خارج) ! ڳالهائيندڙ ! واڌ جي شرح<br />(2017–2023) |- ! [[اردو]] | 1 | 55.4٪ | 1,484,395 | 50.27٪ | 1,044,223 | {{increase}}11٪ |- ! [[پشتو]] | 2 | 24.4٪ | 653,129 | 26.19٪ | 544,054 | {{decrease}}7٪ |- ! [[پنجابي]] | 3 | 4.9٪ | 130,596 | 6.13٪ | 127,352 | {{decrease}}20٪ |- ! [[سنڌي]] | 4 | 3.9٪ | 103,826 | 3.57٪ | 74,226 | {{increase}}8٪ |- ! [[سرائيڪي]] | 5 | 3.5٪ | 92,741 | 3.82٪ | 79,547 | {{decrease}}9٪ |- ! [[بلوچي]] | 6 | 2.70٪ | 73,542 | 2.70٪ | 56,189 | {{increase}}1.5٪ |- ! [[هندڪو]] | 7 | 2.4٪ | 64,030 | 1.61٪ | 33,547 | {{increase}}48٪ |- ! ٻيون | 8 | 2.87٪ | 77,121 | 2.60٪ | 54,077 | {{increase}}10٪ |- ! ڪل | 9 | 100٪ | 2,679,380 | 100٪ | 2,077,228 | {{increase}}29٪ |} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري وقت ضلعي جي 14,84,395 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 6,53,129 جي [[پشتو]]، 1,30,596 جي [[پنجابي]]، 1,03,826 جي [[سنڌي]]، 92,741 جي [[سرائيڪي]]، 73,542 جي [[بلوچي]]، 64,030 جي [[هندڪو]]، 5,434 جي [[ڪشميري]]، 19,374 جي [[براهوي]]، 772 جي [[شِنا]]، 1,765 جي [[بلتي]]، 6,714 جي [[ميواٽي]]، 131 جي [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] ۽ 2,058 جي [[انڊس ڪوهستاني]] هئي، جڏهن ته 40,873 ماڻهن ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf}}</ref> ==جاگرافي== اورنگي ضلعو [[ڪراچي ڊويزن]] جي اتر-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. ضلعي جي اتر ۾ [[ملير ضلعو]] جو [[گڏاپ ٽائون]] واقع آهي. اوڀر ۾ [[ناظم آباد ضلعو]] جا [[نئون ڪراچي ٽائون]] ۽ [[اتر ناظم آباد ٽائون]] واقع آهن. اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[موري پور ٽائون]] واقع آهي. ڏکڻ-اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[بلديه ٽائون]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[سائيٽ ٽائون]] واقع آهي. ==اورنگي ضلعي جا ٽائون== ==اهم روڊون== * ايم-10 ۽ منگهو پير روڊ * شاهراه قذافي * ناردرن بائي پاس - اورنگي لنڪ روڊ * نئي ڪراچي - اورنگي لنڪ روڊ * خواجه شمس الدين عظيمي روڊ * حب ڊيم روڊ ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] pl1ce1s54b5mlm5apwa84zi0tjllugb 384583 384582 2026-06-12T21:54:43Z Intisar Ali 8681 384583 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = File:DMC West Karachi.jpg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. == تاريخ == اورنگي ضلعو (اڳوڻو ڪراچي ويسٽ ضلعو) 1972ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] جي هڪ ضلعي طور قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جي قيام کان پوءِ ضلعي کي ختم ڪيو ويو. وفاقي حڪومت 2000ع ۾ مقامي حڪومتن جون سڌارا متعارف ڪرايون، جن تحت اڳوڻي ”ٽئين درجي جي حڪومت“ (انتظامي ڊويزنن) کي ختم ڪري ”چوٿين درجي جي حڪومت“ (ضلعن) سان تبديل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ 2001ع ۾ اڳوڻي [[ڪراچي ڊويزن]] کي ختم ڪري ان جي پنجن ضلعن کي ضم ڪري نئين [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جوڙي وئي، جيڪا ارڙهن خودمختيار ٽائونن تي مشتمل هئي. ان عمل دوران [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] کي هيٺين پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو: * [[بلديه ٽائون]] * [[ڪياماڙي ٽائون]] * [[لياري ٽائون]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[سائيٽ ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي [[سنڌ حڪومت]] ٻيهر [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] بحال ڪيو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued]}}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> 2015ع ۾ [[لياري ٽائون]] کي [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته منگهوپير ۽ مومن آباد جون نيون سب ڊويزنون ڪراچي ويسٽ ضلعي ۾ شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]]، [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] مان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ [[بلديه ٽائون]]، [[ڪياماڙي ٽائون]]، [[موري پور ٽائون]] ۽ [[سائيٽ ٽائون]] ڪياماڙي ضلعي جو حصو بڻجي ويا.<ref name=":03">{{Cite web|title=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/|access-date=2020-08-23|website=Samaa TV|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=Ruckus in Sindh Assembly as opposition protests Kemari district decision {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2020/08/22/ruckus-in-sindh-assembly-as-opposition-protests-kemari-district-decision/|access-date=2020-08-23|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=2020-08-21|title=Sindh Cabinet approves division of Karachi into seven districts|url=https://nation.com.pk/21-Aug-2020/sindh-cabinet-approves-division-of-karachi-into-seven-districts|access-date=2020-08-23|website=The Nation|language=en}}</ref> 2023ع کان [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] جو نالو تبديل ڪري '''اورنگي ضلعو''' رکيو ويو. == آباديات == {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|2,127,765|2017|3,907,065|2023|2,679,380|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب اورنگي ضلعي ۾ 4,64,756 گهر ۽ 26,79,380 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112 مردن جو تناسب هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 67.43٪ هئي، جنهن مان مردن ۾ 69.75٪ ۽ عورتن ۾ 64.79٪ خوانده هئا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 6,73,559 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 25.14٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي 24,30,428 آبادي (90.71٪) شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=اورنگي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.78}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.87}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.35}} }} اورنگي ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار 26,19,785 هئا. ان کان علاوه 50,192 عيسائي، 7,744 هندو، 361 احمدي، 105 شيڊيول ڪاسٽ سان تعلق رکندڙ، 603 سک، 222 پارسي ۽ 368 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = اورنگي ضلعي جون ٻوليون ({{nowrap|2023ع پاڪستاني آدمشماري}})<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 55.40 |color1 = green |label2 = [[پشتو]] |value2 = 24.4 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي]] |value3 = 4.9 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سنڌي]] |value4 = 3.9 |color4 = gold |label5 = [[سرائيڪي]] |value5 = 3.5 |color5 = goldenrod |label6 = [[بلوچي]] |value6 = 2.70 |color6 = darkblue |label7 = [[هندڪو]] |value7 = 2.4 |color7 = wheat |label8 = ٻيون |value8 = 2.87 |color8 = grey |thumb=left }} {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جون اهم ٻوليون ! ٻولي ! درجو ! 2023ع جي آدمشماري<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! ڳالهائيندڙ ! 2017ع جي آدمشماري<br />(ڪياماڙي ضلعو خارج) ! ڳالهائيندڙ ! واڌ جي شرح<br />(2017–2023) |- ! [[اردو]] | 1 | 55.4٪ | 1,484,395 | 50.27٪ | 1,044,223 | {{increase}}11٪ |- ! [[پشتو]] | 2 | 24.4٪ | 653,129 | 26.19٪ | 544,054 | {{decrease}}7٪ |- ! [[پنجابي]] | 3 | 4.9٪ | 130,596 | 6.13٪ | 127,352 | {{decrease}}20٪ |- ! [[سنڌي]] | 4 | 3.9٪ | 103,826 | 3.57٪ | 74,226 | {{increase}}8٪ |- ! [[سرائيڪي]] | 5 | 3.5٪ | 92,741 | 3.82٪ | 79,547 | {{decrease}}9٪ |- ! [[بلوچي]] | 6 | 2.70٪ | 73,542 | 2.70٪ | 56,189 | {{increase}}1.5٪ |- ! [[هندڪو]] | 7 | 2.4٪ | 64,030 | 1.61٪ | 33,547 | {{increase}}48٪ |- ! ٻيون | 8 | 2.87٪ | 77,121 | 2.60٪ | 54,077 | {{increase}}10٪ |- ! ڪل | 9 | 100٪ | 2,679,380 | 100٪ | 2,077,228 | {{increase}}29٪ |} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري وقت ضلعي جي 14,84,395 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 6,53,129 جي [[پشتو]]، 1,30,596 جي [[پنجابي]]، 1,03,826 جي [[سنڌي]]، 92,741 جي [[سرائيڪي]]، 73,542 جي [[بلوچي]]، 64,030 جي [[هندڪو]]، 5,434 جي [[ڪشميري]]، 19,374 جي [[براهوي]]، 772 جي [[شِنا]]، 1,765 جي [[بلتي]]، 6,714 جي [[ميواٽي]]، 131 جي [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] ۽ 2,058 جي [[انڊس ڪوهستاني]] هئي، جڏهن ته 40,873 ماڻهن ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf}}</ref> ==جاگرافي== اورنگي ضلعو [[ڪراچي ڊويزن]] جي اتر-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. ضلعي جي اتر ۾ [[ملير ضلعو]] جو [[گڏاپ ٽائون]] واقع آهي. اوڀر ۾ [[ناظم آباد ضلعو]] جا [[نئون ڪراچي ٽائون]] ۽ [[اتر ناظم آباد ٽائون]] واقع آهن. اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[موري پور ٽائون]] واقع آهي. ڏکڻ-اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[بلديه ٽائون]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[سائيٽ ٽائون]] واقع آهي. == اورنگي ضلعي جا انتظامي ٽائون == [[اورنگي ضلعو]] ٽن انتظامي سب ڊويزنن (ٽائونن) تي مشتمل آهي: * [[منگهوپير ٽائون|منگهوپير سب ڊويزن]] * [[مومن آباد ٽائون|مومن آباد سب ڊويزن]] * [[اورنگي ٽائون|اورنگي سب ڊويزن]] ==اهم روڊون== * ايم-10 ۽ منگهو پير روڊ * شاهراه قذافي * ناردرن بائي پاس - اورنگي لنڪ روڊ * نئي ڪراچي - اورنگي لنڪ روڊ * خواجه شمس الدين عظيمي روڊ * حب ڊيم روڊ ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] ojs2rj8y01n2xu4mikym4zl4118iusj 384584 384583 2026-06-12T21:56:28Z Intisar Ali 8681 384584 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = File:DMC West Karachi.jpg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. == تاريخ == اورنگي ضلعو (اڳوڻو ڪراچي ويسٽ ضلعو) 1972ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] جي هڪ ضلعي طور قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جي قيام کان پوءِ ضلعي کي ختم ڪيو ويو. وفاقي حڪومت 2000ع ۾ مقامي حڪومتن جون سڌارا متعارف ڪرايون، جن تحت اڳوڻي ”ٽئين درجي جي حڪومت“ (انتظامي ڊويزنن) کي ختم ڪري ”چوٿين درجي جي حڪومت“ (ضلعن) سان تبديل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ 2001ع ۾ اڳوڻي [[ڪراچي ڊويزن]] کي ختم ڪري ان جي پنجن ضلعن کي ضم ڪري نئين [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جوڙي وئي، جيڪا ارڙهن خودمختيار ٽائونن تي مشتمل هئي. ان عمل دوران [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] کي هيٺين پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو: * [[بلديه ٽائون]] * [[ڪياماڙي ٽائون]] * [[لياري ٽائون]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[سائيٽ ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي [[سنڌ حڪومت]] ٻيهر [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] بحال ڪيو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued]}}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> 2015ع ۾ [[لياري ٽائون]] کي [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته منگهوپير ۽ مومن آباد جون نيون سب ڊويزنون ڪراچي ويسٽ ضلعي ۾ شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]]، [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] مان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ [[بلديه ٽائون]]، [[ڪياماڙي ٽائون]]، [[موري پور ٽائون]] ۽ [[سائيٽ ٽائون]] ڪياماڙي ضلعي جو حصو بڻجي ويا.<ref name=":03">{{Cite web|title=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/|access-date=2020-08-23|website=Samaa TV|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=Ruckus in Sindh Assembly as opposition protests Kemari district decision {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2020/08/22/ruckus-in-sindh-assembly-as-opposition-protests-kemari-district-decision/|access-date=2020-08-23|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=2020-08-21|title=Sindh Cabinet approves division of Karachi into seven districts|url=https://nation.com.pk/21-Aug-2020/sindh-cabinet-approves-division-of-karachi-into-seven-districts|access-date=2020-08-23|website=The Nation|language=en}}</ref> 2023ع کان [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] جو نالو تبديل ڪري '''اورنگي ضلعو''' رکيو ويو. == آباديات == {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|2,127,765|2017|3,907,065|2023|2,679,380|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب اورنگي ضلعي ۾ 4,64,756 گهر ۽ 26,79,380 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112 مردن جو تناسب هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 67.43٪ هئي، جنهن مان مردن ۾ 69.75٪ ۽ عورتن ۾ 64.79٪ خوانده هئا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 6,73,559 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 25.14٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي 24,30,428 آبادي (90.71٪) شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=اورنگي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.78}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.87}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.35}} }} اورنگي ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار 26,19,785 هئا. ان کان علاوه 50,192 عيسائي، 7,744 هندو، 361 احمدي، 105 شيڊيول ڪاسٽ سان تعلق رکندڙ، 603 سک، 222 پارسي ۽ 368 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = اورنگي ضلعي جون ٻوليون ({{nowrap|2023ع پاڪستاني آدمشماري}})<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 55.40 |color1 = green |label2 = [[پشتو]] |value2 = 24.4 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي]] |value3 = 4.9 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سنڌي]] |value4 = 3.9 |color4 = gold |label5 = [[سرائيڪي]] |value5 = 3.5 |color5 = goldenrod |label6 = [[بلوچي]] |value6 = 2.70 |color6 = darkblue |label7 = [[هندڪو]] |value7 = 2.4 |color7 = wheat |label8 = ٻيون |value8 = 2.87 |color8 = grey |thumb=left }} {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جون اهم ٻوليون ! ٻولي ! درجو ! 2023ع جي آدمشماري<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! ڳالهائيندڙ ! 2017ع جي آدمشماري<br />(ڪياماڙي ضلعو خارج) ! ڳالهائيندڙ ! واڌ جي شرح<br />(2017–2023) |- ! [[اردو]] | 1 | 55.4٪ | 1,484,395 | 50.27٪ | 1,044,223 | {{increase}}11٪ |- ! [[پشتو]] | 2 | 24.4٪ | 653,129 | 26.19٪ | 544,054 | {{decrease}}7٪ |- ! [[پنجابي]] | 3 | 4.9٪ | 130,596 | 6.13٪ | 127,352 | {{decrease}}20٪ |- ! [[سنڌي]] | 4 | 3.9٪ | 103,826 | 3.57٪ | 74,226 | {{increase}}8٪ |- ! [[سرائيڪي]] | 5 | 3.5٪ | 92,741 | 3.82٪ | 79,547 | {{decrease}}9٪ |- ! [[بلوچي]] | 6 | 2.70٪ | 73,542 | 2.70٪ | 56,189 | {{increase}}1.5٪ |- ! [[هندڪو]] | 7 | 2.4٪ | 64,030 | 1.61٪ | 33,547 | {{increase}}48٪ |- ! ٻيون | 8 | 2.87٪ | 77,121 | 2.60٪ | 54,077 | {{increase}}10٪ |- ! ڪل | 9 | 100٪ | 2,679,380 | 100٪ | 2,077,228 | {{increase}}29٪ |} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري وقت ضلعي جي 14,84,395 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 6,53,129 جي [[پشتو]]، 1,30,596 جي [[پنجابي]]، 1,03,826 جي [[سنڌي]]، 92,741 جي [[سرائيڪي]]، 73,542 جي [[بلوچي]]، 64,030 جي [[هندڪو]]، 5,434 جي [[ڪشميري]]، 19,374 جي [[براهوي]]، 772 جي [[شِنا]]، 1,765 جي [[بلتي]]، 6,714 جي [[ميواٽي]]، 131 جي [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] ۽ 2,058 جي [[انڊس ڪوهستاني]] هئي، جڏهن ته 40,873 ماڻهن ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf}}</ref> ==جاگرافي== اورنگي ضلعو [[ڪراچي ڊويزن]] جي اتر-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. ضلعي جي اتر ۾ [[ملير ضلعو]] جو [[گڏاپ ٽائون]] واقع آهي. اوڀر ۾ [[ناظم آباد ضلعو]] جا [[نئون ڪراچي ٽائون]] ۽ [[اتر ناظم آباد ٽائون]] واقع آهن. اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[موري پور ٽائون]] واقع آهي. ڏکڻ-اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[بلديه ٽائون]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[سائيٽ ٽائون]] واقع آهي. == اورنگي ضلعي جا انتظامي ٽائون == [[اورنگي ضلعو]] ٽن انتظامي سب ڊويزنن (ٽائونن) تي مشتمل آهي: * [[منگهوپير ٽائون|منگهوپير سب ڊويزن]] * [[مومن آباد ٽائون|مومن آباد سب ڊويزن]] * [[اورنگي ٽائون|اورنگي سب ڊويزن]] == اهم روڊ == اورنگي ضلعي مان گذرندڙ اهم شاهراهن ۽ رابطا روڊن ۾ ايم-10 موٽروي ۽ منگهوپير روڊ، شاهراهه قذافي، ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ، نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ، خواجه شمس الدين عظيمي روڊ ۽ حب ڊيم روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي کي ڪراچي جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ سان گڏ واپار، صنعت، آمدورفت ۽ روزاني سفري سرگرمين لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] qfe448b5sva618yzwdw8f1hpi5y9hip 384585 384584 2026-06-12T21:57:54Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 384585 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = File:DMC West Karachi.jpg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. == تاريخ == اورنگي ضلعو (اڳوڻو ڪراچي ويسٽ ضلعو) 1972ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] جي هڪ ضلعي طور قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جي قيام کان پوءِ ضلعي کي ختم ڪيو ويو. وفاقي حڪومت 2000ع ۾ مقامي حڪومتن جون سڌارا متعارف ڪرايون، جن تحت اڳوڻي ”ٽئين درجي جي حڪومت“ (انتظامي ڊويزنن) کي ختم ڪري ”چوٿين درجي جي حڪومت“ (ضلعن) سان تبديل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ 2001ع ۾ اڳوڻي [[ڪراچي ڊويزن]] کي ختم ڪري ان جي پنجن ضلعن کي ضم ڪري نئين [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جوڙي وئي، جيڪا ارڙهن خودمختيار ٽائونن تي مشتمل هئي. ان عمل دوران [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] کي هيٺين پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو: * [[بلديه ٽائون]] * [[ڪياماڙي ٽائون]] * [[لياري ٽائون]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[سائيٽ ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي [[سنڌ حڪومت]] ٻيهر [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] بحال ڪيو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued]}}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> 2015ع ۾ [[لياري ٽائون]] کي [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته منگهوپير ۽ مومن آباد جون نيون سب ڊويزنون ڪراچي ويسٽ ضلعي ۾ شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]]، [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] مان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ [[بلديه ٽائون]]، [[ڪياماڙي ٽائون]]، [[موري پور ٽائون]] ۽ [[سائيٽ ٽائون]] ڪياماڙي ضلعي جو حصو بڻجي ويا.<ref name=":03">{{Cite web|title=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/|access-date=2020-08-23|website=Samaa TV|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=Ruckus in Sindh Assembly as opposition protests Kemari district decision {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2020/08/22/ruckus-in-sindh-assembly-as-opposition-protests-kemari-district-decision/|access-date=2020-08-23|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=2020-08-21|title=Sindh Cabinet approves division of Karachi into seven districts|url=https://nation.com.pk/21-Aug-2020/sindh-cabinet-approves-division-of-karachi-into-seven-districts|access-date=2020-08-23|website=The Nation|language=en}}</ref> 2023ع کان [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] جو نالو تبديل ڪري '''اورنگي ضلعو''' رکيو ويو. == آباديات == {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|2,127,765|2017|3,907,065|2023|2,679,380|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب اورنگي ضلعي ۾ 4,64,756 گهر ۽ 26,79,380 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112 مردن جو تناسب هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 67.43٪ هئي، جنهن مان مردن ۾ 69.75٪ ۽ عورتن ۾ 64.79٪ خوانده هئا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 6,73,559 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 25.14٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي 24,30,428 آبادي (90.71٪) شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=اورنگي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.78}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.87}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.35}} }} اورنگي ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار 26,19,785 هئا. ان کان علاوه 50,192 عيسائي، 7,744 هندو، 361 احمدي، 105 شيڊيول ڪاسٽ سان تعلق رکندڙ، 603 سک، 222 پارسي ۽ 368 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = اورنگي ضلعي جون ٻوليون ({{nowrap|2023ع پاڪستاني آدمشماري}})<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 55.40 |color1 = green |label2 = [[پشتو]] |value2 = 24.4 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي]] |value3 = 4.9 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سنڌي]] |value4 = 3.9 |color4 = gold |label5 = [[سرائيڪي]] |value5 = 3.5 |color5 = goldenrod |label6 = [[بلوچي]] |value6 = 2.70 |color6 = darkblue |label7 = [[هندڪو]] |value7 = 2.4 |color7 = wheat |label8 = ٻيون |value8 = 2.87 |color8 = grey |thumb=left }} {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جون اهم ٻوليون ! ٻولي ! درجو ! 2023ع جي آدمشماري<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! ڳالهائيندڙ ! 2017ع جي آدمشماري<br />(ڪياماڙي ضلعو خارج) ! ڳالهائيندڙ ! واڌ جي شرح<br />(2017–2023) |- ! [[اردو]] | 1 | 55.4٪ | 1,484,395 | 50.27٪ | 1,044,223 | {{increase}}11٪ |- ! [[پشتو]] | 2 | 24.4٪ | 653,129 | 26.19٪ | 544,054 | {{decrease}}7٪ |- ! [[پنجابي]] | 3 | 4.9٪ | 130,596 | 6.13٪ | 127,352 | {{decrease}}20٪ |- ! [[سنڌي]] | 4 | 3.9٪ | 103,826 | 3.57٪ | 74,226 | {{increase}}8٪ |- ! [[سرائيڪي]] | 5 | 3.5٪ | 92,741 | 3.82٪ | 79,547 | {{decrease}}9٪ |- ! [[بلوچي]] | 6 | 2.70٪ | 73,542 | 2.70٪ | 56,189 | {{increase}}1.5٪ |- ! [[هندڪو]] | 7 | 2.4٪ | 64,030 | 1.61٪ | 33,547 | {{increase}}48٪ |- ! ٻيون | 8 | 2.87٪ | 77,121 | 2.60٪ | 54,077 | {{increase}}10٪ |- ! ڪل | 9 | 100٪ | 2,679,380 | 100٪ | 2,077,228 | {{increase}}29٪ |} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري وقت ضلعي جي 14,84,395 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 6,53,129 جي [[پشتو]]، 1,30,596 جي [[پنجابي]]، 1,03,826 جي [[سنڌي]]، 92,741 جي [[سرائيڪي]]، 73,542 جي [[بلوچي]]، 64,030 جي [[هندڪو]]، 5,434 جي [[ڪشميري]]، 19,374 جي [[براهوي]]، 772 جي [[شِنا]]، 1,765 جي [[بلتي]]، 6,714 جي [[ميواٽي]]، 131 جي [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] ۽ 2,058 جي [[انڊس ڪوهستاني]] هئي، جڏهن ته 40,873 ماڻهن ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf}}</ref> ==جاگرافي== اورنگي ضلعو [[ڪراچي ڊويزن]] جي اتر-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. ضلعي جي اتر ۾ [[ملير ضلعو]] جو [[گڏاپ ٽائون]] واقع آهي. اوڀر ۾ [[ناظم آباد ضلعو]] جا [[نئون ڪراچي ٽائون]] ۽ [[اتر ناظم آباد ٽائون]] واقع آهن. اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[موري پور ٽائون]] واقع آهي. ڏکڻ-اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[بلديه ٽائون]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[سائيٽ ٽائون]] واقع آهي. == اورنگي ضلعي جا انتظامي ٽائون == [[اورنگي ضلعو]] ٽن انتظامي سب ڊويزنن (ٽائونن) تي مشتمل آهي: * [[منگهوپير ٽائون|منگهوپير سب ڊويزن]] * [[مومن آباد ٽائون|مومن آباد سب ڊويزن]] * [[اورنگي ٽائون|اورنگي سب ڊويزن]] == اهم روڊ == اورنگي ضلعي مان گذرندڙ اهم شاهراهن ۽ رابطا روڊن ۾ ايم-10 موٽروي ۽ منگهوپير روڊ، شاهراهه قذافي، ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ، نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ، خواجه شمس الدين عظيمي روڊ ۽ حب ڊيم روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي کي ڪراچي جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ سان گڏ واپار، صنعت، آمدورفت ۽ روزاني سفري سرگرمين لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ==پڻ ڏسو== *[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] *[[ڪراچي اوڀر ضلعو]] *[[ڪراچي سينٽرل ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] 01wy08dnx65xvxi6fjzq0pi0r4opl7g 384586 384585 2026-06-12T22:01:41Z Intisar Ali 8681 384586 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = File:DMC West Karachi.jpg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. == تاريخ == اورنگي ضلعو (اڳوڻو ڪراچي ويسٽ ضلعو) 1972ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] جي هڪ ضلعي طور قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جي قيام کان پوءِ ضلعي کي ختم ڪيو ويو. وفاقي حڪومت 2000ع ۾ مقامي حڪومتن جون سڌارا متعارف ڪرايون، جن تحت اڳوڻي ”ٽئين درجي جي حڪومت“ (انتظامي ڊويزنن) کي ختم ڪري ”چوٿين درجي جي حڪومت“ (ضلعن) سان تبديل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ 2001ع ۾ اڳوڻي [[ڪراچي ڊويزن]] کي ختم ڪري ان جي پنجن ضلعن کي ضم ڪري نئين [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جوڙي وئي، جيڪا ارڙهن خودمختيار ٽائونن تي مشتمل هئي. ان عمل دوران [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] کي هيٺين پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو: * [[بلديه ٽائون]] * [[ڪياماڙي ٽائون]] * [[لياري ٽائون]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[سائيٽ ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي [[سنڌ حڪومت]] ٻيهر [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] بحال ڪيو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued]}}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> 2015ع ۾ [[لياري ٽائون]] کي [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته منگهوپير ۽ مومن آباد جون نيون سب ڊويزنون ڪراچي ويسٽ ضلعي ۾ شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]]، [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] مان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ [[بلديه ٽائون]]، [[ڪياماڙي ٽائون]]، [[موري پور ٽائون]] ۽ [[سائيٽ ٽائون]] ڪياماڙي ضلعي جو حصو بڻجي ويا.<ref name=":03">{{Cite web|title=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/|access-date=2020-08-23|website=Samaa TV|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=Ruckus in Sindh Assembly as opposition protests Kemari district decision {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2020/08/22/ruckus-in-sindh-assembly-as-opposition-protests-kemari-district-decision/|access-date=2020-08-23|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=2020-08-21|title=Sindh Cabinet approves division of Karachi into seven districts|url=https://nation.com.pk/21-Aug-2020/sindh-cabinet-approves-division-of-karachi-into-seven-districts|access-date=2020-08-23|website=The Nation|language=en}}</ref> 2023ع کان [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] جو نالو تبديل ڪري '''اورنگي ضلعو''' رکيو ويو. == آباديات == {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|2,127,765|2017|3,907,065|2023|2,679,380|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب اورنگي ضلعي ۾ 4,64,756 گهر ۽ 26,79,380 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112 مردن جو تناسب هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 67.43٪ هئي، جنهن مان مردن ۾ 69.75٪ ۽ عورتن ۾ 64.79٪ خوانده هئا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 6,73,559 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 25.14٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي 24,30,428 آبادي (90.71٪) شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=اورنگي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.78}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.87}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.35}} }} اورنگي ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار 26,19,785 هئا. ان کان علاوه 50,192 عيسائي، 7,744 هندو، 361 احمدي، 105 شيڊيول ڪاسٽ سان تعلق رکندڙ، 603 سک، 222 پارسي ۽ 368 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = اورنگي ضلعي جون ٻوليون ({{nowrap|2023ع پاڪستاني آدمشماري}})<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 55.40 |color1 = green |label2 = [[پشتو]] |value2 = 24.4 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي]] |value3 = 4.9 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سنڌي]] |value4 = 3.9 |color4 = gold |label5 = [[سرائيڪي]] |value5 = 3.5 |color5 = goldenrod |label6 = [[بلوچي]] |value6 = 2.70 |color6 = darkblue |label7 = [[هندڪو]] |value7 = 2.4 |color7 = wheat |label8 = ٻيون |value8 = 2.87 |color8 = grey |thumb=left }} {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جون اهم ٻوليون ! ٻولي ! درجو ! 2023ع جي آدمشماري<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! ڳالهائيندڙ ! 2017ع جي آدمشماري<br />(ڪياماڙي ضلعو خارج) ! ڳالهائيندڙ ! واڌ جي شرح<br />(2017–2023) |- ! [[اردو]] | 1 | 55.4٪ | 1,484,395 | 50.27٪ | 1,044,223 | {{increase}}11٪ |- ! [[پشتو]] | 2 | 24.4٪ | 653,129 | 26.19٪ | 544,054 | {{decrease}}7٪ |- ! [[پنجابي]] | 3 | 4.9٪ | 130,596 | 6.13٪ | 127,352 | {{decrease}}20٪ |- ! [[سنڌي]] | 4 | 3.9٪ | 103,826 | 3.57٪ | 74,226 | {{increase}}8٪ |- ! [[سرائيڪي]] | 5 | 3.5٪ | 92,741 | 3.82٪ | 79,547 | {{decrease}}9٪ |- ! [[بلوچي]] | 6 | 2.70٪ | 73,542 | 2.70٪ | 56,189 | {{increase}}1.5٪ |- ! [[هندڪو]] | 7 | 2.4٪ | 64,030 | 1.61٪ | 33,547 | {{increase}}48٪ |- ! ٻيون | 8 | 2.87٪ | 77,121 | 2.60٪ | 54,077 | {{increase}}10٪ |- ! ڪل | 9 | 100٪ | 2,679,380 | 100٪ | 2,077,228 | {{increase}}29٪ |} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري وقت ضلعي جي 14,84,395 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 6,53,129 جي [[پشتو]]، 1,30,596 جي [[پنجابي]]، 1,03,826 جي [[سنڌي]]، 92,741 جي [[سرائيڪي]]، 73,542 جي [[بلوچي]]، 64,030 جي [[هندڪو]]، 5,434 جي [[ڪشميري]]، 19,374 جي [[براهوي]]، 772 جي [[شِنا]]، 1,765 جي [[بلتي]]، 6,714 جي [[ميواٽي]]، 131 جي [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] ۽ 2,058 جي [[انڊس ڪوهستاني]] هئي، جڏهن ته 40,873 ماڻهن ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf}}</ref> ==جاگرافي== اورنگي ضلعو [[ڪراچي ڊويزن]] جي اتر-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. ضلعي جي اتر ۾ [[ملير ضلعو]] جو [[گڏاپ ٽائون]] واقع آهي. اوڀر ۾ [[ناظم آباد ضلعو]] جا [[نئون ڪراچي ٽائون]] ۽ [[اتر ناظم آباد ٽائون]] واقع آهن. اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[موري پور ٽائون]] واقع آهي. ڏکڻ-اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[بلديه ٽائون]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[سائيٽ ٽائون]] واقع آهي. == اورنگي ضلعي جا انتظامي ٽائون == [[اورنگي ضلعو]] ٽن انتظامي سب ڊويزنن (ٽائونن) تي مشتمل آهي: * [[منگهوپير ٽائون|منگهوپير سب ڊويزن]] * [[مومن آباد ٽائون|مومن آباد سب ڊويزن]] * [[اورنگي ٽائون|اورنگي سب ڊويزن]] == يونين ڪاميٽين جي فهرست == 29 سيپٽمبر 2022ع تي [[سنڌ حڪومت]] پاران جاري ڪيل نوٽيفڪيشن موجب اورنگي ضلعي جي ٽنهي ٽائونن جون يونين ڪاميٽيون ۽ انهن جا نالا هيٺ ڏجن ٿا: === منگهوپير ٽائون === {| class="wikitable sortable" |+ منگهوپير ٽائون جون يونين ڪاميٽيون ! يونين ڪاميٽي نمبر ! يونين ڪاميٽي جو نالو |- | يو سي-01 | مائي گهاري |- | يو سي-02 | منگهوپير |- | يو سي-03 | پختون آباد |- | يو سي-04 | سرجاڻي |- | يو سي-05 | يوسف ڳوٺ |- | يو سي-06 | رحيم ڳوٺ |- | يو سي-07 | ڪي ڊي اي فليٽ |- | يو سي-08 | ڀٽي ڳوٺ |- | يو سي-09 | خدا جي بستي |- | يو سي-10 | لياري ايڪسپريس وي ري سيٽلمينٽ پراجيڪٽ |- | يو سي-11 | حسن ڳوٺ |- | يو سي-12 | گلشن معمار |- | يو سي-13 | ملا حسين بروهي |- | يو سي-14 | ڪواري ڪالوني |- | يو سي-15 | ايم پي آر ڪالوني |- | يو سي-16 | گبول ڪالوني |} === مومن آباد ٽائون === {| class="wikitable sortable" |+ مومن آباد ٽائون جون يونين ڪاميٽيون ! يونين ڪاميٽي نمبر ! يونين ڪاميٽي جو نالو |- | يو سي-01 | فريد ڪالوني |- | يو سي-02 | هريانا ڪالوني |- | يو سي-03 | بسم الله ڪالوني |- | يو سي-04 | اسلام نگر |- | يو سي-05 | مومن آباد |- | يو سي-06 | فرنٽيئر ڪالوني |- | يو سي-07 | بنارس ڪالوني |- | يو سي-08 | پيرآباد |- | يو سي-09 | قصبه ڪالوني |} === اورنگي ٽائون === {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ٽائون جون يونين ڪاميٽيون ! يونين ڪاميٽي نمبر ! يونين ڪاميٽي جو نالو |- | يو سي-01 | گلشن ضياءُ |- | يو سي-02 | بينظير ڪالوني |- | يو سي-03 | مسلم نگر ڪالوني |- | يو سي-04 | جناح ڪالوني |- | يو سي-05 | اقبال بلوچ ڪالوني |- | يو سي-06 | نعيم شاهه بخاري ڪالوني |- | يو سي-07 | شاهه ولي الله نگر |- | يو سي-08 | داتا نگر |} == اهم روڊ == اورنگي ضلعي مان گذرندڙ اهم شاهراهن ۽ رابطا روڊن ۾ ايم-10 موٽروي ۽ منگهوپير روڊ، شاهراهه قذافي، ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ، نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ، خواجه شمس الدين عظيمي روڊ ۽ حب ڊيم روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي کي ڪراچي جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ سان گڏ واپار، صنعت، آمدورفت ۽ روزاني سفري سرگرمين لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ==پڻ ڏسو== *[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] *[[ڪراچي اوڀر ضلعو]] *[[ڪراچي سينٽرل ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] 87npphe41p4jp45403wtdqlph71m4jm 384587 384586 2026-06-12T22:04:57Z Intisar Ali 8681 384587 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = File:DMC West Karachi.jpg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. == تاريخ == اورنگي ضلعو (اڳوڻو ڪراچي ويسٽ ضلعو) 1972ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] جي هڪ ضلعي طور قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جي قيام کان پوءِ ضلعي کي ختم ڪيو ويو. وفاقي حڪومت 2000ع ۾ مقامي حڪومتن جون سڌارا متعارف ڪرايون، جن تحت اڳوڻي ”ٽئين درجي جي حڪومت“ (انتظامي ڊويزنن) کي ختم ڪري ”چوٿين درجي جي حڪومت“ (ضلعن) سان تبديل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ 2001ع ۾ اڳوڻي [[ڪراچي ڊويزن]] کي ختم ڪري ان جي پنجن ضلعن کي ضم ڪري نئين [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جوڙي وئي، جيڪا ارڙهن خودمختيار ٽائونن تي مشتمل هئي. ان عمل دوران [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] کي هيٺين پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو: * [[بلديه ٽائون]] * [[ڪياماڙي ٽائون]] * [[لياري ٽائون]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[سائيٽ ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي [[سنڌ حڪومت]] ٻيهر [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] بحال ڪيو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued]}}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> 2015ع ۾ [[لياري ٽائون]] کي [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته منگهوپير ۽ مومن آباد جون نيون سب ڊويزنون ڪراچي ويسٽ ضلعي ۾ شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]]، [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] مان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ [[بلديه ٽائون]]، [[ڪياماڙي ٽائون]]، [[موري پور ٽائون]] ۽ [[سائيٽ ٽائون]] ڪياماڙي ضلعي جو حصو بڻجي ويا.<ref name=":03">{{Cite web|title=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/|access-date=2020-08-23|website=Samaa TV|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=Ruckus in Sindh Assembly as opposition protests Kemari district decision {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2020/08/22/ruckus-in-sindh-assembly-as-opposition-protests-kemari-district-decision/|access-date=2020-08-23|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=2020-08-21|title=Sindh Cabinet approves division of Karachi into seven districts|url=https://nation.com.pk/21-Aug-2020/sindh-cabinet-approves-division-of-karachi-into-seven-districts|access-date=2020-08-23|website=The Nation|language=en}}</ref> 2023ع کان [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] جو نالو تبديل ڪري '''اورنگي ضلعو''' رکيو ويو. == آباديات == {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|2,127,765|2017|3,907,065|2023|2,679,380|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب اورنگي ضلعي ۾ 4,64,756 گهر ۽ 26,79,380 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112 مردن جو تناسب هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 67.43٪ هئي، جنهن مان مردن ۾ 69.75٪ ۽ عورتن ۾ 64.79٪ خوانده هئا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 6,73,559 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 25.14٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي 24,30,428 آبادي (90.71٪) شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=اورنگي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.78}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.87}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.35}} }} اورنگي ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار 26,19,785 هئا. ان کان علاوه 50,192 عيسائي، 7,744 هندو، 361 احمدي، 105 شيڊيول ڪاسٽ سان تعلق رکندڙ، 603 سک، 222 پارسي ۽ 368 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = اورنگي ضلعي جون ٻوليون ({{nowrap|2023ع پاڪستاني آدمشماري}})<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 55.40 |color1 = green |label2 = [[پشتو]] |value2 = 24.4 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي]] |value3 = 4.9 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سنڌي]] |value4 = 3.9 |color4 = gold |label5 = [[سرائيڪي]] |value5 = 3.5 |color5 = goldenrod |label6 = [[بلوچي]] |value6 = 2.70 |color6 = darkblue |label7 = [[هندڪو]] |value7 = 2.4 |color7 = wheat |label8 = ٻيون |value8 = 2.87 |color8 = grey |thumb=left }} {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جون اهم ٻوليون ! ٻولي ! درجو ! 2023ع جي آدمشماري<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! ڳالهائيندڙ ! 2017ع جي آدمشماري<br />(ڪياماڙي ضلعو خارج) ! ڳالهائيندڙ ! واڌ جي شرح<br />(2017–2023) |- ! [[اردو]] | 1 | 55.4٪ | 1,484,395 | 50.27٪ | 1,044,223 | {{increase}}11٪ |- ! [[پشتو]] | 2 | 24.4٪ | 653,129 | 26.19٪ | 544,054 | {{decrease}}7٪ |- ! [[پنجابي]] | 3 | 4.9٪ | 130,596 | 6.13٪ | 127,352 | {{decrease}}20٪ |- ! [[سنڌي]] | 4 | 3.9٪ | 103,826 | 3.57٪ | 74,226 | {{increase}}8٪ |- ! [[سرائيڪي]] | 5 | 3.5٪ | 92,741 | 3.82٪ | 79,547 | {{decrease}}9٪ |- ! [[بلوچي]] | 6 | 2.70٪ | 73,542 | 2.70٪ | 56,189 | {{increase}}1.5٪ |- ! [[هندڪو]] | 7 | 2.4٪ | 64,030 | 1.61٪ | 33,547 | {{increase}}48٪ |- ! ٻيون | 8 | 2.87٪ | 77,121 | 2.60٪ | 54,077 | {{increase}}10٪ |- ! ڪل | 9 | 100٪ | 2,679,380 | 100٪ | 2,077,228 | {{increase}}29٪ |} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري وقت ضلعي جي 14,84,395 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 6,53,129 جي [[پشتو]]، 1,30,596 جي [[پنجابي]]، 1,03,826 جي [[سنڌي]]، 92,741 جي [[سرائيڪي]]، 73,542 جي [[بلوچي]]، 64,030 جي [[هندڪو]]، 5,434 جي [[ڪشميري]]، 19,374 جي [[براهوي]]، 772 جي [[شِنا]]، 1,765 جي [[بلتي]]، 6,714 جي [[ميواٽي]]، 131 جي [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] ۽ 2,058 جي [[انڊس ڪوهستاني]] هئي، جڏهن ته 40,873 ماڻهن ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf}}</ref> ==جاگرافي== اورنگي ضلعو [[ڪراچي ڊويزن]] جي اتر-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. ضلعي جي اتر ۾ [[ملير ضلعو]] جو [[گڏاپ ٽائون]] واقع آهي. اوڀر ۾ [[ناظم آباد ضلعو]] جا [[نئون ڪراچي ٽائون]] ۽ [[اتر ناظم آباد ٽائون]] واقع آهن. اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[موري پور ٽائون]] واقع آهي. ڏکڻ-اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[بلديه ٽائون]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[سائيٽ ٽائون]] واقع آهي. == اورنگي ضلعي جي انتظامي ورهاست == اورنگي ضلعي ۾ ڪُل ٽي انتظامي سب ڊويزنون (ٽائون) آهن، جن جي آبادي هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جا انتظامي ٽائون ! سب ڊويزن / ٽائون ! آبادي |- | [[مومن آباد ٽائون|مومن آباد سب ڊويزن]] | 1,081,753 |- | [[منگهوپير ٽائون|منگهوپير سب ڊويزن]] | 1,000,708 |- | [[اورنگي ٽائون|اورنگي سب ڊويزن]] | 596,919 |- ! ڪُل آبادي ! 2,679,380 |} == يونين ڪاميٽين جي فهرست == 29 سيپٽمبر 2022ع تي [[سنڌ حڪومت]] پاران جاري ڪيل نوٽيفڪيشن موجب اورنگي ضلعي جي ٽنهي ٽائونن جون يونين ڪاميٽيون ۽ انهن جا نالا هيٺ ڏجن ٿا: === منگهوپير ٽائون === {| class="wikitable sortable" |+ منگهوپير ٽائون جون يونين ڪاميٽيون ! يونين ڪاميٽي نمبر ! يونين ڪاميٽي جو نالو |- | يو سي-01 | مائي گهاري |- | يو سي-02 | منگهوپير |- | يو سي-03 | پختون آباد |- | يو سي-04 | سرجاڻي |- | يو سي-05 | يوسف ڳوٺ |- | يو سي-06 | رحيم ڳوٺ |- | يو سي-07 | ڪي ڊي اي فليٽ |- | يو سي-08 | ڀٽي ڳوٺ |- | يو سي-09 | خدا جي بستي |- | يو سي-10 | لياري ايڪسپريس وي ري سيٽلمينٽ پراجيڪٽ |- | يو سي-11 | حسن ڳوٺ |- | يو سي-12 | گلشن معمار |- | يو سي-13 | ملا حسين بروهي |- | يو سي-14 | ڪواري ڪالوني |- | يو سي-15 | ايم پي آر ڪالوني |- | يو سي-16 | گبول ڪالوني |} === مومن آباد ٽائون === {| class="wikitable sortable" |+ مومن آباد ٽائون جون يونين ڪاميٽيون ! يونين ڪاميٽي نمبر ! يونين ڪاميٽي جو نالو |- | يو سي-01 | فريد ڪالوني |- | يو سي-02 | هريانا ڪالوني |- | يو سي-03 | بسم الله ڪالوني |- | يو سي-04 | اسلام نگر |- | يو سي-05 | مومن آباد |- | يو سي-06 | فرنٽيئر ڪالوني |- | يو سي-07 | بنارس ڪالوني |- | يو سي-08 | پيرآباد |- | يو سي-09 | قصبه ڪالوني |} === اورنگي ٽائون === {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ٽائون جون يونين ڪاميٽيون ! يونين ڪاميٽي نمبر ! يونين ڪاميٽي جو نالو |- | يو سي-01 | گلشن ضياءُ |- | يو سي-02 | بينظير ڪالوني |- | يو سي-03 | مسلم نگر ڪالوني |- | يو سي-04 | جناح ڪالوني |- | يو سي-05 | اقبال بلوچ ڪالوني |- | يو سي-06 | نعيم شاهه بخاري ڪالوني |- | يو سي-07 | شاهه ولي الله نگر |- | يو سي-08 | داتا نگر |} == اهم روڊ == اورنگي ضلعي مان گذرندڙ اهم شاهراهن ۽ رابطا روڊن ۾ ايم-10 موٽروي ۽ منگهوپير روڊ، شاهراهه قذافي، ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ، نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ، خواجه شمس الدين عظيمي روڊ ۽ حب ڊيم روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي کي ڪراچي جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ سان گڏ واپار، صنعت، آمدورفت ۽ روزاني سفري سرگرمين لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ==پڻ ڏسو== *[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] *[[ڪراچي اوڀر ضلعو]] *[[ڪراچي سينٽرل ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] mx32s1nbmt1px8f6zwfgn4nd1drya74 384588 384587 2026-06-12T22:07:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 384588 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اورنگي ضلعو | native_name = {{nq|ضلع اورنگي}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ڪراچي ڊويزن]] جو [[ضلعو]] | image_skyline =File:DMC West Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = ''عزم، محنت ۽ ترقي'' | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi West.svg | map_alt = | map_caption = اورنگي ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = قائم ٿيو | subdivision_name3 = {{start date and age|1972}} | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[اورنگي]] | established_title = ختم ڪيو ويو | established_date = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | founder = [[ممتاز ڀٽو]] (وزيراعليٰ) | seat_type = انتظاميا<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |publisher=Commissioner, Karachi Division |access-date=9 June 2021 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html |url-status=dead }}</ref> | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = [[منگهوپير|منگهوپير ٽائون]]<br />[[مومن آباد|مومن آباد ٽائون]]<br />[[اورنگي ٽائون]] | seat = ڊي ايم سي ويسٽ | government_footnotes = <ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/793931-under-sc-judgement-sindh-govt-repatriates-32-officials-of-karachi-dmc-to-parent-depts|title=Under SC judgement: Sindh govt repatriates 32 officials of Karachi DMC to parent depts|date=22 February 2021|access-date=11 January 2022|work=The News International (newspaper)}}</ref> | government_type = [[ضلعي انتظاميه]] | governing_body = [[ڪراچي حڪومت]] | leader_party = | leader_title = تڪ | leader_name = [[اين اي-244 (ڪراچي ويسٽ-1)|اين اي-244 ڪراچي ويسٽ-1]]<br />[[اين اي-245 (ڪراچي ويسٽ-2)|اين اي-245 ڪراچي ويسٽ-2]]<br />[[اين اي-246 (ڪراچي ويسٽ-3)|اين اي-246 ڪراچي ويسٽ-3]] | leader_title1 = [[ڪراچي ڊويزن]] جو ڪمشنر | leader_name1 = سيد حسن علي نقوي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر اورنگي ضلعو | leader_name2 = احمد علي صديقي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title3 = ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = زاهد علي ڀٽي ([[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]]) | leader_title4 = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ | leader_name4 = 42401 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 370 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 528 | elevation_min_m = 28 | elevation_m = 58 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] | population_total = 2,679,380 | population_density_km2 = 7241.6 | population_urban = 2,430,428 | population_rural = 248,952 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نه آهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|75800]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (ايريا ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | blank2_info = 42401-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|اورنگي ضلعي جو قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڪوڊ]] | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />67.43% | '''مرد:'''<br />69.75% | '''عورتون:'''<br />64.79% }} | blank_name = [[پاڪستان جون موٽرويز|موٽرويز]] ۽ اهم شرياني روڊ | blank_info = {{jct|country=PAK|M|10}} & '''منگهوپير روڊ'''<br />'''شاهراهه قذافي'''<br />'''ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ'''<br />'''خواجه شمس الدين عظيمي روڊ'''<br />'''حب ڊيم روڊ''' }} '''اورنگي ضلعو''' (اڳوڻو '''ڪراچي ويسٽ ضلعو'''، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع اورنگی}}}}؛ پڻ '''ڪراچي غربي''')، [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ انتظامي ضلعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ قائم ڪيو ويو. هي ضلعو [[ڪراچي]] جي اولهندي حصي ۾ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 26,79,380 (26.8 لک) هئي. == تاريخ == اورنگي ضلعو (اڳوڻو ڪراچي ويسٽ ضلعو) 1972ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] جي هڪ ضلعي طور قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جي قيام کان پوءِ ضلعي کي ختم ڪيو ويو. وفاقي حڪومت 2000ع ۾ مقامي حڪومتن جون سڌارا متعارف ڪرايون، جن تحت اڳوڻي ”ٽئين درجي جي حڪومت“ (انتظامي ڊويزنن) کي ختم ڪري ”چوٿين درجي جي حڪومت“ (ضلعن) سان تبديل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ 2001ع ۾ اڳوڻي [[ڪراچي ڊويزن]] کي ختم ڪري ان جي پنجن ضلعن کي ضم ڪري نئين [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] جوڙي وئي، جيڪا ارڙهن خودمختيار ٽائونن تي مشتمل هئي. ان عمل دوران [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] کي هيٺين پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو: * [[بلديه ٽائون]] * [[ڪياماڙي ٽائون]] * [[لياري ٽائون]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[سائيٽ ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي [[سنڌ حڪومت]] ٻيهر [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] بحال ڪيو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued]}}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> 2015ع ۾ [[لياري ٽائون]] کي [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته منگهوپير ۽ مومن آباد جون نيون سب ڊويزنون ڪراچي ويسٽ ضلعي ۾ شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]]، [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] مان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ [[بلديه ٽائون]]، [[ڪياماڙي ٽائون]]، [[موري پور ٽائون]] ۽ [[سائيٽ ٽائون]] ڪياماڙي ضلعي جو حصو بڻجي ويا.<ref name=":03">{{Cite web|title=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/|access-date=2020-08-23|website=Samaa TV|language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=Ruckus in Sindh Assembly as opposition protests Kemari district decision {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2020/08/22/ruckus-in-sindh-assembly-as-opposition-protests-kemari-district-decision/|access-date=2020-08-23|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=2020-08-21|title=Sindh Cabinet approves division of Karachi into seven districts|url=https://nation.com.pk/21-Aug-2020/sindh-cabinet-approves-division-of-karachi-into-seven-districts|access-date=2020-08-23|website=The Nation|language=en}}</ref> 2023ع کان [[ڪراچي ويسٽ ضلعو]] جو نالو تبديل ڪري '''اورنگي ضلعو''' رکيو ويو. == آباديات == {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|2,127,765|2017|3,907,065|2023|2,679,380|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب اورنگي ضلعي ۾ 4,64,756 گهر ۽ 26,79,380 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112 مردن جو تناسب هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 67.43٪ هئي، جنهن مان مردن ۾ 69.75٪ ۽ عورتن ۾ 64.79٪ خوانده هئا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 6,73,559 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 25.14٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي 24,30,428 آبادي (90.71٪) شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=اورنگي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.78}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.87}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.35}} }} اورنگي ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار 26,19,785 هئا. ان کان علاوه 50,192 عيسائي، 7,744 هندو، 361 احمدي، 105 شيڊيول ڪاسٽ سان تعلق رکندڙ، 603 سک، 222 پارسي ۽ 368 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = اورنگي ضلعي جون ٻوليون ({{nowrap|2023ع پاڪستاني آدمشماري}})<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 55.40 |color1 = green |label2 = [[پشتو]] |value2 = 24.4 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي]] |value3 = 4.9 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سنڌي]] |value4 = 3.9 |color4 = gold |label5 = [[سرائيڪي]] |value5 = 3.5 |color5 = goldenrod |label6 = [[بلوچي]] |value6 = 2.70 |color6 = darkblue |label7 = [[هندڪو]] |value7 = 2.4 |color7 = wheat |label8 = ٻيون |value8 = 2.87 |color8 = grey |thumb=left }} {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جون اهم ٻوليون ! ٻولي ! درجو ! 2023ع جي آدمشماري<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! ڳالهائيندڙ ! 2017ع جي آدمشماري<br />(ڪياماڙي ضلعو خارج) ! ڳالهائيندڙ ! واڌ جي شرح<br />(2017–2023) |- ! [[اردو]] | 1 | 55.4٪ | 1,484,395 | 50.27٪ | 1,044,223 | {{increase}}11٪ |- ! [[پشتو]] | 2 | 24.4٪ | 653,129 | 26.19٪ | 544,054 | {{decrease}}7٪ |- ! [[پنجابي]] | 3 | 4.9٪ | 130,596 | 6.13٪ | 127,352 | {{decrease}}20٪ |- ! [[سنڌي]] | 4 | 3.9٪ | 103,826 | 3.57٪ | 74,226 | {{increase}}8٪ |- ! [[سرائيڪي]] | 5 | 3.5٪ | 92,741 | 3.82٪ | 79,547 | {{decrease}}9٪ |- ! [[بلوچي]] | 6 | 2.70٪ | 73,542 | 2.70٪ | 56,189 | {{increase}}1.5٪ |- ! [[هندڪو]] | 7 | 2.4٪ | 64,030 | 1.61٪ | 33,547 | {{increase}}48٪ |- ! ٻيون | 8 | 2.87٪ | 77,121 | 2.60٪ | 54,077 | {{increase}}10٪ |- ! ڪل | 9 | 100٪ | 2,679,380 | 100٪ | 2,077,228 | {{increase}}29٪ |} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري وقت ضلعي جي 14,84,395 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 6,53,129 جي [[پشتو]]، 1,30,596 جي [[پنجابي]]، 1,03,826 جي [[سنڌي]]، 92,741 جي [[سرائيڪي]]، 73,542 جي [[بلوچي]]، 64,030 جي [[هندڪو]]، 5,434 جي [[ڪشميري]]، 19,374 جي [[براهوي]]، 772 جي [[شِنا]]، 1,765 جي [[بلتي]]، 6,714 جي [[ميواٽي]]، 131 جي [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] ۽ 2,058 جي [[انڊس ڪوهستاني]] هئي، جڏهن ته 40,873 ماڻهن ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf}}</ref> ==جاگرافي== اورنگي ضلعو [[ڪراچي ڊويزن]] جي اتر-اولهندي حصي ۾ واقع آهي. ضلعي جي اتر ۾ [[ملير ضلعو]] جو [[گڏاپ ٽائون]] واقع آهي. اوڀر ۾ [[ناظم آباد ضلعو]] جا [[نئون ڪراچي ٽائون]] ۽ [[اتر ناظم آباد ٽائون]] واقع آهن. اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[موري پور ٽائون]] واقع آهي. ڏکڻ-اولهه ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[بلديه ٽائون]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪياماڙي ضلعو]] جو [[سائيٽ ٽائون]] واقع آهي. == اورنگي ضلعي جي انتظامي ورهاست == اورنگي ضلعي ۾ ڪُل ٽي انتظامي سب ڊويزنون (ٽائون) آهن، جن جي آبادي هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ضلعي جا انتظامي ٽائون ! سب ڊويزن / ٽائون ! آبادي |- | [[مومن آباد ٽائون|مومن آباد سب ڊويزن]] | 1,081,753 |- | [[منگهوپير ٽائون|منگهوپير سب ڊويزن]] | 1,000,708 |- | [[اورنگي ٽائون|اورنگي سب ڊويزن]] | 596,919 |- ! ڪُل آبادي ! 2,679,380 |} == يونين ڪاميٽين جي فهرست == 29 سيپٽمبر 2022ع تي [[سنڌ حڪومت]] پاران جاري ڪيل نوٽيفڪيشن موجب اورنگي ضلعي جي ٽنهي ٽائونن جون يونين ڪاميٽيون ۽ انهن جا نالا هيٺ ڏجن ٿا: === منگهوپير ٽائون === {| class="wikitable sortable" |+ منگهوپير ٽائون جون يونين ڪاميٽيون ! يونين ڪاميٽي نمبر ! يونين ڪاميٽي جو نالو |- | يو سي-01 | مائي گهاري |- | يو سي-02 | منگهوپير |- | يو سي-03 | پختون آباد |- | يو سي-04 | سرجاڻي |- | يو سي-05 | يوسف ڳوٺ |- | يو سي-06 | رحيم ڳوٺ |- | يو سي-07 | ڪي ڊي اي فليٽ |- | يو سي-08 | ڀٽي ڳوٺ |- | يو سي-09 | خدا جي بستي |- | يو سي-10 | لياري ايڪسپريس وي ري سيٽلمينٽ پراجيڪٽ |- | يو سي-11 | حسن ڳوٺ |- | يو سي-12 | گلشن معمار |- | يو سي-13 | ملا حسين بروهي |- | يو سي-14 | ڪواري ڪالوني |- | يو سي-15 | ايم پي آر ڪالوني |- | يو سي-16 | گبول ڪالوني |} === مومن آباد ٽائون === {| class="wikitable sortable" |+ مومن آباد ٽائون جون يونين ڪاميٽيون ! يونين ڪاميٽي نمبر ! يونين ڪاميٽي جو نالو |- | يو سي-01 | فريد ڪالوني |- | يو سي-02 | هريانا ڪالوني |- | يو سي-03 | بسم الله ڪالوني |- | يو سي-04 | اسلام نگر |- | يو سي-05 | مومن آباد |- | يو سي-06 | فرنٽيئر ڪالوني |- | يو سي-07 | بنارس ڪالوني |- | يو سي-08 | پيرآباد |- | يو سي-09 | قصبه ڪالوني |} === اورنگي ٽائون === {| class="wikitable sortable" |+ اورنگي ٽائون جون يونين ڪاميٽيون ! يونين ڪاميٽي نمبر ! يونين ڪاميٽي جو نالو |- | يو سي-01 | گلشن ضياءُ |- | يو سي-02 | بينظير ڪالوني |- | يو سي-03 | مسلم نگر ڪالوني |- | يو سي-04 | جناح ڪالوني |- | يو سي-05 | اقبال بلوچ ڪالوني |- | يو سي-06 | نعيم شاهه بخاري ڪالوني |- | يو سي-07 | شاهه ولي الله نگر |- | يو سي-08 | داتا نگر |} == اهم روڊ == اورنگي ضلعي مان گذرندڙ اهم شاهراهن ۽ رابطا روڊن ۾ ايم-10 موٽروي ۽ منگهوپير روڊ، شاهراهه قذافي، ناردرن باءِ پاس – اورنگي لنڪ روڊ، نئون ڪراچي – اورنگي لنڪ روڊ، خواجه شمس الدين عظيمي روڊ ۽ حب ڊيم روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي کي ڪراچي جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ سان گڏ واپار، صنعت، آمدورفت ۽ روزاني سفري سرگرمين لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ==پڻ ڏسو== *[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] *[[ڪراچي اوڀر ضلعو]] *[[ڪراچي سينٽرل ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:اورنگي ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] 4nexj0oz353b0gkyxgyouakqbanbssy 0 4727 384532 374753 2026-06-12T20:48:18Z Intisar Ali 8681 /* آباديات */ 384532 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Karachi}} {{Infobox settlement | name = گلشن ضلعو | native_name = ضلع گلشن | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg | image_alt = | image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = گلشن ضلعو | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg | map_alt = | map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | parts_type = ٽائون | parts_style = coll | parts = 4<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}</ref> | p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]] | p2 = [[گلشن ٽائون]] | p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]] | p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]] | subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ | subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]<br>[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]<br>[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]<br>[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = 11 جولائي، 2011ع | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر<ref> {{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}</ref> | seat = ڊي سي ايسٽ آفيس | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = الطاف شيخ<ref> {{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 139 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 3,913,656 | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_demonym = [[Karachiite]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[DST]] ''is not observed'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = ZIP Code | postal_code = 75300 | area_code_type = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]] (area) code | area_code = [[Telephone numbers in Pakistan|021]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />80.07% | '''Male:'''<br />81.31% | '''Female:'''<br />78.65% }} | established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع | established_title1 = ختم ڪيو ويو | official_name = Karachi East | blank2_info = 42201-XXXXXXX-X | blank2_name = [[CNIC (Pakistan)|CNIC]] Code of Gulshan District }} '''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}</ref> [[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|Karachi Safari Park is located in Gulshan Town]] سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}</ref> [[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[National Stadium, Karachi|National Cricket Stadium]], Karachi]] سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ==تاريخ== ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو. The district was established in 1972. The district was abolished in 2000 as federal government formed [[City District Government Karachi]] as a result [[Karachi South District]] was divided into four towns namely: * [[Gulshan Town]] * [[Jamshed Town]] * [[Korangi Town]] * [[Shah Faisal Town]] On 11 July 2015, the Sindh Government restored Karachi East District.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> In November 2013, three eastern towns of Karachi East District separated to form a new District named [[Korangi District|Korangi]] also [[Jamshed Town]] of [[Karachi District (South District)|Karachi South District]] was added into this district. Now Karachi East comprises two towns: Jamshed and Gulshan.<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref name="District">{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}</ref> In 2022, it was divided into five towns namely [[Sohrab Goth Town]], [[Safoora Goth|Safoora]] Town, [[Gulshan Town]], Jinnah Town and [[Chanesar Town]] with 43 union councils and 172 wards respectively.<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}</ref> ==جاگرافي== ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾ 67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو<ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref>. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==آباديات== ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.<ref name="سٽي"/> 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.<ref name="سٽي"/> آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.<ref name="سٽي"/> کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.<ref name="سٽي"/> ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.<ref name="سٽي"/> جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/>، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. <ref name=" سٽي">https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - </ref> {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.<ref name="2023table9">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold |label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue |label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown |label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod |label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat |label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue |label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey |thumb=left }} 2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==سياسي ۽ انتظامي ورھاست== ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن. ===ٽائون=== نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.<ref name="سما ٽي وي "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref>. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[اعظم بستي]] 3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]] 6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] |} Following is the list of administrative towns of Karachi East District.<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}</ref> {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Jinnah Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Pakistan Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Soldier Bazar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Patel Para]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Martin Quarters |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Bahadurabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Delhi Mercantile Society|Delhi Mercantile]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 Tunisia Line |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 [[Central Jacob Lines|Jacob Lines]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 11 Behind Jacob Lines |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Chanesar Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[PECHS|P.E.C.H.S.]] {{nobr|(''Pakistan Employees Co-operative Housing Society'') }} |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[PECHS-II|P.E.C.H.S. II]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Mahmudabad (Karachi)|Mahmudabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Manzoor Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Manzoor Colony]]-II |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Akhtar Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Chanesar Goth]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Sohrab Goth Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 Al-Asif Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 New Quetta Town |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Sukhiya Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Ayub Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Khadim Hussain Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Ahsanabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 Yousuf Shah Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Sabzi Mandi (Karachi)|Sabzi Mandi]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Safoora Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Abbas Town]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Gulzar-e-Hijri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Sachal Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Al-Azhar Garden |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Johar Complex |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Pehlwan Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Gulistan-e-Johar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Karachi Safari Park|Safari Park]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Gulshan-e-Iqbal Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Essa Nagri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 Hassan Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Jamali Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Zia-ull-Haq Colony |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 New Dhoraji |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Metroville Colony|Metroville-III]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Shanti Nagar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[National Stadium, Karachi|National Stadium]] |- |} {{Clear}} ===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون=== {{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}} ===ٿاڻا=== گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}</ref>. ===ديهن جي فهرست=== The following is a list of Karachi East District's dehs, organised by taluka:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> * '''Gulshan-e-Iqbal taluka''' (5 dehs) ** Dozan (P) ** Gujero (P) ** Okewari ** Safooran (P) ** Songal (P) * '''Gulzar-e-Hijri taluka''' (5 dehs) ** Bitti Amri ** Dozan (P) ** Gujro-1 ** [[Songal]] ** Thoming ==عدالتي نظام== ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن<ref name="سنڌ ھاء ڪورٽ"/>. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.<ref name=" سنڌ ھاء ڪورٽ">http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -</ref>. ==اسپتال ۽ تعليمي ادارا== ===اسپتال=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال<ref>{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}</ref> ===تعليمي ادارا=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،<ref>{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering & Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}</ref> ڪراچي يونيورسٽي،<ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}</ref> ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن. ==گيلري== [[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]] [[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] {{-}} <gallery> عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[ڪراچي جا ٽائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلشن ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] q53wbr952y89f1e4yve0csj5ylhu007 384542 384532 2026-06-12T20:59:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 384542 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Karachi}} {{Infobox settlement | name = گلشن ضلعو | native_name = ضلع گلشن | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg | image_alt = | image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = گلشن ضلعو | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg | map_alt = | map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | parts_type = ٽائون | parts_style = coll | parts = 4<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}</ref> | p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]] | p2 = [[گلشن ٽائون]] | p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]] | p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]] | subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ | subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]<br>[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]<br>[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]<br>[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = 11 جولائي، 2011ع | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر<ref> {{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}</ref> | seat = ڊي سي ايسٽ آفيس | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = الطاف شيخ<ref> {{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 139 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 3,913,656 | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_demonym = [[ڪراچيئيٽ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[روشني بچت وقت|ر.ب.و]] '' عمل ۾ ناھي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = زپ ڪوڊ | postal_code = 75300 | area_code_type = [[پاڪستاني ڊائلنگ ڪوڊن جي فھرست|قومي ڊائلنگ]] ڪوڊ (علائقو) | area_code = [[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-اسٽينڊرڊ]] | website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />80.07% | '''Male:'''<br />81.31% | '''Female:'''<br />78.65% }} | established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع | established_title1 = ختم ڪيو ويو | official_name = ڪراچي اوڀر | blank2_info = 42201-XXXXXXX-X | blank2_name = گلشن ڊسٽرڪٽ جو [[قومي شناختي ڪارڊ ڪوڊ (پاڪستان)|CNIC]] ڪوڊ }} '''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}</ref> [[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|Karachi Safari Park is located in Gulshan Town]] سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}</ref> [[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[National Stadium, Karachi|National Cricket Stadium]], Karachi]] سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ==تاريخ== ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو. The district was established in 1972. The district was abolished in 2000 as federal government formed [[City District Government Karachi]] as a result [[Karachi South District]] was divided into four towns namely: * [[Gulshan Town]] * [[Jamshed Town]] * [[Korangi Town]] * [[Shah Faisal Town]] On 11 July 2015, the Sindh Government restored Karachi East District.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> In November 2013, three eastern towns of Karachi East District separated to form a new District named [[Korangi District|Korangi]] also [[Jamshed Town]] of [[Karachi District (South District)|Karachi South District]] was added into this district. Now Karachi East comprises two towns: Jamshed and Gulshan.<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref name="District">{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}</ref> In 2022, it was divided into five towns namely [[Sohrab Goth Town]], [[Safoora Goth|Safoora]] Town, [[Gulshan Town]], Jinnah Town and [[Chanesar Town]] with 43 union councils and 172 wards respectively.<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}</ref> ==جاگرافي== ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾ 67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو<ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref>. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==آباديات== ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.<ref name="سٽي"/> 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.<ref name="سٽي"/> آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.<ref name="سٽي"/> کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.<ref name="سٽي"/> ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.<ref name="سٽي"/> جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/>، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. <ref name=" سٽي">https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - </ref> {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.<ref name="2023table9">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold |label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue |label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown |label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod |label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat |label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue |label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey |thumb=left }} 2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==سياسي ۽ انتظامي ورھاست== ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن. ===ٽائون=== نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.<ref name="سما ٽي وي "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref>. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[اعظم بستي]] 3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]] 6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] |} Following is the list of administrative towns of Karachi East District.<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}</ref> {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Jinnah Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Pakistan Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Soldier Bazar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Patel Para]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Martin Quarters |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Bahadurabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Delhi Mercantile Society|Delhi Mercantile]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 Tunisia Line |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 [[Central Jacob Lines|Jacob Lines]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 11 Behind Jacob Lines |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Chanesar Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[PECHS|P.E.C.H.S.]] {{nobr|(''Pakistan Employees Co-operative Housing Society'') }} |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[PECHS-II|P.E.C.H.S. II]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Mahmudabad (Karachi)|Mahmudabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Manzoor Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Manzoor Colony]]-II |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Akhtar Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Chanesar Goth]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Sohrab Goth Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 Al-Asif Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 New Quetta Town |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Sukhiya Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Ayub Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Khadim Hussain Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Ahsanabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 Yousuf Shah Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Sabzi Mandi (Karachi)|Sabzi Mandi]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Safoora Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Abbas Town]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Gulzar-e-Hijri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Sachal Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Al-Azhar Garden |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Johar Complex |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Pehlwan Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Gulistan-e-Johar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Karachi Safari Park|Safari Park]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Gulshan-e-Iqbal Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Essa Nagri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 Hassan Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Jamali Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Zia-ull-Haq Colony |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 New Dhoraji |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Metroville Colony|Metroville-III]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Shanti Nagar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[National Stadium, Karachi|National Stadium]] |- |} {{Clear}} ===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون=== {{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}} ===ٿاڻا=== گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}</ref>. ===ديهن جي فهرست=== The following is a list of Karachi East District's dehs, organised by taluka:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> * '''Gulshan-e-Iqbal taluka''' (5 dehs) ** Dozan (P) ** Gujero (P) ** Okewari ** Safooran (P) ** Songal (P) * '''Gulzar-e-Hijri taluka''' (5 dehs) ** Bitti Amri ** Dozan (P) ** Gujro-1 ** [[Songal]] ** Thoming ==عدالتي نظام== ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن<ref name="سنڌ ھاء ڪورٽ"/>. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.<ref name=" سنڌ ھاء ڪورٽ">http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -</ref>. ==اسپتال ۽ تعليمي ادارا== ===اسپتال=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال<ref>{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}</ref> ===تعليمي ادارا=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،<ref>{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering & Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}</ref> ڪراچي يونيورسٽي،<ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}</ref> ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن. ==گيلري== [[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]] [[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] {{-}} <gallery> عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[ڪراچي جا ٽائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلشن ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] sxykntifknbqoxz7bfrjxr8o5wc9u1l 384546 384542 2026-06-12T21:01:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 384546 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Karachi}} {{Infobox settlement | name = گلشن ضلعو | native_name = ضلع گلشن | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg | image_alt = | image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = گلشن ضلعو | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg | map_alt = | map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | parts_type = ٽائون | parts_style = coll | parts = 4<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}</ref> | p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]] | p2 = [[گلشن ٽائون]] | p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]] | p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]] | subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ | subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]<br>[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]<br>[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]<br>[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = 11 جولائي، 2011ع | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر<ref> {{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}</ref> | seat = ڊي سي ايسٽ آفيس | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = الطاف شيخ<ref> {{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 139 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 3,913,656 | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_demonym = [[ڪراچيئيٽ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[روشني بچت وقت|ر.ب.و]] '' عمل ۾ ناھي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = زپ ڪوڊ | postal_code = 75300 | area_code_type = [[پاڪستاني ڊائلنگ ڪوڊن جي فھرست|قومي ڊائلنگ]] ڪوڊ (علائقو) | area_code = [[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-اسٽينڊرڊ]] | website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />80.07% | '''Male:'''<br />81.31% | '''Female:'''<br />78.65% }} | established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع | established_title1 = ختم ڪيو ويو | official_name = ڪراچي اوڀر | blank2_info = 42201-XXXXXXX-X | blank2_name = گلشن ڊسٽرڪٽ جو [[قومي شناختي ڪارڊ ڪوڊ (پاڪستان)|CNIC]] ڪوڊ }} '''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}</ref> [[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|Karachi Safari Park is located in Gulshan Town]] سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}</ref> [[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[نيشنل اسٽيڊيم ، ڪراچي|قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]], ڪراچي]] سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ==تاريخ== ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو. The district was established in 1972. The district was abolished in 2000 as federal government formed [[City District Government Karachi]] as a result [[Karachi South District]] was divided into four towns namely: * [[Gulshan Town]] * [[Jamshed Town]] * [[Korangi Town]] * [[Shah Faisal Town]] On 11 July 2015, the Sindh Government restored Karachi East District.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> In November 2013, three eastern towns of Karachi East District separated to form a new District named [[Korangi District|Korangi]] also [[Jamshed Town]] of [[Karachi District (South District)|Karachi South District]] was added into this district. Now Karachi East comprises two towns: Jamshed and Gulshan.<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref name="District">{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}</ref> In 2022, it was divided into five towns namely [[Sohrab Goth Town]], [[Safoora Goth|Safoora]] Town, [[Gulshan Town]], Jinnah Town and [[Chanesar Town]] with 43 union councils and 172 wards respectively.<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}</ref> ==جاگرافي== ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾ 67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو<ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref>. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==آباديات== ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.<ref name="سٽي"/> 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.<ref name="سٽي"/> آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.<ref name="سٽي"/> کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.<ref name="سٽي"/> ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.<ref name="سٽي"/> جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/>، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. <ref name=" سٽي">https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - </ref> {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.<ref name="2023table9">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold |label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue |label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown |label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod |label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat |label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue |label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey |thumb=left }} 2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==سياسي ۽ انتظامي ورھاست== ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن. ===ٽائون=== نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.<ref name="سما ٽي وي "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref>. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[اعظم بستي]] 3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]] 6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] |} Following is the list of administrative towns of Karachi East District.<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}</ref> {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Jinnah Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Pakistan Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Soldier Bazar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Patel Para]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Martin Quarters |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Bahadurabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Delhi Mercantile Society|Delhi Mercantile]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 Tunisia Line |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 [[Central Jacob Lines|Jacob Lines]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 11 Behind Jacob Lines |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Chanesar Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[PECHS|P.E.C.H.S.]] {{nobr|(''Pakistan Employees Co-operative Housing Society'') }} |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[PECHS-II|P.E.C.H.S. II]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Mahmudabad (Karachi)|Mahmudabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Manzoor Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Manzoor Colony]]-II |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Akhtar Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Chanesar Goth]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Sohrab Goth Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 Al-Asif Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 New Quetta Town |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Sukhiya Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Ayub Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Khadim Hussain Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Ahsanabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 Yousuf Shah Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Sabzi Mandi (Karachi)|Sabzi Mandi]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Safoora Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Abbas Town]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Gulzar-e-Hijri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Sachal Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Al-Azhar Garden |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Johar Complex |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Pehlwan Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Gulistan-e-Johar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Karachi Safari Park|Safari Park]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Gulshan-e-Iqbal Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Essa Nagri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 Hassan Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Jamali Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Zia-ull-Haq Colony |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 New Dhoraji |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Metroville Colony|Metroville-III]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Shanti Nagar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[National Stadium, Karachi|National Stadium]] |- |} {{Clear}} ===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون=== {{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}} ===ٿاڻا=== گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}</ref>. ===ديهن جي فهرست=== The following is a list of Karachi East District's dehs, organised by taluka:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> * '''Gulshan-e-Iqbal taluka''' (5 dehs) ** Dozan (P) ** Gujero (P) ** Okewari ** Safooran (P) ** Songal (P) * '''Gulzar-e-Hijri taluka''' (5 dehs) ** Bitti Amri ** Dozan (P) ** Gujro-1 ** [[Songal]] ** Thoming ==عدالتي نظام== ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن<ref name="سنڌ ھاء ڪورٽ"/>. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.<ref name=" سنڌ ھاء ڪورٽ">http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -</ref>. ==اسپتال ۽ تعليمي ادارا== ===اسپتال=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال<ref>{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}</ref> ===تعليمي ادارا=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،<ref>{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering & Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}</ref> ڪراچي يونيورسٽي،<ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}</ref> ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن. ==گيلري== [[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]] [[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] {{-}} <gallery> عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[ڪراچي جا ٽائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلشن ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] 7f2f0vtr6h58rf6rmytabohgawsds7j 384549 384546 2026-06-12T21:03:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 384549 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Karachi}} {{Infobox settlement | name = گلشن ضلعو | native_name = ضلع گلشن | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg | image_alt = | image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = گلشن ضلعو | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg | map_alt = | map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | parts_type = ٽائون | parts_style = coll | parts = 4<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}</ref> | p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]] | p2 = [[گلشن ٽائون]] | p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]] | p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]] | subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ | subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]<br>[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]<br>[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]<br>[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = 11 جولائي، 2011ع | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر<ref> {{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}</ref> | seat = ڊي سي ايسٽ آفيس | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = الطاف شيخ<ref> {{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 139 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 3,913,656 | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_demonym = [[ڪراچيئيٽ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[روشني بچت وقت|ر.ب.و]] '' عمل ۾ ناھي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = زپ ڪوڊ | postal_code = 75300 | area_code_type = [[پاڪستاني ڊائلنگ ڪوڊن جي فھرست|قومي ڊائلنگ]] ڪوڊ (علائقو) | area_code = [[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-اسٽينڊرڊ]] | website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />80.07% | '''Male:'''<br />81.31% | '''Female:'''<br />78.65% }} | established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع | established_title1 = ختم ڪيو ويو | official_name = ڪراچي اوڀر | blank2_info = 42201-XXXXXXX-X | blank2_name = گلشن ڊسٽرڪٽ جو [[قومي شناختي ڪارڊ ڪوڊ (پاڪستان)|CNIC]] ڪوڊ }} '''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}</ref> [[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|گلشن ضلعي ۾ واقع ڪراچي سفاري پارڪ]] سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}</ref> [[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[نيشنل اسٽيڊيم ، ڪراچي|قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]], ڪراچي]] سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ==تاريخ== ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو. The district was established in 1972. The district was abolished in 2000 as federal government formed [[City District Government Karachi]] as a result [[Karachi South District]] was divided into four towns namely: * [[Gulshan Town]] * [[Jamshed Town]] * [[Korangi Town]] * [[Shah Faisal Town]] On 11 July 2015, the Sindh Government restored Karachi East District.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> In November 2013, three eastern towns of Karachi East District separated to form a new District named [[Korangi District|Korangi]] also [[Jamshed Town]] of [[Karachi District (South District)|Karachi South District]] was added into this district. Now Karachi East comprises two towns: Jamshed and Gulshan.<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref name="District">{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}</ref> In 2022, it was divided into five towns namely [[Sohrab Goth Town]], [[Safoora Goth|Safoora]] Town, [[Gulshan Town]], Jinnah Town and [[Chanesar Town]] with 43 union councils and 172 wards respectively.<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}</ref> ==جاگرافي== ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾ 67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو<ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref>. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==آباديات== ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.<ref name="سٽي"/> 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.<ref name="سٽي"/> آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.<ref name="سٽي"/> کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.<ref name="سٽي"/> ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.<ref name="سٽي"/> جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/>، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. <ref name=" سٽي">https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - </ref> {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.<ref name="2023table9">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold |label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue |label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown |label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod |label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat |label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue |label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey |thumb=left }} 2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==سياسي ۽ انتظامي ورھاست== ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن. ===ٽائون=== نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.<ref name="سما ٽي وي "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref>. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[اعظم بستي]] 3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]] 6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] |} Following is the list of administrative towns of Karachi East District.<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}</ref> {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Jinnah Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Pakistan Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Soldier Bazar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Patel Para]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Martin Quarters |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Bahadurabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Delhi Mercantile Society|Delhi Mercantile]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 Tunisia Line |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 [[Central Jacob Lines|Jacob Lines]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 11 Behind Jacob Lines |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Chanesar Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[PECHS|P.E.C.H.S.]] {{nobr|(''Pakistan Employees Co-operative Housing Society'') }} |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[PECHS-II|P.E.C.H.S. II]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Mahmudabad (Karachi)|Mahmudabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Manzoor Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Manzoor Colony]]-II |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Akhtar Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Chanesar Goth]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Sohrab Goth Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 Al-Asif Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 New Quetta Town |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Sukhiya Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Ayub Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Khadim Hussain Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Ahsanabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 Yousuf Shah Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Sabzi Mandi (Karachi)|Sabzi Mandi]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Safoora Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Abbas Town]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Gulzar-e-Hijri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Sachal Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Al-Azhar Garden |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Johar Complex |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Pehlwan Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Gulistan-e-Johar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Karachi Safari Park|Safari Park]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Gulshan-e-Iqbal Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Essa Nagri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 Hassan Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Jamali Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Zia-ull-Haq Colony |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 New Dhoraji |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Metroville Colony|Metroville-III]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Shanti Nagar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[National Stadium, Karachi|National Stadium]] |- |} {{Clear}} ===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون=== {{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}} ===ٿاڻا=== گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}</ref>. ===ديهن جي فهرست=== The following is a list of Karachi East District's dehs, organised by taluka:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> * '''Gulshan-e-Iqbal taluka''' (5 dehs) ** Dozan (P) ** Gujero (P) ** Okewari ** Safooran (P) ** Songal (P) * '''Gulzar-e-Hijri taluka''' (5 dehs) ** Bitti Amri ** Dozan (P) ** Gujro-1 ** [[Songal]] ** Thoming ==عدالتي نظام== ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن<ref name="سنڌ ھاء ڪورٽ"/>. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.<ref name=" سنڌ ھاء ڪورٽ">http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -</ref>. ==اسپتال ۽ تعليمي ادارا== ===اسپتال=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال<ref>{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}</ref> ===تعليمي ادارا=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،<ref>{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering & Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}</ref> ڪراچي يونيورسٽي،<ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}</ref> ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن. ==گيلري== [[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]] [[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] {{-}} <gallery> عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[ڪراچي جا ٽائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلشن ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] 1hv2sbdacw9nr2nfraucta9n0e8g2re 384551 384549 2026-06-12T21:05:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 384551 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Karachi}} {{Infobox settlement | name = گلشن ضلعو | native_name = ضلع گلشن | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg | image_alt = | image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg | map_alt = | map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | parts_type = ٽائون | parts_style = coll | parts = 4<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}</ref> | p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]] | p2 = [[گلشن ٽائون]] | p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]] | p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]] | subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ | subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]<br>[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]<br>[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]<br>[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = 11 جولائي، 2011ع | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر<ref> {{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}</ref> | seat = ڊي سي ايسٽ آفيس | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = الطاف شيخ<ref> {{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 139 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 3,913,656 | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = تعليمي شرح | population_demonym = [[ڪراچيئيٽ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[روشني بچت وقت|ر.ب.و]] '' عمل ۾ ناھي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = زپ ڪوڊ | postal_code = 75300 | area_code_type = [[پاڪستاني ڊائلنگ ڪوڊن جي فھرست|قومي ڊائلنگ]] ڪوڊ (علائقو) | area_code = [[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-اسٽينڊرڊ]] | website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />80.07% | '''Male:'''<br />81.31% | '''Female:'''<br />78.65% }} | established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع | established_title1 = ختم ڪيو ويو | official_name = ڪراچي اوڀر | blank2_info = 42201-XXXXXXX-X | blank2_name = گلشن ڊسٽرڪٽ جو [[قومي شناختي ڪارڊ ڪوڊ (پاڪستان)|CNIC]] ڪوڊ }} '''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}</ref> [[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|گلشن ضلعي ۾ واقع ڪراچي سفاري پارڪ]] سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}</ref> [[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[نيشنل اسٽيڊيم ، ڪراچي|قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]], ڪراچي]] سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ==تاريخ== ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو. The district was established in 1972. The district was abolished in 2000 as federal government formed [[City District Government Karachi]] as a result [[Karachi South District]] was divided into four towns namely: * [[Gulshan Town]] * [[Jamshed Town]] * [[Korangi Town]] * [[Shah Faisal Town]] On 11 July 2015, the Sindh Government restored Karachi East District.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> In November 2013, three eastern towns of Karachi East District separated to form a new District named [[Korangi District|Korangi]] also [[Jamshed Town]] of [[Karachi District (South District)|Karachi South District]] was added into this district. Now Karachi East comprises two towns: Jamshed and Gulshan.<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref name="District">{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}</ref> In 2022, it was divided into five towns namely [[Sohrab Goth Town]], [[Safoora Goth|Safoora]] Town, [[Gulshan Town]], Jinnah Town and [[Chanesar Town]] with 43 union councils and 172 wards respectively.<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}</ref> ==جاگرافي== ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾ 67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو<ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref>. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==آباديات== ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.<ref name="سٽي"/> 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.<ref name="سٽي"/> آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.<ref name="سٽي"/> کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.<ref name="سٽي"/> ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.<ref name="سٽي"/> جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/>، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. <ref name=" سٽي">https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - </ref> {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.<ref name="2023table9">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold |label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue |label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown |label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod |label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat |label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue |label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey |thumb=left }} 2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==سياسي ۽ انتظامي ورھاست== ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن. ===ٽائون=== نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.<ref name="سما ٽي وي "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref>. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[اعظم بستي]] 3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]] 6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] |} Following is the list of administrative towns of Karachi East District.<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}</ref> {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Jinnah Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Pakistan Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Soldier Bazar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Patel Para]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Martin Quarters |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Bahadurabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Delhi Mercantile Society|Delhi Mercantile]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 Tunisia Line |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 [[Central Jacob Lines|Jacob Lines]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 11 Behind Jacob Lines |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Chanesar Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[PECHS|P.E.C.H.S.]] {{nobr|(''Pakistan Employees Co-operative Housing Society'') }} |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[PECHS-II|P.E.C.H.S. II]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Mahmudabad (Karachi)|Mahmudabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Manzoor Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Manzoor Colony]]-II |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Akhtar Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Chanesar Goth]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Sohrab Goth Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 Al-Asif Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 New Quetta Town |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Sukhiya Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Ayub Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Khadim Hussain Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Ahsanabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 Yousuf Shah Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Sabzi Mandi (Karachi)|Sabzi Mandi]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Safoora Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Abbas Town]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Gulzar-e-Hijri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Sachal Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Al-Azhar Garden |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Johar Complex |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Pehlwan Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Gulistan-e-Johar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Karachi Safari Park|Safari Park]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Gulshan-e-Iqbal Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Essa Nagri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 Hassan Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Jamali Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Zia-ull-Haq Colony |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 New Dhoraji |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Metroville Colony|Metroville-III]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Shanti Nagar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[National Stadium, Karachi|National Stadium]] |- |} {{Clear}} ===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون=== {{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}} ===ٿاڻا=== گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}</ref>. ===ديهن جي فهرست=== The following is a list of Karachi East District's dehs, organised by taluka:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> * '''Gulshan-e-Iqbal taluka''' (5 dehs) ** Dozan (P) ** Gujero (P) ** Okewari ** Safooran (P) ** Songal (P) * '''Gulzar-e-Hijri taluka''' (5 dehs) ** Bitti Amri ** Dozan (P) ** Gujro-1 ** [[Songal]] ** Thoming ==عدالتي نظام== ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن<ref name="سنڌ ھاء ڪورٽ"/>. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.<ref name=" سنڌ ھاء ڪورٽ">http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -</ref>. ==اسپتال ۽ تعليمي ادارا== ===اسپتال=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال<ref>{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}</ref> ===تعليمي ادارا=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،<ref>{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering & Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}</ref> ڪراچي يونيورسٽي،<ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}</ref> ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن. ==گيلري== [[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]] [[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] {{-}} <gallery> عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[ڪراچي جا ٽائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلشن ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] gk7wkzxtg6evynwvx1gzqyv0y0yk1l7 384556 384551 2026-06-12T21:08:45Z Intisar Ali 8681 /* */ 384556 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Karachi}} {{Infobox settlement | name = گلشن ضلعو | native_name = ضلع گلشن | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg | image_alt = | image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg | map_alt = | map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | parts_type = ٽائون | parts_style = coll | parts = 4<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}</ref> | p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]] | p2 = [[گلشن ٽائون]] | p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]] | p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]] | subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ | subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]<br>[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]<br>[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]<br>[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = 11 جولائي، 2011ع | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر<ref> {{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}</ref> | seat = ڊي سي ايسٽ آفيس | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = الطاف شيخ<ref> {{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 139 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 3,913,656 | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = تعليمي شرح | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = تعليمي شرح | population_demonym = [[ڪراچيئيٽ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[روشني بچت وقت|ر.ب.و]] '' عمل ۾ ناھي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = زپ ڪوڊ | postal_code = 75300 | area_code_type = [[پاڪستاني ڊائلنگ ڪوڊن جي فھرست|قومي ڊائلنگ]] ڪوڊ (علائقو) | area_code = [[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-اسٽينڊرڊ]] | website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />80.07% | '''مرد:'''<br />81.31% | '''عورتون:'''<br />78.65% }} | established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع | established_title1 = ختم ڪيو ويو | official_name = ڪراچي اوڀر | blank2_info = 42201-XXXXXXX-X | blank2_name = گلشن ڊسٽرڪٽ جو [[قومي شناختي ڪارڊ ڪوڊ (پاڪستان)|CNIC]] ڪوڊ }} '''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}</ref> [[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|گلشن ضلعي ۾ واقع ڪراچي سفاري پارڪ]] سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}</ref> [[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[نيشنل اسٽيڊيم ، ڪراچي|قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]], ڪراچي]] سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ==تاريخ== ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو. The district was established in 1972. The district was abolished in 2000 as federal government formed [[City District Government Karachi]] as a result [[Karachi South District]] was divided into four towns namely: * [[Gulshan Town]] * [[Jamshed Town]] * [[Korangi Town]] * [[Shah Faisal Town]] On 11 July 2015, the Sindh Government restored Karachi East District.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> In November 2013, three eastern towns of Karachi East District separated to form a new District named [[Korangi District|Korangi]] also [[Jamshed Town]] of [[Karachi District (South District)|Karachi South District]] was added into this district. Now Karachi East comprises two towns: Jamshed and Gulshan.<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref name="District">{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}</ref> In 2022, it was divided into five towns namely [[Sohrab Goth Town]], [[Safoora Goth|Safoora]] Town, [[Gulshan Town]], Jinnah Town and [[Chanesar Town]] with 43 union councils and 172 wards respectively.<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}</ref> ==جاگرافي== ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾ 67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو<ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref>. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==آباديات== ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.<ref name="سٽي"/> 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.<ref name="سٽي"/> آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.<ref name="سٽي"/> کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.<ref name="سٽي"/> ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.<ref name="سٽي"/> جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/>، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. <ref name=" سٽي">https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - </ref> {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.<ref name="2023table9">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold |label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue |label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown |label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod |label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat |label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue |label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey |thumb=left }} 2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==سياسي ۽ انتظامي ورھاست== ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن. ===ٽائون=== نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.<ref name="سما ٽي وي "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref>. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[اعظم بستي]] 3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]] 6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] |} Following is the list of administrative towns of Karachi East District.<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}</ref> {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Jinnah Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Pakistan Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Soldier Bazar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Patel Para]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Martin Quarters |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Bahadurabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Delhi Mercantile Society|Delhi Mercantile]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 Tunisia Line |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 [[Central Jacob Lines|Jacob Lines]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 11 Behind Jacob Lines |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Chanesar Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[PECHS|P.E.C.H.S.]] {{nobr|(''Pakistan Employees Co-operative Housing Society'') }} |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[PECHS-II|P.E.C.H.S. II]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Mahmudabad (Karachi)|Mahmudabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Manzoor Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Manzoor Colony]]-II |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Akhtar Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Chanesar Goth]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Sohrab Goth Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 Al-Asif Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 New Quetta Town |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Sukhiya Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Ayub Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Khadim Hussain Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Ahsanabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 Yousuf Shah Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Sabzi Mandi (Karachi)|Sabzi Mandi]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Safoora Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Abbas Town]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Gulzar-e-Hijri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Sachal Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Al-Azhar Garden |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Johar Complex |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Pehlwan Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Gulistan-e-Johar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Karachi Safari Park|Safari Park]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Gulshan-e-Iqbal Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Essa Nagri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 Hassan Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Jamali Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Zia-ull-Haq Colony |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 New Dhoraji |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Metroville Colony|Metroville-III]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Shanti Nagar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[National Stadium, Karachi|National Stadium]] |- |} {{Clear}} ===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون=== {{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}} ===ٿاڻا=== گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}</ref>. ===ديهن جي فهرست=== The following is a list of Karachi East District's dehs, organised by taluka:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> * '''Gulshan-e-Iqbal taluka''' (5 dehs) ** Dozan (P) ** Gujero (P) ** Okewari ** Safooran (P) ** Songal (P) * '''Gulzar-e-Hijri taluka''' (5 dehs) ** Bitti Amri ** Dozan (P) ** Gujro-1 ** [[Songal]] ** Thoming ==عدالتي نظام== ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن<ref name="سنڌ ھاء ڪورٽ"/>. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.<ref name=" سنڌ ھاء ڪورٽ">http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -</ref>. ==اسپتال ۽ تعليمي ادارا== ===اسپتال=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال<ref>{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}</ref> ===تعليمي ادارا=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،<ref>{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering & Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}</ref> ڪراچي يونيورسٽي،<ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}</ref> ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن. ==گيلري== [[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]] [[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] {{-}} <gallery> عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[ڪراچي جا ٽائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلشن ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] q0fpft16b5dtmn0lyzj2emohuctj1lx 384558 384556 2026-06-12T21:11:11Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 384558 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Karachi}} {{Infobox settlement | name = گلشن ضلعو | native_name = ضلع گلشن | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg | image_alt = | image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg | map_alt = | map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | parts_type = ٽائون | parts_style = coll | parts = 4<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}</ref> | p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]] | p2 = [[گلشن ٽائون]] | p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]] | p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]] | subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ | subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]<br>[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]<br>[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]<br>[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = 11 جولائي، 2011ع | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر<ref> {{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}</ref> | seat = ڊي سي ايسٽ آفيس | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = الطاف شيخ<ref> {{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 139 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 3,913,656 | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = تعليمي شرح | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = تعليمي شرح | population_demonym = [[ڪراچيئيٽ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[روشني بچت وقت|ر.ب.و]] '' عمل ۾ ناھي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = زپ ڪوڊ | postal_code = 75300 | area_code_type = [[پاڪستاني ڊائلنگ ڪوڊن جي فھرست|قومي ڊائلنگ]] ڪوڊ (علائقو) | area_code = [[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-اسٽينڊرڊ]] | website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />80.07% | '''مرد:'''<br />81.31% | '''عورتون:'''<br />78.65% }} | established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع | established_title1 = ختم ڪيو ويو | official_name = ڪراچي اوڀر | blank2_info = 42201-XXXXXXX-X | blank2_name = گلشن ڊسٽرڪٽ جو [[قومي شناختي ڪارڊ ڪوڊ (پاڪستان)|CNIC]] ڪوڊ }} '''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}</ref> [[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|گلشن ضلعي ۾ واقع ڪراچي سفاري پارڪ]] سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}</ref> [[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[نيشنل اسٽيڊيم ، ڪراچي|قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]], ڪراچي]] سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ==تاريخ== ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ وفاقي حڪومت [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ضلعي نظام ختم ڪيو ويو. ان موقعي تي [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] کي چئن ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جيڪي هيٺيان هئا: * [[گلشن ٽائون]] * [[جمشيد ٽائون]] * [[ڪورنگي ٽائون]] * [[شاهه فيصل ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جا ٽي اوڀر وارا ٽائون الڳ ڪري نئون [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] ضلعو قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] جو [[جمشيد ٽائون]] هن ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪراچي اوڀر ضلعو ٻن ٽائونن، جمشيد ۽ گلشن، تي مشتمل رهيو.<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref name="District">{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}</ref> 2022ع ۾ ضلعي کي پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جيڪي [[سهراب ڳوٺ ٽائون]]، [[صفورا ڳوٺ|صفورا ٽائون]]، [[گلشن ٽائون]]، جناح ٽائون ۽ [[چنيسر ٽائون]] آهن. ضلعي ۾ مجموعي طور 43 يونين ڪائونسلون ۽ 172 وارڊ شامل هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}</ref> ==جاگرافي== ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾ 67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو<ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref>. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==آباديات== ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.<ref name="سٽي"/> 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.<ref name="سٽي"/> آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.<ref name="سٽي"/> کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.<ref name="سٽي"/> ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.<ref name="سٽي"/> جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/>، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. <ref name=" سٽي">https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - </ref> {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.<ref name="2023table9">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold |label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue |label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown |label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod |label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat |label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue |label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey |thumb=left }} 2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==سياسي ۽ انتظامي ورھاست== ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن. ===ٽائون=== نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.<ref name="سما ٽي وي "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref>. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[اعظم بستي]] 3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]] 6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] |} Following is the list of administrative towns of Karachi East District.<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}</ref> {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Jinnah Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Pakistan Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Soldier Bazar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Patel Para]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Martin Quarters |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Bahadurabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Delhi Mercantile Society|Delhi Mercantile]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 Tunisia Line |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 [[Central Jacob Lines|Jacob Lines]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 11 Behind Jacob Lines |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Chanesar Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[PECHS|P.E.C.H.S.]] {{nobr|(''Pakistan Employees Co-operative Housing Society'') }} |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[PECHS-II|P.E.C.H.S. II]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Mahmudabad (Karachi)|Mahmudabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Manzoor Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Manzoor Colony]]-II |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Jamshed Quarters]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Akhtar Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Chanesar Goth]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Sohrab Goth Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 Al-Asif Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 New Quetta Town |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Sukhiya Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Ayub Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Khadim Hussain Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Ahsanabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 Yousuf Shah Goth |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Sabzi Mandi (Karachi)|Sabzi Mandi]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Safoora Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Abbas Town]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Gulzar-e-Hijri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Sachal Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Al-Azhar Garden |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Johar Complex |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Pehlwan Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Gulistan-e-Johar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Karachi Safari Park|Safari Park]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+Gulshan-e-Iqbal Town |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Essa Nagri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 Hassan Square |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Jamali Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Zia-ull-Haq Colony |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 New Dhoraji |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Metroville Colony|Metroville-III]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Shanti Nagar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[National Stadium, Karachi|National Stadium]] |- |} {{Clear}} ===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون=== {{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}} ===ٿاڻا=== گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}</ref>. ===ديهن جي فهرست=== The following is a list of Karachi East District's dehs, organised by taluka:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> * '''Gulshan-e-Iqbal taluka''' (5 dehs) ** Dozan (P) ** Gujero (P) ** Okewari ** Safooran (P) ** Songal (P) * '''Gulzar-e-Hijri taluka''' (5 dehs) ** Bitti Amri ** Dozan (P) ** Gujro-1 ** [[Songal]] ** Thoming ==عدالتي نظام== ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن<ref name="سنڌ ھاء ڪورٽ"/>. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.<ref name=" سنڌ ھاء ڪورٽ">http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -</ref>. ==اسپتال ۽ تعليمي ادارا== ===اسپتال=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال<ref>{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}</ref> ===تعليمي ادارا=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،<ref>{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering & Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}</ref> ڪراچي يونيورسٽي،<ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}</ref> ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن. ==گيلري== [[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]] [[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] {{-}} <gallery> عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[ڪراچي جا ٽائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلشن ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] tk3tou9c85zqzbo34klg68s91ok4z37 384562 384558 2026-06-12T21:13:33Z Intisar Ali 8681 /* ٽائون */ 384562 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Karachi}} {{Infobox settlement | name = گلشن ضلعو | native_name = ضلع گلشن | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg | image_alt = | image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg | map_alt = | map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | parts_type = ٽائون | parts_style = coll | parts = 4<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}</ref> | p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]] | p2 = [[گلشن ٽائون]] | p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]] | p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]] | subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ | subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]<br>[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]<br>[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]<br>[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = 11 جولائي، 2011ع | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر<ref> {{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}</ref> | seat = ڊي سي ايسٽ آفيس | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = الطاف شيخ<ref> {{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 139 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 3,913,656 | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = تعليمي شرح | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = تعليمي شرح | population_demonym = [[ڪراچيئيٽ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[روشني بچت وقت|ر.ب.و]] '' عمل ۾ ناھي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = زپ ڪوڊ | postal_code = 75300 | area_code_type = [[پاڪستاني ڊائلنگ ڪوڊن جي فھرست|قومي ڊائلنگ]] ڪوڊ (علائقو) | area_code = [[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-اسٽينڊرڊ]] | website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />80.07% | '''مرد:'''<br />81.31% | '''عورتون:'''<br />78.65% }} | established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع | established_title1 = ختم ڪيو ويو | official_name = ڪراچي اوڀر | blank2_info = 42201-XXXXXXX-X | blank2_name = گلشن ڊسٽرڪٽ جو [[قومي شناختي ڪارڊ ڪوڊ (پاڪستان)|CNIC]] ڪوڊ }} '''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}</ref> [[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|گلشن ضلعي ۾ واقع ڪراچي سفاري پارڪ]] سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}</ref> [[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[نيشنل اسٽيڊيم ، ڪراچي|قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]], ڪراچي]] سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ==تاريخ== ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ وفاقي حڪومت [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ضلعي نظام ختم ڪيو ويو. ان موقعي تي [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] کي چئن ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جيڪي هيٺيان هئا: * [[گلشن ٽائون]] * [[جمشيد ٽائون]] * [[ڪورنگي ٽائون]] * [[شاهه فيصل ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جا ٽي اوڀر وارا ٽائون الڳ ڪري نئون [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] ضلعو قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] جو [[جمشيد ٽائون]] هن ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪراچي اوڀر ضلعو ٻن ٽائونن، جمشيد ۽ گلشن، تي مشتمل رهيو.<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref name="District">{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}</ref> 2022ع ۾ ضلعي کي پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جيڪي [[سهراب ڳوٺ ٽائون]]، [[صفورا ڳوٺ|صفورا ٽائون]]، [[گلشن ٽائون]]، جناح ٽائون ۽ [[چنيسر ٽائون]] آهن. ضلعي ۾ مجموعي طور 43 يونين ڪائونسلون ۽ 172 وارڊ شامل هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}</ref> ==جاگرافي== ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾ 67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو<ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref>. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==آباديات== ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.<ref name="سٽي"/> 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.<ref name="سٽي"/> آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.<ref name="سٽي"/> کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.<ref name="سٽي"/> ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.<ref name="سٽي"/> جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/>، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. <ref name=" سٽي">https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - </ref> {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.<ref name="2023table9">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold |label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue |label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown |label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod |label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat |label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue |label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey |thumb=left }} 2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==سياسي ۽ انتظامي ورھاست== ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن. ===ٽائون=== نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.<ref name="سما ٽي وي "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref>. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[اعظم بستي]] 3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]] 6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] |}ضلعي جي انتظامي ٽائونن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي.<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}</ref> {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+جناح ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاڪستان ڪوارٽرز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سولجر بازار]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[پٽيل پاڙو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[جمشيد ڪوارٽرز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 مارٽن ڪوارٽرز |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[جمشيد ڪوارٽرز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[بهادرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[دهلي مرڪنٽائل سوسائٽي|دهلي مرڪنٽائل]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 تونسيا لائين |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[جيڪب لائينز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 جيڪب لائينز پٺيان |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+چنيسر ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پي.اي.سي.ايڇ.ايس]] {{nobr|(''پاڪستان ايمپلائيز ڪوآپريٽو هائوسنگ سوسائٽي'') }} |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[پي.اي.سي.ايڇ.ايس-2]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[محمودآباد (ڪراچي)|محمودآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[منظور ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[منظور ڪالوني]]-2 |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[جمشيد ڪوارٽرز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[اختر ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[چنيسر ڳوٺ]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+سهراب ڳوٺ ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 الاصف اسڪوائر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 نيو ڪوئيٽا ٽائون |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 سکيا ڳوٺ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ايوب ڳوٺ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 خادم حسين ڳوٺ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[احسن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 يوسف شاهه ڳوٺ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[سبزي منڊي (ڪراچي)|سبزي منڊي]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+صفورا ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[عباس ٽائون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلزارِ هجري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[سچل ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 الازهر گارڊن |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 جوهر ڪمپليڪس |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[پهلوان ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گلستانِ جوهر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[ڪراچي سفاري پارڪ|سفاري پارڪ]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+گلشن اقبال ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[عيسيٰ نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 حسن اسڪوائر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[جمالي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ضياءُ الحق ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 نيو ڌوراجي |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ميٽروول ڪالوني|ميٽروول-3]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[شانتي نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]] |- |} {{Clear}} ===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون=== {{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}} ===ٿاڻا=== گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}</ref>. ===ديهن جي فهرست=== The following is a list of Karachi East District's dehs, organised by taluka:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> * '''Gulshan-e-Iqbal taluka''' (5 dehs) ** Dozan (P) ** Gujero (P) ** Okewari ** Safooran (P) ** Songal (P) * '''Gulzar-e-Hijri taluka''' (5 dehs) ** Bitti Amri ** Dozan (P) ** Gujro-1 ** [[Songal]] ** Thoming ==عدالتي نظام== ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن<ref name="سنڌ ھاء ڪورٽ"/>. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.<ref name=" سنڌ ھاء ڪورٽ">http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -</ref>. ==اسپتال ۽ تعليمي ادارا== ===اسپتال=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال<ref>{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}</ref> ===تعليمي ادارا=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،<ref>{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering & Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}</ref> ڪراچي يونيورسٽي،<ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}</ref> ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن. ==گيلري== [[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]] [[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] {{-}} <gallery> عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[ڪراچي جا ٽائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلشن ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] 6kqugxc6f8tc362rzfqwzf861zq7dt2 384563 384562 2026-06-12T21:15:21Z Intisar Ali 8681 /* ديهن جي فهرست */ 384563 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Karachi}} {{Infobox settlement | name = گلشن ضلعو | native_name = ضلع گلشن | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Aziz Bhatti Park, Karachi, Pakistan 02.jpg | image_alt = | image_caption = عزيز ڀٽي پارڪ، گلشن اقبال ٽائون | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi East.svg | map_alt = | map_caption = گلشن ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|24.8844|N|67.1443|E|type:city_region:PK|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | parts_type = ٽائون | parts_style = coll | parts = 4<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department - [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.brecorder.com/news/40145756|title=Karachi to have 26 towns, 233 union bodies under Sindh LG Act|date=9 January 2022|access-date=22 January 2023|work=Business Recorder (newspaper)}}</ref> | p1 = [[فيروز آباد سب ڊويزن|فيروز آباد ٽائون]] | p2 = [[گلشن ٽائون]] | p3 = [[گلزار ھجري سب ڊويزن|گلزار ھجري ٽائون]] | p4 = [[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن|جمشيد ڪواٽرز ٽائون]] | subdivision_type3 = قومي اسيمبلي جا تڪ | subdivision_name3 = [[اين اي-235 (ڪراچي ايسٽ-1)]]<br>[[این اي-236 (ڪراچي ایسٽ-2)]]<br>[[اين اي-237 (ڪراچي ايسٽ-3)]]<br>[[اين اي-238 (ڪراچي ايسٽ-4)]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = آگسٽ، 1972ع (ڪراچي اوڀر ضلعي طور) | established_title2 = بحال ڪيو ويو | established_date2 = 11 جولائي، 2011ع | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر<ref> {{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114091008/https://commissionerkarachi.gos.pk/districts.html|archive-date= 14 January 2019|title=ADMINISTRATIVE DISTRICTS |website=[[Commissioner Karachi Division]]}}</ref> | seat = ڊي سي ايسٽ آفيس | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | governing_body = ڪراچي مقامي حڪومت | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = الطاف شيخ<ref> {{cite news|url=https://www.nation.com.pk/14-Dec-2023/china-always-play-key-role-in-development-stability-of-pakistan-mayor-wahab|title=China always play key role in development, stability of Pakistan: Mayor Wahab|date=14 December 2023|access-date=31 December 2023|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 139 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_as_of = 2023ع | population_total = 3,913,656 | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = تعليمي شرح | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = تعليمي شرح | population_demonym = [[ڪراچيئيٽ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[روشني بچت وقت|ر.ب.و]] '' عمل ۾ ناھي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = زپ ڪوڊ | postal_code = 75300 | area_code_type = [[پاڪستاني ڊائلنگ ڪوڊن جي فھرست|قومي ڊائلنگ]] ڪوڊ (علائقو) | area_code = [[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|021]] | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-اسٽينڊرڊ]] | website = {{URL|https://www.dmceast.gos.pk/}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />80.07% | '''مرد:'''<br />81.31% | '''عورتون:'''<br />78.65% }} | established_date1 = 14 آگسٽ، 2001ع | established_title1 = ختم ڪيو ويو | official_name = ڪراچي اوڀر | blank2_info = 42201-XXXXXXX-X | blank2_name = گلشن ڊسٽرڪٽ جو [[قومي شناختي ڪارڊ ڪوڊ (پاڪستان)|CNIC]] ڪوڊ }} '''گلشن ضلعو''' (اردو: ضلع گلشن)، جيڪو اڳ ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1972 ۾ قائم ڪيل ڪراچي ڊويزن، سنڌ، پاڪستان جو هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي مردم شماري مطابق گلشن ضلعي جي آبادي 39,13,656 آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1890659|title=Karachi by Numbers|last1=Raza|first1=Mansoor|date=9 February 2025|work=Dawn.com|access-date=25 February 2025|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|last2=Khan|first2=Umer Ahmed|language=en}}</ref> [[File:Safari Park Karachi.jpg|thumb|right|200px|گلشن ضلعي ۾ واقع ڪراچي سفاري پارڪ]] سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون ۽ شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi’s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=2013-12-16 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون؛ [[ڪورنگي ٽائون|ڪورنگي]]، [[شاھ فيصل ٽائون|شاهه فيصل]] ۽ [[لانڍي ٽائون|لانڍي]] ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] قائم ڪيو ويو ۽ ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان [[جمشيد ٽائون|جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن]] ڌار ڪري ھن ضلعي ۾ ملايو ويو.<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-125271-Korangi-made-sixth-district-of-Karachi- The News, Korangi made sixth district of Karachi]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Districts in Karachi, KMC Official Website |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |accessdate=2019-09-16 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |dead-url=yes }}</ref> [[File:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|right|200px|[[نيشنل اسٽيڊيم ، ڪراچي|قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]], ڪراچي]] سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي جو نالو تبديل ڪري گلشن ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ==تاريخ== ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل ۾ آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ۾ ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙيءَ ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو. سال 2000ع ۾ وفاقي حڪومت [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ضلعي نظام ختم ڪيو ويو. ان موقعي تي [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] کي چئن ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جيڪي هيٺيان هئا: * [[گلشن ٽائون]] * [[جمشيد ٽائون]] * [[ڪورنگي ٽائون]] * [[شاهه فيصل ٽائون]] 11 جولاءِ 2011ع تي سنڌ حڪومت ڪراچي اوڀر ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>[http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ Karachi’s district status restored, notification issued] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216042427/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ |date=16 December 2013 }}, Published in The News Tribe on 11 July 2011, Retrieved on 7 August 2012</ref> نومبر 2013ع ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي جا ٽي اوڀر وارا ٽائون الڳ ڪري نئون [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] ضلعو قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] جو [[جمشيد ٽائون]] هن ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪراچي اوڀر ضلعو ٻن ٽائونن، جمشيد ۽ گلشن، تي مشتمل رهيو.<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1054395 | newspaper=Dawn | location=Pakistan | date=6 November 2013 | title=Korangi notified as sixth district of Karachi | first=Hasan | last=Mansoor | access-date=6 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|access-date=2022-02-23|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref name="District">{{Cite web|title=District|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|access-date=2022-02-23|website=www.kmc.gos.pk|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84|url-status=dead}}</ref> 2022ع ۾ ضلعي کي پنجن ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جيڪي [[سهراب ڳوٺ ٽائون]]، [[صفورا ڳوٺ|صفورا ٽائون]]، [[گلشن ٽائون]]، جناح ٽائون ۽ [[چنيسر ٽائون]] آهن. ضلعي ۾ مجموعي طور 43 يونين ڪائونسلون ۽ 172 وارڊ شامل هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/1030750-district-east-may-go-for-pti-as-it-did-in-last-general-elections|title=District East may go for PTI as it did in last general elections|date=15 January 2023|access-date=22 January 2023|work=The News International (newspaper)}}</ref> ==جاگرافي== ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ لانگيٽيوڊ ۾ 67.1060353 ۽ ليٽيٽيوڊ ۾ 24.873212 تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 9 ميٽر يا 30 فوٽ آهي<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 4 کان 6 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو<ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref>. اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==آباديات== ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ 1998 جي آدمشماريءَ واري ڪاٿي مطابق 14,72,896 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 تي وڌي 29,09,921 ٿي وئي.<ref name="سٽي"/> 165 چورس ڪلوميٽرن تي ڦھليل ھن شھري ضلعي جي آبادي جي گھاٽائي 17,625 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي.<ref name="سٽي"/> آبادي م مردن جو تعداد 15،28،019 ھيو ۽ عورتون 13,79,225 ھيون.<ref name="سٽي"/> کدڙن جو تعداد 223 ھيو. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آبادي ھئي.<ref name="سٽي"/> ضلعي م اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي ۽ ٻئي نمبر تي سنڌين جي آھي باقي ٻين ۾ پنجابي، پٺاڻ ۽ سرائيڪي شامل آهن. ضلعي آبادي مان 2,96,469 ماڻھو فيصل ڪينٽونمينٽ م رھن ٿا.<ref name="سٽي"/> جن م اڪثريت پنجابين جي آھي. 7,62,850 فيروز آباد سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/>، 6,44,362 گلشن اقبال سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ، 7,34,410 گلزار هجري سب ڊويزن ۾<ref name="سٽي"/> ۽ 4,71,830 جمشيد ٽائون سب ڊويزن ۾ رھن ٿا. <ref name=" سٽي">https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php - </ref> {{Historical populations|1961|...|1972|...|1981|...|1998|1,447,529|2017|2,875,315|2023|3,921,742|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ 659,389 گهرانا ۽ 3,921,742 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.51 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 80.07٪ هئي: مردن لاءِ 81.31٪ ۽ عورتن لاءِ 78.65٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 933,514 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.85٪) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=ڪراچي اوڀر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.05}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|3.10}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.57}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} اڪثريتي مذهب اسلام هو، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 95.05٪ هئا. عيسائيت 3.1٪ ۽ هندومت (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽون پڻ شامل آهن) 1.57٪ آبادي جو مذهب هو.<ref name="2023table9">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي اوڀر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 48.98 |color1 = green |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 12.81 |color2 = gold |label3 = [[پشتو]] |value3 = 11.59 |color3 = royalblue |label4 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4 = 10.41 |color4 = saddlebrown |label5 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value5 = 5.92 |color5 = goldenrod |label6 = [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] |value6 = 2.33 |color6 = wheat |label7 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value7 = 1.82 |color7 = darkblue |label8 = ٻيون |value8 = 6.14 |color8 = grey |thumb=left }} 2023ع جي آدمشماري وقت، ڪل 3,913,656 ماڻهن مان 1,916,767 ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 501,156 ماڻهن جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 453,464 ماڻهن جي [[پشتو]]، 407,425 ماڻهن جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 231,523 ماڻهن جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 91,034 ماڻهن جي [[هندڪو]]، 71,312 ماڻهن جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 240,975 ماڻهن جي ڪا ٻي ٻولي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=ستين آدمشماري ۽ رهائشي ڳڻپ – تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==سياسي ۽ انتظامي ورھاست== ڪراچي ايسٽ چئن سب ڊويزن ۽ ھڪ فيصل ڪينٽونمينٽ تي مشتمل آهي. ضلعي جي وڌيڪ ورھاست 31 يونين ڪاميٽين ۾ ٿيل آهي ھر يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن ۽ سربراھ چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا پنج تڪ آھن ۽ صوبائي اسيمبلي جا () تڪ آھن. ===ٽائون=== نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي.<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2020-06-29 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي.<ref name="سما ٽي وي "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref>. ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن.<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''گلشن ضلعي جون موجوده يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[اختر ڪالوني]] 1 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[منظور ڪالوني ون]] 2 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[اعظم بستي]] 3 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[چنيسر ڳوٺ]] 4 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[محمود آباد]] 5 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[منظور ڪالوني ٽو]] 6 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ون]] 7 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[پي اي سي ايڇ ايس ٽو]] 8 ||[[فيروز آباد سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[جٽ لينڊ لائينز]] 9 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[سينٽرل جيڪب لائن]] 10 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[بھائينڊ جيڪب لائن]] 11 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[دھلي مرڪنٽائل سوسائٽي]] 12 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[جمشيد ڪوارٽرز]] 13 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح ڪالوني]] 14 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[گارڊن ايسٽ]] 15 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[سولجر بازار]] 16 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[پاڪستان ڪوارٽرز]] 17 ||[[جمشيد ڪواٽرز سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[سوڪ سينٽر]] 18 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[پي آء بي ڪالوني]] 19 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[عيسا نگري]] 20 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[گلشن اقبال ون]] 21 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[گيلاني ريلوي اسٽيشن]]22 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[شانتي نگر]] 23 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[جمالي ڪالوني]] 24 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[گلشن اقبال ٽو]] 25 ||[[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[نيو ڍوراجي]] 26 || [[گلشن اقبال سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[پھلوان ڳوٺ]] 27 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[ميٽروول ڪالوني]] 28 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[گلزار هجري]] 29 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[صفوران]] ڳوٺ 30 ||[[گلزار ھجري سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[گجھڙو]] 31 ||[[گلزار هجري سب ڊويزن]] |}ضلعي جي انتظامي ٽائونن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي.<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=28 January 2022}}</ref> {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+جناح ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاڪستان ڪوارٽرز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سولجر بازار]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[پٽيل پاڙو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[جمشيد ڪوارٽرز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 مارٽن ڪوارٽرز |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[جمشيد ڪوارٽرز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[بهادرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[دهلي مرڪنٽائل سوسائٽي|دهلي مرڪنٽائل]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 تونسيا لائين |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[جيڪب لائينز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 جيڪب لائينز پٺيان |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+چنيسر ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پي.اي.سي.ايڇ.ايس]] {{nobr|(''پاڪستان ايمپلائيز ڪوآپريٽو هائوسنگ سوسائٽي'') }} |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[پي.اي.سي.ايڇ.ايس-2]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[محمودآباد (ڪراچي)|محمودآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[منظور ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[منظور ڪالوني]]-2 |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[جمشيد ڪوارٽرز]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[اختر ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[چنيسر ڳوٺ]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+سهراب ڳوٺ ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 الاصف اسڪوائر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 نيو ڪوئيٽا ٽائون |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 سکيا ڳوٺ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ايوب ڳوٺ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 خادم حسين ڳوٺ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[احسن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 يوسف شاهه ڳوٺ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[سبزي منڊي (ڪراچي)|سبزي منڊي]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+صفورا ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[عباس ٽائون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلزارِ هجري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[سچل ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 الازهر گارڊن |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 جوهر ڪمپليڪس |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[پهلوان ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گلستانِ جوهر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[ڪراچي سفاري پارڪ|سفاري پارڪ]] |} {{Clear}} {|class="sortable wikitable" align="left" style="font-size:90%" |+گلشن اقبال ٽائون |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[عيسيٰ نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 حسن اسڪوائر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[جمالي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ضياءُ الحق ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 نيو ڌوراجي |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ميٽروول ڪالوني|ميٽروول-3]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[شانتي نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي|نيشنل اسٽيڊيم]] |- |} {{Clear}} ===گلشن ٽائون ۽ جمشيد ٽائون=== {{ڪراچي اوڀر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون}} ===ٿاڻا=== گلشن ضلعي ۾ شامل ٿاڻن جا نالا گلشن اقبال ٿاڻو، گلزار ھجري ٿاڻو، شاھراھ فيصل ٿاڻو، گلستان جوهر ٿاڻو، سچل ٿاڻو، سھراب ڳوٺ ٿاڻو، سولجر بازار ٿاڻو، عزيز ڀٽي ٿاڻو، فیروز آباد ٿاڻو، بھادر آباد ٿاڻو، جمشيد ڪوارٽرز ٿاڻو، برگيڊ ٿاڻو، ء پي آء بي ٿاڻو آھن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |accessdate=2020-04-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430104847/http://districtcourtseast.gos.pk/police-stations-in-district-east-karachi.php |dead-url=yes }}</ref>. ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪراچي اوڀر ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ڪراچي اوڀر ضلعي جون ديهون ! تعلقو ! ديهن جو تعداد ! ديهون |- | '''گلشن اقبال تعلقو''' | 5 | دوزان (حصو)، گجرو (حصو)، اوڪيواڙي، صفوران (حصو)، سونگل (حصو) |- | '''گلزار هجري تعلقو''' | 5 | بٽي آمري، دوزان (حصو)، گجرو-1، [[سونگل]]، ٿومنگ |} ==عدالتي نظام== ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي ايسٽ جون 61 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 14 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 13 سينيئر سول ججن جون ۽ 33 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن<ref name="سنڌ ھاء ڪورٽ"/>. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. ڪراچي اوڀر جي ضلعي عدالتن جي نظام جو اختيار ضلعي ڪراچي ايسٽ سميت ضلعي ڪورنگي جي علائقي تي پڻ آھي . ضلعي ڪورنگي تي اھو اختيار ڪورنگي جي عدالتي ضلعي جي قيام تائين جاري رھندو.<ref name=" سنڌ ھاء ڪورٽ">http://202.61.43.36:8082/dwp/(S(mwazldaajcx3pxgo1rjojsdh))/dwp.aspx{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -</ref>. ==اسپتال ۽ تعليمي ادارا== ===اسپتال=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي اسپتال ۽ صحت جون سهولتون، جهڙوڪ آغا خان يونيورسٽي اسپتال<ref>{{Cite web|url=https://www.agakhanhospitals.org/AKUH|title=The Aga Khan University Hospital, Karachi - The Aga Khan Hospitals|website=www.agakhanhospitals.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ۽ لياقت نيشنل اسپتال موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.lnh.edu.pk/|title=Liaquat National Hospital and Medical College|website=www.lnh.edu.pk|access-date=2021-03-11}}</ref> ===تعليمي ادارا=== گلشن ضلعي ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي،<ref>{{Cite web|url=https://www.neduet.edu.pk/|title=Home {{!}} NED University of Engineering & Technology|website=www.neduet.edu.pk|access-date=2022-02-23}}</ref> ڪراچي يونيورسٽي،<ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/|title=Home|website=uok.edu.pk}}</ref> ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (اوجھا ڪيمپس) ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون تعليمي سهولتون موجود آهن. ==گيلري== [[فائل:Safari Park Karachi.jpg|thumb|ساڄو|200px|ڪراچي ۾ گلشن ٽائون ۾ واقع سفاري پارڪ]] [[فائل:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|thumb|ساڄو|200px|گلشن ٽائون ۾ واقع نيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] {{-}} <gallery> عڪس:National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|نينشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم عڪس:Khi alflah sty.jpg|شاھ فيصل ٽائون </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[ڪراچي جا ٽائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلشن ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] c1c88yutuwyilk57mnmu1oxv7j4e9a7 0 9572 384741 369775 2026-06-13T02:21:48Z Intisar Ali 8681 384741 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مٽياري | official_name = ضلعه مٽياري | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Matiari_District.jpg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption =مٽياري ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|25|45|N|68|30|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبا]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_name2 = | established_title = قيام | established_date = 2005 | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[مٽياري]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1417 | population_total = 769,349 | population_as_of = 2017 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archivedate=2017-08-29|df=}}</ref> | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = مکيہ ٻوليون | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 3 | website = http://www.matiari.net/ | demographics1_info1 = }} '''مٽياري ضلعو''' ({{lang-en|Matiari District}})، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جو هڪ [[ضلعو]] آهي، جنهن کي 2005ع ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] کان الڳ ڪري ضلعو ٺاهيو ويو. ضلعي جو صدرمقام [[مٽياري]] شهر آهي. هن ضلعي ۾ ٽي [[تعلقو|تعلقا]] آهن.<ref>[http://archives.dawn.com/weekly/herald/herald82.htm District Profile: Upper Sindh - Matiari]</ref> جن جا نالا [[مٽياري تعلقو]]، [[ھالا تعلقو]] ۽ [[نيوسعيدآباد|نيو سعيد آباد تعلقو]] آھن. ھن ضلعي جي يونين ڪائونسلن جو تعداد 30 آھي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://mis.rspn.org/SUCCESS/PSC/Index |accessdate=2020-01-05 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225094135/http://mis.rspn.org/success/psc/index |dead-url=yes }}</ref>. نيشنل ھاء وي ايم 5 ھن ضلعي وچان گذري ٿو. ھن ضلعي جي اندر مشھور صوفي بزرگن جون مزارون آھن.جن ۾ سنڌي ٻوليءَ جو عظيم شاعر شاھ عبداللطيف ڀٽائي، مخدوم نوح شامل آهن. شيخ اياز ۽ علامہ عمر دائود پوٽو پڻ ھن ضلعي اندر ڀٽ شاھ ۾ دفن ٿيل آھن. ضلعي جي اولھ واري پاسي کان سنڌو درياھ گُذري ٿو.مشھور حيدرآباد ريڊيو اسٽيشن بہ ھن ضلعي ۾ واقع آهي. [[File:Pakistan - Sindh - Matiari.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ مٽياري ضلعي جو مقام]] ==مٽياري ضلعي جا تعلقا== ضلعي مٽياري ۾ ٽي [[تعلقو|تعلقا]] آهن: * [[مٽياري تعلقو]] * [[هالا تعلقو]] * [[سعيدآباد تعلقو]] ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''مٽياري ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name=" پوليٽيڪو">[ https://www.politicpk.com/matiari-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d9%85%d9%b9%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421194734/https://www.politicpk.com/matiari-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d9%85%d9%b9%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ |date=2019-04-21 }}] مٽياري، پوليٽيڪو.ڪام</ref>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[مٽياري]] || 2 ||[[جيئندل ڪوٽ]] ||3 ||[[شاھ عالم شاھ جي وسي]] |- | 4 ||[[شاھپور، مٽياري|شاھپور]] ([[عارف کٽياڻ]]) || 5 ||[[تاجپور]] || 6 ||[[بائو خان پٺاڻ]] |- | 7|| [[پليجاڻي]] || 8 ||[[اڏيرو لال اسٽيشن]] || 9 ||[[بائو ديرو]] |- | 10 ||[[سيکاٽ]] || 11 ||[[اڏيرو لال وليج]] || 12 || [[نوبت مري]] |- | 13 ||[[شير محمد ٺوڙھا]] || 14 ||[[فقير نور ھوٿياڻي]] || 15 ||[[محمد حسين ھڱورو]] |- | 16 ||[[ڀاڻوٺ]] || 17 ||[[کنڊو]] || 18 ||[[فتح محمد شاھ اجناڻي]] |- | 19 || [[اجن شاھ]] || 20 || [[ڀٽ شاھ]] || 21 ||[[مخدوم جون لانڍيون]] |- | 22|| [[ڪي ڪي نظاماڻي]] || 23 ||[[شھمير راھو]] || 24 ||[[فقير آباد]] |- | 25|| [[سعيد آباد پراڻو]] || 26 ||[[ڀليڏنو ڪاڪا]] ||27 ||[[سڪندر آباد]] |- | 28|| [[زير پير]] ||29 || [[عبدالواحد ٻرڙو]] || 30 ||[[محمد رمضان انڙ]] |} ==تاريخ ۽ ثقافت== ضلعو مٽياري [[حيدرآباد ڊويزن]] جو حصو آهي، هي ضلعو 2005ع تي وجود ۾ آيو، ان کان اڳ هي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] جو حصو هو. 2017ع جي آدشماري موجب هن ضلعي جي آبادي 7 لک 69 هزار آهي. ضلعي ۾ 92 سيڪڙو ماڻهو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ چار سيڪڙو ماڻهو [[اردو]] ڳالهائين ٿا. [[فائل:Local Village Fair near the shrine of Sakhi Hashim Shah.jpg|thumb|left|upright=1 |سخي ھاشم شاھ جو ميلو : 4 مارچ 2013]] مٽياري ضلعي ۾ هيٺيون درگاهون مشهور آهن: * [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|درگاهه شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] [[فائل:Devotees at Bhit Shah.jpg|thumb|left|upright=0.8|ڀٽ شاھ درگاھ تي زيارت ڪندڙ]] * مخدوم نوح سرور هالائي سهروردي، هالا * پير جهنڊو، ويجهو سعيد آباد ==مٽياري ضلعي جون ديھون== مٽياري ضلعي ۾ 120 ديھون آھن. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[ضلعو]] !! [[تعلقو|تعلقا]]!! [[ديھ|ديهون]] |- !rowspan=3 {{rh}}|مٽياري !{{rh}}|[[مٽياري تعلقو|مٽياري]] | {| |- | *[[ديھ ٺوڙھا]] || *[[ديھ مٽياري]] || *[[ديھ ڪيٽي]] || *[[ديھ سپڪي]] || *[[ديھ سومرا]] || *[[ديھ تاجپور]] |- | *[[ديھ جھڪي]] || *[[ديھ پنھورڪي|ديھ پنھوارڪي]] || *[[ديھ شاھپور]] || *[[ديھ سوھيڪي]] || *[[ديھ پليجاڻي]] || *[[ديھ گڻنگ]] |- | *[[ديھ بائو ديرو]] || *[[ديھ پنو]] || *[[ديھ آرائين]] || *[[ديھ ڀورڪو]] || *[[ديھ جاکري جويا]] || *[[ديھ ٻارچاڻي]] |- | *[[ديھ جيندل ڪوٽ]] || *[[ديھ صاحب سمان|ديھ صاحب سمن]] || *[[ديھ ستر|ديھ ستار]] || *[[ديھ چارج 19]] || *[[ديھ ٻيلو جاکري]] || *[[ديھ پوراٺ]] |- | *[[ديھ ابڙيجاڻي]] || *[[ديھ بھريون|ديھ ٻھيريون]] || *[[ديھ کڏي|ديھ خودي]] || *[[ديھ سلطان پور]] || *[[ديھ مبارڪ واھ]] || *[[ديھ سعيد پور]] |- | *[[ڍنڍو|ديھ ڍنڍو]] || *[[ديھ ھڪڙا]] || *[[ديھ ڇارائو]] || *[[ديھ ڪوھيڪي]] || *[[ديھ ٿاڻو]] || *[[ديھ ويسرو]] |- | *[[ديھ ريڇل]] || *[[ديھ سيکاٽ]] || *[[ديھ سدري]] || *[[ديھ چارج 20]] || *[[ديھ سرڪل2 ]] |- | *[[ننڌيرو|ديھ ننڌيرو]] || *[[ديھ مري]] || *[[ديھ کورکاڻي]] || *[[ديھ اڏيرولال]] || *[[ديھ کيبراڻي]] || * [[ديھ ڀاڻوڪي]] |- | *[[ديھ لتيڻيون|ديھ لتيريون]] || *[[ديھ جاکري]] || || |} |- !{{rh}}|[[هالا تعلقو|هالا]] | {| |- | *[[ديھ جمال آباد]] || *[[ديھ ڀاڻوٺ]] || *[[ديھ ڪلري]] || *[[ديھ ويراتو]] || *[[ديھ پير بلاولي]] || *[[ديھ ڀنڀري]] |- | * [[ديھ تارا]] || *[[ديھ دبري]] || *[[ديھ ڪيريا]] || * [[ديھ ڪچو کاڻوٺ]] || *[[ديھ جھرڪي]] || * [[ديھ ڀنڍ]] |- | *[[ديھ ھالا نوان]] || *[[ديھ سانڌاڻ]] || *[[ديھ گھوگھاٽ]] || *[[ديھ غيب پير]] || *[[ديھ نرلي]] || *[[ديھ ڀٽ شاھ]] |- | *[[ديھ لکي سر ]] || *[[ديھ ھالا پراڻو]] || *[[ديھ خاڻوٺ]] || *[[ديھ ٻيلو خاڻوٺ]] || *[[ديھ ٻيلو شورڪي]] || *[[ديھ شيخاڻي]] |- | *[[ديھ نظاماڻي]] || *[[ديھ گھوٽاڻا]] || *[[ديھ ٻيلو مريد]] || *[[ديھ ڪوتڪائي]] || *[[ديھ کنڊو]] || *[[ديھ ڇر]] |- | *[[ديھ ٻاريري]] || * [[ديھ وساڻ]] || *[[ديھ ڳاھوٽ]] || *[[ديھ بنگلو]] || *[[ديھ نورل آباد]] || *[[ديھ ٻيلو دٻاڻو]] |- | *[[ديھ ڪچو ڪيٽي]] || *[[ديھ نور ڪيٽي]] || *[[ديھ ريشل]] || *[[ ديھ روجھاڻي]] |} |- !{{rh}}|[[سعيدآباد تعلقو|سعيدآباد]] | {| |- | * [[ديھ ختيرو]] || * [[ديھ گدا علي]] || * [[ديھ راھو]] || *[[ديھ ڏيٿڪي]] || *[[ديھ پنج مورو]] || *[[ديھ جمالي]] |- | *[[ديھ ڪاڪا]] || *[[ديھ اوڍياڻو]] || *[[ديھ پنگھورو جاگير]] || *[[ديھ شھمير راھو]] || *[[ديھ امين لاکو]] || *[[ديھ ٻيلو راڻو]] |- | *[[ديھ چتوري]] || *[[ديھ راھوڪي]] || *[[ديھ باويري]] || *[[ديھ زئر پير]] || *[[ديھ گيس]] || *[[ديھ چاچڙي]] |- | *[[ديھ اھانجو]] || *[[ديھ ڇپر خان]] || *[[ديھ لڙھ]] || *[[ديھ پنگھورو ريتي]] || *[[ديھ مناھي]] || *[[ديھ ڪنڙ]] |- | *[[ديھ سھراب پور]] || *[[ ديھ فتح پور]] || *[[ديھ دالو ڪيٽي]] || *[[ديھ سعيد آباد]] || * [[ديھ راڻو]] |} |} ==صحت== مٽیاري ضلعو 2021ع ۾ صحت جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان محدود طبي سهولتن وارو ضلعو هو. ''Health Profile of Sindh 2021'' موجب ضلعي ۾ ڪا به تدريسي، سول، وڏي يا خصوصي اسپتال موجود نه هئي، جڏهن ته رڳو ٻه تعلقه اسپتالون ۽ هڪ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتال ڪم ڪري رهيا هئا. انهن سرڪاري اسپتالن ۾ مجموعي طور 126 بسترا موجود هئا، جڏهن ته ٻين طبي ادارن وٽ 179 بسترا هئا. اهڙي طرح ضلعي ۾ ڪل 58 صحت جا ادارا ۽ 305 بسترا موجود هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> پرائمري صحت جي شعبي ۾ ضلعي اندر 23 سرڪاري ڊسپينسريون، هڪ ماءُ ۽ ٻار جي صحت جو مرڪز (MCHC) ۽ پنج ٽي.بي ڪلينڪون موجود هيون. ان کان علاوه ٻه ٽراما ايمرجنسي سينٽر قائم هئا، جڏهن ته ڪوڙهه جي ڪلينڪن، زچگي گهرن، يوناني شفاخانن، شهري صحت مرڪزن ۽ شهري صحت يونٽن جهڙيون سهولتون موجود نه هيون. ضلعي ۾ 20 بنيادي صحت يونٽ (BHUs) ۽ 4 ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHCs) پڻ قائم هئا، جن وٽ گڏيل طور 71 بسترا موجود هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> طبي عملي جي لحاظ کان ضلعي ۾ 210 ڊاڪٽر/GMO، 11 نرسون، 28 دائيون، 45 ميڊيڪل ٽيڪنيشن، 26 ڊسپينسر ۽ 8 ڏندن جا ڊاڪٽر خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا. انگن اکرن موجب هر ڊاڪٽر تي لڳ ڀڳ 3,859 ماڻهو، هر نرس تي 76,820 ماڻهو ۽ هر بستري تي 2,771 ماڻهن جو بار پوندو هو، جيڪو ضلعي ۾ صحت جي سهولتن جي محدود دستيابي کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-weight:bold;" | '''مٽیاري ضلعي جون اهم صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اشاريہ ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد |- | تعلقه اسپتالون | 2 |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 1 |- | ڪل اسپتالون ۽ طبي ادارا | 58 |- | ڪل بسترا | 305 |- | ڊسپينسريون | 23 |- | MCHC مرڪز | 1 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 5 |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 2 |- | بنيادي صحت يونٽ (BHUs) | 20 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHCs) | 4 |- | ڊاڪٽر / GMO | 210 |- | نرسون | 11 |- | هر ڊاڪٽر تي آبادي | 3,859 |- | هر بستري تي آبادي | 2,771 |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا]] {{coord|25|36|00|N|68|26|24|E|type:adm2nd_source:itwiki|display=title}} 4dq9flns7ixopukzhs420b98hoarrqc 384743 384741 2026-06-13T02:23:10Z Intisar Ali 8681 384743 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مٽياري | official_name = ضلعه مٽياري | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Matiari_District.jpg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption =مٽياري ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|25|45|N|68|30|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبا]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_name2 = | established_title = قيام | established_date = 2005 | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[مٽياري]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1417 | population_total = 769,349 | population_as_of = 2017 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archivedate=2017-08-29|df=}}</ref> | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = مکيہ ٻوليون | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 3 | website = http://www.matiari.net/ | demographics1_info1 = }} '''مٽياري ضلعو''' ({{lang-en|Matiari District}})، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جو هڪ [[ضلعو]] آهي، جنهن کي 2005ع ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] کان الڳ ڪري ضلعو ٺاهيو ويو. ضلعي جو صدرمقام [[مٽياري]] شهر آهي. هن ضلعي ۾ ٽي [[تعلقو|تعلقا]] آهن.<ref>[http://archives.dawn.com/weekly/herald/herald82.htm District Profile: Upper Sindh - Matiari]</ref> جن جا نالا [[مٽياري تعلقو]]، [[ھالا تعلقو]] ۽ [[نيوسعيدآباد|نيو سعيد آباد تعلقو]] آھن. ھن ضلعي جي يونين ڪائونسلن جو تعداد 30 آھي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://mis.rspn.org/SUCCESS/PSC/Index |accessdate=2020-01-05 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225094135/http://mis.rspn.org/success/psc/index |dead-url=yes }}</ref>. نيشنل ھاء وي ايم 5 ھن ضلعي وچان گذري ٿو. ھن ضلعي جي اندر مشھور صوفي بزرگن جون مزارون آھن.جن ۾ سنڌي ٻوليءَ جو عظيم شاعر شاھ عبداللطيف ڀٽائي، مخدوم نوح شامل آهن. شيخ اياز ۽ علامہ عمر دائود پوٽو پڻ ھن ضلعي اندر ڀٽ شاھ ۾ دفن ٿيل آھن. ضلعي جي اولھ واري پاسي کان سنڌو درياھ گُذري ٿو.مشھور حيدرآباد ريڊيو اسٽيشن بہ ھن ضلعي ۾ واقع آهي. [[File:Pakistan - Sindh - Matiari.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ مٽياري ضلعي جو مقام]] ==مٽياري ضلعي جا تعلقا== ضلعي مٽياري ۾ ٽي [[تعلقو|تعلقا]] آهن: * [[مٽياري تعلقو]] * [[هالا تعلقو]] * [[سعيدآباد تعلقو]] ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''مٽياري ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name=" پوليٽيڪو">[ https://www.politicpk.com/matiari-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d9%85%d9%b9%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421194734/https://www.politicpk.com/matiari-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d9%85%d9%b9%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ |date=2019-04-21 }}] مٽياري، پوليٽيڪو.ڪام</ref>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[مٽياري]] || 2 ||[[جيئندل ڪوٽ]] ||3 ||[[شاھ عالم شاھ جي وسي]] |- | 4 ||[[شاھپور، مٽياري|شاھپور]] ([[عارف کٽياڻ]]) || 5 ||[[تاجپور]] || 6 ||[[بائو خان پٺاڻ]] |- | 7|| [[پليجاڻي]] || 8 ||[[اڏيرو لال اسٽيشن]] || 9 ||[[بائو ديرو]] |- | 10 ||[[سيکاٽ]] || 11 ||[[اڏيرو لال وليج]] || 12 || [[نوبت مري]] |- | 13 ||[[شير محمد ٺوڙھا]] || 14 ||[[فقير نور ھوٿياڻي]] || 15 ||[[محمد حسين ھڱورو]] |- | 16 ||[[ڀاڻوٺ]] || 17 ||[[کنڊو]] || 18 ||[[فتح محمد شاھ اجناڻي]] |- | 19 || [[اجن شاھ]] || 20 || [[ڀٽ شاھ]] || 21 ||[[مخدوم جون لانڍيون]] |- | 22|| [[ڪي ڪي نظاماڻي]] || 23 ||[[شھمير راھو]] || 24 ||[[فقير آباد]] |- | 25|| [[سعيد آباد پراڻو]] || 26 ||[[ڀليڏنو ڪاڪا]] ||27 ||[[سڪندر آباد]] |- | 28|| [[زير پير]] ||29 || [[عبدالواحد ٻرڙو]] || 30 ||[[محمد رمضان انڙ]] |} ==تاريخ ۽ ثقافت== ضلعو مٽياري [[حيدرآباد ڊويزن]] جو حصو آهي، هي ضلعو 2005ع تي وجود ۾ آيو، ان کان اڳ هي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] جو حصو هو. 2017ع جي آدشماري موجب هن ضلعي جي آبادي 7 لک 69 هزار آهي. ضلعي ۾ 92 سيڪڙو ماڻهو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ چار سيڪڙو ماڻهو [[اردو]] ڳالهائين ٿا. [[فائل:Local Village Fair near the shrine of Sakhi Hashim Shah.jpg|thumb|left|upright=1 |سخي ھاشم شاھ جو ميلو : 4 مارچ 2013]] مٽياري ضلعي ۾ هيٺيون درگاهون مشهور آهن: * [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|درگاهه شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] [[فائل:Devotees at Bhit Shah.jpg|thumb|left|upright=0.8|ڀٽ شاھ درگاھ تي زيارت ڪندڙ]] * مخدوم نوح سرور هالائي سهروردي، هالا * پير جهنڊو، ويجهو سعيد آباد ==مٽياري ضلعي جون ديھون== مٽياري ضلعي ۾ 120 ديھون آھن. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[ضلعو]] !! [[تعلقو|تعلقا]]!! [[ديھ|ديهون]] |- !rowspan=3 {{rh}}|مٽياري !{{rh}}|[[مٽياري تعلقو|مٽياري]] | {| |- | *[[ديھ ٺوڙھا]] || *[[ديھ مٽياري]] || *[[ديھ ڪيٽي]] || *[[ديھ سپڪي]] || *[[ديھ سومرا]] || *[[ديھ تاجپور]] |- | *[[ديھ جھڪي]] || *[[ديھ پنھورڪي|ديھ پنھوارڪي]] || *[[ديھ شاھپور]] || *[[ديھ سوھيڪي]] || *[[ديھ پليجاڻي]] || *[[ديھ گڻنگ]] |- | *[[ديھ بائو ديرو]] || *[[ديھ پنو]] || *[[ديھ آرائين]] || *[[ديھ ڀورڪو]] || *[[ديھ جاکري جويا]] || *[[ديھ ٻارچاڻي]] |- | *[[ديھ جيندل ڪوٽ]] || *[[ديھ صاحب سمان|ديھ صاحب سمن]] || *[[ديھ ستر|ديھ ستار]] || *[[ديھ چارج 19]] || *[[ديھ ٻيلو جاکري]] || *[[ديھ پوراٺ]] |- | *[[ديھ ابڙيجاڻي]] || *[[ديھ بھريون|ديھ ٻھيريون]] || *[[ديھ کڏي|ديھ خودي]] || *[[ديھ سلطان پور]] || *[[ديھ مبارڪ واھ]] || *[[ديھ سعيد پور]] |- | *[[ڍنڍو|ديھ ڍنڍو]] || *[[ديھ ھڪڙا]] || *[[ديھ ڇارائو]] || *[[ديھ ڪوھيڪي]] || *[[ديھ ٿاڻو]] || *[[ديھ ويسرو]] |- | *[[ديھ ريڇل]] || *[[ديھ سيکاٽ]] || *[[ديھ سدري]] || *[[ديھ چارج 20]] || *[[ديھ سرڪل2 ]] |- | *[[ننڌيرو|ديھ ننڌيرو]] || *[[ديھ مري]] || *[[ديھ کورکاڻي]] || *[[ديھ اڏيرولال]] || *[[ديھ کيبراڻي]] || * [[ديھ ڀاڻوڪي]] |- | *[[ديھ لتيڻيون|ديھ لتيريون]] || *[[ديھ جاکري]] || || |} |- !{{rh}}|[[هالا تعلقو|هالا]] | {| |- | *[[ديھ جمال آباد]] || *[[ديھ ڀاڻوٺ]] || *[[ديھ ڪلري]] || *[[ديھ ويراتو]] || *[[ديھ پير بلاولي]] || *[[ديھ ڀنڀري]] |- | * [[ديھ تارا]] || *[[ديھ دبري]] || *[[ديھ ڪيريا]] || * [[ديھ ڪچو کاڻوٺ]] || *[[ديھ جھرڪي]] || * [[ديھ ڀنڍ]] |- | *[[ديھ ھالا نوان]] || *[[ديھ سانڌاڻ]] || *[[ديھ گھوگھاٽ]] || *[[ديھ غيب پير]] || *[[ديھ نرلي]] || *[[ديھ ڀٽ شاھ]] |- | *[[ديھ لکي سر ]] || *[[ديھ ھالا پراڻو]] || *[[ديھ خاڻوٺ]] || *[[ديھ ٻيلو خاڻوٺ]] || *[[ديھ ٻيلو شورڪي]] || *[[ديھ شيخاڻي]] |- | *[[ديھ نظاماڻي]] || *[[ديھ گھوٽاڻا]] || *[[ديھ ٻيلو مريد]] || *[[ديھ ڪوتڪائي]] || *[[ديھ کنڊو]] || *[[ديھ ڇر]] |- | *[[ديھ ٻاريري]] || * [[ديھ وساڻ]] || *[[ديھ ڳاھوٽ]] || *[[ديھ بنگلو]] || *[[ديھ نورل آباد]] || *[[ديھ ٻيلو دٻاڻو]] |- | *[[ديھ ڪچو ڪيٽي]] || *[[ديھ نور ڪيٽي]] || *[[ديھ ريشل]] || *[[ ديھ روجھاڻي]] |} |- !{{rh}}|[[سعيدآباد تعلقو|سعيدآباد]] | {| |- | * [[ديھ ختيرو]] || * [[ديھ گدا علي]] || * [[ديھ راھو]] || *[[ديھ ڏيٿڪي]] || *[[ديھ پنج مورو]] || *[[ديھ جمالي]] |- | *[[ديھ ڪاڪا]] || *[[ديھ اوڍياڻو]] || *[[ديھ پنگھورو جاگير]] || *[[ديھ شھمير راھو]] || *[[ديھ امين لاکو]] || *[[ديھ ٻيلو راڻو]] |- | *[[ديھ چتوري]] || *[[ديھ راھوڪي]] || *[[ديھ باويري]] || *[[ديھ زئر پير]] || *[[ديھ گيس]] || *[[ديھ چاچڙي]] |- | *[[ديھ اھانجو]] || *[[ديھ ڇپر خان]] || *[[ديھ لڙھ]] || *[[ديھ پنگھورو ريتي]] || *[[ديھ مناھي]] || *[[ديھ ڪنڙ]] |- | *[[ديھ سھراب پور]] || *[[ ديھ فتح پور]] || *[[ديھ دالو ڪيٽي]] || *[[ديھ سعيد آباد]] || * [[ديھ راڻو]] |} |} ==صحت== مٽیاري ضلعو 2021ع ۾ صحت جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان محدود طبي سهولتن وارو ضلعو هو. ''Health Profile of Sindh 2021'' موجب ضلعي ۾ ڪا به تدريسي، سول، وڏي يا خصوصي اسپتال موجود نه هئي، جڏهن ته رڳو ٻه تعلقه اسپتالون ۽ هڪ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتال ڪم ڪري رهيا هئا. انهن سرڪاري اسپتالن ۾ مجموعي طور 126 بسترا موجود هئا، جڏهن ته ٻين طبي ادارن وٽ 179 بسترا هئا. اهڙي طرح ضلعي ۾ ڪل 58 صحت جا ادارا ۽ 305 بسترا موجود هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> پرائمري صحت جي شعبي ۾ ضلعي اندر 23 سرڪاري ڊسپينسريون، هڪ ماءُ ۽ ٻار جي صحت جو مرڪز (MCHC) ۽ پنج ٽي.بي ڪلينڪون موجود هيون. ان کان علاوه ٻه ٽراما ايمرجنسي سينٽر قائم هئا، جڏهن ته ڪوڙهه جي ڪلينڪن، زچگي گهرن، يوناني شفاخانن، شهري صحت مرڪزن ۽ شهري صحت يونٽن جهڙيون سهولتون موجود نه هيون. ضلعي ۾ 20 بنيادي صحت يونٽ (BHUs) ۽ 4 ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHCs) پڻ قائم هئا، جن وٽ گڏيل طور 71 بسترا موجود هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> طبي عملي جي لحاظ کان ضلعي ۾ 210 ڊاڪٽر/GMO، 11 نرسون، 28 دائيون، 45 ميڊيڪل ٽيڪنيشن، 26 ڊسپينسر ۽ 8 ڏندن جا ڊاڪٽر خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا. انگن اکرن موجب هر ڊاڪٽر تي لڳ ڀڳ 3,859 ماڻهو، هر نرس تي 76,820 ماڻهو ۽ هر بستري تي 2,771 ماڻهن جو بار پوندو هو، جيڪو ضلعي ۾ صحت جي سهولتن جي محدود دستيابي کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-weight:bold;" | '''مٽیاري ضلعي جون اهم صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اشاريہ ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد |- | تعلقه اسپتالون | 2 |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 1 |- | ڪل اسپتالون ۽ خانگي طبي ادارا | 58 |- | ڪل بسترا | 305 |- | ڊسپينسريون | 23 |- | MCHC مرڪز | 1 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 5 |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 2 |- | بنيادي صحت يونٽ (BHUs) | 20 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHCs) | 4 |- | ڊاڪٽر / GMO | 210 |- | نرسون | 11 |- | هر ڊاڪٽر تي آبادي | 3,859 |- | هر بستري تي آبادي | 2,771 |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا]] {{coord|25|36|00|N|68|26|24|E|type:adm2nd_source:itwiki|display=title}} 5t2vvtu26o8q316rlm6bwnpzrklao7f 384745 384743 2026-06-13T02:26:33Z Intisar Ali 8681 /* مٽياري ضلعي جون ديھون */ 384745 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مٽياري | official_name = ضلعه مٽياري | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Matiari_District.jpg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption =مٽياري ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|25|45|N|68|30|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبا]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_name2 = | established_title = قيام | established_date = 2005 | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[مٽياري]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1417 | population_total = 769,349 | population_as_of = 2017 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archivedate=2017-08-29|df=}}</ref> | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = مکيہ ٻوليون | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 3 | website = http://www.matiari.net/ | demographics1_info1 = }} '''مٽياري ضلعو''' ({{lang-en|Matiari District}})، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جو هڪ [[ضلعو]] آهي، جنهن کي 2005ع ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] کان الڳ ڪري ضلعو ٺاهيو ويو. ضلعي جو صدرمقام [[مٽياري]] شهر آهي. هن ضلعي ۾ ٽي [[تعلقو|تعلقا]] آهن.<ref>[http://archives.dawn.com/weekly/herald/herald82.htm District Profile: Upper Sindh - Matiari]</ref> جن جا نالا [[مٽياري تعلقو]]، [[ھالا تعلقو]] ۽ [[نيوسعيدآباد|نيو سعيد آباد تعلقو]] آھن. ھن ضلعي جي يونين ڪائونسلن جو تعداد 30 آھي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://mis.rspn.org/SUCCESS/PSC/Index |accessdate=2020-01-05 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225094135/http://mis.rspn.org/success/psc/index |dead-url=yes }}</ref>. نيشنل ھاء وي ايم 5 ھن ضلعي وچان گذري ٿو. ھن ضلعي جي اندر مشھور صوفي بزرگن جون مزارون آھن.جن ۾ سنڌي ٻوليءَ جو عظيم شاعر شاھ عبداللطيف ڀٽائي، مخدوم نوح شامل آهن. شيخ اياز ۽ علامہ عمر دائود پوٽو پڻ ھن ضلعي اندر ڀٽ شاھ ۾ دفن ٿيل آھن. ضلعي جي اولھ واري پاسي کان سنڌو درياھ گُذري ٿو.مشھور حيدرآباد ريڊيو اسٽيشن بہ ھن ضلعي ۾ واقع آهي. [[File:Pakistan - Sindh - Matiari.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ مٽياري ضلعي جو مقام]] ==مٽياري ضلعي جا تعلقا== ضلعي مٽياري ۾ ٽي [[تعلقو|تعلقا]] آهن: * [[مٽياري تعلقو]] * [[هالا تعلقو]] * [[سعيدآباد تعلقو]] ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''مٽياري ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name=" پوليٽيڪو">[ https://www.politicpk.com/matiari-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d9%85%d9%b9%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421194734/https://www.politicpk.com/matiari-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d9%85%d9%b9%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ |date=2019-04-21 }}] مٽياري، پوليٽيڪو.ڪام</ref>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[مٽياري]] || 2 ||[[جيئندل ڪوٽ]] ||3 ||[[شاھ عالم شاھ جي وسي]] |- | 4 ||[[شاھپور، مٽياري|شاھپور]] ([[عارف کٽياڻ]]) || 5 ||[[تاجپور]] || 6 ||[[بائو خان پٺاڻ]] |- | 7|| [[پليجاڻي]] || 8 ||[[اڏيرو لال اسٽيشن]] || 9 ||[[بائو ديرو]] |- | 10 ||[[سيکاٽ]] || 11 ||[[اڏيرو لال وليج]] || 12 || [[نوبت مري]] |- | 13 ||[[شير محمد ٺوڙھا]] || 14 ||[[فقير نور ھوٿياڻي]] || 15 ||[[محمد حسين ھڱورو]] |- | 16 ||[[ڀاڻوٺ]] || 17 ||[[کنڊو]] || 18 ||[[فتح محمد شاھ اجناڻي]] |- | 19 || [[اجن شاھ]] || 20 || [[ڀٽ شاھ]] || 21 ||[[مخدوم جون لانڍيون]] |- | 22|| [[ڪي ڪي نظاماڻي]] || 23 ||[[شھمير راھو]] || 24 ||[[فقير آباد]] |- | 25|| [[سعيد آباد پراڻو]] || 26 ||[[ڀليڏنو ڪاڪا]] ||27 ||[[سڪندر آباد]] |- | 28|| [[زير پير]] ||29 || [[عبدالواحد ٻرڙو]] || 30 ||[[محمد رمضان انڙ]] |} ==تاريخ ۽ ثقافت== ضلعو مٽياري [[حيدرآباد ڊويزن]] جو حصو آهي، هي ضلعو 2005ع تي وجود ۾ آيو، ان کان اڳ هي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] جو حصو هو. 2017ع جي آدشماري موجب هن ضلعي جي آبادي 7 لک 69 هزار آهي. ضلعي ۾ 92 سيڪڙو ماڻهو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ چار سيڪڙو ماڻهو [[اردو]] ڳالهائين ٿا. [[فائل:Local Village Fair near the shrine of Sakhi Hashim Shah.jpg|thumb|left|upright=1 |سخي ھاشم شاھ جو ميلو : 4 مارچ 2013]] مٽياري ضلعي ۾ هيٺيون درگاهون مشهور آهن: * [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|درگاهه شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] [[فائل:Devotees at Bhit Shah.jpg|thumb|left|upright=0.8|ڀٽ شاھ درگاھ تي زيارت ڪندڙ]] * مخدوم نوح سرور هالائي سهروردي، هالا * پير جهنڊو، ويجهو سعيد آباد ==مٽياري ضلعي جون ديھون== مٽياري ضلعي ۾ 120 ديھون آھن. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; text-align:right; border:2px solid #0D47A1;" |+ style="background:#0D47A1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''مٽياري ضلعي جون ديهون (ڪل: 120)''' |- ! style="background:#90CAF9;" | تعلقو ! style="background:#90CAF9;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#90CAF9;" | ديهون |- | style="background:#E3F2FD; font-weight:bold;" | [[مٽياري تعلقو]] | 47 | <div style="column-count:3; column-gap:2em;"> [[ديھ ٺوڙھا]]، [[ديھ مٽياري]]، [[ديھ ڪيٽي]]، [[ديھ سپڪي]]، [[ديھ سومرا]]، [[ديھ تاجپور]]، [[ديھ جھڪي]]، [[ديھ پنھورڪي|ديھ پنھوارڪي]]، [[ديھ شاھپور]]، [[ديھ سوھيڪي]]، [[ديھ پليجاڻي]]، [[ديھ گڻنگ]]، [[ديھ بائو ديرو]]، [[ديھ پنو]]، [[ديھ آرائين]]، [[ديھ ڀورڪو]]، [[ديھ جاکري جويا]]، [[ديھ ٻارچاڻي]]، [[ديھ جيندل ڪوٽ]]، [[ديھ صاحب سمان|ديھ صاحب سمن]]، [[ديھ ستر|ديھ ستار]]، [[ديھ چارج 19]]، [[ديھ ٻيلو جاکري]]، [[ديھ پوراٺ]]، [[ديھ ابڙيجاڻي]]، [[ديھ بھريون|ديھ ٻھيريون]]، [[ديھ کڏي|ديھ خودي]]، [[ديھ سلطان پور]]، [[ديھ مبارڪ واھ]]، [[ديھ سعيد پور]]، [[ڍنڍو|ديھ ڍنڍو]]، [[ديھ ھڪڙا]]، [[ديھ ڇارائو]]، [[ديھ ڪوھيڪي]]، [[ديھ ٿاڻو]]، [[ديھ ويسرو]]، [[ديھ ريڇل]]، [[ديھ سيکاٽ]]، [[ديھ سدري]]، [[ديھ چارج 20]]، [[ديھ سرڪل2]]، [[ننڌيرو|ديھ ننڌيرو]]، [[ديھ مري]]، [[ديھ کورکاڻي]]، [[ديھ اڏيرولال]]، [[ديھ کيبراڻي]]، [[ديھ ڀاڻوڪي]]، [[ديھ لتيڻيون|ديھ لتيريون]]، [[ديھ جاکري]] </div> |- | style="background:#E8F5E9; font-weight:bold;" | [[هالا تعلقو]] | 40 | <div style="column-count:3; column-gap:2em;"> [[ديھ جمال آباد]]، [[ديھ ڀاڻوٺ]]، [[ديھ ڪلري]]، [[ديھ ويراتو]]، [[ديھ پير بلاولي]]، [[ديھ ڀنڀري]]، [[ديھ تارا]]، [[ديھ دبري]]، [[ديھ ڪيريا]]، [[ديھ ڪچو کاڻوٺ]]، [[ديھ جھرڪي]]، [[ديھ ڀنڍ]]، [[ديھ ھالا نوان]]، [[ديھ سانڌاڻ]]، [[ديھ گھوگھاٽ]]، [[ديھ غيب پير]]، [[ديھ نرلي]]، [[ديھ ڀٽ شاھ]]، [[ديھ لکي سر]]، [[ديھ ھالا پراڻو]]، [[ديھ خاڻوٺ]]، [[ديھ ٻيلو خاڻوٺ]]، [[ديھ ٻيلو شورڪي]]، [[ديھ شيخاڻي]]، [[ديھ نظاماڻي]]، [[ديھ گھوٽاڻا]]، [[ديھ ٻيلو مريد]]، [[ديھ ڪوتڪائي]]، [[ديھ کنڊو]]، [[ديھ ڇر]]، [[ديھ ٻاريري]]، [[ديھ وساڻ]]، [[ديھ ڳاھوٽ]]، [[ديھ بنگلو]]، [[ديھ نورل آباد]]، [[ديھ ٻيلو دٻاڻو]]، [[ديھ ڪچو ڪيٽي]]، [[ديھ نور ڪيٽي]]، [[ديھ ريشل]]، [[ديھ روجھاڻي]] </div> |- | style="background:#FFF3E0; font-weight:bold;" | [[سعيدآباد تعلقو]] | 33 | <div style="column-count:3; column-gap:2em;"> [[ديھ ختيرو]]، [[ديھ گدا علي]]، [[ديھ راھو]]، [[ديھ ڏيٿڪي]]، [[ديھ پنج مورو]]، [[ديھ جمالي]]، [[ديھ ڪاڪا]]، [[ديھ اوڍياڻو]]، [[ديھ پنگھورو جاگير]]، [[ديھ شھمير راھو]]، [[ديھ امين لاکو]]، [[ديھ ٻيلو راڻو]]، [[ديھ چتوري]]، [[ديھ راھوڪي]]، [[ديھ باويري]]، [[ديھ زئر پير]]، [[ديھ گيس]]، [[ديھ چاچڙي]]، [[ديھ اھانجو]]، [[ديھ ڇپر خان]]، [[ديھ لڙھ]]، [[ديھ پنگھورو ريتي]]، [[ديھ مناھي]]، [[ديھ ڪنڙ]]، [[ديھ سھراب پور]]، [[ديھ فتح پور]]، [[ديھ دالو ڪيٽي]]، [[ديھ سعيد آباد]]، [[ديھ راڻو]] </div> |- ! style="background:#0D47A1; color:white;" | ڪل ! style="background:#0D47A1; color:white;" | 120 ! style="background:#0D47A1; color:white;" | 3 تعلقا |} ==صحت== مٽیاري ضلعو 2021ع ۾ صحت جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان محدود طبي سهولتن وارو ضلعو هو. ''Health Profile of Sindh 2021'' موجب ضلعي ۾ ڪا به تدريسي، سول، وڏي يا خصوصي اسپتال موجود نه هئي، جڏهن ته رڳو ٻه تعلقه اسپتالون ۽ هڪ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتال ڪم ڪري رهيا هئا. انهن سرڪاري اسپتالن ۾ مجموعي طور 126 بسترا موجود هئا، جڏهن ته ٻين طبي ادارن وٽ 179 بسترا هئا. اهڙي طرح ضلعي ۾ ڪل 58 صحت جا ادارا ۽ 305 بسترا موجود هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> پرائمري صحت جي شعبي ۾ ضلعي اندر 23 سرڪاري ڊسپينسريون، هڪ ماءُ ۽ ٻار جي صحت جو مرڪز (MCHC) ۽ پنج ٽي.بي ڪلينڪون موجود هيون. ان کان علاوه ٻه ٽراما ايمرجنسي سينٽر قائم هئا، جڏهن ته ڪوڙهه جي ڪلينڪن، زچگي گهرن، يوناني شفاخانن، شهري صحت مرڪزن ۽ شهري صحت يونٽن جهڙيون سهولتون موجود نه هيون. ضلعي ۾ 20 بنيادي صحت يونٽ (BHUs) ۽ 4 ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHCs) پڻ قائم هئا، جن وٽ گڏيل طور 71 بسترا موجود هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> طبي عملي جي لحاظ کان ضلعي ۾ 210 ڊاڪٽر/GMO، 11 نرسون، 28 دائيون، 45 ميڊيڪل ٽيڪنيشن، 26 ڊسپينسر ۽ 8 ڏندن جا ڊاڪٽر خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا. انگن اکرن موجب هر ڊاڪٽر تي لڳ ڀڳ 3,859 ماڻهو، هر نرس تي 76,820 ماڻهو ۽ هر بستري تي 2,771 ماڻهن جو بار پوندو هو، جيڪو ضلعي ۾ صحت جي سهولتن جي محدود دستيابي کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-weight:bold;" | '''مٽیاري ضلعي جون اهم صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اشاريہ ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد |- | تعلقه اسپتالون | 2 |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 1 |- | ڪل اسپتالون ۽ خانگي طبي ادارا | 58 |- | ڪل بسترا | 305 |- | ڊسپينسريون | 23 |- | MCHC مرڪز | 1 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 5 |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 2 |- | بنيادي صحت يونٽ (BHUs) | 20 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHCs) | 4 |- | ڊاڪٽر / GMO | 210 |- | نرسون | 11 |- | هر ڊاڪٽر تي آبادي | 3,859 |- | هر بستري تي آبادي | 2,771 |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا]] {{coord|25|36|00|N|68|26|24|E|type:adm2nd_source:itwiki|display=title}} cx2m4il58994aqttrxxy7ldukpcpigo 0 9588 384612 369677 2026-06-12T22:41:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 384612 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==سکر ضلعي جا تعلقا== # [[سکر شھر تعلقو]] # [[نئون سکر تعلقو]] # [[پنو عاقل تعلقو]] # [[روهڙي تعلقو]] # [[صالح پٽ تعلقو]] == يونين ڪاميٽيون== {| class="wikitable" |+ '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}] سکر، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاميٽي ! # ! يونين ڪاميٽي !# !يونين ڪاميٽي |- | 1 ||[[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] || 2 ||[[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] ||3 ||[[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 ||[[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] || 5 ||[[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] || 6 ||[[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7|| [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] || 8 ||[[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] || 9 ||[[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 ||[[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] || 11 ||[[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] || 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 ||[[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] || 14 ||[[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] || 15 ||[[پراڻو سکر]] |- | 16 ||[[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] || 17 ||[[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] || 18 ||[[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] || 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] || 21 ||[[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22||[[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] || 23 ||[[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] || 24 ||[[بچل شاھ، سکر]] |- | 25|| [[سعيد آباد، سکر]] || 26 ||[[درگاھ بادل فقير سکر]] ||- ||- |} ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name = " پوليٽيڪو "/>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[گھمرا]] || 2 ||[[تماچاڻي]] ||3 ||[[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 ||[[علي واھڻ]] || 5 ||[[پنھور، سکر|پنھور]] || 6 ||[[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7|| [[ڍانڍي]] || 8 ||[[سنگراڙ]] || 9 ||[[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 ||[[اروڙ]] || 11 ||[[اڪبر پور]] || 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 ||[[واھا ٻرڙا]] || 14 ||[[روشن آباد]] || 15 ||[[پاٽڻي]] |- | 16 ||[[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] || 17 ||[[سانگي، سکر|سانگي]] || 18 ||[[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] || 20 || [[ساڌوجا]] || 21 ||[[نندا پور]] |- | 22||[[دادلوئي]] || 23 ||[[مولا علي، سکر|مولا علي]] || 24 ||[[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25|| [[مبارڪپور]] || 26 ||[[روپھار]] ||27 ||[[جوناس]] |- | 28|| [[نرچ]] ||29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] || 30 ||[[بائجي شريف]] |- | 31|| [[پنو غلام علي]] || 32 || [[بولا، سکر|بولا]] || 33 ||[[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 ||[[واس]] || 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] || 36 ||[[کبڙي ڀٽ]] |- | 37||[[ترائي، سکر|ترائي]] ||- ||- || -||- |} == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] 8fyefdytpg870lzpvdqvof62u2g3p5g 384613 384612 2026-06-12T22:44:04Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاستون */ 384613 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} == يونين ڪاميٽيون== {| class="wikitable" |+ '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}] سکر، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاميٽي ! # ! يونين ڪاميٽي !# !يونين ڪاميٽي |- | 1 ||[[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] || 2 ||[[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] ||3 ||[[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 ||[[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] || 5 ||[[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] || 6 ||[[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7|| [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] || 8 ||[[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] || 9 ||[[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 ||[[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] || 11 ||[[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] || 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 ||[[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] || 14 ||[[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] || 15 ||[[پراڻو سکر]] |- | 16 ||[[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] || 17 ||[[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] || 18 ||[[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] || 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] || 21 ||[[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22||[[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] || 23 ||[[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] || 24 ||[[بچل شاھ، سکر]] |- | 25|| [[سعيد آباد، سکر]] || 26 ||[[درگاھ بادل فقير سکر]] ||- ||- |} ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name = " پوليٽيڪو "/>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[گھمرا]] || 2 ||[[تماچاڻي]] ||3 ||[[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 ||[[علي واھڻ]] || 5 ||[[پنھور، سکر|پنھور]] || 6 ||[[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7|| [[ڍانڍي]] || 8 ||[[سنگراڙ]] || 9 ||[[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 ||[[اروڙ]] || 11 ||[[اڪبر پور]] || 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 ||[[واھا ٻرڙا]] || 14 ||[[روشن آباد]] || 15 ||[[پاٽڻي]] |- | 16 ||[[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] || 17 ||[[سانگي، سکر|سانگي]] || 18 ||[[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] || 20 || [[ساڌوجا]] || 21 ||[[نندا پور]] |- | 22||[[دادلوئي]] || 23 ||[[مولا علي، سکر|مولا علي]] || 24 ||[[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25|| [[مبارڪپور]] || 26 ||[[روپھار]] ||27 ||[[جوناس]] |- | 28|| [[نرچ]] ||29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] || 30 ||[[بائجي شريف]] |- | 31|| [[پنو غلام علي]] || 32 || [[بولا، سکر|بولا]] || 33 ||[[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 ||[[واس]] || 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] || 36 ||[[کبڙي ڀٽ]] |- | 37||[[ترائي، سکر|ترائي]] ||- ||- || -||- |} == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] gyqdlhns6gc0ev3gi72kbvw5rwmdb07 384615 384613 2026-06-12T22:45:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 384615 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} == يونين ڪاميٽيون== {| class="wikitable" |+ '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}] سکر، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاميٽي ! # ! يونين ڪاميٽي !# !يونين ڪاميٽي |- | 1 ||[[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] || 2 ||[[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] ||3 ||[[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 ||[[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] || 5 ||[[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] || 6 ||[[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7|| [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] || 8 ||[[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] || 9 ||[[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 ||[[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] || 11 ||[[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] || 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 ||[[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] || 14 ||[[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] || 15 ||[[پراڻو سکر]] |- | 16 ||[[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] || 17 ||[[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] || 18 ||[[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] || 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] || 21 ||[[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22||[[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] || 23 ||[[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] || 24 ||[[بچل شاھ، سکر]] |- | 25|| [[سعيد آباد، سکر]] || 26 ||[[درگاھ بادل فقير سکر]] ||- ||- |} ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name = " پوليٽيڪو "/>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[گھمرا]] || 2 ||[[تماچاڻي]] ||3 ||[[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 ||[[علي واھڻ]] || 5 ||[[پنھور، سکر|پنھور]] || 6 ||[[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7|| [[ڍانڍي]] || 8 ||[[سنگراڙ]] || 9 ||[[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 ||[[اروڙ]] || 11 ||[[اڪبر پور]] || 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 ||[[واھا ٻرڙا]] || 14 ||[[روشن آباد]] || 15 ||[[پاٽڻي]] |- | 16 ||[[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] || 17 ||[[سانگي، سکر|سانگي]] || 18 ||[[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] || 20 || [[ساڌوجا]] || 21 ||[[نندا پور]] |- | 22||[[دادلوئي]] || 23 ||[[مولا علي، سکر|مولا علي]] || 24 ||[[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25|| [[مبارڪپور]] || 26 ||[[روپھار]] ||27 ||[[جوناس]] |- | 28|| [[نرچ]] ||29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] || 30 ||[[بائجي شريف]] |- | 31|| [[پنو غلام علي]] || 32 || [[بولا، سکر|بولا]] || 33 ||[[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 ||[[واس]] || 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] || 36 ||[[کبڙي ڀٽ]] |- | 37||[[ترائي، سکر|ترائي]] ||- ||- || -||- |} == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] pkxwe00n8un77dxlnmobq2u2j167twy 384618 384615 2026-06-12T22:46:51Z Intisar Ali 8681 /* يونين ڪاؤنسلون */ 384618 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} == يونين ڪاميٽيون== {| class="wikitable" |+ '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}] سکر، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاميٽي ! # ! يونين ڪاميٽي !# !يونين ڪاميٽي |- | 1 ||[[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] || 2 ||[[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] ||3 ||[[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 ||[[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] || 5 ||[[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] || 6 ||[[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7|| [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] || 8 ||[[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] || 9 ||[[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 ||[[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] || 11 ||[[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] || 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 ||[[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] || 14 ||[[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] || 15 ||[[پراڻو سکر]] |- | 16 ||[[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] || 17 ||[[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] || 18 ||[[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] || 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] || 21 ||[[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22||[[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] || 23 ||[[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] || 24 ||[[بچل شاھ، سکر]] |- | 25|| [[سعيد آباد، سکر]] || 26 ||[[درگاھ بادل فقير سکر]] ||- ||- |} ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name = " پوليٽيڪو "/>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[گھمرا]] || 2 ||[[تماچاڻي]] ||3 ||[[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 ||[[علي واھڻ]] || 5 ||[[پنھور، سکر|پنھور]] || 6 ||[[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7|| [[ڍانڍي]] || 8 ||[[سنگراڙ]] || 9 ||[[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 ||[[اروڙ]] || 11 ||[[اڪبر پور]] || 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 ||[[واھا ٻرڙا]] || 14 ||[[روشن آباد]] || 15 ||[[پاٽڻي]] |- | 16 ||[[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] || 17 ||[[سانگي، سکر|سانگي]] || 18 ||[[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] || 20 || [[ساڌوجا]] || 21 ||[[نندا پور]] |- | 22||[[دادلوئي]] || 23 ||[[مولا علي، سکر|مولا علي]] || 24 ||[[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25|| [[مبارڪپور]] || 26 ||[[روپھار]] ||27 ||[[جوناس]] |- | 28|| [[نرچ]] ||29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] || 30 ||[[بائجي شريف]] |- | 31|| [[پنو غلام علي]] || 32 || [[بولا، سکر|بولا]] || 33 ||[[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 ||[[واس]] || 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] || 36 ||[[کبڙي ڀٽ]] |- | 37||[[ترائي، سکر|ترائي]] ||- ||- || -||- |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] m597qfa2yrjfkoh27b95uy7xn4l8vpt 384621 384618 2026-06-12T22:49:11Z Intisar Ali 8681 /* يونين ڪاؤنسلون */ 384621 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} == يونين ڪاميٽيون== {| class="wikitable" |+ '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}] سکر، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاميٽي ! # ! يونين ڪاميٽي !# !يونين ڪاميٽي |- | 1 ||[[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] || 2 ||[[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] ||3 ||[[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 ||[[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] || 5 ||[[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] || 6 ||[[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7|| [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] || 8 ||[[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] || 9 ||[[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 ||[[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] || 11 ||[[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] || 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 ||[[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] || 14 ||[[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] || 15 ||[[پراڻو سکر]] |- | 16 ||[[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] || 17 ||[[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] || 18 ||[[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] || 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] || 21 ||[[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22||[[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] || 23 ||[[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] || 24 ||[[بچل شاھ، سکر]] |- | 25|| [[سعيد آباد، سکر]] || 26 ||[[درگاھ بادل فقير سکر]] ||- ||- |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable" |+ '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name = " پوليٽيڪو "/>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[گھمرا]] || 2 ||[[تماچاڻي]] ||3 ||[[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 ||[[علي واھڻ]] || 5 ||[[پنھور، سکر|پنھور]] || 6 ||[[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7|| [[ڍانڍي]] || 8 ||[[سنگراڙ]] || 9 ||[[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 ||[[اروڙ]] || 11 ||[[اڪبر پور]] || 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 ||[[واھا ٻرڙا]] || 14 ||[[روشن آباد]] || 15 ||[[پاٽڻي]] |- | 16 ||[[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] || 17 ||[[سانگي، سکر|سانگي]] || 18 ||[[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] || 20 || [[ساڌوجا]] || 21 ||[[نندا پور]] |- | 22||[[دادلوئي]] || 23 ||[[مولا علي، سکر|مولا علي]] || 24 ||[[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25|| [[مبارڪپور]] || 26 ||[[روپھار]] ||27 ||[[جوناس]] |- | 28|| [[نرچ]] ||29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] || 30 ||[[بائجي شريف]] |- | 31|| [[پنو غلام علي]] || 32 || [[بولا، سکر|بولا]] || 33 ||[[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 ||[[واس]] || 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] || 36 ||[[کبڙي ڀٽ]] |- | 37||[[ترائي، سکر|ترائي]] ||- ||- || -||- |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] ftqdr4xnrrj8w06ln6qr3iq1gu94k2e 384622 384621 2026-06-12T22:49:38Z Intisar Ali 8681 384622 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} === يونين ڪاميٽيون=== {| class="wikitable" |+ '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}] سکر، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاميٽي ! # ! يونين ڪاميٽي !# !يونين ڪاميٽي |- | 1 ||[[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] || 2 ||[[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] ||3 ||[[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 ||[[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] || 5 ||[[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] || 6 ||[[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7|| [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] || 8 ||[[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] || 9 ||[[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 ||[[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] || 11 ||[[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] || 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 ||[[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] || 14 ||[[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] || 15 ||[[پراڻو سکر]] |- | 16 ||[[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] || 17 ||[[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] || 18 ||[[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] || 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] || 21 ||[[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22||[[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] || 23 ||[[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] || 24 ||[[بچل شاھ، سکر]] |- | 25|| [[سعيد آباد، سکر]] || 26 ||[[درگاھ بادل فقير سکر]] ||- ||- |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable" |+ '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name = " پوليٽيڪو "/>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[گھمرا]] || 2 ||[[تماچاڻي]] ||3 ||[[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 ||[[علي واھڻ]] || 5 ||[[پنھور، سکر|پنھور]] || 6 ||[[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7|| [[ڍانڍي]] || 8 ||[[سنگراڙ]] || 9 ||[[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 ||[[اروڙ]] || 11 ||[[اڪبر پور]] || 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 ||[[واھا ٻرڙا]] || 14 ||[[روشن آباد]] || 15 ||[[پاٽڻي]] |- | 16 ||[[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] || 17 ||[[سانگي، سکر|سانگي]] || 18 ||[[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] || 20 || [[ساڌوجا]] || 21 ||[[نندا پور]] |- | 22||[[دادلوئي]] || 23 ||[[مولا علي، سکر|مولا علي]] || 24 ||[[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25|| [[مبارڪپور]] || 26 ||[[روپھار]] ||27 ||[[جوناس]] |- | 28|| [[نرچ]] ||29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] || 30 ||[[بائجي شريف]] |- | 31|| [[پنو غلام علي]] || 32 || [[بولا، سکر|بولا]] || 33 ||[[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 ||[[واس]] || 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] || 36 ||[[کبڙي ڀٽ]] |- | 37||[[ترائي، سکر|ترائي]] ||- ||- || -||- |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] sly9nkicdqajopw75tzec5r5tzjd7vl 384623 384622 2026-06-12T22:50:47Z Intisar Ali 8681 /* يونين ڪاميٽيون */ 384623 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} === يونين ڪاميٽيون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون'''<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ سکر ضلعي جون يونين ڪائونسلون]، پوليٽيڪو.ڪام</ref> |- ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي |- | 1 || [[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] | 2 || [[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] | 3 || [[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 || [[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] | 5 || [[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] | 6 || [[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7 || [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] | 8 || [[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] | 9 || [[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 || [[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] | 11 || [[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] | 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 || [[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] | 14 || [[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] | 15 || [[پراڻو سکر]] |- | 16 || [[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] | 17 || [[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] | 18 || [[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] | 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] | 21 || [[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22 || [[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] | 23 || [[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] | 24 || [[بچل شاھ، سکر]] |- | 25 || [[سعيد آباد، سکر]] | 26 || [[درگاھ بادل فقير سکر]] | colspan="2" style="background:#F8F9F9;" | — |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable" |+ '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name = " پوليٽيڪو "/>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[گھمرا]] || 2 ||[[تماچاڻي]] ||3 ||[[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 ||[[علي واھڻ]] || 5 ||[[پنھور، سکر|پنھور]] || 6 ||[[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7|| [[ڍانڍي]] || 8 ||[[سنگراڙ]] || 9 ||[[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 ||[[اروڙ]] || 11 ||[[اڪبر پور]] || 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 ||[[واھا ٻرڙا]] || 14 ||[[روشن آباد]] || 15 ||[[پاٽڻي]] |- | 16 ||[[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] || 17 ||[[سانگي، سکر|سانگي]] || 18 ||[[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] || 20 || [[ساڌوجا]] || 21 ||[[نندا پور]] |- | 22||[[دادلوئي]] || 23 ||[[مولا علي، سکر|مولا علي]] || 24 ||[[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25|| [[مبارڪپور]] || 26 ||[[روپھار]] ||27 ||[[جوناس]] |- | 28|| [[نرچ]] ||29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] || 30 ||[[بائجي شريف]] |- | 31|| [[پنو غلام علي]] || 32 || [[بولا، سکر|بولا]] || 33 ||[[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 ||[[واس]] || 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] || 36 ||[[کبڙي ڀٽ]] |- | 37||[[ترائي، سکر|ترائي]] ||- ||- || -||- |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] 95c5zsanccjsyj3opkwoxg3tp1x28b9 384626 384623 2026-06-12T22:52:08Z Intisar Ali 8681 /* يونين ڪاؤنسلون */ 384626 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} === يونين ڪاميٽيون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون'''<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ سکر ضلعي جون يونين ڪائونسلون]، پوليٽيڪو.ڪام</ref> |- ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي |- | 1 || [[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] | 2 || [[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] | 3 || [[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 || [[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] | 5 || [[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] | 6 || [[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7 || [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] | 8 || [[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] | 9 || [[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 || [[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] | 11 || [[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] | 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 || [[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] | 14 || [[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] | 15 || [[پراڻو سکر]] |- | 16 || [[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] | 17 || [[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] | 18 || [[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] | 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] | 21 || [[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22 || [[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] | 23 || [[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] | 24 || [[بچل شاھ، سکر]] |- | 25 || [[سعيد آباد، سکر]] | 26 || [[درگاھ بادل فقير سکر]] | colspan="2" style="background:#F8F9F9;" | — |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #28B463;" |+ style="background:#28B463; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون'''<ref name="پوليٽيڪو"/> |- ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل |- | 1 || [[گھمرا]] | 2 || [[تماچاڻي]] | 3 || [[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 || [[علي واھڻ]] | 5 || [[پنھور، سکر|پنھور]] | 6 || [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7 || [[ڍانڍي]] | 8 || [[سنگراڙ]] | 9 || [[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 || [[اروڙ]] | 11 || [[اڪبر پور]] | 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 || [[واھا ٻرڙا]] | 14 || [[روشن آباد]] | 15 || [[پاٽڻي]] |- | 16 || [[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] | 17 || [[سانگي، سکر|سانگي]] | 18 || [[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] | 20 || [[ساڌوجا]] | 21 || [[نندا پور]] |- | 22 || [[دادلوئي]] | 23 || [[مولا علي، سکر|مولا علي]] | 24 || [[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25 || [[مبارڪپور]] | 26 || [[روپھار]] | 27 || [[جوناس]] |- | 28 || [[نرچ]] | 29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] | 30 || [[بائجي شريف]] |- | 31 || [[پنو غلام علي]] | 32 || [[بولا، سکر|بولا]] | 33 || [[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 || [[واس]] | 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] | 36 || [[کبڙي ڀٽ]] |- | 37 || [[ترائي، سکر|ترائي]] | colspan="4" style="background:#F8F9F9;" | — |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] 3yaaprig8hcq8nx8n4v73sejw8xndnz 384627 384626 2026-06-12T22:53:25Z Intisar Ali 8681 384627 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} === يونين ڪاميٽيون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون'''<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ سکر ضلعي جون يونين ڪائونسلون]، پوليٽيڪو.ڪام</ref> |- ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي |- | 1 || [[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] | 2 || [[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] | 3 || [[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 || [[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] | 5 || [[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] | 6 || [[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7 || [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] | 8 || [[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] | 9 || [[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 || [[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] | 11 || [[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] | 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 || [[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] | 14 || [[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] | 15 || [[پراڻو سکر]] |- | 16 || [[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] | 17 || [[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] | 18 || [[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] | 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] | 21 || [[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22 || [[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] | 23 || [[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] | 24 || [[بچل شاھ، سکر]] |- | 25 || [[سعيد آباد، سکر]] | 26 || [[درگاھ بادل فقير سکر]] | colspan="2" style="background:#F8F9F9;" | — |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #28B463;" |+ style="background:#28B463; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون'''<ref name="پوليٽيڪو"/> |- ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل |- | 1 || [[گھمرا]] | 2 || [[تماچاڻي]] | 3 || [[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 || [[علي واھڻ]] | 5 || [[پنھور، سکر|پنھور]] | 6 || [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7 || [[ڍانڍي]] | 8 || [[سنگراڙ]] | 9 || [[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 || [[اروڙ]] | 11 || [[اڪبر پور]] | 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 || [[واھا ٻرڙا]] | 14 || [[روشن آباد]] | 15 || [[پاٽڻي]] |- | 16 || [[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] | 17 || [[سانگي، سکر|سانگي]] | 18 || [[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] | 20 || [[ساڌوجا]] | 21 || [[نندا پور]] |- | 22 || [[دادلوئي]] | 23 || [[مولا علي، سکر|مولا علي]] | 24 || [[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25 || [[مبارڪپور]] | 26 || [[روپھار]] | 27 || [[جوناس]] |- | 28 || [[نرچ]] | 29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] | 30 || [[بائجي شريف]] |- | 31 || [[پنو غلام علي]] | 32 || [[بولا، سکر|بولا]] | 33 || [[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 || [[واس]] | 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] | 36 || [[کبڙي ڀٽ]] |- | 37 || [[ترائي، سکر|ترائي]] | colspan="4" style="background:#F8F9F9;" | — |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ==ڪتابيات== *{{Cite book | title = سکر ضلعي جي 1998ع واري مردم شماري رپورٽ | location = اسلام آباد | publisher = پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = مردم شماري اشاعت | volume = 41 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:سکر ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] d5lnxzqv06n477eirs0bcr1yu1i2lzm 384628 384627 2026-06-12T22:54:02Z Intisar Ali 8681 384628 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} === يونين ڪاميٽيون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون'''<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ سکر ضلعي جون يونين ڪائونسلون]، پوليٽيڪو.ڪام</ref> |- ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي |- | 1 || [[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] | 2 || [[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] | 3 || [[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 || [[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] | 5 || [[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] | 6 || [[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7 || [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] | 8 || [[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] | 9 || [[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 || [[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] | 11 || [[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] | 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 || [[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] | 14 || [[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] | 15 || [[پراڻو سکر]] |- | 16 || [[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] | 17 || [[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] | 18 || [[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] | 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] | 21 || [[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22 || [[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] | 23 || [[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] | 24 || [[بچل شاھ، سکر]] |- | 25 || [[سعيد آباد، سکر]] | 26 || [[درگاھ بادل فقير سکر]] | colspan="2" style="background:#F8F9F9;" | — |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #28B463;" |+ style="background:#28B463; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون'''<ref name="پوليٽيڪو"/> |- ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل |- | 1 || [[گھمرا]] | 2 || [[تماچاڻي]] | 3 || [[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 || [[علي واھڻ]] | 5 || [[پنھور، سکر|پنھور]] | 6 || [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7 || [[ڍانڍي]] | 8 || [[سنگراڙ]] | 9 || [[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 || [[اروڙ]] | 11 || [[اڪبر پور]] | 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 || [[واھا ٻرڙا]] | 14 || [[روشن آباد]] | 15 || [[پاٽڻي]] |- | 16 || [[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] | 17 || [[سانگي، سکر|سانگي]] | 18 || [[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] | 20 || [[ساڌوجا]] | 21 || [[نندا پور]] |- | 22 || [[دادلوئي]] | 23 || [[مولا علي، سکر|مولا علي]] | 24 || [[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25 || [[مبارڪپور]] | 26 || [[روپھار]] | 27 || [[جوناس]] |- | 28 || [[نرچ]] | 29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] | 30 || [[بائجي شريف]] |- | 31 || [[پنو غلام علي]] | 32 || [[بولا، سکر|بولا]] | 33 || [[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 || [[واس]] | 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] | 36 || [[کبڙي ڀٽ]] |- | 37 || [[ترائي، سکر|ترائي]] | colspan="4" style="background:#F8F9F9;" | — |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ==ڪتابيات== *{{Cite book | title = سکر ضلعي جي 1998ع واري مردم شماري رپورٽ | location = اسلام آباد | publisher = پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = مردم شماري اشاعت | volume = 41 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:سکر ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] <references group="lower-alpha"/> otjv82eb9kytg22xmwt5dt3fvgfoqow 384691 384628 2026-06-13T01:01:25Z Intisar Ali 8681 /* آباديات */ 384691 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} === يونين ڪاميٽيون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون'''<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ سکر ضلعي جون يونين ڪائونسلون]، پوليٽيڪو.ڪام</ref> |- ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي |- | 1 || [[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] | 2 || [[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] | 3 || [[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 || [[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] | 5 || [[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] | 6 || [[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7 || [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] | 8 || [[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] | 9 || [[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 || [[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] | 11 || [[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] | 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 || [[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] | 14 || [[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] | 15 || [[پراڻو سکر]] |- | 16 || [[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] | 17 || [[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] | 18 || [[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] | 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] | 21 || [[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22 || [[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] | 23 || [[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] | 24 || [[بچل شاھ، سکر]] |- | 25 || [[سعيد آباد، سکر]] | 26 || [[درگاھ بادل فقير سکر]] | colspan="2" style="background:#F8F9F9;" | — |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #28B463;" |+ style="background:#28B463; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون'''<ref name="پوليٽيڪو"/> |- ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل |- | 1 || [[گھمرا]] | 2 || [[تماچاڻي]] | 3 || [[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 || [[علي واھڻ]] | 5 || [[پنھور، سکر|پنھور]] | 6 || [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7 || [[ڍانڍي]] | 8 || [[سنگراڙ]] | 9 || [[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 || [[اروڙ]] | 11 || [[اڪبر پور]] | 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 || [[واھا ٻرڙا]] | 14 || [[روشن آباد]] | 15 || [[پاٽڻي]] |- | 16 || [[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] | 17 || [[سانگي، سکر|سانگي]] | 18 || [[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] | 20 || [[ساڌوجا]] | 21 || [[نندا پور]] |- | 22 || [[دادلوئي]] | 23 || [[مولا علي، سکر|مولا علي]] | 24 || [[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25 || [[مبارڪپور]] | 26 || [[روپھار]] | 27 || [[جوناس]] |- | 28 || [[نرچ]] | 29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] | 30 || [[بائجي شريف]] |- | 31 || [[پنو غلام علي]] | 32 || [[بولا، سکر|بولا]] | 33 || [[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 || [[واس]] | 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] | 36 || [[کبڙي ڀٽ]] |- | 37 || [[ترائي، سکر|ترائي]] | colspan="4" style="background:#F8F9F9;" | — |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === آبادي جا انگ اکر === <ref name="CitypopulationSukkur">{{cite web |title=Sukkur District in Pakistan |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/sindh/ |website=Citypopulation.de |publisher=Thomas Brinkhoff |access-date=13 June 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جا بنيادي آبادي انگ اکر، مردم شماري 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#AED6F1;" | حيثيت ! style="background:#AED6F1;" | آبادي ! style="background:#AED6F1;" | ايراضي ! style="background:#AED6F1;" | آبادي جي گهاٽائي ! style="background:#AED6F1;" | سالياني آبادي واڌ |- | ضلعو | 1,639,897 | 5,165 چورس ڪلوميٽر | 317.5 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر | 1.6٪ <small>(2017ع–2023ع)</small> |} === جنس موجب آبادي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي آبادي جنس موجب، 2023ع | value1 = 53.1 | label1 = مرد | color1 = blue | value2 = 46.9 | label2 = عورتون | color2 = red | value3 = 0.0 | label3 = ٽرانسجينڊر | color3 = grey }} {| class="wikitable sortable" style="width:60%; text-align:center; border:2px solid #117A65;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''جنس موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#A2D9CE;" | جنس ! style="background:#A2D9CE;" | آبادي ! style="background:#A2D9CE;" | سيڪڙو |- | مرد | 870,094 | {{Percentage|870094|1639897|1}} |- | عورتون | 769,729 | {{Percentage|769729|1639897|1}} |- | ٽرانسجينڊر | 74 | {{Percentage|74|1639897|2}} |} === شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع | value1 = 50.3 | label1 = ڳوٺاڻي | color1 = green | value2 = 49.7 | label2 = شهري | color2 = orange }} {| class="wikitable sortable" style="width:55%; text-align:center; border:2px solid #CA6F1E;" |+ style="background:#CA6F1E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#FAD7A0;" | قسم ! style="background:#FAD7A0;" | آبادي ! style="background:#FAD7A0;" | سيڪڙو |- | ڳوٺاڻي | 824,898 | {{Percentage|824898|1639897|1}} |- | شهري | 814,999 | {{Percentage|814999|1639897|1}} |} === خواندگي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي ۾ 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر جي آبادي جي خواندگي، 2023ع | value1 = 58.3 | label1 = خواندہ | color1 = blue | value2 = 41.7 | label2 = اڻ پڙهيل | color2 = red }} {| class="wikitable sortable" style="width:55%; text-align:center; border:2px solid #884EA0;" |+ style="background:#884EA0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#D7BDE2;" | حيثيت ! style="background:#D7BDE2;" | آبادي ! style="background:#D7BDE2;" | سيڪڙو |- | خواندہ | 632,719 | {{Percentage|632719|1086116|1}} |- | اڻ پڙهيل | 453,397 | {{Percentage|453397|1086116|1}} |} === عمر موجب ورڇ === {| class="wikitable sortable" style="width:70%; text-align:center; border:2px solid #CB4335;" |+ style="background:#CB4335; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''عمر موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#F5B7B1;" | عمر جو گروهه ! style="background:#F5B7B1;" | آبادي ! style="background:#F5B7B1;" | سيڪڙو |- | 0–9 سال | 539,351 | {{Percentage|539351|1639467|1}} |- | 10–19 سال | 364,328 | {{Percentage|364328|1639467|1}} |- | 20–29 سال | 247,230 | {{Percentage|247230|1639467|1}} |- | 30–39 سال | 184,746 | {{Percentage|184746|1639467|1}} |- | 40–49 سال | 137,638 | {{Percentage|137638|1639467|1}} |- | 50–59 سال | 85,245 | {{Percentage|85245|1639467|1}} |- | 60–69 سال | 43,679 | {{Percentage|43679|1639467|1}} |- | 70 سال ۽ مٿي | 23,250 | {{Percentage|23250|1639467|1}} |} {| class="wikitable sortable" style="width:70%; text-align:center; border:2px solid #D68910;" |+ style="background:#D68910; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''مادري ٻولي موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#F9E79F;" | مادري ٻولي ! style="background:#F9E79F;" | آبادي ! style="background:#F9E79F;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | 1,399,164 | {{Percentage|1399164|1621467|1}} |- | [[اردو]] | 145,838 | {{Percentage|145838|1621467|1}} |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 28,352 | {{Percentage|28352|1621467|1}} |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 15,162 | {{Percentage|15162|1621467|1}} |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 12,936 | {{Percentage|12936|1621467|1}} |- | [[پشتو]] | 12,168 | {{Percentage|12168|1621467|1}} |- | [[هندڪو]] | 3,002 | {{Percentage|3002|1621467|1}} |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 2,007 | {{Percentage|2007|1621467|1}} |- | ميواتي | 111 | {{Percentage|111|1621467|2}} |- | ڪوهستاني | 16 | {{Percentage|16|1621467|2}} |- | ٻيون ٻوليون | 6,711 | {{Percentage|6711|1621467|1}} |} === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ==ڪتابيات== *{{Cite book | title = سکر ضلعي جي 1998ع واري مردم شماري رپورٽ | location = اسلام آباد | publisher = پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = مردم شماري اشاعت | volume = 41 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:سکر ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] <references group="lower-alpha"/> 1e9izboc4l2283rnx69sdso97qe42dw 384698 384691 2026-06-13T01:15:49Z Intisar Ali 8681 /* ٻولي */ 384698 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} === يونين ڪاميٽيون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون'''<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ سکر ضلعي جون يونين ڪائونسلون]، پوليٽيڪو.ڪام</ref> |- ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي |- | 1 || [[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] | 2 || [[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] | 3 || [[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 || [[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] | 5 || [[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] | 6 || [[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7 || [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] | 8 || [[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] | 9 || [[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 || [[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] | 11 || [[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] | 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 || [[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] | 14 || [[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] | 15 || [[پراڻو سکر]] |- | 16 || [[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] | 17 || [[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] | 18 || [[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] | 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] | 21 || [[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22 || [[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] | 23 || [[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] | 24 || [[بچل شاھ، سکر]] |- | 25 || [[سعيد آباد، سکر]] | 26 || [[درگاھ بادل فقير سکر]] | colspan="2" style="background:#F8F9F9;" | — |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #28B463;" |+ style="background:#28B463; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون'''<ref name="پوليٽيڪو"/> |- ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل |- | 1 || [[گھمرا]] | 2 || [[تماچاڻي]] | 3 || [[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 || [[علي واھڻ]] | 5 || [[پنھور، سکر|پنھور]] | 6 || [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7 || [[ڍانڍي]] | 8 || [[سنگراڙ]] | 9 || [[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 || [[اروڙ]] | 11 || [[اڪبر پور]] | 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 || [[واھا ٻرڙا]] | 14 || [[روشن آباد]] | 15 || [[پاٽڻي]] |- | 16 || [[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] | 17 || [[سانگي، سکر|سانگي]] | 18 || [[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] | 20 || [[ساڌوجا]] | 21 || [[نندا پور]] |- | 22 || [[دادلوئي]] | 23 || [[مولا علي، سکر|مولا علي]] | 24 || [[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25 || [[مبارڪپور]] | 26 || [[روپھار]] | 27 || [[جوناس]] |- | 28 || [[نرچ]] | 29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] | 30 || [[بائجي شريف]] |- | 31 || [[پنو غلام علي]] | 32 || [[بولا، سکر|بولا]] | 33 || [[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 || [[واس]] | 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] | 36 || [[کبڙي ڀٽ]] |- | 37 || [[ترائي، سکر|ترائي]] | colspan="4" style="background:#F8F9F9;" | — |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === آبادي جا انگ اکر === <ref name="CitypopulationSukkur">{{cite web |title=Sukkur District in Pakistan |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/sindh/ |website=Citypopulation.de |publisher=Thomas Brinkhoff |access-date=13 June 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جا بنيادي آبادي انگ اکر، مردم شماري 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#AED6F1;" | حيثيت ! style="background:#AED6F1;" | آبادي ! style="background:#AED6F1;" | ايراضي ! style="background:#AED6F1;" | آبادي جي گهاٽائي ! style="background:#AED6F1;" | سالياني آبادي واڌ |- | ضلعو | 1,639,897 | 5,165 چورس ڪلوميٽر | 317.5 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر | 1.6٪ <small>(2017ع–2023ع)</small> |} === جنس موجب آبادي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي آبادي جنس موجب، 2023ع | value1 = 53.1 | label1 = مرد | color1 = blue | value2 = 46.9 | label2 = عورتون | color2 = red | value3 = 0.0 | label3 = ٽرانسجينڊر | color3 = grey }} {| class="wikitable sortable" style="width:60%; text-align:center; border:2px solid #117A65;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''جنس موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#A2D9CE;" | جنس ! style="background:#A2D9CE;" | آبادي ! style="background:#A2D9CE;" | سيڪڙو |- | مرد | 870,094 | {{Percentage|870094|1639897|1}} |- | عورتون | 769,729 | {{Percentage|769729|1639897|1}} |- | ٽرانسجينڊر | 74 | {{Percentage|74|1639897|2}} |} === شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع | value1 = 50.3 | label1 = ڳوٺاڻي | color1 = green | value2 = 49.7 | label2 = شهري | color2 = orange }} {| class="wikitable sortable" style="width:55%; text-align:center; border:2px solid #CA6F1E;" |+ style="background:#CA6F1E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#FAD7A0;" | قسم ! style="background:#FAD7A0;" | آبادي ! style="background:#FAD7A0;" | سيڪڙو |- | ڳوٺاڻي | 824,898 | {{Percentage|824898|1639897|1}} |- | شهري | 814,999 | {{Percentage|814999|1639897|1}} |} === خواندگي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي ۾ 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر جي آبادي جي خواندگي، 2023ع | value1 = 58.3 | label1 = خواندہ | color1 = blue | value2 = 41.7 | label2 = اڻ پڙهيل | color2 = red }} {| class="wikitable sortable" style="width:55%; text-align:center; border:2px solid #884EA0;" |+ style="background:#884EA0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#D7BDE2;" | حيثيت ! style="background:#D7BDE2;" | آبادي ! style="background:#D7BDE2;" | سيڪڙو |- | خواندہ | 632,719 | {{Percentage|632719|1086116|1}} |- | اڻ پڙهيل | 453,397 | {{Percentage|453397|1086116|1}} |} === عمر موجب ورڇ === {| class="wikitable sortable" style="width:70%; text-align:center; border:2px solid #CB4335;" |+ style="background:#CB4335; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''عمر موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#F5B7B1;" | عمر جو گروهه ! style="background:#F5B7B1;" | آبادي ! style="background:#F5B7B1;" | سيڪڙو |- | 0–9 سال | 539,351 | {{Percentage|539351|1639467|1}} |- | 10–19 سال | 364,328 | {{Percentage|364328|1639467|1}} |- | 20–29 سال | 247,230 | {{Percentage|247230|1639467|1}} |- | 30–39 سال | 184,746 | {{Percentage|184746|1639467|1}} |- | 40–49 سال | 137,638 | {{Percentage|137638|1639467|1}} |- | 50–59 سال | 85,245 | {{Percentage|85245|1639467|1}} |- | 60–69 سال | 43,679 | {{Percentage|43679|1639467|1}} |- | 70 سال ۽ مٿي | 23,250 | {{Percentage|23250|1639467|1}} |} {| class="wikitable sortable" style="width:70%; text-align:center; border:2px solid #D68910;" |+ style="background:#D68910; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''مادري ٻولي موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#F9E79F;" | مادري ٻولي ! style="background:#F9E79F;" | آبادي ! style="background:#F9E79F;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | 1,399,164 | {{Percentage|1399164|1621467|1}} |- | [[اردو]] | 145,838 | {{Percentage|145838|1621467|1}} |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 28,352 | {{Percentage|28352|1621467|1}} |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 15,162 | {{Percentage|15162|1621467|1}} |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 12,936 | {{Percentage|12936|1621467|1}} |- | [[پشتو]] | 12,168 | {{Percentage|12168|1621467|1}} |- | [[هندڪو]] | 3,002 | {{Percentage|3002|1621467|1}} |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 2,007 | {{Percentage|2007|1621467|1}} |- | ميواتي | 111 | {{Percentage|111|1621467|2}} |- | ڪوهستاني | 16 | {{Percentage|16|1621467|2}} |- | ٻيون ٻوليون | 6,711 | {{Percentage|6711|1621467|1}} |} === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===شھرن جي آبادي=== <ref name="CityPopulationUrban2023">{{cite web |title=Urban Localities in Sukkur District |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/sindh/ |website=Citypopulation.de |publisher=Thomas Brinkhoff |access-date=13 June 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #1F618D;" |+ style="background:#1F618D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون شهري آباديون (2017ع ۽ 2023ع مردم شماري)'''<ref name="CityPopulationUrban2023"/> |- ! style="background:#85C1E9;" | شهر / آبادي ! style="background:#85C1E9;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#85C1E9;" | آبادي (2017ع) ! style="background:#85C1E9;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#85C1E9;" | واڌ / گهٽتائي |- | style="background:#FCF3CF;" | [[باغڙجي]] | ٽائون ڪائونسل | 7,629 | 5,779 | style="color:#C0392B;" | ▼ −24.2٪ |- | style="background:#EAFAF1;" | [[ڪنڌرا]] | ٽائون ڪائونسل | 15,798 | 21,465 | style="color:#239B56;" | ▲ +35.9٪ |- | style="background:#EBF5FB;" | [[پنو عاقل]] | ٽائون ڪائونسل | 76,015 | 76,942 | style="color:#239B56;" | ▲ +1.2٪ |- | style="background:#EBF5FB;" | [[پنو عاقل ڇانوڻي]] | فوجي ڇانوڻي | 24,094 | 25,759 | style="color:#239B56;" | ▲ +6.9٪ |- | style="background:#F5EEF8;" | [[روهڙي]] | ميونسپل ڪائونسل | 69,944 | 92,135 | style="color:#239B56;" | ▲ +31.7٪ |- | style="background:#FDEDEC;" | [[صالح پٽ]] | ٽائون ڪائونسل | 26,925 | 29,068 | style="color:#239B56;" | ▲ +8.0٪ |- | style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" | [[سکر]] | ميونسپل ڪارپوريشن | 500,401 | 563,851 | style="color:#239B56; font-weight:bold;" | ▲ +12.7٪ |} {| class="wikitable" style="width:60%; text-align:center; margin:auto; border:2px solid #117864;" |+ style="background:#117864; color:white; font-size:115%;" | '''2023ع ۾ سکر ضلعي جون وڏيون شهري آباديون'''<ref name="CityPopulationUrban2023"/> |- ! style="background:#A3E4D7;" | درجو ! style="background:#A3E4D7;" | شهر ! style="background:#A3E4D7;" | آبادي |- | 1 | [[سکر]] | 563,851 |- | 2 | [[روهڙي]] | 92,135 |- | 3 | [[پنو عاقل]] | 76,942 |- | 4 | [[صالح پٽ]] | 29,068 |- | 5 | [[پنو عاقل ڇانوڻي]] | 25,759 |- | 6 | [[ڪنڌرا]] | 21,465 |- | 7 | [[باگڙجي]] | 5,779 |} {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي شهري آباديءَ جي ورهاست، 2023ع | label1 = سکر | value1 = 69.2 | color1 = blue | label2 = روهڙي | value2 = 11.3 | color2 = purple | label3 = پنو عاقل | value3 = 9.4 | color3 = green | label4 = صالح پٽ | value4 = 3.6 | color4 = orange | label5 = پنو عاقل ڇانوڻي | value5 = 3.2 | color5 = yellow | label6 = ڪنڌرا | value6 = 2.6 | color6 = teal | label7 = باغڙجي | value7 = 0.7 | color7 = red }} ==ڪتابيات== *{{Cite book | title = سکر ضلعي جي 1998ع واري مردم شماري رپورٽ | location = اسلام آباد | publisher = پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = مردم شماري اشاعت | volume = 41 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:سکر ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] <references group="lower-alpha"/> dvgmuhf0qcemwahqw3mxdcehw8juaty 384699 384698 2026-06-13T01:16:19Z Intisar Ali 8681 384699 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} === يونين ڪاميٽيون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون'''<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ سکر ضلعي جون يونين ڪائونسلون]، پوليٽيڪو.ڪام</ref> |- ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي |- | 1 || [[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] | 2 || [[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] | 3 || [[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 || [[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] | 5 || [[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] | 6 || [[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7 || [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] | 8 || [[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] | 9 || [[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 || [[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] | 11 || [[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] | 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 || [[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] | 14 || [[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] | 15 || [[پراڻو سکر]] |- | 16 || [[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] | 17 || [[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] | 18 || [[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] | 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] | 21 || [[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22 || [[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] | 23 || [[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] | 24 || [[بچل شاھ، سکر]] |- | 25 || [[سعيد آباد، سکر]] | 26 || [[درگاھ بادل فقير سکر]] | colspan="2" style="background:#F8F9F9;" | — |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #28B463;" |+ style="background:#28B463; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون'''<ref name="پوليٽيڪو"/> |- ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل |- | 1 || [[گھمرا]] | 2 || [[تماچاڻي]] | 3 || [[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 || [[علي واھڻ]] | 5 || [[پنھور، سکر|پنھور]] | 6 || [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7 || [[ڍانڍي]] | 8 || [[سنگراڙ]] | 9 || [[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 || [[اروڙ]] | 11 || [[اڪبر پور]] | 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 || [[واھا ٻرڙا]] | 14 || [[روشن آباد]] | 15 || [[پاٽڻي]] |- | 16 || [[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] | 17 || [[سانگي، سکر|سانگي]] | 18 || [[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] | 20 || [[ساڌوجا]] | 21 || [[نندا پور]] |- | 22 || [[دادلوئي]] | 23 || [[مولا علي، سکر|مولا علي]] | 24 || [[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25 || [[مبارڪپور]] | 26 || [[روپھار]] | 27 || [[جوناس]] |- | 28 || [[نرچ]] | 29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] | 30 || [[بائجي شريف]] |- | 31 || [[پنو غلام علي]] | 32 || [[بولا، سکر|بولا]] | 33 || [[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 || [[واس]] | 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] | 36 || [[کبڙي ڀٽ]] |- | 37 || [[ترائي، سکر|ترائي]] | colspan="4" style="background:#F8F9F9;" | — |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === آبادي جا انگ اکر === <ref name="CitypopulationSukkur">{{cite web |title=Sukkur District in Pakistan |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/sindh/ |website=Citypopulation.de |publisher=Thomas Brinkhoff |access-date=13 June 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جا بنيادي آبادي انگ اکر، مردم شماري 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#AED6F1;" | حيثيت ! style="background:#AED6F1;" | آبادي ! style="background:#AED6F1;" | ايراضي ! style="background:#AED6F1;" | آبادي جي گهاٽائي ! style="background:#AED6F1;" | سالياني آبادي واڌ |- | ضلعو | 1,639,897 | 5,165 چورس ڪلوميٽر | 317.5 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر | 1.6٪ <small>(2017ع–2023ع)</small> |} === جنس موجب آبادي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي آبادي جنس موجب، 2023ع | value1 = 53.1 | label1 = مرد | color1 = blue | value2 = 46.9 | label2 = عورتون | color2 = red | value3 = 0.0 | label3 = ٽرانسجينڊر | color3 = grey }} {| class="wikitable sortable" style="width:60%; text-align:center; border:2px solid #117A65;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''جنس موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#A2D9CE;" | جنس ! style="background:#A2D9CE;" | آبادي ! style="background:#A2D9CE;" | سيڪڙو |- | مرد | 870,094 | {{Percentage|870094|1639897|1}} |- | عورتون | 769,729 | {{Percentage|769729|1639897|1}} |- | ٽرانسجينڊر | 74 | {{Percentage|74|1639897|2}} |} === شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع | value1 = 50.3 | label1 = ڳوٺاڻي | color1 = green | value2 = 49.7 | label2 = شهري | color2 = orange }} {| class="wikitable sortable" style="width:55%; text-align:center; border:2px solid #CA6F1E;" |+ style="background:#CA6F1E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#FAD7A0;" | قسم ! style="background:#FAD7A0;" | آبادي ! style="background:#FAD7A0;" | سيڪڙو |- | ڳوٺاڻي | 824,898 | {{Percentage|824898|1639897|1}} |- | شهري | 814,999 | {{Percentage|814999|1639897|1}} |} === خواندگي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي ۾ 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر جي آبادي جي خواندگي، 2023ع | value1 = 58.3 | label1 = خواندہ | color1 = blue | value2 = 41.7 | label2 = اڻ پڙهيل | color2 = red }} {| class="wikitable sortable" style="width:55%; text-align:center; border:2px solid #884EA0;" |+ style="background:#884EA0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#D7BDE2;" | حيثيت ! style="background:#D7BDE2;" | آبادي ! style="background:#D7BDE2;" | سيڪڙو |- | خواندہ | 632,719 | {{Percentage|632719|1086116|1}} |- | اڻ پڙهيل | 453,397 | {{Percentage|453397|1086116|1}} |} === عمر موجب ورڇ === {| class="wikitable sortable" style="width:70%; text-align:center; border:2px solid #CB4335;" |+ style="background:#CB4335; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''عمر موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#F5B7B1;" | عمر جو گروهه ! style="background:#F5B7B1;" | آبادي ! style="background:#F5B7B1;" | سيڪڙو |- | 0–9 سال | 539,351 | {{Percentage|539351|1639467|1}} |- | 10–19 سال | 364,328 | {{Percentage|364328|1639467|1}} |- | 20–29 سال | 247,230 | {{Percentage|247230|1639467|1}} |- | 30–39 سال | 184,746 | {{Percentage|184746|1639467|1}} |- | 40–49 سال | 137,638 | {{Percentage|137638|1639467|1}} |- | 50–59 سال | 85,245 | {{Percentage|85245|1639467|1}} |- | 60–69 سال | 43,679 | {{Percentage|43679|1639467|1}} |- | 70 سال ۽ مٿي | 23,250 | {{Percentage|23250|1639467|1}} |} {| class="wikitable sortable" style="width:70%; text-align:center; border:2px solid #D68910;" |+ style="background:#D68910; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''مادري ٻولي موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#F9E79F;" | مادري ٻولي ! style="background:#F9E79F;" | آبادي ! style="background:#F9E79F;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | 1,399,164 | {{Percentage|1399164|1621467|1}} |- | [[اردو]] | 145,838 | {{Percentage|145838|1621467|1}} |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 28,352 | {{Percentage|28352|1621467|1}} |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 15,162 | {{Percentage|15162|1621467|1}} |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 12,936 | {{Percentage|12936|1621467|1}} |- | [[پشتو]] | 12,168 | {{Percentage|12168|1621467|1}} |- | [[هندڪو]] | 3,002 | {{Percentage|3002|1621467|1}} |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 2,007 | {{Percentage|2007|1621467|1}} |- | ميواتي | 111 | {{Percentage|111|1621467|2}} |- | ڪوهستاني | 16 | {{Percentage|16|1621467|2}} |- | ٻيون ٻوليون | 6,711 | {{Percentage|6711|1621467|1}} |} === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===شھرن جي آبادي=== <ref name="CityPopulationUrban2023">{{cite web |title=Urban Localities in Sukkur District |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/sindh/ |website=Citypopulation.de |publisher=Thomas Brinkhoff |access-date=13 June 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #1F618D;" |+ style="background:#1F618D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون شهري آباديون (2017ع ۽ 2023ع مردم شماري)'''<ref name="CityPopulationUrban2023"/> |- ! style="background:#85C1E9;" | شهر / آبادي ! style="background:#85C1E9;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#85C1E9;" | آبادي (2017ع) ! style="background:#85C1E9;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#85C1E9;" | واڌ / گهٽتائي |- | style="background:#FCF3CF;" | [[باگڙجي]] | ٽائون ڪائونسل | 7,629 | 5,779 | style="color:#C0392B;" | ▼ −24.2٪ |- | style="background:#EAFAF1;" | [[ڪنڌرا]] | ٽائون ڪائونسل | 15,798 | 21,465 | style="color:#239B56;" | ▲ +35.9٪ |- | style="background:#EBF5FB;" | [[پنو عاقل]] | ٽائون ڪائونسل | 76,015 | 76,942 | style="color:#239B56;" | ▲ +1.2٪ |- | style="background:#EBF5FB;" | [[پنو عاقل ڇانوڻي]] | فوجي ڇانوڻي | 24,094 | 25,759 | style="color:#239B56;" | ▲ +6.9٪ |- | style="background:#F5EEF8;" | [[روهڙي]] | ميونسپل ڪائونسل | 69,944 | 92,135 | style="color:#239B56;" | ▲ +31.7٪ |- | style="background:#FDEDEC;" | [[صالح پٽ]] | ٽائون ڪائونسل | 26,925 | 29,068 | style="color:#239B56;" | ▲ +8.0٪ |- | style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" | [[سکر]] | ميونسپل ڪارپوريشن | 500,401 | 563,851 | style="color:#239B56; font-weight:bold;" | ▲ +12.7٪ |} {| class="wikitable" style="width:60%; text-align:center; margin:auto; border:2px solid #117864;" |+ style="background:#117864; color:white; font-size:115%;" | '''2023ع ۾ سکر ضلعي جون وڏيون شهري آباديون'''<ref name="CityPopulationUrban2023"/> |- ! style="background:#A3E4D7;" | درجو ! style="background:#A3E4D7;" | شهر ! style="background:#A3E4D7;" | آبادي |- | 1 | [[سکر]] | 563,851 |- | 2 | [[روهڙي]] | 92,135 |- | 3 | [[پنو عاقل]] | 76,942 |- | 4 | [[صالح پٽ]] | 29,068 |- | 5 | [[پنو عاقل ڇانوڻي]] | 25,759 |- | 6 | [[ڪنڌرا]] | 21,465 |- | 7 | [[باگڙجي]] | 5,779 |} {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي شهري آباديءَ جي ورهاست، 2023ع | label1 = سکر | value1 = 69.2 | color1 = blue | label2 = روهڙي | value2 = 11.3 | color2 = purple | label3 = پنو عاقل | value3 = 9.4 | color3 = green | label4 = صالح پٽ | value4 = 3.6 | color4 = orange | label5 = پنو عاقل ڇانوڻي | value5 = 3.2 | color5 = yellow | label6 = ڪنڌرا | value6 = 2.6 | color6 = teal | label7 = باغڙجي | value7 = 0.7 | color7 = red }} ==ڪتابيات== *{{Cite book | title = سکر ضلعي جي 1998ع واري مردم شماري رپورٽ | location = اسلام آباد | publisher = پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = مردم شماري اشاعت | volume = 41 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:سکر ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] <references group="lower-alpha"/> pdi8d2o8is6mflvq8zxgwxaymdc5gyc 384813 384699 2026-06-13T06:28:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384813 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = سکر | native_name = {{hlist| سکر ضلعو |{{nq| ضلع سکھر}}}} | settlement_type = سکر ضلعو | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Satyan-jo-than 16.jpg |photo1b = Mir Masum's Minar and tomb Sukkur Sindh.jpg |photo2a = A click of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg |photo2b = Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg |photo3a = The Landsdown Bridge.jpg }} | image_caption = مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ موجب: [[ستين جو آستان]]، [[معصوم شاهه|مير معصوم شاهه]] جو منارو، [[سادھ ٻيلو|سادھ ٻيلي جو مندر]]، [[لينسڊائون پل (پاڪستان)|لينسڊائون پل]]، محمد بن قاسم مسجد | image_map = Pakistan - Sindh - Sukkur.svg | mapsize = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نمايان ڪيل سکر ضلعو | coordinates = {{coord|27|40|N|69|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1843}} | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] (1843ع کان 1883ع تائين)، [[سکر]] (1883ع کان اڄ تائين) | parts_type = انتظامي ذيلي ورهاستون | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''نئون سکر تعلقو'''<br />'''پنو عاقل تعلقو'''<br />'''روهڙي تعلقو'''<br />'''صالح پٽ تعلقو'''<br />'''سکر سٽي تعلقو''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ڊاڪٽر ايم. بي. راجا ڌاريجو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[NA-200 Sukkur-I]]<br />[[NA-201 Sukkur-II]] | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{sfn|PCO|1999|p=1}} | area_total_km2 = 5165 | elevation_max_m = 163 | elevation_min_m = 41 | elevation_m = 64 | population_footnotes = <ref name="2023table1"/> | population_total = 1,625,467 | population_as_of = [[2023 پاڪستاني مردم شماري|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 814999 | population_rural = 824,898 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | demographics2_title1 = شرحِ خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />58.26% | '''مرد:'''<br />68.10% | '''عورتون:'''<br />47.20% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|65200]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|071]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = | footnotes = }} '''سکر ضلعو''' ({{langx|sd|سکر ضلعو}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع سکّھر}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. [[سکر]] ضلعي جي علائقي مان ٻه ضلعا الڳ ڪيا ويا: [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] (1977ع ۾) ۽ [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] (1993ع ۾).{{sfn|PCO|1999|p=11}} [[2023 پاڪستاني مردم شماري]] موجب سکر ضلعي جي آبادي 1,625,467 (تقريباً 16.25 لک) هئي. ==تاريخ== [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|کاٻي پاسي|[[روهڙي]] ۽ [[بکر]] جي قلعي جي هڪ تاريخي تصوير]] {{More citations needed section|date=December 2017}} [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1843ع ۾ [[سنڌ]] تي قبضو ڪيو. انتظامي طور سنڌ ۾ ٽي ضلعا قائم ڪيا ويا: [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]. 1883ع ۾ برطانوي حڪومت ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] مان [[سکر]] منتقل ڪيو، جڏهن ته 1901ع ۾ ضلعي جي حيثيت به شڪارپور کان سکر ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 1904ع ۾ [[پنو عاقل]] محل کي سکر ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pano Aqil Cantonment |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-pano-aqil.htm |access-date=2023-08-13 |website=www.globalsecurity.org}}</ref> 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي آزاديءَ وقت سکر ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 200,000 هئي، جن مان گهڻا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان لاڳاپيل هئا. وقت سان گڏ [[سکر]] جي آباديءَ ۾ پاڪستان جي مجموعي واڌ جي ڀيٽ ۾ معتدل اضافو (ساليانو 2 کان 2.5 سيڪڙو) ٿيو. البت 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 4.43 سيڪڙو (1972ع جي مردم شماري) تائين پهتي، جنهن جا اهم سبب اندروني لڏپلاڻ ۽ سنڌو درياهه تي وڏين پلن جي تعمير هئا. [[فائل:A drawing of Railway Bridge over Indus - Sukkur (Published in The Engineer).jpg|thumb|کاٻي پاسي|سنڌو درياهه تي ريلوي پل جو خاڪو، سکر]] سکر ضلعي جي آباديءَ ۾ گهڻائي [[مسلمان]]ن جي آهي، جيڪي ڪل آباديءَ جو تقريباً 96 سيڪڙو آهن. اقليتن ۾ [[هندو]] لڳ ڀڳ 3.28 سيڪڙو ۽ [[عيسائي]] لڳ ڀڳ 0.51 سيڪڙو شامل آهن. هندو برادري گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ آباد آهي ۽ واپار ۽ خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مسلمان مهاجر هتي اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[مهاجر (اردو ڳالهائيندڙ)|اردو ڳالهائيندڙ مهاجر]] ۽ [[راجپوت]] شامل هئا، جيڪي [[راجسٿان]] ۽ [[ڀارت]] جي ٻين علائقن مان لڏي آيا. انهن مان گهڻا پاڪستان جي قيام کان پوءِ پيدا ٿيل فسادن جي نتيجي ۾ هتي اچي آباد ٿيا. البت ڪجهه بندهاڻي ۽ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] خاندان ورهاڱي کان اڳ ئي هن علائقي ۾ رهندا هئا. روايتي طور [[سنڌي ميمڻ]] ۽ [[سنڌي هندو]] واپار ۽ پرچون ڪاروبار سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر گذريل ٻن ڏهاڪن دوران انهن سماجي ۽ اقتصادي شعبن ۾ به نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[سکر]] سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مذهبي ۽ نسلي اقليتن ڏانهن پنهنجي نسبتاً روادار رويي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر گهڻ نسلي آباديءَ وارو آهي، جتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[براهوئي ماڻهو|براهوي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] ۽ [[پشتون ماڻهو|پشتون]] رهن ٿا. [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] هن علائقي جا اصل رهواسي آهن ۽ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف لهجون ڳالهائين ٿا، جن ۾ اُترادي، [[ٿريلي]] ۽ [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] شامل آهن. [[سنڌو پاڻي معاھدي]] کان پوءِ وڏي تعداد ۾ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] سکر ڏانهن متوجهه ٿيا ۽ شهر جي مرڪزي حصي، خاص طور شهر جي واپاري مرڪزن ۽ گهنٽا گهر واري علائقي جي ڀرپاسي آباد ٿيا. گهڻا [[پشتون ماڻهو|پشتون]] ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ الڳ آباد آهن. انهيءَ سبب سکر ۾ هڪ گهڻ ثقافتي ۽ گهڻ نسلي سماجي ماحول موجود آهي، جتي مختلف قومون ۽ ثقافتون گڏجي رهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.dostpakistan.pk/sukkur/|title=Sukkur|date=13 July 2013|last=Umair|first=Bisma}}</ref> هيٺ ضلعي جا آبادياتي انگ اکر ڏنا ويا آهن. == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | ضلعي سکر جا تعلقا، يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺ (2023ع) ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | آبادي ! style="background:#B7E1CD;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#B7E1CD;" | يونين ڪائونسلون ! style="background:#B7E1CD;" | ڳوٺ |- | [[سکر تعلقو|سکر سٽي]] | 266,940<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81801|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 11 | 25 |- | [[نئون سکر تعلقو|نئون سکر]] | 356,163<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81802|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | 150 | 09 | 25 |- | [[روهڙي تعلقو|روهڙي]] | 421,500 | 1,319 | 12 | 400 |- | [[صالح پٽ تعلقو|صالح پٽ]] | 137,738 | 2,339 | 03 | 250 |- | [[پنو عاقل]] | 443,126 | 1,233 | 12 | 450 |- ! style="background:#D9EAD3;" | ڪُل ! style="background:#D9EAD3;" | 1,625,467 ! style="background:#D9EAD3;" | 5,191 ! style="background:#D9EAD3;" | 54 ! style="background:#D9EAD3;" | 1,150 |} === يونين ڪاميٽيون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ميونسپل ڪارپوريشن جون يونين ڪاميٽيون'''<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/sukkur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b3%da%a9%da%be%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88%d9%86%d8%b3%d9%84%d8%b2/ سکر ضلعي جون يونين ڪائونسلون]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، پوليٽيڪو.ڪام</ref> |- ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#AED6F1;" | # ! style="background:#AED6F1;" | يونين ڪاميٽي |- | 1 || [[پير الاھي بخش، سکر|پير الاھي بخش]] | 2 || [[لکي شاھ لوڪل بورڊ]] | 3 || [[مير معصوم شاھ، سکر|مير معصوم شاھ]] |- | 4 || [[جناح چوڪ سکر|جناح چوڪ]] | 5 || [[گھنٽاگھر سکر|گھنٽاگھر]] | 6 || [[شيخ شين، سکر|شيخ شين]] |- | 7 || [[بئراج ڪالوني، سکر|بئراج ڪالوني]] | 8 || [[آدم شاھ، سکر|آدم شاھ]] | 9 || [[نئون ڳوٺ، سکر|نئون ڳوٺ]] |- | 10 || [[شمس آباد، سکر|شمس آباد]] | 11 || [[درگاھ قاضي بابا، سکر|درگاھ قاضي بابا]] | 12 || [[غريب آباد، سکر|غريب آباد]] |- | 13 || [[ايوب گيٽ، سکر|ايوب گيٽ]] | 14 || [[شاھ لطيف، سکر|شاھ لطيف]] | 15 || [[پراڻو سکر]] |- | 16 || [[جيئي شاھ، سکر|جيئي شاھ]] | 17 || [[نئون پنڊ، سکر|نئون پنڊ]] | 18 || [[پير مراد شاھ، سکر|پير مراد شاھ]] |- | 19 || [[چونا بٺا، سکر|چونا بٺا]] | 20 || [[سمال انڊسٽريز، سکر]] | 21 || [[راھوجا، سکر|راھوجا]] |- | 22 || [[حسين آرائين، سکر|حسين آرائين]] | 23 || [[ھمدرد ھائوسنگ سوسائٽي، سکر]] | 24 || [[بچل شاھ، سکر]] |- | 25 || [[سعيد آباد، سکر]] | 26 || [[درگاھ بادل فقير سکر]] | colspan="2" style="background:#F8F9F9;" | — |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #28B463;" |+ style="background:#28B463; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون'''<ref name="پوليٽيڪو"/> |- ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#ABEBC6;" | # ! style="background:#ABEBC6;" | يونين ڪاؤنسل |- | 1 || [[گھمرا]] | 2 || [[تماچاڻي]] | 3 || [[نصير آباد، سکر|نصير آباد]] |- | 4 || [[علي واھڻ]] | 5 || [[پنھور، سکر|پنھور]] | 6 || [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]] |- | 7 || [[ڍانڍي]] | 8 || [[سنگراڙ]] | 9 || [[پير اخلاص علي شاھ]] |- | 10 || [[اروڙ]] | 11 || [[اڪبر پور]] | 12 || [[ٽرمونھن]] |- | 13 || [[واھا ٻرڙا]] | 14 || [[روشن آباد]] | 15 || [[پاٽڻي]] |- | 16 || [[لونگ ڀٽي، سکر|لونگ ڀٽي]] | 17 || [[سانگي، سکر|سانگي]] | 18 || [[پنھواري جاگير]] |- | 19 || [[نوئراجا]] | 20 || [[ساڌوجا]] | 21 || [[نندا پور]] |- | 22 || [[دادلوئي]] | 23 || [[مولا علي، سکر|مولا علي]] | 24 || [[ڊرٻ، سکر|ڊرٻ]] |- | 25 || [[مبارڪپور]] | 26 || [[روپھار]] | 27 || [[جوناس]] |- | 28 || [[نرچ]] | 29 || [[ھڱورو، سکر|ھڱورو]] | 30 || [[بائجي شريف]] |- | 31 || [[پنو غلام علي]] | 32 || [[بولا، سکر|بولا]] | 33 || [[سلطان پور، سکر|سلطان پور]] |- | 34 || [[واس]] | 35 || [[لعل جڙيو خان شنڀاڻي]] | 36 || [[کبڙي ڀٽ]] |- | 37 || [[ترائي، سکر|ترائي]] | colspan="4" style="background:#F8F9F9;" | — |} === ديهن جي فهرست === هيٺ سکر ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | سکر ضلعي جون ديهون تعلقن موجب ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد ! style="background:#B7E1CD;" | ديهون |- | [[سکر سٽي تعلقو]] | 1 | [[نئون سکر]] |- | [[نئون سکر تعلقو]] | 21 | [[آباد جاگير]]، [[الف ڪٽڪو]]، [[انگهاهو]]، [[آرائين، سکر|آرائين]]، [[باگڙجي]]، [[ٻيلو باگڙجي]]، [[ٻيلو بِنڊي]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، نئون سکر، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو قادرپور]]، [[ڏيدا، سنڌ|ڏيدا]]، [[دريها]]، [[فراش، سنڌ|فراش]]، [[گوسجي]]، [[ڪچو مندو ديرو ديرو]]، [[مبارڪپور]]، [[نصيرآباد]]، [[پراڻو سکر]]، [[پڪو بِنڊي ڌاريجا]]، [[ريهوجا]]، [[سعيدآباد، سکر|سعيدآباد]]، [[تماچاڻي]] |- | [[پنو عاقل تعلقو]] | 96 | [[آگرو، سنڌ|آگرو]]، [[آرو، سنڌ|آرو]]، [[اريرو]]، [[باغپائي]]، [[بهمڻ، سنڌ|بهمڻ]]، [[بائجي نئون]]، [[بائجي پراڻو]]، [[بڪ آباد]]، [[ٻيلو آباد ملهاڻي]]، [[ٻيلو بهاب]]، [[ٻيلو هنگورو]]، [[ٻيلو کيا ٻيلو]]، [[ٻيلو ڪوٺو]]، [[ٻيلو قادر ڏنو]]، [[ٻيلو ساڌوجا]]، [[ٻيلو شاهه ٻيلو، پنو عاقل، سکر|ٻيلو شاهه ٻيلو]]، [[ٻيلو شاهپور]]، [[ڀنڊڪي]]، [[ڀُلو]]، [[ٻلهاڻي]]، [[بِنڊي ٿرچاڻي]]، [[برٿ، سنڌ|برٿ]]، [[ٻوهي]]، [[ٻُڌ]]، [[چنجاڻي چاچڙ]]، [[چنجاڻي جتوئي]]، [[چيچرو]]، [[دادلوئي]]، [[ڍنڍ مرهڙي]]، [[ڏوگهر]]، [[دريب]]، [[اراضي صديقي]]، [[فرڪپور]]، [[گگني]]، [[گاجارو]]، [[ڳڙکو]]، [[ڳڙوار]]، [[گهري]]، [[هاليجي، سکر|هاليجي]]، [[حاصل]]، [[هنگورو]]، [[حسين ٻيلي]]، [[انڌڙڪي]]، [[جناجي]]، [[جھٻيرو]]، [[جهان خان]]، [[جُناس، سنڌ|جُناس]]، [[ڪچو قادر ڏنو]]، [[ڪچو نمبر 1]]، [[ڪچو نمبر 2]]، [[ڪچو قاسمپور]]، [[ڪچو شاهپور]]، [[ڪَٽا، سکر|ڪَٽا]]، [[خان ٻيلو]]، [[خراج، سنڌ|خراج]]، [[ڪوٽ صادق شاهه]]، [[لانجاري]]، [[لٺ وارو]]، [[لسڪاڻي]]، [[ماڇي، سکر|ماڇي]]، [[مانگارڪي]]، [[ميهوئي]]، [[ميان ڪنڌو]]، [[ميرانپور صديقي]]، [[مبارڪپور، سنڌ|مبارڪپور]]، [[نانگرورو]]، [[نارو امل هٽي]]، [[نارو همٿڙ]]، [[ننداپور]]، [[نرچ]]، [[نوراجا نئون]]، [[نوراجا پراڻو]]، [[نولائي]]، [[اوچيهر]]، [[پڪو بِنڊي شاهپور]]، [[پنو عاقل]]، [[پنو غلام علي]]، [[پنو کرکاسو]]، [[پنواري جاگير]]، [[پنواري رعايتي]]، [[قادر ڏنو بِنڊي]]، [[روپهر]]، [[سبني، سنڌ|سبني]]، [[ساڌوجا]]، [[سلهاني]]، [[سانگي ڪوٽائي]]، [[سرائي، سنڌ|سرائي]]، [[شاهپور، سکر|شاهپور]]، [[سوڙهو]]، [[سُگرو]]، [[سلطانپور، سکر|سلطانپور]]، [[سندر ٻيلو]]، [[ٽلي، سنڌ|ٽلي]]، [[تڙڙ، سنڌ|تڙڙ]]، [[ٺڪراٺو]]، [[اُڙل، سنڌ|اُڙل]] |- | [[روهڙي تعلقو]] | 67 | [[آباد، سکر|آباد]]، [[ابيجاڻو]]، [[ابڙا، سنڌ|ابڙا]]، [[اڪبرپور، سنڌ|اڪبرپور]]، [[الله آباد، سکر|الله آباد]]، [[ارڪوهر]]، [[ارور]]، [[بيگمانجي]]، [[ڀيرو]]، [[بوراها، سنڌ|بوراها]]، [[بندتاري]]، [[چڪ نمبر 2]]، [[چڪ نمبر 3، سنڌ|چڪ نمبر 3]]، [[چڪ نمبر 4]]، [[چيل، سکر|چيل]]، [[داداهه]]، [[ڏاکڻو]]، [[دلھو]]، [[ڍنڍي]]، [[ڏوڏانڪو]]، [[درنگ ٻيلو]]، [[دٻرو واهڻ]]، [[فقيرآباد]]، [[گتن واري]]، [[غلام ڳوٺ]]، [[گدرارو]]، [[هامن لوئي]]، [[هامن لوئي جاگير]]، [[هوشو شهيد]]، [[ابوپوٽا]]، [[جاني آباد]]، [[جهنگڙو]]، [[ڪلري، سکر|ڪلري]]، [[ڪلهوڙي، سکر|ڪلهوڙي]]، [[ڪنڌرا]]، [[ڪنڌڙي، سکر|ڪنڌڙي]]، [[ڪچو علي واهڻ]]، [[ڪچو مندو ديرو]]، [[ڪٽوهر]]، [[ڪٽپر]]، [[کڌاري]]، [[کاهي جاگير]]، [[کُوري]]، [[ڪوٽ مير يعقوب]]، [[ڪوٽڙي، سکر|ڪوٽڙي]]، [[لاڙ جاگير]]، [[مندوديرو]]، [[مانگارڪي]]، [[مانگريا]]، [[مري، سکر|مري]]، [[مري جان الله شاهه]]، [[مياڻي بگات]]، [[نبي شاهه]]، [[ننڍو ڪوهستان]]، [[پنهور]]، [[پٽڻي، سنڌ|پٽڻي]]، [[پوناٿ]]، [[روهڙي]]، [[سعيدآباد (روهڙي)]]، [[سنگرار]]، [[سيراهي]]، [[سبحانپور، سنڌ|سبحانپور]]، [[تيروري]]، [[ٽموه ٽڪر]]، [[ٽمونھ]]، [[عمرڪس]]، [[وڏو ڪوهستان]] |- | [[صالح پٽ تعلقو]] | 87 | [[بدل فقير]]، [[ٻاڏيجي]]، [[باگو، سنڌ|باگو]]، [[بهادرئو]]، [[بجار وارو]]، [[بارگاهه، سنڌ|بارگاهه]]، [[برو، سنڌ|برو]]، [[بيبائي دڙو]]، [[بيهن واري]]، [[ٻيرڙو]]، [[بتري]]، [[چڪ نمبر 5]]، [[چنارجي]]، [[چوڳان وارو]]، [[چگن واري]]، [[ڇٽو کوهه]]، [[ڌل وارو]]، [[ڊرٻن وارو]]، [[دٻو، سنڌ|دٻو]]، [[دٻي، سکر|دٻي]]، [[گگرو]]، [[گنداهو]]، [[گرانگ، سکر|گرانگ]]، [[ڳڙهر]]، [[گوني، سنڌ|گوني]]، [[گُرند]]، [[حسين شاهه، سکر|حسين شاهه]]، [[احسان واري]]، [[جنوجي]]، [[ڪنهيجا]]، [[ڪرتار، سنڌ|ڪرتار]]، [[خبر وارو]]، [[خبيريرو]]، [[خبري ڀٽ]]، [[کپرو، سکر|کپرو]]، [[کوڙورو]]، [[کوسن جو ڪنب]]، [[خوني کنڀڙو]]، [[ليرو]]، [[لائي واري]]، [[لکاجي نمبر 1]]، [[لکاجي نمبر 2]]، [[لولي ٽڪر]]، [[لنڊي ڀٽ]]، [[لنڊيرو]]، [[لنڊو، سکر|لنڊو]]، [[مهر، سکر|مهر]]، [[ملاهو، سنڌ|ملاهو]]، [[ملڪ، سنڌ|ملڪ]]، [[مامرو]]، [[ماڻڪ واري]]، [[مٽو مانگريو]]، [[محب شاهه]]، [[مرادو]]، [[نهراد]]، [[پنهوري، صالح پٽ، سکر|پنهوري]]، [[ڦٽ، سنڌ|ڦٽ]]، [[ڦلوڪري]]، [[پير بخش جي ڀٽ]]، [[پير ڪارو]]، [[راجڙ، سکر|راجڙ]]، [[ريگستان ڪرتار]]، [[ريگستان مامرو]]، [[رِپ، سکر|رِپ]]، [[سڏاڻو]]، [[سدري، سکر|سدري]]، [[صالح پٽ]]، [[سانگهر، سکر|سانگهر]]، [[سنهاري]]، [[سهنارو]]، [[سيٺارو]]، [[شادمانو]]، [[شاهه نواز شاهه]]، [[سيران وارو]]، [[سومارجي]]، [[سونهارو]]، [[سنهري ٽڪر]]، [[ترائي، سکر|ترائي]]، [[ٿومي]]، [[توريون]]، [[اوڌر، سنڌ|اوڌر]]، [[اُڪري ٽڪر]]، [[عمرجي]]، [[عمرجي ڪنڊن]]، [[وينگهڪو]]، [[وياري]]، [[وس، سنڌ|وس]] |} ==آباديات== {{historical populations |cols = 1 |percentages=pagr |align = center |1951 |222848 |1961 |277356 |1972 |460649 |1981 |575962 |1998 |931694 |2017 |1488372 |2023 |1639897 |footnote=ذريعو:<ref>{{Cite web |date=1998 |title=Population of administrative units |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستان مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ضلعي ۾ 268,588 گهرانا ۽ 1,639,897 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 113.04 مردن جو تناسب موجود هو، جڏهن ته خواندگي جي شرح 58.26 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 68.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.20 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 539,351 ماڻهو (سروي ڪيل آباديءَ جو 33.18 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> جڏهن ته 814,999 ماڻهو (49.70 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> === آبادي جا انگ اکر === <ref name="CitypopulationSukkur">{{cite web |title=Sukkur District in Pakistan |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/sindh/ |website=Citypopulation.de |publisher=Thomas Brinkhoff |access-date=13 June 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #2E86C1;" |+ style="background:#2E86C1; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جا بنيادي آبادي انگ اکر، مردم شماري 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#AED6F1;" | حيثيت ! style="background:#AED6F1;" | آبادي ! style="background:#AED6F1;" | ايراضي ! style="background:#AED6F1;" | آبادي جي گهاٽائي ! style="background:#AED6F1;" | سالياني آبادي واڌ |- | ضلعو | 1,639,897 | 5,165 چورس ڪلوميٽر | 317.5 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر | 1.6٪ <small>(2017ع–2023ع)</small> |} === جنس موجب آبادي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي آبادي جنس موجب، 2023ع | value1 = 53.1 | label1 = مرد | color1 = blue | value2 = 46.9 | label2 = عورتون | color2 = red | value3 = 0.0 | label3 = ٽرانسجينڊر | color3 = grey }} {| class="wikitable sortable" style="width:60%; text-align:center; border:2px solid #117A65;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''جنس موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#A2D9CE;" | جنس ! style="background:#A2D9CE;" | آبادي ! style="background:#A2D9CE;" | سيڪڙو |- | مرد | 870,094 | {{Percentage|870094|1639897|1}} |- | عورتون | 769,729 | {{Percentage|769729|1639897|1}} |- | ٽرانسجينڊر | 74 | {{Percentage|74|1639897|2}} |} === شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع | value1 = 50.3 | label1 = ڳوٺاڻي | color1 = green | value2 = 49.7 | label2 = شهري | color2 = orange }} {| class="wikitable sortable" style="width:55%; text-align:center; border:2px solid #CA6F1E;" |+ style="background:#CA6F1E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#FAD7A0;" | قسم ! style="background:#FAD7A0;" | آبادي ! style="background:#FAD7A0;" | سيڪڙو |- | ڳوٺاڻي | 824,898 | {{Percentage|824898|1639897|1}} |- | شهري | 814,999 | {{Percentage|814999|1639897|1}} |} === خواندگي === {{Pie chart | caption = سکر ضلعي ۾ 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر جي آبادي جي خواندگي، 2023ع | value1 = 58.3 | label1 = خواندہ | color1 = blue | value2 = 41.7 | label2 = اڻ پڙهيل | color2 = red }} {| class="wikitable sortable" style="width:55%; text-align:center; border:2px solid #884EA0;" |+ style="background:#884EA0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#D7BDE2;" | حيثيت ! style="background:#D7BDE2;" | آبادي ! style="background:#D7BDE2;" | سيڪڙو |- | خواندہ | 632,719 | {{Percentage|632719|1086116|1}} |- | اڻ پڙهيل | 453,397 | {{Percentage|453397|1086116|1}} |} === عمر موجب ورڇ === {| class="wikitable sortable" style="width:70%; text-align:center; border:2px solid #CB4335;" |+ style="background:#CB4335; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''عمر موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#F5B7B1;" | عمر جو گروهه ! style="background:#F5B7B1;" | آبادي ! style="background:#F5B7B1;" | سيڪڙو |- | 0–9 سال | 539,351 | {{Percentage|539351|1639467|1}} |- | 10–19 سال | 364,328 | {{Percentage|364328|1639467|1}} |- | 20–29 سال | 247,230 | {{Percentage|247230|1639467|1}} |- | 30–39 سال | 184,746 | {{Percentage|184746|1639467|1}} |- | 40–49 سال | 137,638 | {{Percentage|137638|1639467|1}} |- | 50–59 سال | 85,245 | {{Percentage|85245|1639467|1}} |- | 60–69 سال | 43,679 | {{Percentage|43679|1639467|1}} |- | 70 سال ۽ مٿي | 23,250 | {{Percentage|23250|1639467|1}} |} {| class="wikitable sortable" style="width:70%; text-align:center; border:2px solid #D68910;" |+ style="background:#D68910; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | '''مادري ٻولي موجب آبادي، 2023ع'''<ref name="CitypopulationSukkur"/> |- ! style="background:#F9E79F;" | مادري ٻولي ! style="background:#F9E79F;" | آبادي ! style="background:#F9E79F;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | 1,399,164 | {{Percentage|1399164|1621467|1}} |- | [[اردو]] | 145,838 | {{Percentage|145838|1621467|1}} |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 28,352 | {{Percentage|28352|1621467|1}} |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 15,162 | {{Percentage|15162|1621467|1}} |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 12,936 | {{Percentage|12936|1621467|1}} |- | [[پشتو]] | 12,168 | {{Percentage|12168|1621467|1}} |- | [[هندڪو]] | 3,002 | {{Percentage|3002|1621467|1}} |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 2,007 | {{Percentage|2007|1621467|1}} |- | ميواتي | 111 | {{Percentage|111|1621467|2}} |- | ڪوهستاني | 16 | {{Percentage|16|1621467|2}} |- | ٻيون ٻوليون | 6,711 | {{Percentage|6711|1621467|1}} |} === مذهب === {{bar box |title=سکر ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.90}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.63}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.40}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.07}} }} سکر ضلعي ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[اسلام]] آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.9 سيڪڙو آهن. [[هندومت]] (جنهن ۾ شيڊيول ڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل آهن) آباديءَ جي 3.63 سيڪڙو طرفان اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9" /> {| class="wikitable sortable" |+ موجوده سکر ضلعي ۾ مذهبي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/079}}</ref>{{rp|54–57}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Sukkur District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/082 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} !{{abbr|آبادي|Population}} !{{Abbr|٪|percentage}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |185,249 |63.46% |1,430,376 |96.10% |1,558,888 |95.9% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |102,132 |34.99% |52,902 |3.55% |59,032 |3.63% |- ![[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |3,794 |1.30% |{{N/a}} |{{N/a}} |232 |0.01% |- ![[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |260 |0.09% |4,192 |0.28% |6,499 |0.40% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن}} |478 |0.16% |902 |0.07% |816 |0.06% |- ! ڪل آبادي ! 291,913 ! 100% ! 1,488,372 ! 100% ! 1,625,467 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر سکر ضلعي جي پنو عاقل، روهڙي ۽ سکر تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده سکر ضلعي سان مطابقت رکن ٿا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |caption = سکر ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 86.08 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 8.97 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 1.74 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 3.21 |color4 = grey }} 2023ع جي مردم شماري وقت، آباديءَ مان 86.06 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 8.97 سيڪڙو جي [[اردو]] ۽ 1.74 سيڪڙو جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===شھرن جي آبادي=== <ref name="CityPopulationUrban2023">{{cite web |title=Urban Localities in Sukkur District |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/sindh/ |website=Citypopulation.de |publisher=Thomas Brinkhoff |access-date=13 June 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #1F618D;" |+ style="background:#1F618D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سکر ضلعي جون شهري آباديون (2017ع ۽ 2023ع مردم شماري)'''<ref name="CityPopulationUrban2023"/> |- ! style="background:#85C1E9;" | شهر / آبادي ! style="background:#85C1E9;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#85C1E9;" | آبادي (2017ع) ! style="background:#85C1E9;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#85C1E9;" | واڌ / گهٽتائي |- | style="background:#FCF3CF;" | [[باگڙجي]] | ٽائون ڪائونسل | 7,629 | 5,779 | style="color:#C0392B;" | ▼ −24.2٪ |- | style="background:#EAFAF1;" | [[ڪنڌرا]] | ٽائون ڪائونسل | 15,798 | 21,465 | style="color:#239B56;" | ▲ +35.9٪ |- | style="background:#EBF5FB;" | [[پنو عاقل]] | ٽائون ڪائونسل | 76,015 | 76,942 | style="color:#239B56;" | ▲ +1.2٪ |- | style="background:#EBF5FB;" | [[پنو عاقل ڇانوڻي]] | فوجي ڇانوڻي | 24,094 | 25,759 | style="color:#239B56;" | ▲ +6.9٪ |- | style="background:#F5EEF8;" | [[روهڙي]] | ميونسپل ڪائونسل | 69,944 | 92,135 | style="color:#239B56;" | ▲ +31.7٪ |- | style="background:#FDEDEC;" | [[صالح پٽ]] | ٽائون ڪائونسل | 26,925 | 29,068 | style="color:#239B56;" | ▲ +8.0٪ |- | style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" | [[سکر]] | ميونسپل ڪارپوريشن | 500,401 | 563,851 | style="color:#239B56; font-weight:bold;" | ▲ +12.7٪ |} {| class="wikitable" style="width:60%; text-align:center; margin:auto; border:2px solid #117864;" |+ style="background:#117864; color:white; font-size:115%;" | '''2023ع ۾ سکر ضلعي جون وڏيون شهري آباديون'''<ref name="CityPopulationUrban2023"/> |- ! style="background:#A3E4D7;" | درجو ! style="background:#A3E4D7;" | شهر ! style="background:#A3E4D7;" | آبادي |- | 1 | [[سکر]] | 563,851 |- | 2 | [[روهڙي]] | 92,135 |- | 3 | [[پنو عاقل]] | 76,942 |- | 4 | [[صالح پٽ]] | 29,068 |- | 5 | [[پنو عاقل ڇانوڻي]] | 25,759 |- | 6 | [[ڪنڌرا]] | 21,465 |- | 7 | [[باگڙجي]] | 5,779 |} {{Pie chart | caption = سکر ضلعي جي شهري آباديءَ جي ورهاست، 2023ع | label1 = سکر | value1 = 69.2 | color1 = blue | label2 = روهڙي | value2 = 11.3 | color2 = purple | label3 = پنو عاقل | value3 = 9.4 | color3 = green | label4 = صالح پٽ | value4 = 3.6 | color4 = orange | label5 = پنو عاقل ڇانوڻي | value5 = 3.2 | color5 = yellow | label6 = ڪنڌرا | value6 = 2.6 | color6 = teal | label7 = باغڙجي | value7 = 0.7 | color7 = red }} ==ڪتابيات== *{{Cite book | title = سکر ضلعي جي 1998ع واري مردم شماري رپورٽ | location = اسلام آباد | publisher = پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = مردم شماري اشاعت | volume = 41 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:سکر ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] <references group="lower-alpha"/> nrs9xx828ins45lh7yua9jmg2q0fvy6 0 9595 384589 369743 2026-06-12T22:11:18Z Intisar Ali 8681 /* ضلعي جي سياسي ورھاست */ 384589 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> ===صَنعت=== ھن ضلعي جي وڏي صَنعت ۾ شھدادڪوٽ ۾ ھڪ وڏي سرڪاري ٽيڪسٽائل مِل ھُئي، جيڪا مِل انتظاميا ۽ يونين عُھديدارن جي بدعُنوانين جي ڪري نہ ھلي سگھي. جنھن جي مشينري آخرڪار ڪَٻاڙ ۾ نيلام ڪئي وئي، جيڪو ھن علائقي لاءِ ھڪ وڏو الميو بڻجي ويو. ننڍين صَنعتن ۾ پوري ضلعي ۾ سارين جا ڪارخانا، ڪڻڪ جي اَٽي جون مِلون ۽ برف جا ڪارخانا واقع آھن. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. ==ضلعي جي آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. ==ضلعي جي انتظامي ورھاست== ===تعلقا=== هن ضلعي ۾ هيٺيان 7 تعلقا شامل آهن: # [[قنبر علي خان تعلقو]] # [[شهدادڪوٽ تعلقو]] # [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] # [[ميرو خان تعلقو]] # [[نصيرآباد تعلقو]] # [[قبو سعيد خان تعلقو]] # [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] ===يونين ڪائونسلون/ ڪاميٽيون=== {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. ==سيد حسين شاهه جو مسجد== ==غير سرڪاري تنظيمون== ھن ضلعي م ھيٺيون غير سرڪاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref>: * [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شھدادڪوٽ]] *[[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شھدادڪوٽ]] *[[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]] *[[انڊس ريسورس سينٽر]] *[[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]] *[[لاڙ ھيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]] *[[مسلم ايڊ پاڪستان]] *[[ھيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]] *[[مھران ويلفيئر ٽرسٽ]] *[[يو اين ھيبيٽيٽ پاڪستان]] *[[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]] * [[رھبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]] *[[ايڪشن فار ھيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]] *[[چائيلڊس رائيٽس ڪاميٽي]] *[[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]] *[[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]] *[[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]] *[[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ ھيومن آرگنائيزيشن]] *[[ بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]] *[[سھارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]] *[[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ ھيومن رائيٽس]] *[[ ھديه ٽرسٽ شڪارپور]] == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] l10q7lxqq8cvvg9scdtpnm5yrxz302m 384590 384589 2026-06-12T22:13:41Z Intisar Ali 8681 /* ضلعي جي انتظامي ورهاست */ 384590 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> ===صَنعت=== ھن ضلعي جي وڏي صَنعت ۾ شھدادڪوٽ ۾ ھڪ وڏي سرڪاري ٽيڪسٽائل مِل ھُئي، جيڪا مِل انتظاميا ۽ يونين عُھديدارن جي بدعُنوانين جي ڪري نہ ھلي سگھي. جنھن جي مشينري آخرڪار ڪَٻاڙ ۾ نيلام ڪئي وئي، جيڪو ھن علائقي لاءِ ھڪ وڏو الميو بڻجي ويو. ننڍين صَنعتن ۾ پوري ضلعي ۾ سارين جا ڪارخانا، ڪڻڪ جي اَٽي جون مِلون ۽ برف جا ڪارخانا واقع آھن. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. ==ضلعي جي آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == ضلعي جي انتظامي ورهاست == === تعلقا === قمبر شهدادڪوٽ ضلعو انتظامي طور ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! نمبر ! تعلقو |- | 1 | [[قنبر علي خان تعلقو]] |- | 2 | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] |- | 3 | [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] |- | 4 | [[ميرو خان تعلقو]] |- | 5 | [[نصيرآباد تعلقو]] |- | 6 | [[قبو سعيد خان تعلقو]] |- | 7 | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] |} === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. ==سيد حسين شاهه جو مسجد== ==غير سرڪاري تنظيمون== ھن ضلعي م ھيٺيون غير سرڪاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref>: * [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شھدادڪوٽ]] *[[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شھدادڪوٽ]] *[[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]] *[[انڊس ريسورس سينٽر]] *[[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]] *[[لاڙ ھيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]] *[[مسلم ايڊ پاڪستان]] *[[ھيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]] *[[مھران ويلفيئر ٽرسٽ]] *[[يو اين ھيبيٽيٽ پاڪستان]] *[[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]] * [[رھبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]] *[[ايڪشن فار ھيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]] *[[چائيلڊس رائيٽس ڪاميٽي]] *[[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]] *[[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]] *[[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]] *[[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ ھيومن آرگنائيزيشن]] *[[ بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]] *[[سھارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]] *[[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ ھيومن رائيٽس]] *[[ ھديه ٽرسٽ شڪارپور]] == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] 7otopxdp5sod0bmneyhywdqutpet8yv 384591 384590 2026-06-12T22:14:11Z Intisar Ali 8681 384591 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> ===صَنعت=== ھن ضلعي جي وڏي صَنعت ۾ شھدادڪوٽ ۾ ھڪ وڏي سرڪاري ٽيڪسٽائل مِل ھُئي، جيڪا مِل انتظاميا ۽ يونين عُھديدارن جي بدعُنوانين جي ڪري نہ ھلي سگھي. جنھن جي مشينري آخرڪار ڪَٻاڙ ۾ نيلام ڪئي وئي، جيڪو ھن علائقي لاءِ ھڪ وڏو الميو بڻجي ويو. ننڍين صَنعتن ۾ پوري ضلعي ۾ سارين جا ڪارخانا، ڪڻڪ جي اَٽي جون مِلون ۽ برف جا ڪارخانا واقع آھن. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. ==ضلعي جي آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == ضلعي جي انتظامي ورهاست == === تعلقا === قمبر شهدادڪوٽ ضلعو انتظامي طور ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! نمبر ! تعلقو |- | 1 | [[قنبر علي خان تعلقو]] |- | 2 | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] |- | 3 | [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] |- | 4 | [[ميرو خان تعلقو]] |- | 5 | [[نصيرآباد تعلقو]] |- | 6 | [[قبو سعيد خان تعلقو]] |- | 7 | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] |} === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. ==غير سرڪاري تنظيمون== ھن ضلعي م ھيٺيون غير سرڪاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref>: * [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شھدادڪوٽ]] *[[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شھدادڪوٽ]] *[[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]] *[[انڊس ريسورس سينٽر]] *[[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]] *[[لاڙ ھيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]] *[[مسلم ايڊ پاڪستان]] *[[ھيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]] *[[مھران ويلفيئر ٽرسٽ]] *[[يو اين ھيبيٽيٽ پاڪستان]] *[[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]] * [[رھبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]] *[[ايڪشن فار ھيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]] *[[چائيلڊس رائيٽس ڪاميٽي]] *[[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]] *[[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]] *[[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]] *[[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ ھيومن آرگنائيزيشن]] *[[ بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]] *[[سھارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]] *[[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ ھيومن رائيٽس]] *[[ ھديه ٽرسٽ شڪارپور]] == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] 3s65pch6gp80o6z6l35a3mztfyrck5o 384592 384591 2026-06-12T22:15:03Z Intisar Ali 8681 384592 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> ===صَنعت=== ھن ضلعي جي وڏي صَنعت ۾ شھدادڪوٽ ۾ ھڪ وڏي سرڪاري ٽيڪسٽائل مِل ھُئي، جيڪا مِل انتظاميا ۽ يونين عُھديدارن جي بدعُنوانين جي ڪري نہ ھلي سگھي. جنھن جي مشينري آخرڪار ڪَٻاڙ ۾ نيلام ڪئي وئي، جيڪو ھن علائقي لاءِ ھڪ وڏو الميو بڻجي ويو. ننڍين صَنعتن ۾ پوري ضلعي ۾ سارين جا ڪارخانا، ڪڻڪ جي اَٽي جون مِلون ۽ برف جا ڪارخانا واقع آھن. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. ==ضلعي جي آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == ضلعي جي انتظامي ورهاست == === تعلقا === قمبر شهدادڪوٽ ضلعو انتظامي طور ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! نمبر ! تعلقو |- | 1 | [[قنبر علي خان تعلقو]] |- | 2 | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] |- | 3 | [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] |- | 4 | [[ميرو خان تعلقو]] |- | 5 | [[نصيرآباد تعلقو]] |- | 6 | [[قبو سعيد خان تعلقو]] |- | 7 | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] |} === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. == غير سرڪاري تنظيمون == ھن ضلعي ۾ سماجي ڀلائي، تعليم، صحت، عورتن جي ترقي، ٻارن جي حقن، انساني حقن، آفتن جي امداد ۽ ڪميونٽي ترقي جي شعبن ۾ ڪيترين ئي غير سرڪاري تنظيمن (اين جي اوز) پاران ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref> انهن ۾ [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]]، [[انڊس ريسورس سينٽر]]، [[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]]، [[لاڙ هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]]، [[مسلم ايڊ پاڪستان]]، [[هيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[مهران ويلفيئر ٽرسٽ]]، [[يو اين هيبيٽيٽ پاڪستان]]، [[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[رهنبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[ايڪشن فار هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]]، [[چائلڊس رائيٽس ڪاميٽي]]، [[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]]، [[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]]، [[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ هيومن آرگنائيزيشن]]، [[بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[سهارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ هيومن رائيٽس]] ۽ [[هديه ٽرسٽ شڪارپور]] شامل آهن، جيڪي ضلعي جي مختلف علائقن ۾ سماجي ۽ انساني ترقي لاءِ خدمتون سرانجام ڏئي رهيون آهن. == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] sc3hbl3aaulhf81tyucz9cfyqy7pifc 384593 384592 2026-06-12T22:18:11Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 384593 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> ===صَنعت=== ھن ضلعي جي وڏي صَنعت ۾ شھدادڪوٽ ۾ ھڪ وڏي سرڪاري ٽيڪسٽائل مِل ھُئي، جيڪا مِل انتظاميا ۽ يونين عُھديدارن جي بدعُنوانين جي ڪري نہ ھلي سگھي. جنھن جي مشينري آخرڪار ڪَٻاڙ ۾ نيلام ڪئي وئي، جيڪو ھن علائقي لاءِ ھڪ وڏو الميو بڻجي ويو. ننڍين صَنعتن ۾ پوري ضلعي ۾ سارين جا ڪارخانا، ڪڻڪ جي اَٽي جون مِلون ۽ برف جا ڪارخانا واقع آھن. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. ==ضلعي جي آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == ضلعي جي انتظامي ورهاست == == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪل ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي. ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جي حدن اندر 52 يونين ڪائونسلون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ست ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. انتظامي طور ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي: === تعلقا === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}</ref> ! آبادي<br />(2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023ع) ! خواندگي جي شرح<br />(2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 96.091 | 33.41٪ |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 91.575 | 41.81٪ |- | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 234.516 | 39.36٪ |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 51.360 | 26.46٪ |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 117.532 | 47.06٪ |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 67.877 | 37.66٪ |- | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 132.165 | 44.25٪ |} ضلعي جي انتظامي ڍانچي ۾ صحت، تعليم، تعميرات ۽ خدمتون، ناڻي ۽ رٿابندي، برادري ترقي، روينيو ۽ زراعت جا شعبا شامل آهن. انهن کان علاوه ضلعي انتظاميا ضلعي ناظم، نائب ناظم ۽ [[ضلعو|ضلعي]] ڪوآرڊينيشن آفيسر جي نگراني هيٺ پنهنجا انتظامي فرائض سرانجام ڏيندي آهي. === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. == غير سرڪاري تنظيمون == ھن ضلعي ۾ سماجي ڀلائي، تعليم، صحت، عورتن جي ترقي، ٻارن جي حقن، انساني حقن، آفتن جي امداد ۽ ڪميونٽي ترقي جي شعبن ۾ ڪيترين ئي غير سرڪاري تنظيمن (اين جي اوز) پاران ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref> انهن ۾ [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]]، [[انڊس ريسورس سينٽر]]، [[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]]، [[لاڙ هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]]، [[مسلم ايڊ پاڪستان]]، [[هيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[مهران ويلفيئر ٽرسٽ]]، [[يو اين هيبيٽيٽ پاڪستان]]، [[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[رهنبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[ايڪشن فار هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]]، [[چائلڊس رائيٽس ڪاميٽي]]، [[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]]، [[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]]، [[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ هيومن آرگنائيزيشن]]، [[بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[سهارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ هيومن رائيٽس]] ۽ [[هديه ٽرسٽ شڪارپور]] شامل آهن، جيڪي ضلعي جي مختلف علائقن ۾ سماجي ۽ انساني ترقي لاءِ خدمتون سرانجام ڏئي رهيون آهن. == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] f2q51wr4hngrcnmgvo21iq41n6g2qyy 384594 384593 2026-06-12T22:18:27Z Intisar Ali 8681 384594 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> ===صَنعت=== ھن ضلعي جي وڏي صَنعت ۾ شھدادڪوٽ ۾ ھڪ وڏي سرڪاري ٽيڪسٽائل مِل ھُئي، جيڪا مِل انتظاميا ۽ يونين عُھديدارن جي بدعُنوانين جي ڪري نہ ھلي سگھي. جنھن جي مشينري آخرڪار ڪَٻاڙ ۾ نيلام ڪئي وئي، جيڪو ھن علائقي لاءِ ھڪ وڏو الميو بڻجي ويو. ننڍين صَنعتن ۾ پوري ضلعي ۾ سارين جا ڪارخانا، ڪڻڪ جي اَٽي جون مِلون ۽ برف جا ڪارخانا واقع آھن. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. ==ضلعي جي آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪل ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي. ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جي حدن اندر 52 يونين ڪائونسلون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ست ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. انتظامي طور ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي: === تعلقا === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}</ref> ! آبادي<br />(2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023ع) ! خواندگي جي شرح<br />(2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 96.091 | 33.41٪ |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 91.575 | 41.81٪ |- | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 234.516 | 39.36٪ |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 51.360 | 26.46٪ |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 117.532 | 47.06٪ |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 67.877 | 37.66٪ |- | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 132.165 | 44.25٪ |} ضلعي جي انتظامي ڍانچي ۾ صحت، تعليم، تعميرات ۽ خدمتون، ناڻي ۽ رٿابندي، برادري ترقي، روينيو ۽ زراعت جا شعبا شامل آهن. انهن کان علاوه ضلعي انتظاميا ضلعي ناظم، نائب ناظم ۽ [[ضلعو|ضلعي]] ڪوآرڊينيشن آفيسر جي نگراني هيٺ پنهنجا انتظامي فرائض سرانجام ڏيندي آهي. === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. == غير سرڪاري تنظيمون == ھن ضلعي ۾ سماجي ڀلائي، تعليم، صحت، عورتن جي ترقي، ٻارن جي حقن، انساني حقن، آفتن جي امداد ۽ ڪميونٽي ترقي جي شعبن ۾ ڪيترين ئي غير سرڪاري تنظيمن (اين جي اوز) پاران ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref> انهن ۾ [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]]، [[انڊس ريسورس سينٽر]]، [[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]]، [[لاڙ هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]]، [[مسلم ايڊ پاڪستان]]، [[هيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[مهران ويلفيئر ٽرسٽ]]، [[يو اين هيبيٽيٽ پاڪستان]]، [[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[رهنبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[ايڪشن فار هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]]، [[چائلڊس رائيٽس ڪاميٽي]]، [[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]]، [[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]]، [[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ هيومن آرگنائيزيشن]]، [[بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[سهارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ هيومن رائيٽس]] ۽ [[هديه ٽرسٽ شڪارپور]] شامل آهن، جيڪي ضلعي جي مختلف علائقن ۾ سماجي ۽ انساني ترقي لاءِ خدمتون سرانجام ڏئي رهيون آهن. == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] 6fnqp5kkj9f6mxclcpneyhym8or6jtx 384595 384594 2026-06-12T22:18:50Z Intisar Ali 8681 384595 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> ===صَنعت=== ھن ضلعي جي وڏي صَنعت ۾ شھدادڪوٽ ۾ ھڪ وڏي سرڪاري ٽيڪسٽائل مِل ھُئي، جيڪا مِل انتظاميا ۽ يونين عُھديدارن جي بدعُنوانين جي ڪري نہ ھلي سگھي. جنھن جي مشينري آخرڪار ڪَٻاڙ ۾ نيلام ڪئي وئي، جيڪو ھن علائقي لاءِ ھڪ وڏو الميو بڻجي ويو. ننڍين صَنعتن ۾ پوري ضلعي ۾ سارين جا ڪارخانا، ڪڻڪ جي اَٽي جون مِلون ۽ برف جا ڪارخانا واقع آھن. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. ==ضلعي جي آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪل ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي. ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جي حدن اندر 52 يونين ڪائونسلون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ست ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. انتظامي طور ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}</ref> ! آبادي<br />(2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023ع) ! خواندگي جي شرح<br />(2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 96.091 | 33.41٪ |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 91.575 | 41.81٪ |- | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 234.516 | 39.36٪ |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 51.360 | 26.46٪ |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 117.532 | 47.06٪ |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 67.877 | 37.66٪ |- | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 132.165 | 44.25٪ |} ضلعي جي انتظامي ڍانچي ۾ صحت، تعليم، تعميرات ۽ خدمتون، ناڻي ۽ رٿابندي، برادري ترقي، روينيو ۽ زراعت جا شعبا شامل آهن. انهن کان علاوه ضلعي انتظاميا ضلعي ناظم، نائب ناظم ۽ [[ضلعو|ضلعي]] ڪوآرڊينيشن آفيسر جي نگراني هيٺ پنهنجا انتظامي فرائض سرانجام ڏيندي آهي. === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. == غير سرڪاري تنظيمون == ھن ضلعي ۾ سماجي ڀلائي، تعليم، صحت، عورتن جي ترقي، ٻارن جي حقن، انساني حقن، آفتن جي امداد ۽ ڪميونٽي ترقي جي شعبن ۾ ڪيترين ئي غير سرڪاري تنظيمن (اين جي اوز) پاران ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref> انهن ۾ [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]]، [[انڊس ريسورس سينٽر]]، [[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]]، [[لاڙ هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]]، [[مسلم ايڊ پاڪستان]]، [[هيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[مهران ويلفيئر ٽرسٽ]]، [[يو اين هيبيٽيٽ پاڪستان]]، [[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[رهنبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[ايڪشن فار هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]]، [[چائلڊس رائيٽس ڪاميٽي]]، [[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]]، [[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]]، [[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ هيومن آرگنائيزيشن]]، [[بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[سهارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ هيومن رائيٽس]] ۽ [[هديه ٽرسٽ شڪارپور]] شامل آهن، جيڪي ضلعي جي مختلف علائقن ۾ سماجي ۽ انساني ترقي لاءِ خدمتون سرانجام ڏئي رهيون آهن. == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] 3npjclbc6bfve7t2e3t3mdsn3dx4uut 384596 384595 2026-06-12T22:20:27Z Intisar Ali 8681 384596 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> ===صَنعت=== ھن ضلعي جي وڏي صَنعت ۾ شھدادڪوٽ ۾ ھڪ وڏي سرڪاري ٽيڪسٽائل مِل ھُئي، جيڪا مِل انتظاميا ۽ يونين عُھديدارن جي بدعُنوانين جي ڪري نہ ھلي سگھي. جنھن جي مشينري آخرڪار ڪَٻاڙ ۾ نيلام ڪئي وئي، جيڪو ھن علائقي لاءِ ھڪ وڏو الميو بڻجي ويو. ننڍين صَنعتن ۾ پوري ضلعي ۾ سارين جا ڪارخانا، ڪڻڪ جي اَٽي جون مِلون ۽ برف جا ڪارخانا واقع آھن. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. == آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |258327 |1961 |299259 |1972 |460722 |1981 |566574 |1998 |924294 |2017 |1338035 |2023 |1514869 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} {{bar box |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.17}} {{bar percent|[[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.65}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.18}} }} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 2,67,553 گهر ۽ 15,14,869 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 109.31 مرد هئا، جڏهن ته خواندگي جي شرح 40.02٪ هئي، جنهن مان مردن جي خواندگي 48.94٪ ۽ عورتن جي 30.35٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي جي 5,27,655 آبادي (34.83٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> جڏهن ته 4,21,865 ماڻهو (27.85٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> {| class="wikitable sortable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهبن جي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf}}</ref>{{rp|52-53}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Qambar Shahdadkot District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/077 |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ |- ! [[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] | 226,922 | 87.21٪ | 1,327,507 | 99.21٪ | 1,502,256 | 99.17٪ |- ! [[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 33,004 | 12.68٪ | 9,963 | 0.74٪ | 9,785 | 0.65٪ |- ! ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌمت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا ظاهر نه ڪيل شامل آهن}} | 165 | 0.11٪ | 565 | 0.05٪ | 2,828 | 0.18٪ |- ! ڪل آبادي ! 260,191 ! 100٪ ! 1,338,035 ! 100٪ ! 1,514,869 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماري جا انگ اکر لاڙڪاڻي ضلعي جي قمبر، ميروخان، شهدادڪوٽ ۽ وارهه تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي حدن سان مطابقت رکن ٿا. 1961ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 99.17٪ آهن، جڏهن ته هندومت (شيڊيول ڪاسٽ سميت) آبادي جي 0.65٪ پاران اختيار ڪئي وڃي ٿي.<ref name="2023table9" /> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي]] |value1 = 96.21 |color1 = gold |label2 = [[براهوي]] |value2 = 2.58 |color2 = mediumspringgreen |label3 = ٻيون |value3 = 1.21 |color3 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت ضلعي جي 96.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.58٪ آبادي [[براهوي]] ٻولي ڳالهائيندي هئي. باقي 1.21٪ آبادي ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪندي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪل ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي. ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جي حدن اندر 52 يونين ڪائونسلون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ست ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. انتظامي طور ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}</ref> ! آبادي<br />(2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023ع) ! خواندگي جي شرح<br />(2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 96.091 | 33.41٪ |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 91.575 | 41.81٪ |- | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 234.516 | 39.36٪ |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 51.360 | 26.46٪ |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 117.532 | 47.06٪ |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 67.877 | 37.66٪ |- | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 132.165 | 44.25٪ |} ضلعي جي انتظامي ڍانچي ۾ صحت، تعليم، تعميرات ۽ خدمتون، ناڻي ۽ رٿابندي، برادري ترقي، روينيو ۽ زراعت جا شعبا شامل آهن. انهن کان علاوه ضلعي انتظاميا ضلعي ناظم، نائب ناظم ۽ [[ضلعو|ضلعي]] ڪوآرڊينيشن آفيسر جي نگراني هيٺ پنهنجا انتظامي فرائض سرانجام ڏيندي آهي. === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. == غير سرڪاري تنظيمون == ھن ضلعي ۾ سماجي ڀلائي، تعليم، صحت، عورتن جي ترقي، ٻارن جي حقن، انساني حقن، آفتن جي امداد ۽ ڪميونٽي ترقي جي شعبن ۾ ڪيترين ئي غير سرڪاري تنظيمن (اين جي اوز) پاران ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref> انهن ۾ [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]]، [[انڊس ريسورس سينٽر]]، [[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]]، [[لاڙ هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]]، [[مسلم ايڊ پاڪستان]]، [[هيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[مهران ويلفيئر ٽرسٽ]]، [[يو اين هيبيٽيٽ پاڪستان]]، [[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[رهنبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[ايڪشن فار هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]]، [[چائلڊس رائيٽس ڪاميٽي]]، [[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]]، [[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]]، [[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ هيومن آرگنائيزيشن]]، [[بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[سهارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ هيومن رائيٽس]] ۽ [[هديه ٽرسٽ شڪارپور]] شامل آهن، جيڪي ضلعي جي مختلف علائقن ۾ سماجي ۽ انساني ترقي لاءِ خدمتون سرانجام ڏئي رهيون آهن. == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] py1mrryhijhc7om9wygruefs8t0o5sq 384597 384596 2026-06-12T22:23:06Z Intisar Ali 8681 384597 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> === صنعت === شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائيل مل شهدادڪوٽ شهر جي اتر ۾ واقع هئي. هيءَ مل ضلعي جي لڳ ڀڳ 4,500 مزدورن کي روزگار فراهم ڪندي هئي، جڏهن ته ان وقت هي علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو هو. مل 1974ع ۾ پاڪستان جي ان وقت جي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي هدايتن تي قائم ڪئي وئي. شهدادڪوٽ ۾ هن مل جي تنصيب لاءِ ايران پاڪستان جي مدد ڪئي هئي. مل 1978ع ۾ پيداوار شروع ڪئي ۽ جلد ئي پاڪستان جي چئني صوبن جي ڪيترن ئي خاندانن جي روزگار جو اهم ذريعو بڻجي وئي. هتي تيار ٿيندڙ ڪپڙو وڪري لاءِ پنجاب موڪليو ويندو هو، جڏهن ته مل مان برآمدي معيار جو ڪپڙو پڻ تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1062553 | title=DAWN - Features; January 14, 2002 | date=14 January 2002 }}</ref> ذوالفقار علي ڀٽو جي دور کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۽ مل کي درپيش مالي بحران سبب انتظاميا تقريباً 4,000 مزدورن کي پگهارون ادا ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن جي نتيجي ۾ جنرل ضياءُ الحق جي دور ۾ مل زوال پذير ٿي وئي. 1990ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي حڪومت ۾ واپسي کان پوءِ مل ٻيهر مختلف ڊزائنن وارو اعليٰ معيار جو پاليسٽر ڪپڙو تيار ڪرڻ شروع ڪيو. ڪراچي جي ٺيڪيدار نثار ميمڻ جي مالي سهڪار سان عبدالفطاح ڀٽي کي مل هلائڻ جا مڪمل اختيار ڏنا ويا. هن مل ۾ ڪم ڪندڙ باقي رهيل مزدورن کي به فارغ ڪري ڇڏيو ۽ 8 جولاءِ 2007ع تي مل بند ڪرڻ جو نوٽيس جاري ڪيو. سياسي ۽ معاشي بحرانن سبب ضلعي جي هن وڏي صنعتي اداري کي سخت نقصان پهتو، ان جو بنيادي ڍانچو معمولي قيمت تي وڪرو ڪيو ويو ۽ اڄ اهو هنڌ ويران منظر پيش ڪري ٿو. هن وقت ضلعي ۾ ننڍيون صنعتون وڌيڪ سرگرم آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ سامان، زرعي اوزار، تعميراتي مواد ۽ بيڪرين ۽ ٻين خوراڪي دڪانن وسيلي خوراڪ جي تياري ۽ پروسيسنگ شامل آهي. خاص طور شهدادڪوٽ تعلقي ۾ ڀرت ڀريل ٽوپين جي گهريلو صنعت (ڪاٽيج انڊسٽري) مقامي توڙي ضلعي کان ٻاهر جي مارڪيٽن ۾ سٺي شهرت ۽ طلب رکي ٿي. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. == آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |258327 |1961 |299259 |1972 |460722 |1981 |566574 |1998 |924294 |2017 |1338035 |2023 |1514869 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} {{bar box |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.17}} {{bar percent|[[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.65}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.18}} }} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 2,67,553 گهر ۽ 15,14,869 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 109.31 مرد هئا، جڏهن ته خواندگي جي شرح 40.02٪ هئي، جنهن مان مردن جي خواندگي 48.94٪ ۽ عورتن جي 30.35٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي جي 5,27,655 آبادي (34.83٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> جڏهن ته 4,21,865 ماڻهو (27.85٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> {| class="wikitable sortable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهبن جي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf}}</ref>{{rp|52-53}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Qambar Shahdadkot District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/077 |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ |- ! [[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] | 226,922 | 87.21٪ | 1,327,507 | 99.21٪ | 1,502,256 | 99.17٪ |- ! [[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 33,004 | 12.68٪ | 9,963 | 0.74٪ | 9,785 | 0.65٪ |- ! ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌمت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا ظاهر نه ڪيل شامل آهن}} | 165 | 0.11٪ | 565 | 0.05٪ | 2,828 | 0.18٪ |- ! ڪل آبادي ! 260,191 ! 100٪ ! 1,338,035 ! 100٪ ! 1,514,869 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماري جا انگ اکر لاڙڪاڻي ضلعي جي قمبر، ميروخان، شهدادڪوٽ ۽ وارهه تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي حدن سان مطابقت رکن ٿا. 1961ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 99.17٪ آهن، جڏهن ته هندومت (شيڊيول ڪاسٽ سميت) آبادي جي 0.65٪ پاران اختيار ڪئي وڃي ٿي.<ref name="2023table9" /> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي]] |value1 = 96.21 |color1 = gold |label2 = [[براهوي]] |value2 = 2.58 |color2 = mediumspringgreen |label3 = ٻيون |value3 = 1.21 |color3 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت ضلعي جي 96.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.58٪ آبادي [[براهوي]] ٻولي ڳالهائيندي هئي. باقي 1.21٪ آبادي ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪندي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪل ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي. ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جي حدن اندر 52 يونين ڪائونسلون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ست ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. انتظامي طور ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}</ref> ! آبادي<br />(2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023ع) ! خواندگي جي شرح<br />(2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 96.091 | 33.41٪ |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 91.575 | 41.81٪ |- | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 234.516 | 39.36٪ |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 51.360 | 26.46٪ |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 117.532 | 47.06٪ |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 67.877 | 37.66٪ |- | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 132.165 | 44.25٪ |} ضلعي جي انتظامي ڍانچي ۾ صحت، تعليم، تعميرات ۽ خدمتون، ناڻي ۽ رٿابندي، برادري ترقي، روينيو ۽ زراعت جا شعبا شامل آهن. انهن کان علاوه ضلعي انتظاميا ضلعي ناظم، نائب ناظم ۽ [[ضلعو|ضلعي]] ڪوآرڊينيشن آفيسر جي نگراني هيٺ پنهنجا انتظامي فرائض سرانجام ڏيندي آهي. === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. == غير سرڪاري تنظيمون == ھن ضلعي ۾ سماجي ڀلائي، تعليم، صحت، عورتن جي ترقي، ٻارن جي حقن، انساني حقن، آفتن جي امداد ۽ ڪميونٽي ترقي جي شعبن ۾ ڪيترين ئي غير سرڪاري تنظيمن (اين جي اوز) پاران ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref> انهن ۾ [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]]، [[انڊس ريسورس سينٽر]]، [[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]]، [[لاڙ هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]]، [[مسلم ايڊ پاڪستان]]، [[هيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[مهران ويلفيئر ٽرسٽ]]، [[يو اين هيبيٽيٽ پاڪستان]]، [[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[رهنبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[ايڪشن فار هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]]، [[چائلڊس رائيٽس ڪاميٽي]]، [[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]]، [[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]]، [[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ هيومن آرگنائيزيشن]]، [[بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[سهارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ هيومن رائيٽس]] ۽ [[هديه ٽرسٽ شڪارپور]] شامل آهن، جيڪي ضلعي جي مختلف علائقن ۾ سماجي ۽ انساني ترقي لاءِ خدمتون سرانجام ڏئي رهيون آهن. == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] mhz1er4rpwxacigpq3dnv3u8wseurp7 384598 384597 2026-06-12T22:24:03Z Intisar Ali 8681 384598 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> === صنعت === شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائيل مل شهدادڪوٽ شهر جي اتر ۾ واقع هئي. هيءَ مل ضلعي جي لڳ ڀڳ 4,500 مزدورن کي روزگار فراهم ڪندي هئي، جڏهن ته ان وقت هي علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو هو. مل 1974ع ۾ پاڪستان جي ان وقت جي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي هدايتن تي قائم ڪئي وئي. شهدادڪوٽ ۾ هن مل جي تنصيب لاءِ ايران پاڪستان جي مدد ڪئي هئي. مل 1978ع ۾ پيداوار شروع ڪئي ۽ جلد ئي پاڪستان جي چئني صوبن جي ڪيترن ئي خاندانن جي روزگار جو اهم ذريعو بڻجي وئي. هتي تيار ٿيندڙ ڪپڙو وڪري لاءِ پنجاب موڪليو ويندو هو، جڏهن ته مل مان برآمدي معيار جو ڪپڙو پڻ تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1062553 | title=DAWN - Features; January 14, 2002 | date=14 January 2002 }}</ref> ذوالفقار علي ڀٽو جي دور کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۽ مل کي درپيش مالي بحران سبب انتظاميا تقريباً 4,000 مزدورن کي پگهارون ادا ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن جي نتيجي ۾ جنرل ضياءُ الحق جي دور ۾ مل زوال پذير ٿي وئي. 1990ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي حڪومت ۾ واپسي کان پوءِ مل ٻيهر مختلف ڊزائنن وارو اعليٰ معيار جو پاليسٽر ڪپڙو تيار ڪرڻ شروع ڪيو. ڪراچي جي ٺيڪيدار نثار ميمڻ جي مالي سهڪار سان عبدالفطاح ڀٽي کي مل هلائڻ جا مڪمل اختيار ڏنا ويا. هن مل ۾ ڪم ڪندڙ باقي رهيل مزدورن کي به فارغ ڪري ڇڏيو ۽ 8 جولاءِ 2007ع تي مل بند ڪرڻ جو نوٽيس جاري ڪيو. سياسي ۽ معاشي بحرانن سبب ضلعي جي هن وڏي صنعتي اداري کي سخت نقصان پهتو، ان جو بنيادي ڍانچو معمولي قيمت تي وڪرو ڪيو ويو ۽ اڄ اهو هنڌ ويران منظر پيش ڪري ٿو. هن وقت ضلعي ۾ ننڍيون صنعتون وڌيڪ سرگرم آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ سامان، زرعي اوزار، تعميراتي مواد ۽ بيڪرين ۽ ٻين خوراڪي دڪانن وسيلي خوراڪ جي تياري ۽ پروسيسنگ شامل آهي. ضلعو سارين جي ڪارخانن جو مرڪز آھي. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. == آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |258327 |1961 |299259 |1972 |460722 |1981 |566574 |1998 |924294 |2017 |1338035 |2023 |1514869 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} {{bar box |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.17}} {{bar percent|[[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.65}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.18}} }} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 2,67,553 گهر ۽ 15,14,869 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 109.31 مرد هئا، جڏهن ته خواندگي جي شرح 40.02٪ هئي، جنهن مان مردن جي خواندگي 48.94٪ ۽ عورتن جي 30.35٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي جي 5,27,655 آبادي (34.83٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> جڏهن ته 4,21,865 ماڻهو (27.85٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> {| class="wikitable sortable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهبن جي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf}}</ref>{{rp|52-53}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Qambar Shahdadkot District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/077 |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ |- ! [[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] | 226,922 | 87.21٪ | 1,327,507 | 99.21٪ | 1,502,256 | 99.17٪ |- ! [[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 33,004 | 12.68٪ | 9,963 | 0.74٪ | 9,785 | 0.65٪ |- ! ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌمت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا ظاهر نه ڪيل شامل آهن}} | 165 | 0.11٪ | 565 | 0.05٪ | 2,828 | 0.18٪ |- ! ڪل آبادي ! 260,191 ! 100٪ ! 1,338,035 ! 100٪ ! 1,514,869 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماري جا انگ اکر لاڙڪاڻي ضلعي جي قمبر، ميروخان، شهدادڪوٽ ۽ وارهه تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي حدن سان مطابقت رکن ٿا. 1961ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 99.17٪ آهن، جڏهن ته هندومت (شيڊيول ڪاسٽ سميت) آبادي جي 0.65٪ پاران اختيار ڪئي وڃي ٿي.<ref name="2023table9" /> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي]] |value1 = 96.21 |color1 = gold |label2 = [[براهوي]] |value2 = 2.58 |color2 = mediumspringgreen |label3 = ٻيون |value3 = 1.21 |color3 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت ضلعي جي 96.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.58٪ آبادي [[براهوي]] ٻولي ڳالهائيندي هئي. باقي 1.21٪ آبادي ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪندي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪل ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي. ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جي حدن اندر 52 يونين ڪائونسلون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ست ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. انتظامي طور ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}</ref> ! آبادي<br />(2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023ع) ! خواندگي جي شرح<br />(2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 96.091 | 33.41٪ |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 91.575 | 41.81٪ |- | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 234.516 | 39.36٪ |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 51.360 | 26.46٪ |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 117.532 | 47.06٪ |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 67.877 | 37.66٪ |- | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 132.165 | 44.25٪ |} ضلعي جي انتظامي ڍانچي ۾ صحت، تعليم، تعميرات ۽ خدمتون، ناڻي ۽ رٿابندي، برادري ترقي، روينيو ۽ زراعت جا شعبا شامل آهن. انهن کان علاوه ضلعي انتظاميا ضلعي ناظم، نائب ناظم ۽ [[ضلعو|ضلعي]] ڪوآرڊينيشن آفيسر جي نگراني هيٺ پنهنجا انتظامي فرائض سرانجام ڏيندي آهي. === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. == غير سرڪاري تنظيمون == ھن ضلعي ۾ سماجي ڀلائي، تعليم، صحت، عورتن جي ترقي، ٻارن جي حقن، انساني حقن، آفتن جي امداد ۽ ڪميونٽي ترقي جي شعبن ۾ ڪيترين ئي غير سرڪاري تنظيمن (اين جي اوز) پاران ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref> انهن ۾ [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]]، [[انڊس ريسورس سينٽر]]، [[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]]، [[لاڙ هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]]، [[مسلم ايڊ پاڪستان]]، [[هيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[مهران ويلفيئر ٽرسٽ]]، [[يو اين هيبيٽيٽ پاڪستان]]، [[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[رهنبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[ايڪشن فار هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]]، [[چائلڊس رائيٽس ڪاميٽي]]، [[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]]، [[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]]، [[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ هيومن آرگنائيزيشن]]، [[بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[سهارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ هيومن رائيٽس]] ۽ [[هديه ٽرسٽ شڪارپور]] شامل آهن، جيڪي ضلعي جي مختلف علائقن ۾ سماجي ۽ انساني ترقي لاءِ خدمتون سرانجام ڏئي رهيون آهن. == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] o2p3h58141l0hgraej7lj9hfm05s1cm 384600 384598 2026-06-12T22:31:07Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 384600 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> === صنعت === شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائيل مل شهدادڪوٽ شهر جي اتر ۾ واقع هئي. هيءَ مل ضلعي جي لڳ ڀڳ 4,500 مزدورن کي روزگار فراهم ڪندي هئي، جڏهن ته ان وقت هي علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو هو. مل 1974ع ۾ پاڪستان جي ان وقت جي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي هدايتن تي قائم ڪئي وئي. شهدادڪوٽ ۾ هن مل جي تنصيب لاءِ ايران پاڪستان جي مدد ڪئي هئي. مل 1978ع ۾ پيداوار شروع ڪئي ۽ جلد ئي پاڪستان جي چئني صوبن جي ڪيترن ئي خاندانن جي روزگار جو اهم ذريعو بڻجي وئي. هتي تيار ٿيندڙ ڪپڙو وڪري لاءِ پنجاب موڪليو ويندو هو، جڏهن ته مل مان برآمدي معيار جو ڪپڙو پڻ تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1062553 | title=DAWN - Features; January 14, 2002 | date=14 January 2002 }}</ref> ذوالفقار علي ڀٽو جي دور کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۽ مل کي درپيش مالي بحران سبب انتظاميا تقريباً 4,000 مزدورن کي پگهارون ادا ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن جي نتيجي ۾ جنرل ضياءُ الحق جي دور ۾ مل زوال پذير ٿي وئي. 1990ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي حڪومت ۾ واپسي کان پوءِ مل ٻيهر مختلف ڊزائنن وارو اعليٰ معيار جو پاليسٽر ڪپڙو تيار ڪرڻ شروع ڪيو. ڪراچي جي ٺيڪيدار نثار ميمڻ جي مالي سهڪار سان عبدالفطاح ڀٽي کي مل هلائڻ جا مڪمل اختيار ڏنا ويا. هن مل ۾ ڪم ڪندڙ باقي رهيل مزدورن کي به فارغ ڪري ڇڏيو ۽ 8 جولاءِ 2007ع تي مل بند ڪرڻ جو نوٽيس جاري ڪيو. سياسي ۽ معاشي بحرانن سبب ضلعي جي هن وڏي صنعتي اداري کي سخت نقصان پهتو، ان جو بنيادي ڍانچو معمولي قيمت تي وڪرو ڪيو ويو ۽ اڄ اهو هنڌ ويران منظر پيش ڪري ٿو. هن وقت ضلعي ۾ ننڍيون صنعتون وڌيڪ سرگرم آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ سامان، زرعي اوزار، تعميراتي مواد ۽ بيڪرين ۽ ٻين خوراڪي دڪانن وسيلي خوراڪ جي تياري ۽ پروسيسنگ شامل آهي. ضلعو سارين جي ڪارخانن جو مرڪز آھي. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. == آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |258327 |1961 |299259 |1972 |460722 |1981 |566574 |1998 |924294 |2017 |1338035 |2023 |1514869 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} {{bar box |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.17}} {{bar percent|[[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.65}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.18}} }} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 2,67,553 گهر ۽ 15,14,869 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 109.31 مرد هئا، جڏهن ته خواندگي جي شرح 40.02٪ هئي، جنهن مان مردن جي خواندگي 48.94٪ ۽ عورتن جي 30.35٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي جي 5,27,655 آبادي (34.83٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> جڏهن ته 4,21,865 ماڻهو (27.85٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> {| class="wikitable sortable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهبن جي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf}}</ref>{{rp|52-53}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Qambar Shahdadkot District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/077 |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ |- ! [[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] | 226,922 | 87.21٪ | 1,327,507 | 99.21٪ | 1,502,256 | 99.17٪ |- ! [[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 33,004 | 12.68٪ | 9,963 | 0.74٪ | 9,785 | 0.65٪ |- ! ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌمت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا ظاهر نه ڪيل شامل آهن}} | 165 | 0.11٪ | 565 | 0.05٪ | 2,828 | 0.18٪ |- ! ڪل آبادي ! 260,191 ! 100٪ ! 1,338,035 ! 100٪ ! 1,514,869 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماري جا انگ اکر لاڙڪاڻي ضلعي جي قمبر، ميروخان، شهدادڪوٽ ۽ وارهه تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي حدن سان مطابقت رکن ٿا. 1961ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 99.17٪ آهن، جڏهن ته هندومت (شيڊيول ڪاسٽ سميت) آبادي جي 0.65٪ پاران اختيار ڪئي وڃي ٿي.<ref name="2023table9" /> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي]] |value1 = 96.21 |color1 = gold |label2 = [[براهوي]] |value2 = 2.58 |color2 = mediumspringgreen |label3 = ٻيون |value3 = 1.21 |color3 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت ضلعي جي 96.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.58٪ آبادي [[براهوي]] ٻولي ڳالهائيندي هئي. باقي 1.21٪ آبادي ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪندي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪل ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي. ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جي حدن اندر 52 يونين ڪائونسلون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ست ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. انتظامي طور ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}</ref> ! آبادي<br />(2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023ع) ! خواندگي جي شرح<br />(2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 96.091 | 33.41٪ |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 91.575 | 41.81٪ |- | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 234.516 | 39.36٪ |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 51.360 | 26.46٪ |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 117.532 | 47.06٪ |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 67.877 | 37.66٪ |- | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 132.165 | 44.25٪ |} ضلعي جي انتظامي ڍانچي ۾ صحت، تعليم، تعميرات ۽ خدمتون، ناڻي ۽ رٿابندي، برادري ترقي، روينيو ۽ زراعت جا شعبا شامل آهن. انهن کان علاوه ضلعي انتظاميا ضلعي ناظم، نائب ناظم ۽ [[ضلعو|ضلعي]] ڪوآرڊينيشن آفيسر جي نگراني هيٺ پنهنجا انتظامي فرائض سرانجام ڏيندي آهي. === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} === ديهن جي فهرست === هيٺ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of union councils in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! تعلقو ! ديهن جو تعداد |- | [[قمبر تعلقو]] | 105 |- | [[وارهه تعلقو]] | 42 |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 38 |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 23 |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 38 |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 39 |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 32 |} === [[قمبر تعلقو]] === {{div col|3}} * [[ابڙو، قمبر شهدادڪوٽ|ابڙو]] * [[آچا، سنڌ|آچا]] * [[آهير]] * [[باغ جاگير]] * [[باگوڊيرو]] * [[ٻير، سنڌ|ٻير]] * [[ڀاڏا، سنڌ|ڀاڏا]] * [[ڀنگر آچا]] * [[ڀرمي]] * [[ڀولو ڪلهوڙو]] * [[بوهر]] * [[چاچا، سنڌ|چاچا]] * [[ڇڄرا]] * [[چانگرو]] * [[ديرو، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|ديرو]] * [[ڍيرو]] * [[دوست علي، سنڌ|دوست علي]] * [[دريب مٺو]] * [[دوآبو]] * [[ايلچي]] * [[ايسو، سنڌ|ايسو]] * [[ايف. ايم. سيال]] * [[فتوحل واهه]] * [[گهاتر]] * [[گهوگهارو]] * [[هاني، سنڌ|هاني]] * [[حسولا]] * [[هوليا، سنڌ|هوليا]] * [[جاگير نمبر 1]] * [[جاگير نمبر 2]] * [[جاگير نمبر 3]] * [[جاگير نمبر 4]] * [[جاگير نمبر 5]] * [[جاگير نمبر 6]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 2]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 3]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 4]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 5]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 6]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 7]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 8]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 9]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 10]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 11]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 12]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 13]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 14]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 15]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 16]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 17]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 18]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 19]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 20]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 21]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 22]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 23]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 24]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 25]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 26]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 27]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 28]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 29]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 30]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 31]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 32]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 33]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 34]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 35]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 36]] * [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 37]] * [[جيان ابڙو]] * [[جوڻيجو، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|جوڻيجو]] * [[ڪلار، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|ڪلار]] * [[ڪمال خان، سنڌ|ڪمال خان]] * [[ڪنور، سنڌ|ڪنور]] * [[ڪاريو مراد علي]] * [[ڪروهر]] * [[خبيريرو]] * [[کاهي ميهون]] * [[خيرپور جسو]] * [[ڪوهستان، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|ڪوهستان]] * [[ڪور حسن]] * [[ڪور ڪمال]] * [[ڪور سليمان]] * [[لاکا، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|لاکا]] * [[لختيا]] * [[لشڪري چانڊيو]] * [[مهيون]] * [[مينا، قمبر شهدادڪوٽ|مينا]] * [[محبت ٻليدي]] * [[ننگر هاڪڙو]] * [[نٿر]] * [[نوزمان]] * [[پاکو]] * [[پنهوار]] * [[پيروز ڀٽي]] * [[پوٺو ابراهيم]] * [[پونا، سنڌ|پونا]] * [[قمبر]] * [[رنوتي]] * [[رتو ڪوٽ]] * [[شريفاڻي]] * [[واڌا]] * [[واڪرو، قمبر شهدادڪوٽ|واڪرو]] * [[ورياسو]] {{div col end}} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. == غير سرڪاري تنظيمون == ھن ضلعي ۾ سماجي ڀلائي، تعليم، صحت، عورتن جي ترقي، ٻارن جي حقن، انساني حقن، آفتن جي امداد ۽ ڪميونٽي ترقي جي شعبن ۾ ڪيترين ئي غير سرڪاري تنظيمن (اين جي اوز) پاران ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref> انهن ۾ [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]]، [[انڊس ريسورس سينٽر]]، [[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]]، [[لاڙ هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]]، [[مسلم ايڊ پاڪستان]]، [[هيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[مهران ويلفيئر ٽرسٽ]]، [[يو اين هيبيٽيٽ پاڪستان]]، [[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[رهنبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[ايڪشن فار هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]]، [[چائلڊس رائيٽس ڪاميٽي]]، [[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]]، [[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]]، [[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ هيومن آرگنائيزيشن]]، [[بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[سهارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ هيومن رائيٽس]] ۽ [[هديه ٽرسٽ شڪارپور]] شامل آهن، جيڪي ضلعي جي مختلف علائقن ۾ سماجي ۽ انساني ترقي لاءِ خدمتون سرانجام ڏئي رهيون آهن. == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] cix14l1cxc6rmm8npdwxeu8hzkaotyf 384607 384600 2026-06-12T22:35:38Z Intisar Ali 8681 /* قمبر تعلقو */ 384607 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهداد ڪوٽ | official_name = | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Qamber_Shahdadkot_District.jpg | imagesize = 200px | image_alt = | image_caption = قمبر شھداد ڪوٽ ضلعي جا تعلقا | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|42.4|N|67|55|20.5|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = تعلقا | established_date = 7 *1 [[شهدادڪوٽ تعلقو]] *2 [[قنبر علي خان تعلقو|قمبر تعلقو]] *3 [[وارھ تعلقو|وارهه تعلقو]] *4 [[نصيرآباد تعلقو]] *5 [[قبو سعيد خان تعلقو]] *6 [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] *7 [[ميرو خان تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5599 | population_total = <ref name =" سٽي پاپوليشن" > -https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=824 </ref>1341022 | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''قمبر شهداد ڪوٽ ضلعو''' <small>(رومن:Qambar Shahdadkot District)</small> [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي، زرعي ۽ سماجي ضلعو آهي. هي ضلعو سنڌو ماٿري جي ميداني علائقي ۽ ڪڇي ميدان جي سرحدي پٽيءَ تي هجڻ سبب جاگرافيائي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو. اتر طرف بلوچستان جا ضلعا، اوڀر طرف [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[دادو ضلعو]] ۽ اولهه طرف بلوچستان جا [[جعفرآباد ضلعو |جعفرآباد]] ۽ [[نصيرآباد ضلعو | نصيرآباد]] ضلعا واقع آهن، جنهن سبب هي علائقو سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي واري پٽي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هي ضلعو انتظامي طور 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو، جنهن جو بنيادي مقصد آباديءَ جي واڌ، انتظامي سهولتن جي بهتري ۽ علائقائي ضرورتن کي وڌيڪ مؤثر نموني سان پورو ڪرڻ هو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر قمبر شهر ۾ قائم آهي، جڏهن⁠تہ شھدادڪوٽ آبادي، واپار ۽ سياسي سرگرمين جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو شهر شمار ٿئي ٿو. ضلعي ۾ قمبر، شھدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد، سجاول جتوئي ۽ وارھ جهڙا تعلقا شامل آهن، جيڪي گڏيل طور شهري ۽ ديهي آباديءَ جو متوازن ڍانچو پيش ڪن ٿا. ==تاريخ== سال 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الڳ رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن م ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[ڪشمور ضلعو]]، [[سکر ضلعو]] ء [[دادو ضلعو]] شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. لاڙڪاڻي ضلعي کي برٽش انڊيا سرڪار سال 1901ع ۾ قائم ڪيو ھيو ان وقت قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ ان ۾ سال 2004ع تائين شامل ھيو. اُن وقت وارھ، قمبر شھداد ڪوٽ ۽ ميرو خان تعلقن تي مُشتمل ھيو. جن کي ڊاڪٽر ارباب رحيم جي حڪومت ۾ 13 ڊسمبر، 2004ع تي لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري وارھ مان نصير آباد، ميرو خان مان سجاول جوڻيجو ۽ شھدادڪوٽ مان قبو سعيد خان ڌار ڪري ٽي نوان تعلقا جوڙي ء نئون ضلعو قمبر شھدادڪوٽ نالي سان ٺاھيو. ==جاگرافي== [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|220px|thumb|<small>^{'''سنڌ جي نقشي ۾ قمبر شھداد ڪوٽ ضلعو (گاڙھو رنگ)'''}</small>]] ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر ۾ لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ ۾ دادو ضلعو ۽ اولھ ۾ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو ۽ جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ قدرتي سرحد آھن ۽ اُن جي پاسي ۾ لڳو لڳ علائقو ڪاڇو (جبلن جي ڪَڇ) سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي ۽ اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5,675<ref> USAID/IMMAP Pakistan Emergency Situation Analysis - District Qambar Shahdadkot, August 2014 Page i </ref> يا 5,599<ref name="سٽي پاپوليشن" /> چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.<ref name="مضمون"> يو ڪي ايسي، ڊاٽ ڪام شھدادڪوٽ- [https://www.ukessays.com/essays/history/the-climate-of-qamber-shahdadkot-district-history-essay.php] </ref> ==معيشت== ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنياد بنيادي طور زراعت تي آهي. ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه هتي جي مکيه فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن⁠تہ ڀاڄيون ۽ چارا پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه جي ويجهڙائي ۽ ڪئنالن جي آبپاشي نظام سبب زراعت کي قدرتي سهارو حاصل آهي. ان سان گڏ مال پالڻ، کير ۽ گوشت جي پيداوار، ۽ ننڍي پيماني تي واپار به مقامي معيشت جا اهم ذريعا آهن. سال 2013ع جي انساني ترقيءَ جي اشاريئي (HDI) مُطابق ھن ضلعي جي ترقي جي شرح 0.35 ھُئي. جڏھن تہ سنڌ جي جُملي ٿُلھي ليکي شرح 0.59 ھئي، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ھي ضلعو سنڌ جي ترقي پذير شرح کان بہ تمام گھٽ شرح تي ھُيو. <ref name =" ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" > 1 | Page District Nutrition Profile www.rspn.org 1 | Page District Nutrition Profile- </ref> ترقي جي گھٽ شرح ڪري ھتي سھولتن جي اَٹاٺ آهي. خاص ڪري تعليم ۽ صحت ۾ ھي ضلعو پُٺتي پيل آهي. ساڳئي سال جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ضلعن جي شرح 0.40 ۽ دادو جي 0.45 سيڪڙو ھُئي، جنھن مان ظاهر ٿيو پئي تہ ھي ضلعو ترقي ۾ انھن کان پوئتي پيل ھيو.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> يورپي يونين جي PINS سروي مطابق ھن ضلعي جي 81.5 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10,000 روپين کان گھٽ آھي. 16.3 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 10,000 کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ 2.2 سيڪڙو خاندانن جي آمدني 15,000 کان مٿي آھي. اھڙي طرح ھن ضلعي ۾ رھندڙ خاندانن جي سراسري ماھوار آمدني 9،150 روپيا آهي.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ان سروي مطابق 83 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين تائين يا ان کان گھٽ آھي. 11.3 سيڪڙو خاندانن جو ماھوار خرچ 10,000 روپين کان 15,000 روپين تائين آهي ۽ باقي 5.7 سيڪڙو خاندان ماھوار 15،000 کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ھن ضلعي ۾ سال 2016ع جي شُمارياتي ڪاٿن مطابق 97.4 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪفالت ڪندڙ ھڪ ڪمائيندڙ فرد آھي ۽ 2.6 سيڪڙو خاندانن ۾ 2 ڪمائيندڙ فرد آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن ڪاٿن مُطابق ضلعي جي ڪُل پورھيتن ۾ 50 سيڪڙو غير ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 32.1 سيڪڙو ھُنرمند ڏِھاڙي وارا پورھيت، 2.3 سيڪڙو ھُنرمند زرعي پورھيت، 1 سيڪڙو غير ھُنرمند زرعي پورھيت، 1.6 سيڪڙو وڏي يا وچولي درجي جا ھاري، 1.3 سيڪڙو مال پاليندڙ، 10.4 سيڪڙو خود روزگار ڪندڙ ڌنڌن وارا، 1.3 سيڪڙو سرڪاري نوڪري ڪندڙ آھن.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> ===پسماندگي=== ھي ضلعو سنڌ جو سماجي ۽ معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک ۽ اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم ۽ صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.<ref name =" پي آر سي ايس" >http://www.prcsindh.org.pk/?page_id=1229-{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ضلعي کي ڪيترن چئلينجن کي به منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ پاڻي جي کوٽ، زرعي وسيلن جي اڻبرابري، صحت ۽ تعليم جون محدود سهولتون، بيروزگاري ۽ ٻوڏن جا بار بار اثر شامل آهن. تنهن هوندي به، مقامي سماج جي مضبوط ثقافتي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ خودانحصاريءَ جي روايت هن ضلعي کي سنڌ جي اتر حصي جو هڪ اهم ۽ اثرائتو علائقو بڻائي ٿي. ===زراعت=== ھن ضلعي ۾ سانوڻ جا وسڪارا جون يا جولائي کان سيپٽمبر تائين پوندا آهن. ھر سال ھتي پوکي جون ٻہ موسمون [[ربيع]] ۽ [[خريف]] ھونديون آھن. زرعي پوکي جي ڪم ۾ مرد ۽ عورتون گڏجي محنت ڪندا آهن. ربيع جي فصلن جي موسم سياري جي ھوندي آھي، جيڪا آڪٽوبر کان شروع ٿئي ٿي ۽ مارچ ۾ ختم ٿئي ٿي. خريف جي موسم وري گرمين ۾ اپريل کان شروع ٿي سيپٽمبر ۾ ختم ٿئي ٿي، اھڙي طرح سانوڻ جي برسات خريف ۾ ٿيندي آهي. ھتي ربيع ۾ ڪڻڪ جي پوکائي آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين ھلندي آھي ۽ ڪڻڪ جو لابارو مارچ ۽ اپريل ۾ ٿيندو آهي. مرچن جي پوکائي اپريل ۾ ٿئي ٿي ۽ ڪٽائي سيپٽمبر کان نومبر تائين ٿيندي آهي. جون ۽ جولائي کان علاوه باقي سمورو سال زرعي ڪم زور و شور سان ٿيندو آهي. ھن ضلعي ۾ ٿيندڙ وڏن فصلن م چانور ۽ ڪڻڪ آھن. اُن کان سواءِ جوئر، ٻاجھري ۽ چڻن جا فصل پڻ ٿين ٿا. سڀني تعلقن ۾ موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن. اُن کان سواءِ ڪمند، داليون، مڪئي، تيلي ٻجن وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>http://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804104615/https://www.alhasan.com/system/files/skim-magazine/PESA-DP-KamberShahdadKot-Sindh.pdf |date=2023-08-04 }} assessed on July 13, 2016</ref> === صنعت === شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائيل مل شهدادڪوٽ شهر جي اتر ۾ واقع هئي. هيءَ مل ضلعي جي لڳ ڀڳ 4,500 مزدورن کي روزگار فراهم ڪندي هئي، جڏهن ته ان وقت هي علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو هو. مل 1974ع ۾ پاڪستان جي ان وقت جي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي هدايتن تي قائم ڪئي وئي. شهدادڪوٽ ۾ هن مل جي تنصيب لاءِ ايران پاڪستان جي مدد ڪئي هئي. مل 1978ع ۾ پيداوار شروع ڪئي ۽ جلد ئي پاڪستان جي چئني صوبن جي ڪيترن ئي خاندانن جي روزگار جو اهم ذريعو بڻجي وئي. هتي تيار ٿيندڙ ڪپڙو وڪري لاءِ پنجاب موڪليو ويندو هو، جڏهن ته مل مان برآمدي معيار جو ڪپڙو پڻ تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1062553 | title=DAWN - Features; January 14, 2002 | date=14 January 2002 }}</ref> ذوالفقار علي ڀٽو جي دور کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۽ مل کي درپيش مالي بحران سبب انتظاميا تقريباً 4,000 مزدورن کي پگهارون ادا ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن جي نتيجي ۾ جنرل ضياءُ الحق جي دور ۾ مل زوال پذير ٿي وئي. 1990ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي حڪومت ۾ واپسي کان پوءِ مل ٻيهر مختلف ڊزائنن وارو اعليٰ معيار جو پاليسٽر ڪپڙو تيار ڪرڻ شروع ڪيو. ڪراچي جي ٺيڪيدار نثار ميمڻ جي مالي سهڪار سان عبدالفطاح ڀٽي کي مل هلائڻ جا مڪمل اختيار ڏنا ويا. هن مل ۾ ڪم ڪندڙ باقي رهيل مزدورن کي به فارغ ڪري ڇڏيو ۽ 8 جولاءِ 2007ع تي مل بند ڪرڻ جو نوٽيس جاري ڪيو. سياسي ۽ معاشي بحرانن سبب ضلعي جي هن وڏي صنعتي اداري کي سخت نقصان پهتو، ان جو بنيادي ڍانچو معمولي قيمت تي وڪرو ڪيو ويو ۽ اڄ اهو هنڌ ويران منظر پيش ڪري ٿو. هن وقت ضلعي ۾ ننڍيون صنعتون وڌيڪ سرگرم آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ سامان، زرعي اوزار، تعميراتي مواد ۽ بيڪرين ۽ ٻين خوراڪي دڪانن وسيلي خوراڪ جي تياري ۽ پروسيسنگ شامل آهي. ضلعو سارين جي ڪارخانن جو مرڪز آھي. ==معدني ذخيرا== ھن ضلعي واري علائقي ۾ سال 1958ع ۾ گيس دریافت ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] ۽ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان سال 2002-2003ع ۾ اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن ۾ 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ۾ ڏني وئي آھي.<ref>https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview?__cf_chl_jschl_tk__=4275ffe41e2064604bbb9f93528a0e69f5826ecc-1587505132-0-AZ8BpyQcKR9Nd3FdwtH6qZ3qsLQieYrureq2uqPZudvHu0QhqRDV-cKOVQ5lXfZvomgUrQzUp3ogAeTZnA4HYTEOprfaYzAJeM0svGgNrwRcx7FQe7QICsLSHPPyHjuFWClRDYzIUFPS1RWIHKzxyiB-4jqpaBjgHT1qaFDUlOluXgW4n_rnd6zFLtfC8ALl3UmLwCGa-4PCGjPNJPONghsww6MiSsp6vkEXbPKJ2BQ5WOOFRisNcx7Go7q9RR2uLQ-wDFWnL1YpO2rW3TxqpBEHL61guO2Gh8RRC9AU3hfixg4rKRQ000Dr_WIbRq76cA </ref> ==موسم== ھن ضلعي جي موسم سياري ۾ تمام ٿڌي ۽ اونھاري ۾ سخت گرم ۽ خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ۾ ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن<ref name="رپورٽ" />. ضلعي ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع ۾ لڳ 53.5 °C يا (128.3 °F) تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ۾ ٿئي ٿو<ref name ="رپورٽ " >{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis - District Kamber Shahdadkot, July 2014 |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |access-date=2026-03-18 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. == آبادي== ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ديهي سماج تي مشتمل آهي، جتي قبيلائي ۽ برادري نظام اڃا تائين سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. جتوئي، چانڊيو، کوسو، لغاري، ابڙو، ڀٽو ۽ مگسي جهڙا قبيله ۽ برادريون هتي نمايان آهن. سنڌي ٻولي ضلعي جي غالب ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ سرحدي علائقن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ٻوليون به ڳالهائيون وڃن ٿيون، جيڪي علائقي جي لساني تنوع کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|220px|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ٻھراڙيءَ جون عورتون]] ھن ضلعي جي ھاٹوڪي علائقي جي آبادي 1972ع جي آدمشماريءَ مُطابق 460722 ھُئي. 1981ع ۾ 566574 ھُئي، جيڪا 1998ع جي آدمشماري ۾ وڌي 924294 ٿي وئي. اُن وقت ھن ضلعي جو ھاٹوڪو علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھُيو. 2005ع ۾ ھن ضلعي جي وجود ۾ اچڻ بعد پھرين آدمشماري 2017 ۾ ٿي، جنھن مُطابق ضلعي جي آبادي 1341022 تائين پھچي چڪي هُئي<ref name="سٽي پاپوليشن" />. جنھن مان 943478 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ ھئا ۽ باقي 397564 ماڻھو شھري آبادي ۾ رهندڙ هئا<ref name="سٽي پاپوليشن" />. اِن آبادي ۾ 682859 مرد ۽ 658148 عورتون ۽ 35 ٽئين جِنس سان تعلق رکندڙ شامل آھن<ref name="سٽي پاپوليشن" />. ھن ضلعي جي 98 سيڪڙو آبادي سنڌين جي آهي، جن ۾ بلوچي ۽ سرائڪي ڳالهائيندڙ سنڌي پڻ شامل آهن ۽ باقي 2 سيڪڙو ۾ مُھاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ شامل آهن. 2017 جي گھر شماري مطابق قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪُل 223154 گھراڻا آباد ٿيل آھن. {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |258327 |1961 |299259 |1972 |460722 |1981 |566574 |1998 |924294 |2017 |1338035 |2023 |1514869 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} {{bar box |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.17}} {{bar percent|[[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.65}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.18}} }} 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 2,67,553 گهر ۽ 15,14,869 جي آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 109.31 مرد هئا، جڏهن ته خواندگي جي شرح 40.02٪ هئي، جنهن مان مردن جي خواندگي 48.94٪ ۽ عورتن جي 30.35٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي جي 5,27,655 آبادي (34.83٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> جڏهن ته 4,21,865 ماڻهو (27.85٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1"/> {| class="wikitable sortable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهبن جي آبادي ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" |1941ع<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf}}</ref>{{rp|52-53}} ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Qambar Shahdadkot District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/077 |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ ! آبادي ! ٪ |- ! [[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] | 226,922 | 87.21٪ | 1,327,507 | 99.21٪ | 1,502,256 | 99.17٪ |- ! [[سنڌ صوبي ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 33,004 | 12.68٪ | 9,963 | 0.74٪ | 9,785 | 0.65٪ |- ! ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[عيسائيت]]، [[ٻڌمت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا ظاهر نه ڪيل شامل آهن}} | 165 | 0.11٪ | 565 | 0.05٪ | 2,828 | 0.18٪ |- ! ڪل آبادي ! 260,191 ! 100٪ ! 1,338,035 ! 100٪ ! 1,514,869 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماري جا انگ اکر لاڙڪاڻي ضلعي جي قمبر، ميروخان، شهدادڪوٽ ۽ وارهه تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي تقريباً موجوده قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي حدن سان مطابقت رکن ٿا. 1961ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 99.17٪ آهن، جڏهن ته هندومت (شيڊيول ڪاسٽ سميت) آبادي جي 0.65٪ پاران اختيار ڪئي وڃي ٿي.<ref name="2023table9" /> === ٻوليون === {{Pie chart |caption = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[سنڌي]] |value1 = 96.21 |color1 = gold |label2 = [[براهوي]] |value2 = 2.58 |color2 = mediumspringgreen |label3 = ٻيون |value3 = 1.21 |color3 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت ضلعي جي 96.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.58٪ آبادي [[براهوي]] ٻولي ڳالهائيندي هئي. باقي 1.21٪ آبادي ٻين ٻولين کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪندي هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==تعليم== 2016ع ۾ ھِن ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 1631ھُيو، جن مان 93 سيڪڙو يعني 1516 پرائمري اسڪول، 3.4 سيڪڙو يعني 55 مڊل اسڪول، 0.2 سيڪڙو يعني 4 ايليمينٽري اسڪول، 2.8 سيڪڙو يعني 46 سيڪنڊري اسڪول ۽ 0.6 يعني 10 ھاء اسڪول واقع ھيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" /> اِنھن اسڪولن ۾ 18 سيڪڙو ڇوڪرين جا اسڪول ۽ 33.1 سيڪڙو ڇوڪرن جا ۽ باقي 48.9 سيڪڙو ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنھي لاء ھُيا. استادن ۾ 20.9 سيڪڙو ماسترياڻيون ۽ 79.1 سيڪڙو ماستر ھيا<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.2016 جي سروي مطابق پرائمري اسڪولن ۾ ڇوڪرن جي حاضري 38 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جي حاضري 26.2 سيڪڙو رھي. سيڪنڊري اسڪولن ۾ حاضري جو تناسب ڇوڪرن جو 28.7 سيڪڙو ۽ ڇوڪرين جو 16.8 سيڪڙو رھيو<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ضلعي ۾ 2016ع ۾ عورتن جي تعليم جي شرح 29.4 سيڪڙو ھُئي جنھن ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر جون عورتون شامل هيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.سنڌ ايجوڪيشن مينجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2010-2011ع جي ھڪ سروي مطابق ضلعي ۾ ڪُل 1,680 سرڪاري اسڪول ھُيا، جن ۾ داخل سمورن شاگردن جو تعداد 1,95,774, ھُيو<ref name="مضمون" />. ڪُل اُستادن جو تعداد 4,239ھُيو، جن ۾ ميل 3,411 ۽ فيميل 828ھُيا. اُستادن ۽ شاگردن جو تناسب 46 شاگردن لاء ھڪ اُستاد ھُيو<ref name="مضمون" />. ==صحت== ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سرڪاري سِول اسپتال ۽ تعلقن ۾ سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين ۾ بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ ۾ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق<ref>Health Resources Availability Mapping System (HERAMS) 2012 http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627054237/http://www.trfpakistan.org/LinkClick.aspx?fileticket=DVWqxBDJs6s%3D&tabid=2618 |date=2015-06-27 }} accessed on May 10, 2016</ref> ھن ضلعي ۾ صحت جي سھولتن ۾ 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 ۽ قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 ۽ قبو سعيد خان:1) ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر ( قمبر:5 ۽ شھدادڪوٽ:2) واقع ھُيا<ref> ttps://success.org.pk › uploadsPDF Kamber-District profile - success</ref>. ===عورتن جي صحت=== 2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. 2014 ۽ 2015ع جي MICS سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ۾ ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي ۽ 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي ۽ زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ===ٻارن جي صحت=== ھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن مان 62.9 سيڪڙو ٻارن کي ميڊيڪل چڪاس جي سھولت ملي ٿي<ref name="ڊسٽرڪٽ نيوٽريشن پروفائيل" />. ==ثقافت== ثقافتي لحاظ کان هي ضلعو خالص سنڌي ديهي ثقافت جو امين آهي. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي، لوڪ شاعري، درگاهي ۽ ميلن جي روايت، ۽ مهمان نوازي هتي جي سماجي سڃاڻپ جا اهم جز آهن. شھدادڪوٽ ۽ وارھ خاص طور تي سياسي شعور، شاگرد تحريڪن ۽ قومپرست سياست جي حوالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جنهن سبب هن ضلعي کي سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ خاص اهميت حاصل رهي آهي. == ضلعي جي سياسي ورھاست== === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان سنڌ اسيمبلي جا ھيٺيان چار تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! تڪ جو نالو |- | [[پي ايس-39 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-40 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-41 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-42 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان ٻه تڪ ٺھن ٿا: {| class="wikitable sortable" |+ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ نمبر ! موجوده نالو ! اڳوڻو نالو |- | [[اين اي-202 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 | اين اي-206 |- | [[اين اي-203 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 | اين اي-207 |}. ===پي ايس 39 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 5 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 1 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو اُميدوار غلام مجتبیٰ اسراڻ 14200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھيو، جنھن 12400 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ وري غلام مجتبیٰ اسراڻ 27000 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ ان وقت مقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو نواب سردار خان چانڊيو ھُيو، جنھن 12900 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري غلام مجتبیٰ اسراڻ کٽي آيو جنهن 29400 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اميدوار علي حسن ھڪڙو ھُيو، جنھن 13800 ووٽ کنيا<ref name =" چونڊ تڪ" >- https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127131517/https://www.politicpk.com/qambar-shahdadkot-district-sindh-assembly-election-results-2013-2008-2002-ps-39-to-ps-42/ |date=2024-11-27 }}</ref>. ===پي ايس 40 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 6 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 2 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار [[سلطان احمد کھاوڙ]] 16100 ووٽ کڻي اليڪشن کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار غلام اڪبر مگسي ھُيو، جنھن 15200 ووٽ کنيا هئا ۽ اُن جو تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھُيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي مير نادر علي مگسي 32500 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو مير عبدالوحيد بِروهي ھُيو، جنھن 3200 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري مير نادر خان مگسي کٽي آيو جنھن 36900 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو غيبي خان مُغيري ھُيو، جنھن 14600 ووٽ کنيا ھيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 41 (قمبر شهدادڪوٽ 3)=== ھي تڪ پھرين لاڙڪاڻو 7 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 3 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو اُميدوار عزيز احمد جتوئي 21800 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان مسلم ليگ (ق) جو الله بخش اُنڙ ھُيو، جنھن 19100 ووٽ کنيا هئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي عزيز احمد جَتوئي 37600 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو عبدالغفار بِروهي ھُيو، جنھن 6500 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان عزيز احمد جَتوئي کٽي آيو، جنھن 19700 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار عادل الطاف اُنڙ ھُيو، جنھن 7900 ووٽ کنيا ھُئا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===پي ايس 42 (قمبر شهدادڪوٽ 4)=== ھي تَڪ پھرين لاڙڪاڻو 8 جي نالي سان سڏبو هو پر نئين ضلعي جي ٺھٹ کانپوءِ قمبر شهدادڪوٽ 4 ٿي ويو. ھن تَڪ ۾ 2002ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اُميدوار [[نجم الدين ابڙو]] 20200 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ آزاد اُميدوار فقير پرويز احمد ھُيو جنھن 5100 ووٽ کنيا هُئا. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي نجم الدين اَبڙي 21300 ووٽ کڻي چونڊ کٽي ھُئي ۽ اُن وقت مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار مسلم ليگ (ق) جو بَرھان چانڊيو ھُيو جنھن 12100 ووٽ کنيا هئا. 2013ع جي عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان وري پاڪستان پيپلز پارٽي جي مير غيبي خان سردار چانڊيو کٽي آيو جنھن 47500 ووٽ کنيا. مُقابلي ۾ ھارائيندڙ اُميدوار قومي عوامي پارٽي جو سرتاج احمد چانڊيو ھيو جنھن 2300 ووٽ کنيا ھُيا<ref name="چونڊ تڪ" />. ===اين اي 202 (قمبر شهدادڪوٽ 1)=== ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو]] ، [[ميروخان تعلقو]]، [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا ۽ اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا<ref name =" اليڪشن ڪميشن" >{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |accessdate=2020-01-04 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125013227/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3160- |dead-url=yes }}</ref>. ===اين اي 203 (قمبر شهدادڪوٽ 2)=== ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[قمبر تعلقو]] ، [[وارھ تعلقو]] ۽ [[نصيرآباد تعلقو]] شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ۽ ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا<ref name="اليڪشن ڪميشن" />. == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪل ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي. ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جي حدن اندر 52 يونين ڪائونسلون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ست ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. انتظامي طور ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}</ref> ! آبادي<br />(2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023ع) ! خواندگي جي شرح<br />(2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 96.091 | 33.41٪ |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 91.575 | 41.81٪ |- | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 234.516 | 39.36٪ |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 51.360 | 26.46٪ |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 117.532 | 47.06٪ |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 67.877 | 37.66٪ |- | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 132.165 | 44.25٪ |} ضلعي جي انتظامي ڍانچي ۾ صحت، تعليم، تعميرات ۽ خدمتون، ناڻي ۽ رٿابندي، برادري ترقي، روينيو ۽ زراعت جا شعبا شامل آهن. انهن کان علاوه ضلعي انتظاميا ضلعي ناظم، نائب ناظم ۽ [[ضلعو|ضلعي]] ڪوآرڊينيشن آفيسر جي نگراني هيٺ پنهنجا انتظامي فرائض سرانجام ڏيندي آهي. === يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن لاءِ يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪائونسلون قائم آهن، جيڪي مقامي حڪومت جي بنيادي انتظامي اڪائيون آهن. {| class="wikitable" |+ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون ! انتظامي اڪائي ! تفصيل |- | يونين ڪائونسلون / يونين ڪاميٽيون | {{قمبر شهدادڪوٽ جون يونين ڪاؤنسلون}} |} === ديهن جي فهرست === هيٺ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ديهن جي فهرست تعلقن موجب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of union councils in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! تعلقو ! ديهن جو تعداد |- | [[قمبر تعلقو]] | 105 |- | [[وارهه تعلقو]] | 42 |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 38 |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 23 |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 38 |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 39 |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 32 |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:120%;" | قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعلقن جون ديهون ! style="background:#B7E1CD;" | تعلقو ! style="background:#B7E1CD;" | ديهن جو تعداد |- | [[قمبر تعلقو]] | 105 |- | [[وارهه تعلقو]] | 42 |- | [[ميرو خان تعلقو]] | 38 |- | [[نصيرآباد تعلقو]] | 23 |- | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 38 |- | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 39 |- | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 32 |} === [[قمبر تعلقو]] === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;" |+ style="background:#4682B4; color:white;" | قمبر تعلقو (105 ديهون) ! style="background:#DCE6F1;" | ديهون |- | [[ابڙو، قمبر شهدادڪوٽ|ابڙو]]، [[آچا، سنڌ|آچا]]، [[آهير]]، [[باغ جاگير]]، [[باگوڊيرو]]، [[ٻير، سنڌ|ٻير]]، [[ڀاڏا، سنڌ|ڀاڏا]]، [[ڀنگر آچا]]، [[ڀرمي]]، [[ڀولو ڪلهوڙو]]، [[بوهر]]، [[چاچا، سنڌ|چاچا]]، [[ڇڄرا]]، [[چانگرو]]، [[ديرو، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|ديرو]]، [[ڍيرو]]، [[دوست علي، سنڌ|دوست علي]]، [[دريب مٺو]]، [[دوآبو]]، [[ايلچي]]، [[ايسو، سنڌ|ايسو]]، [[ايف. ايم. سيال]]، [[فتوحل واهه]]، [[گهاتر]]، [[گهوگهارو]]، [[هاني، سنڌ|هاني]]، [[حسولا]]، [[هوليا، سنڌ|هوليا]]، [[جاگير نمبر 1]]، [[جاگير نمبر 2]]، [[جاگير نمبر 3]]، [[جاگير نمبر 4]]، [[جاگير نمبر 5]]، [[جاگير نمبر 6]]، [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 2]] کان [[جاگير نمبر 6 چڪ نمبر 37]] تائين، [[جيان ابڙو]]، [[جوڻيجو، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|جوڻيجو]]، [[ڪلار، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|ڪلار]]، [[ڪمال خان، سنڌ|ڪمال خان]]، [[ڪنور، سنڌ|ڪنور]]، [[ڪاريو مراد علي]]، [[ڪروهر]]، [[خبيريرو]]، [[کاهي ميهون]]، [[خيرپور جسو]]، [[ڪوهستان، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|ڪوهستان]]، [[ڪور حسن]]، [[ڪور ڪمال]]، [[ڪور سليمان]]، [[لاکا، قمبر، قمبر شهدادڪوٽ|لاکا]]، [[لختيا]]، [[لشڪري چانڊيو]]، [[مهيون]]، [[مينا، قمبر شهدادڪوٽ|مينا]]، [[محبت ٻليدي]]، [[ننگر هاڪڙو]]، [[نٿر]]، [[نوزمان]]، [[پاکو]]، [[پنهوار]]، [[پيروز ڀٽي]]، [[پوٺو ابراهيم]]، [[پونا، سنڌ|پونا]]، [[قمبر]]، [[رنوتي]]، [[رتو ڪوٽ]]، [[شريفاڻي]]، [[واڌا]]، [[واڪرو، قمبر شهدادڪوٽ|واڪرو]]، [[ورياسو]] |} === [[وارهه تعلقو]] === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;" |+ style="background:#4682B4; color:white;" | وارهه تعلقو (42 ديهون) ! style="background:#DCE6F1;" | ديهون |- | [[چڪ آباد]]، [[وارهه]]، [[گاجي کهوهر]] ۽ ٻيون ديهون |} === [[ميرو خان تعلقو]] === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;" |+ style="background:#4682B4; color:white;" | ميرو خان تعلقو (38 ديهون) ! style="background:#DCE6F1;" | ديهون |- | [[علي شير گوپانگ]]، [[الله آباد]]، [[الله بخش واڍو]]، [[الله رکايو]]، [[بهرام هيٺيون]]، [[بهرام مٿيون]]، [[ڀرمي]]، [[ٻوٿي]]، [[چيلا]]، [[ڇڄري]]، [[چوري، سنڌ|چوري]]، [[ڇٽو جويو]]، [[ڍوري مبارڪ]]، [[ڍوري پير بخش]]، [[ڏنگري، سنڌ|ڏنگري]]، [[دريب چانڊيو]]، [[گولو کهوهر]]، [[جلال، سنڌ|جلال]]، [[ڪلهوڙو، ميرو خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪلهوڙو]]، [[ڪلار دڙو مقام]]، [[ڪرم علي گوپانگ]]، [[ڪريرا، سنڌ|ڪريرا]]، [[ڪاريو ڄام]]، [[خودي، قمبر شهدادڪوٽ|خودي]]، [[ڪور علي خان]]، [[ڪور ابراهيم]]، [[ڪور اسماعيل]]، [[ڪور محبت]]، [[مهمون]]، [[مصري خان چانڊيو]]، [[ڦولڙو]]، [[قائم گوپانگ]]، [[راپ، قمبر شهدادڪوٽ|راپ]]، [[شاهه علي تونيو]]، [[ٿريري ڍاپ]]، [[ٿارو واڍو]]، [[ٺل، قمبر شهدادڪوٽ|ٺل]]، [[وي، قمبر شهدادڪوٽ|وي]] |} === [[نصيرآباد تعلقو]] === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;" |+ style="background:#4682B4; color:white;" | نصيرآباد تعلقو (23 ديهون) ! style="background:#DCE6F1;" | ديهون |- | [[آڏي ڌمراهه]]، [[آڏي لشاري]]، [[علي بهادر، قمبر شهدادڪوٽ|علي بهادر]]، [[ٻُٿ]]، [[ٻُٿ ديرو]]، [[چنجڻي]]، [[چوڊيرو]]، [[ديرو، نصيرآباد، قمبر شهدادڪوٽ|ديرو]]، [[ڌمراهه]]، [[فخراتو]]، [[گوڪو]]، [[گل سنگر]]، [[جلباڻي، قمبر شهدادڪوٽ|جلباڻي]]، [[ڪاٿيا بازار]]، [[کڌاري]]، [[لائقپور]]، [[موندر لاکا|لاکا]]، [[منگيو، قمبر شهدادڪوٽ|منگيو]]، [[مرادي]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ٿريري هاشم]]، [[واهوچا]]، [[واسو ڪلهوڙو]] |} === [[قبو سعيد خان تعلقو]] === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;" |+ style="background:#4682B4; color:white;" | قبو سعيد خان تعلقو (38 ديهون) ! style="background:#DCE6F1;" | ديهون |- | [[باگوڊارو]]، [[بيلاتي]]، [[ڌوري]]، [[دور محمد]]، [[گاڏا، سنڌ|گاڏا]]، [[هاڪڙو، قمبر شهدادڪوٽ|هاڪڙو]]، [[هزارواهه]]، [[امام بخش]]، [[اسحاق، سنڌ|اسحاق]]، [[جاگير، سنڌ|جاگير]]، [[جمالي، قمبر شهدادڪوٽ|جمالي]]، [[ڪامل، سنڌ|ڪامل]]، [[کوکر، قمبر شهدادڪوٽ|کوکر]]، [[کهوهر]]، [[ڪوهستان، قبو سعيد خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪوهستان]]، [[ڪوٽ شاهه بيگ]]، [[ماڇي، قمبر شهدادڪوٽ|ماڇي]]، [[مست علي، سنڌ|مست علي]]، [[محمد حسن، سنڌ|محمد حسن]]، [[مغيري، سنڌ|مغيري]]، [[پٽ نمبر 1]]، [[پٽ نمبر 2]]، [[پٿوجا]]، [[ڦلائي، سنڌ|ڦلائي]]، [[پير بخش]]، [[قبو سعيد خان]]، [[صادق، سنڌ|صادق]]، [[سمندر]]، [[سرحد، قمبر شهدادڪوٽ|سرحد]]، [[سير چانڊيا]]، [[سير ڏکڻ]]، [[سير جمالي]]، [[سير مگسي]]، [[سير سيٽلمينٽ]]، [[شاهه ورياسو]]، [[ترنگرا]]، [[وريال]]، [[زر، سنڌ|زر]] |} ==ضلعي جي ٿاڻن ۾ ورھاست== پوليس جي اختيارن لاء ضلعي کي پوليس جي ھيٺين پنج سب ڊويزنن ۾ ورھايو ويو آھي. ھر سب ڊويزن جو نگران سب ڊويزنل پوليس آفيسر ھوندو آھي<ref name="پوليس">[http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810210947/http://kamber-shahdadkotpolice.com/about-us/list-of-police-stations/|date=2020-08-10}}-</ref>. *'''قمبر سب ڊويزن''': [[قمبر سٽي ٿاڻو]]، [[قمبر صدر ٿاڻو]]، [[پکو ٿاڻو]]، [[مھي مڪول ٿاڻو]]، [[ڊگھ ٿاڻو]]، [[غيبي ديرو ٿاڻو]]، [[دينار ٻرڙو ٿاڻو]]، [[ دوست علي ٿاڻو]] *'''شھدادڪوٽ سب ڊويزن''': [[شھدادڪوٽ اي سيڪشن ٿاڻو]]، [[شھدادڪوٽ بي سيڪشن ٿاڻو]]، [[امام بخش جمالي ٿاڻو]]، [[سنجر ڀٽي ٿاڻو]]، [[قبو سعيد خان ٿاڻو]]، [[ربيع پل ٿاڻو]] *'''وارھ سب ڊويزن''': [[وارھ ٿاڻو]]، [[گاجي کھاوڙ ٿاڻو]]، [[حمل ٿاڻو]] *'''نصيرآباد سب ڊويزن''': [[نصيرآباد ٿاڻو]]، [[وڳڻ ٿاڻو]]، [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]، [[ڏيرا ٿاڻو]]، *'''ميروخان سب ڊويزن''' : [[ميروخان ٿاڻو]]، [[بھرام ٿاڻو]]، [[سجاول ٿاڻو]]، [[کبڙ ٿاڻو]] ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ لاڙڪاڻو جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس لاڙڪاڻي واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت قمبر شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت شھدادڪوٽ شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٻہ سينئر سول ججن جون عدالتون قمبر ۽ شھدادڪوٽ ۾ واقع آھن. ان کان علاوه قمبر، شھدادڪوٽ، وارھ، ميروخان ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن. ضلعي ۾ قمبر شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آبپاشي ۽ پاڻي جا ذخيرا== ھن ضلعي جي وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[حمل ڍنڍ]] آهي جيڪا قمبر تعلقي ۾ [[ڳوٺ غيبي ديرو]] جي لڳ واقع آهي. ==روڊ رستا== ھن ضلعي مان گوادر ويندڙ [[ايم 8 ھاء وي]] سجاول جوڻيجو، شھدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن مان گذري بلوچستان ۾ داخل ٿئي ٿو. شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھر جي وچ ۾ 29 ڪلوميٽرن تي مشتمل [[اين 455 ھاء وي]] واقع آهي جيڪو اڳتي ھلي قمبر شھر کي لاڙڪاڻي شھر سان پڻ ملائي ٿو. ھن ضلعي ۾ نصيرآباد تعلقي واري حد کان [[اين 55 ھاء وي]]، جنھن کي انڊس ھاء وي پڻ چون ٿا ، داخل ٿي وڱڻ شھر کان ٿيندو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نڪري ٿو جيڪو ضلعي اندر گذرندڙ ھڪ مصروف ترين رستو آھي. ضلعي اندر تعلقن جي صدرمقامن وچ ۾ روڊن ۽ انھن جي لنڪ روڊن جو ھڪ وڏو نظام موجود آهي جن تي پبلڪ ۽ پرائيويٽ ٽرانسپورٽ جو باقاعدي گذر ٿئي ٿو. == غير سرڪاري تنظيمون == ھن ضلعي ۾ سماجي ڀلائي، تعليم، صحت، عورتن جي ترقي، ٻارن جي حقن، انساني حقن، آفتن جي امداد ۽ ڪميونٽي ترقي جي شعبن ۾ ڪيترين ئي غير سرڪاري تنظيمن (اين جي اوز) پاران ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |accessdate=2020-04-21 |archive-date=2020-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428001546/http://www.ngo.com.pk/cities/shahdadkot-ngos.htm |dead-url=yes }}</ref> انهن ۾ [[پرڀات وومينز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[اين جي اوز ڊولپمينٽ سوسائٽي شهدادڪوٽ]]، [[سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن]]، [[انڊس ريسورس سينٽر]]، [[انٽرنيشنل ريسڪيو ڪاميٽي]]، [[لاڙ هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ پروگرام]]، [[مسلم ايڊ پاڪستان]]، [[هيلٿ اينڊ نيوٽريشن ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[مهران ويلفيئر ٽرسٽ]]، [[يو اين هيبيٽيٽ پاڪستان]]، [[انسان دوست ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[رهنبر سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[ايڪشن فار هيومنيٽيرين ڊولپمينٽ]]، [[چائلڊس رائيٽس ڪاميٽي]]، [[ڊاڪٽرز ورلڊ وائيڊ]]، [[روشني ويلفيئر آرگنائيزيشن]]، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ نيٽورڪ]]، [[جاڳرتا سوشل ويلفيئر اينڊ هيومن آرگنائيزيشن]]، [[بدين رورل ڊولپمينٽ سوسائٽي]]، [[سهارا ايجوڪيشن اينڊ ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]]، [[سوشل آرگنائيزيشن فار جسٽس اينڊ هيومن رائيٽس]] ۽ [[هديه ٽرسٽ شڪارپور]] شامل آهن، جيڪي ضلعي جي مختلف علائقن ۾ سماجي ۽ انساني ترقي لاءِ خدمتون سرانجام ڏئي رهيون آهن. == مشھور شخصيتون== ھن ضلعي جي مشھور شخصيتن جا نالا: • [[مولانا نورمحمد شھدادڪوٽي|مولانا نور محمد شھداد ڪوٽي]] • [[ميان غلام صديق|ميان غلام صديق ميڪڻ]] • [[پير تراب علي شاھ|پير تراب علي شاھہ راشدي]] • [[غلام حسين شاهه بخاري]] • [[احمد سلطان چانڊيو]] • [[ماسٽر منظور|ماسٽر منظور حسین سکیراڻي (راڳي)]] • [[سيد حسين شاھ بخاري]] • [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] • [[نواب شبير احمد چانڊيو]] • [[مير نادر علي خان مگسي]] • [[مير عامر خان مگسي]] • [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] • [[خانبھادر دوست محمد خان ھڪڙو]] • [[خانبھادر پير بخش خان کھاوڙ پھريون]] • [[ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ]] • [[وينا شرنگي]] • [[نواب سردار خان چانڊيو]] • [[سيد حاڪم علي شاھ پٽ وارو]] • [[ميان حامد حضوري]] • [[غلام مجدد اسراڻ]] • [[حزب الله ٻگهيو]] • [[ميان شاھل محمد ڪلھوڙو]] • [[ميان ڏاتو خان کھاوڙ]] • [[خدا ڏنو چانڊيو]] • [[نور نبي جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] la22ufnbn110bjgxcx01ohh6biom7hi 0 9596 384564 367110 2026-06-12T21:19:51Z Intisar Ali 8681 /* */ 384564 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Coord|24.9313|N|67.0374|E|region:PK|display=title}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==يونين ڪميٽيون== The following is a list of the union councils of Nazimabad District, and their respective neighbourhoods and suburban localities. Nazimabad District has a total of five towns and 45 union councils.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === Gulberg Town === {{See also|Gulberg Town, Karachi{{!}}Gulberg Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Shafiq Mill Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Samanabad (Karachi)|Samanabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Water Pump]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Naseerabad, Karachi|Naseerabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Yaseenabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Azizabad (Karachi)|Azizabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Karimabad, Karachi|Karimabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Gulberg (Karachi)|Gulberg]] |- |} {{Clear}} === Liaquatabad Town === {{See also|Liaquatabad Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Moosa Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Sharifabad (Karachi)|Sharifabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Bandhani Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Ibn-e-Seena |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Commercial Area |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Dak Khana]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 C-Area |} {{Clear}} === Nazimabad Town === {{See also|Nazimabad Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Paposh Nagar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Abbasi Shaheed]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Hadi Market |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Nazimabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Rizvia Society|Rizvia Society (R.C.H.S.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Firdous Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Gulbahar]] |} {{Clear}} === New Karachi Town === {{See also|New Karachi Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Shah Nawaz Bhutto Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Gulshan-e-Saeed]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[New Karachi Town|Khawaja Ajmeer Nagri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Godhra (Karachi)|Godhra]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Abu Zar Ghaffari]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Khamiso Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Madina Colony (New Karachi Town)|Madina Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Faisal Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 [[Abu Zar Ghaffari]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 [[Godhra (Karachi)|Godhra]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 11 [[Hakim Ahsan]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 12 Kailana |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 13 [[Shah Nawaz Bhutto Colony]] |- |} {{Clear}} === North Nazimabad Town === {{See also|North Nazimabad Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 Sir Syed Colony |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Farooq-e-Azam]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Siddiq-e-Akbar |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Buffer Zone, Karachi|Buffer Zone]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Taimooria |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Sakhi Hassan]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Hyderi]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Al-Falah Society|Al-Falah]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 [[Pahar Ganj, Karachi|Pahar Gunj]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 Mustafaabad |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Karachi Central district has 651,268 households and a population of 3,822,325.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> The district has a sex ratio of 112.01 males to 100 females and a literacy rate of 83.55%: 83.82% for males and 83.27% for females.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 (23.52% of the surveyed population) are under 10 years of age.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> The entire population lives in urban areas.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = Religions in Karachi Central district (2023)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = Religion |right1 = Percent |float = left |bars = {{bar percent|[[Islam]]|green|98.33}} {{bar percent|[[Christianity in Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|Other or not stated|black|0.40}} }} The majority religion is Islam, with 98.33% of the population. Christianity is practiced by 1.27% of the population.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = Languages of Karachi Central district (2023)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[Urdu]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[Pashto]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[Punjabi language|Punjabi]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[Saraiki language|Saraiki]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[Sindhi language|Sindhi]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[Balochi language|Balochi]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[Hindko]]|label8=Others }} At the time of the 2023 census, 80.20% of the population spoke [[Urdu]], 4.04% [[Punjabi language|Punjabi]], 4.65% [[Pashto]], 3.88% [[Saraiki language|Saraiki]], 2.22% [[Sindhi language|Sindhi]], 0.88% [[Balochi language|Balochi]] and 0.82% [[Hindko]] as their first language.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ، 1998ع جي آدمشماري واري ڪاٿي مطابق 2300000 ھئي، جيڪا 15 مارچ، 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي جي آبادي 3,822,325 آهي. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آھي. <ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آھي باقي ٻين ۾ میمڻ، پنجابي، پشتو، سرائيڪي ۽ سنڌي ڳالهائيندڙ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == مذھب == ھن ضلعي م رھندڙ 99 سيڪڙو آبادي مسلمانن جي آھي باقي 1 سيڪڙو ۾ عيسائي، ھندو ۽ ٻيو شامل آهن. مسلمانن م غالب اڪثريت حنفي سني اسلام مذھب وارن جي آھي ڪن يونين ڪاميٽين ۾ شيعه جعفري اڪثريت ۾ آھن پر ضلعي جي پوري آباديءَ م اھي اقليت ۾ آھن. == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاء اوور == === روڊ ۽ مشھور گھٽيون === ھن ضلعي ۾ گذرندڙ روڊن ۾؛ • شاھراھہ پاڪستان • راشد منھاس روڊ • سر شاھ محمد سليمان روڊ • شير شاھہ سوري روڊ • ایس ایم توفیق روڊ • منگھوپير روڊ • شاھراھہ نورجهان • نواب صديق علي خان روڊ • الطاف علي بريلوي روڊ • سرجاڻي روڊ • گوڌرا روڊ • تابش دھلوي روڊ • پاپوش نگر روڊ • ناظم آباد روڊ • شاھراھ جھانگير • شاھراھ اورنگي • حسين آباد روڊ • شاھجھان اوينيو روڊ • سيد رئيس احمد جعفري روڊ • حسن علي جعفري روڊ • انڊا موڙ روڊ • نوراني مارڪيٽ روڊ ۽ ٻيا شامل آهن. === سڪ پلون === • لياقت آباد فلاء اوور • ناظم آباد فلاء اوور • ناگن چورنگی فلاء اوور • سھراب گوٹھ فلاء اوور • باچا خان فلاء اوور • غریب آباد انڈر پاس === چوڪ ۽ مشھور موڙ === • خلافت چوڪ • باچا خان چوڪ • سخی حسن چورنگی • ناگن چورنگی • ناظم آباد چورنگی • انڈا موڑ • شفیق موڑ == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ھن ضلعي ۾؛ • تعلیمی باغ، نصیر آباد • فتح باغ، نارتھ ناظم آباد • انو ڀائي پارڪ، ناظم آباد • عائشه صديقه فيملي پارڪ • باره دري پارڪ، سمن آباد • پرده پارڪ، قاسم آباد • حاجی رحمت اللہ میمل فیملی پارک • طارق محي الدين شھيد پارڪ • گلوب پارڪ، سمن پارڪ • تنوير شھيد پارڪ • ڪليانه ٽائون پارڪ • نيازي پارڪ شريف آباد • مھدي حسن پارڪ • ابو حذيفه پارڪ • ليڊيز پارڪ • عائشه پارڪ • رضوان پارڪ • ارفع کریم پارڪ • خاتون جنت پارڪ، حسین آباد • الازھر پارڪ • تڪونا پارڪ، ناظم آباد • نرسري پارڪ، لياقت آباد • شاليمار پارڪ • شادمان پارڪ • ابدال پارڪ •ڪي بي آر پارڪ === ڪلب === • رضويه ڪلب • ڪليانه ڪميونٽي سينٽر • نارٿ ڪراچي جم ڪلب === راندين لاء ميدان === • يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس • ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي • اصغر علي شاھ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم • لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس • گوھر آباد گرائونڊ • منصوره پلي گرائونڊ • جناح گرائونڊ، عزیز آباد • لال قلعه گرائونڊ • الفلاح گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ • سنگم گرائونڊ • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • راجپوت بنڌاني گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ، قاسم آباد • الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، ناظم آباد • سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، ناظم آباد • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • پيالا گرائونڊ • ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ • نارٿ ينگرس فٽبال گرائونڊ • ھاڪي گرائونڊ فاروق اعظم • نذير حسين ينگ فائيٽرز گرائونڊ • طحه مسجد پلي گرائونڊ • غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ • بفرزون پلي گرائونڊ • ٽيپو سلطان شھيد اسٽيڊيم • انور انصاري فٽبال گرائونڊ • پير بازار گرائونڊ • عبدالخالق افغانی ساڪر اسٽيڊيم • پاڪ فليگ گرائونڊ • ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس • حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس == مشھور جايون == ان ضلعي جي مشھور جاين ۾ شامل آهن: • تعلیمی باغ • دارالعلوم نعيمیه • مدني مسجد تبليغي مرڪز، عزیز آباد • سخي حسن قبرستان • لڪي ون مال • گول مارڪيٽ ناظم آباد • لالوکيت پکين واري مارڪيٽ • حسین آباد فوڊ اسٽريٽ • ڊي سي آفيس، ڪراچي سينٽرل • بورڊ آف انٽرميڊئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن آفيس • جامع مسجد فاروق اعظم • مولانا عبدالحامد بدایوني جو مزار • پشتون مارڪيٽ • فضل الرحمان قريشي جو مزار • بروھي ڳوٺ • امتياز سپر مارڪيٽ، ناظم آباد • ڊرائيونگ لائسنس آفيس، ناظم آباد برانچ • فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي • بختياري يوٿ سينٽر • اي آر واء نيوز ھيڊ آفيس • شريف آباد نرسري • اسٽيٽ بينڪ جي شاخ • نوراني مسجد • افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز • امير معاويه عيدگاهه • جامع مسجد سمن آباد • ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس 90 • ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ • ايڇ اي ايف عيدگاھہ • اسماعيلي ڪميونٽي جو مرڪز • فيضان اڪيڊمي • ميمڻ عيدگاھ • پيراگون جمخانو == ٿاڻا == ھن ضلعي ۾ ٽوٽل (22) ٿاڻا آهن جن ۾ شامل آهن: 1. تيموريه ٿاڻو 2. پاپوش نگر ٿاڻو 3. شريف آباد ٿاڻو 4. لياقت آباد ٿاڻو 5. سپر مارڪيٽ ٿاڻو 6. سمن آباد ٿاڻو 7. جوھر آباد ٿاڻو 8. عزيز آباد ٿاڻو 9. نيو ڪراچي ٿاڻو 10. نارٿ ناظم آباد ٿاڻو 11. اجمير نگري ٿاڻو 12. يوسف پلازه ٿاڻو 13. گلبرگ ٿاڻو 14. گلبهار ٿاڻو 15. گبول ٽائون ٿاڻو 16. ناظم آباد ٿاڻو 17. رضويه سوسائٽي ٿاڻو 18. ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 19. نيو ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 20. بلال ڪالوني ٿاڻو 21. شاھراھہ نورجهان ٿاڻو 22. حيدري مارڪيٽ ٿاڻو<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] rk1egon0qfdqv15x5bcetgvpifoyqd5 384565 384564 2026-06-12T21:20:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 384565 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. ==يونين ڪميٽيون== The following is a list of the union councils of Nazimabad District, and their respective neighbourhoods and suburban localities. Nazimabad District has a total of five towns and 45 union councils.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === Gulberg Town === {{See also|Gulberg Town, Karachi{{!}}Gulberg Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Shafiq Mill Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Samanabad (Karachi)|Samanabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Water Pump]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Naseerabad, Karachi|Naseerabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Yaseenabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Azizabad (Karachi)|Azizabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Karimabad, Karachi|Karimabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Gulberg (Karachi)|Gulberg]] |- |} {{Clear}} === Liaquatabad Town === {{See also|Liaquatabad Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Moosa Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Sharifabad (Karachi)|Sharifabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[Bandhani Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 Ibn-e-Seena |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Commercial Area |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Dak Khana]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 C-Area |} {{Clear}} === Nazimabad Town === {{See also|Nazimabad Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Paposh Nagar]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Abbasi Shaheed]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Hadi Market |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Nazimabad]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Rizvia Society|Rizvia Society (R.C.H.S.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Firdous Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Gulbahar]] |} {{Clear}} === New Karachi Town === {{See also|New Karachi Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 [[Shah Nawaz Bhutto Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Gulshan-e-Saeed]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 [[New Karachi Town|Khawaja Ajmeer Nagri]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Godhra (Karachi)|Godhra]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 [[Abu Zar Ghaffari]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Khamiso Goth]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Madina Colony (New Karachi Town)|Madina Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Faisal Colony]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 [[Abu Zar Ghaffari]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 [[Godhra (Karachi)|Godhra]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 11 [[Hakim Ahsan]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 12 Kailana |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 13 [[Shah Nawaz Bhutto Colony]] |- |} {{Clear}} === North Nazimabad Town === {{See also|North Nazimabad Town}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''Union Council''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 1 Sir Syed Colony |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 2 [[Farooq-e-Azam]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 3 Siddiq-e-Akbar |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 4 [[Buffer Zone, Karachi|Buffer Zone]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 5 Taimooria |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 6 [[Sakhi Hassan]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 7 [[Hyderi]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 8 [[Al-Falah Society|Al-Falah]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 9 [[Pahar Ganj, Karachi|Pahar Gunj]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|U.C. 10 Mustafaabad |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Karachi Central district has 651,268 households and a population of 3,822,325.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> The district has a sex ratio of 112.01 males to 100 females and a literacy rate of 83.55%: 83.82% for males and 83.27% for females.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 (23.52% of the surveyed population) are under 10 years of age.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> The entire population lives in urban areas.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = Religions in Karachi Central district (2023)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = Religion |right1 = Percent |float = left |bars = {{bar percent|[[Islam]]|green|98.33}} {{bar percent|[[Christianity in Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|Other or not stated|black|0.40}} }} The majority religion is Islam, with 98.33% of the population. Christianity is practiced by 1.27% of the population.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = Languages of Karachi Central district (2023)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[Urdu]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[Pashto]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[Punjabi language|Punjabi]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[Saraiki language|Saraiki]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[Sindhi language|Sindhi]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[Balochi language|Balochi]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[Hindko]]|label8=Others }} At the time of the 2023 census, 80.20% of the population spoke [[Urdu]], 4.04% [[Punjabi language|Punjabi]], 4.65% [[Pashto]], 3.88% [[Saraiki language|Saraiki]], 2.22% [[Sindhi language|Sindhi]], 0.88% [[Balochi language|Balochi]] and 0.82% [[Hindko]] as their first language.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ، 1998ع جي آدمشماري واري ڪاٿي مطابق 2300000 ھئي، جيڪا 15 مارچ، 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي جي آبادي 3,822,325 آهي. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آھي. <ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آھي باقي ٻين ۾ میمڻ، پنجابي، پشتو، سرائيڪي ۽ سنڌي ڳالهائيندڙ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == مذھب == ھن ضلعي م رھندڙ 99 سيڪڙو آبادي مسلمانن جي آھي باقي 1 سيڪڙو ۾ عيسائي، ھندو ۽ ٻيو شامل آهن. مسلمانن م غالب اڪثريت حنفي سني اسلام مذھب وارن جي آھي ڪن يونين ڪاميٽين ۾ شيعه جعفري اڪثريت ۾ آھن پر ضلعي جي پوري آباديءَ م اھي اقليت ۾ آھن. == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاء اوور == === روڊ ۽ مشھور گھٽيون === ھن ضلعي ۾ گذرندڙ روڊن ۾؛ • شاھراھہ پاڪستان • راشد منھاس روڊ • سر شاھ محمد سليمان روڊ • شير شاھہ سوري روڊ • ایس ایم توفیق روڊ • منگھوپير روڊ • شاھراھہ نورجهان • نواب صديق علي خان روڊ • الطاف علي بريلوي روڊ • سرجاڻي روڊ • گوڌرا روڊ • تابش دھلوي روڊ • پاپوش نگر روڊ • ناظم آباد روڊ • شاھراھ جھانگير • شاھراھ اورنگي • حسين آباد روڊ • شاھجھان اوينيو روڊ • سيد رئيس احمد جعفري روڊ • حسن علي جعفري روڊ • انڊا موڙ روڊ • نوراني مارڪيٽ روڊ ۽ ٻيا شامل آهن. === سڪ پلون === • لياقت آباد فلاء اوور • ناظم آباد فلاء اوور • ناگن چورنگی فلاء اوور • سھراب گوٹھ فلاء اوور • باچا خان فلاء اوور • غریب آباد انڈر پاس === چوڪ ۽ مشھور موڙ === • خلافت چوڪ • باچا خان چوڪ • سخی حسن چورنگی • ناگن چورنگی • ناظم آباد چورنگی • انڈا موڑ • شفیق موڑ == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ھن ضلعي ۾؛ • تعلیمی باغ، نصیر آباد • فتح باغ، نارتھ ناظم آباد • انو ڀائي پارڪ، ناظم آباد • عائشه صديقه فيملي پارڪ • باره دري پارڪ، سمن آباد • پرده پارڪ، قاسم آباد • حاجی رحمت اللہ میمل فیملی پارک • طارق محي الدين شھيد پارڪ • گلوب پارڪ، سمن پارڪ • تنوير شھيد پارڪ • ڪليانه ٽائون پارڪ • نيازي پارڪ شريف آباد • مھدي حسن پارڪ • ابو حذيفه پارڪ • ليڊيز پارڪ • عائشه پارڪ • رضوان پارڪ • ارفع کریم پارڪ • خاتون جنت پارڪ، حسین آباد • الازھر پارڪ • تڪونا پارڪ، ناظم آباد • نرسري پارڪ، لياقت آباد • شاليمار پارڪ • شادمان پارڪ • ابدال پارڪ •ڪي بي آر پارڪ === ڪلب === • رضويه ڪلب • ڪليانه ڪميونٽي سينٽر • نارٿ ڪراچي جم ڪلب === راندين لاء ميدان === • يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس • ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي • اصغر علي شاھ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم • لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس • گوھر آباد گرائونڊ • منصوره پلي گرائونڊ • جناح گرائونڊ، عزیز آباد • لال قلعه گرائونڊ • الفلاح گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ • سنگم گرائونڊ • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • راجپوت بنڌاني گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ، قاسم آباد • الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، ناظم آباد • سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، ناظم آباد • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • پيالا گرائونڊ • ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ • نارٿ ينگرس فٽبال گرائونڊ • ھاڪي گرائونڊ فاروق اعظم • نذير حسين ينگ فائيٽرز گرائونڊ • طحه مسجد پلي گرائونڊ • غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ • بفرزون پلي گرائونڊ • ٽيپو سلطان شھيد اسٽيڊيم • انور انصاري فٽبال گرائونڊ • پير بازار گرائونڊ • عبدالخالق افغانی ساڪر اسٽيڊيم • پاڪ فليگ گرائونڊ • ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس • حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس == مشھور جايون == ان ضلعي جي مشھور جاين ۾ شامل آهن: • تعلیمی باغ • دارالعلوم نعيمیه • مدني مسجد تبليغي مرڪز، عزیز آباد • سخي حسن قبرستان • لڪي ون مال • گول مارڪيٽ ناظم آباد • لالوکيت پکين واري مارڪيٽ • حسین آباد فوڊ اسٽريٽ • ڊي سي آفيس، ڪراچي سينٽرل • بورڊ آف انٽرميڊئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن آفيس • جامع مسجد فاروق اعظم • مولانا عبدالحامد بدایوني جو مزار • پشتون مارڪيٽ • فضل الرحمان قريشي جو مزار • بروھي ڳوٺ • امتياز سپر مارڪيٽ، ناظم آباد • ڊرائيونگ لائسنس آفيس، ناظم آباد برانچ • فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي • بختياري يوٿ سينٽر • اي آر واء نيوز ھيڊ آفيس • شريف آباد نرسري • اسٽيٽ بينڪ جي شاخ • نوراني مسجد • افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز • امير معاويه عيدگاهه • جامع مسجد سمن آباد • ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس 90 • ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ • ايڇ اي ايف عيدگاھہ • اسماعيلي ڪميونٽي جو مرڪز • فيضان اڪيڊمي • ميمڻ عيدگاھ • پيراگون جمخانو == ٿاڻا == ھن ضلعي ۾ ٽوٽل (22) ٿاڻا آهن جن ۾ شامل آهن: 1. تيموريه ٿاڻو 2. پاپوش نگر ٿاڻو 3. شريف آباد ٿاڻو 4. لياقت آباد ٿاڻو 5. سپر مارڪيٽ ٿاڻو 6. سمن آباد ٿاڻو 7. جوھر آباد ٿاڻو 8. عزيز آباد ٿاڻو 9. نيو ڪراچي ٿاڻو 10. نارٿ ناظم آباد ٿاڻو 11. اجمير نگري ٿاڻو 12. يوسف پلازه ٿاڻو 13. گلبرگ ٿاڻو 14. گلبهار ٿاڻو 15. گبول ٽائون ٿاڻو 16. ناظم آباد ٿاڻو 17. رضويه سوسائٽي ٿاڻو 18. ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 19. نيو ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 20. بلال ڪالوني ٿاڻو 21. شاھراھہ نورجهان ٿاڻو 22. حيدري مارڪيٽ ٿاڻو<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] 2oanakrdwa6tc8il5qbj2hajg9mmysr 384566 384565 2026-06-12T21:23:33Z Intisar Ali 8681 384566 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|Gulberg Town, Karachi{{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Karachi Central district has 651,268 households and a population of 3,822,325.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> The district has a sex ratio of 112.01 males to 100 females and a literacy rate of 83.55%: 83.82% for males and 83.27% for females.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 (23.52% of the surveyed population) are under 10 years of age.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> The entire population lives in urban areas.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = Religions in Karachi Central district (2023)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = Religion |right1 = Percent |float = left |bars = {{bar percent|[[Islam]]|green|98.33}} {{bar percent|[[Christianity in Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|Other or not stated|black|0.40}} }} The majority religion is Islam, with 98.33% of the population. Christianity is practiced by 1.27% of the population.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = Languages of Karachi Central district (2023)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[Urdu]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[Pashto]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[Punjabi language|Punjabi]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[Saraiki language|Saraiki]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[Sindhi language|Sindhi]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[Balochi language|Balochi]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[Hindko]]|label8=Others }} At the time of the 2023 census, 80.20% of the population spoke [[Urdu]], 4.04% [[Punjabi language|Punjabi]], 4.65% [[Pashto]], 3.88% [[Saraiki language|Saraiki]], 2.22% [[Sindhi language|Sindhi]], 0.88% [[Balochi language|Balochi]] and 0.82% [[Hindko]] as their first language.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ، 1998ع جي آدمشماري واري ڪاٿي مطابق 2300000 ھئي، جيڪا 15 مارچ، 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي جي آبادي 3,822,325 آهي. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آھي. <ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آھي باقي ٻين ۾ میمڻ، پنجابي، پشتو، سرائيڪي ۽ سنڌي ڳالهائيندڙ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == مذھب == ھن ضلعي م رھندڙ 99 سيڪڙو آبادي مسلمانن جي آھي باقي 1 سيڪڙو ۾ عيسائي، ھندو ۽ ٻيو شامل آهن. مسلمانن م غالب اڪثريت حنفي سني اسلام مذھب وارن جي آھي ڪن يونين ڪاميٽين ۾ شيعه جعفري اڪثريت ۾ آھن پر ضلعي جي پوري آباديءَ م اھي اقليت ۾ آھن. == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاء اوور == === روڊ ۽ مشھور گھٽيون === ھن ضلعي ۾ گذرندڙ روڊن ۾؛ • شاھراھہ پاڪستان • راشد منھاس روڊ • سر شاھ محمد سليمان روڊ • شير شاھہ سوري روڊ • ایس ایم توفیق روڊ • منگھوپير روڊ • شاھراھہ نورجهان • نواب صديق علي خان روڊ • الطاف علي بريلوي روڊ • سرجاڻي روڊ • گوڌرا روڊ • تابش دھلوي روڊ • پاپوش نگر روڊ • ناظم آباد روڊ • شاھراھ جھانگير • شاھراھ اورنگي • حسين آباد روڊ • شاھجھان اوينيو روڊ • سيد رئيس احمد جعفري روڊ • حسن علي جعفري روڊ • انڊا موڙ روڊ • نوراني مارڪيٽ روڊ ۽ ٻيا شامل آهن. === سڪ پلون === • لياقت آباد فلاء اوور • ناظم آباد فلاء اوور • ناگن چورنگی فلاء اوور • سھراب گوٹھ فلاء اوور • باچا خان فلاء اوور • غریب آباد انڈر پاس === چوڪ ۽ مشھور موڙ === • خلافت چوڪ • باچا خان چوڪ • سخی حسن چورنگی • ناگن چورنگی • ناظم آباد چورنگی • انڈا موڑ • شفیق موڑ == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ھن ضلعي ۾؛ • تعلیمی باغ، نصیر آباد • فتح باغ، نارتھ ناظم آباد • انو ڀائي پارڪ، ناظم آباد • عائشه صديقه فيملي پارڪ • باره دري پارڪ، سمن آباد • پرده پارڪ، قاسم آباد • حاجی رحمت اللہ میمل فیملی پارک • طارق محي الدين شھيد پارڪ • گلوب پارڪ، سمن پارڪ • تنوير شھيد پارڪ • ڪليانه ٽائون پارڪ • نيازي پارڪ شريف آباد • مھدي حسن پارڪ • ابو حذيفه پارڪ • ليڊيز پارڪ • عائشه پارڪ • رضوان پارڪ • ارفع کریم پارڪ • خاتون جنت پارڪ، حسین آباد • الازھر پارڪ • تڪونا پارڪ، ناظم آباد • نرسري پارڪ، لياقت آباد • شاليمار پارڪ • شادمان پارڪ • ابدال پارڪ •ڪي بي آر پارڪ === ڪلب === • رضويه ڪلب • ڪليانه ڪميونٽي سينٽر • نارٿ ڪراچي جم ڪلب === راندين لاء ميدان === • يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس • ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي • اصغر علي شاھ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم • لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس • گوھر آباد گرائونڊ • منصوره پلي گرائونڊ • جناح گرائونڊ، عزیز آباد • لال قلعه گرائونڊ • الفلاح گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ • سنگم گرائونڊ • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • راجپوت بنڌاني گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ، قاسم آباد • الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، ناظم آباد • سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، ناظم آباد • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • پيالا گرائونڊ • ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ • نارٿ ينگرس فٽبال گرائونڊ • ھاڪي گرائونڊ فاروق اعظم • نذير حسين ينگ فائيٽرز گرائونڊ • طحه مسجد پلي گرائونڊ • غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ • بفرزون پلي گرائونڊ • ٽيپو سلطان شھيد اسٽيڊيم • انور انصاري فٽبال گرائونڊ • پير بازار گرائونڊ • عبدالخالق افغانی ساڪر اسٽيڊيم • پاڪ فليگ گرائونڊ • ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس • حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس == مشھور جايون == ان ضلعي جي مشھور جاين ۾ شامل آهن: • تعلیمی باغ • دارالعلوم نعيمیه • مدني مسجد تبليغي مرڪز، عزیز آباد • سخي حسن قبرستان • لڪي ون مال • گول مارڪيٽ ناظم آباد • لالوکيت پکين واري مارڪيٽ • حسین آباد فوڊ اسٽريٽ • ڊي سي آفيس، ڪراچي سينٽرل • بورڊ آف انٽرميڊئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن آفيس • جامع مسجد فاروق اعظم • مولانا عبدالحامد بدایوني جو مزار • پشتون مارڪيٽ • فضل الرحمان قريشي جو مزار • بروھي ڳوٺ • امتياز سپر مارڪيٽ، ناظم آباد • ڊرائيونگ لائسنس آفيس، ناظم آباد برانچ • فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي • بختياري يوٿ سينٽر • اي آر واء نيوز ھيڊ آفيس • شريف آباد نرسري • اسٽيٽ بينڪ جي شاخ • نوراني مسجد • افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز • امير معاويه عيدگاهه • جامع مسجد سمن آباد • ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس 90 • ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ • ايڇ اي ايف عيدگاھہ • اسماعيلي ڪميونٽي جو مرڪز • فيضان اڪيڊمي • ميمڻ عيدگاھ • پيراگون جمخانو == ٿاڻا == ھن ضلعي ۾ ٽوٽل (22) ٿاڻا آهن جن ۾ شامل آهن: 1. تيموريه ٿاڻو 2. پاپوش نگر ٿاڻو 3. شريف آباد ٿاڻو 4. لياقت آباد ٿاڻو 5. سپر مارڪيٽ ٿاڻو 6. سمن آباد ٿاڻو 7. جوھر آباد ٿاڻو 8. عزيز آباد ٿاڻو 9. نيو ڪراچي ٿاڻو 10. نارٿ ناظم آباد ٿاڻو 11. اجمير نگري ٿاڻو 12. يوسف پلازه ٿاڻو 13. گلبرگ ٿاڻو 14. گلبهار ٿاڻو 15. گبول ٽائون ٿاڻو 16. ناظم آباد ٿاڻو 17. رضويه سوسائٽي ٿاڻو 18. ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 19. نيو ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 20. بلال ڪالوني ٿاڻو 21. شاھراھہ نورجهان ٿاڻو 22. حيدري مارڪيٽ ٿاڻو<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] 2n69sfjffvybqohp1i009jlj7d5rqx4 384567 384566 2026-06-12T21:24:09Z Intisar Ali 8681 384567 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Karachi Central district has 651,268 households and a population of 3,822,325.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> The district has a sex ratio of 112.01 males to 100 females and a literacy rate of 83.55%: 83.82% for males and 83.27% for females.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 (23.52% of the surveyed population) are under 10 years of age.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> The entire population lives in urban areas.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = Religions in Karachi Central district (2023)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = Religion |right1 = Percent |float = left |bars = {{bar percent|[[Islam]]|green|98.33}} {{bar percent|[[Christianity in Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|Other or not stated|black|0.40}} }} The majority religion is Islam, with 98.33% of the population. Christianity is practiced by 1.27% of the population.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = Languages of Karachi Central district (2023)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[Urdu]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[Pashto]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[Punjabi language|Punjabi]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[Saraiki language|Saraiki]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[Sindhi language|Sindhi]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[Balochi language|Balochi]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[Hindko]]|label8=Others }} At the time of the 2023 census, 80.20% of the population spoke [[Urdu]], 4.04% [[Punjabi language|Punjabi]], 4.65% [[Pashto]], 3.88% [[Saraiki language|Saraiki]], 2.22% [[Sindhi language|Sindhi]], 0.88% [[Balochi language|Balochi]] and 0.82% [[Hindko]] as their first language.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ھن ضلعي جي آبادي پھرين مارچ، 1998ع جي آدمشماري واري ڪاٿي مطابق 2300000 ھئي، جيڪا 15 مارچ، 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي جي آبادي 3,822,325 آهي. پوري ضلعي جي آبادي 100 سيڪڙو شھري آھي. <ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آھي باقي ٻين ۾ میمڻ، پنجابي، پشتو، سرائيڪي ۽ سنڌي ڳالهائيندڙ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == مذھب == ھن ضلعي م رھندڙ 99 سيڪڙو آبادي مسلمانن جي آھي باقي 1 سيڪڙو ۾ عيسائي، ھندو ۽ ٻيو شامل آهن. مسلمانن م غالب اڪثريت حنفي سني اسلام مذھب وارن جي آھي ڪن يونين ڪاميٽين ۾ شيعه جعفري اڪثريت ۾ آھن پر ضلعي جي پوري آباديءَ م اھي اقليت ۾ آھن. == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاء اوور == === روڊ ۽ مشھور گھٽيون === ھن ضلعي ۾ گذرندڙ روڊن ۾؛ • شاھراھہ پاڪستان • راشد منھاس روڊ • سر شاھ محمد سليمان روڊ • شير شاھہ سوري روڊ • ایس ایم توفیق روڊ • منگھوپير روڊ • شاھراھہ نورجهان • نواب صديق علي خان روڊ • الطاف علي بريلوي روڊ • سرجاڻي روڊ • گوڌرا روڊ • تابش دھلوي روڊ • پاپوش نگر روڊ • ناظم آباد روڊ • شاھراھ جھانگير • شاھراھ اورنگي • حسين آباد روڊ • شاھجھان اوينيو روڊ • سيد رئيس احمد جعفري روڊ • حسن علي جعفري روڊ • انڊا موڙ روڊ • نوراني مارڪيٽ روڊ ۽ ٻيا شامل آهن. === سڪ پلون === • لياقت آباد فلاء اوور • ناظم آباد فلاء اوور • ناگن چورنگی فلاء اوور • سھراب گوٹھ فلاء اوور • باچا خان فلاء اوور • غریب آباد انڈر پاس === چوڪ ۽ مشھور موڙ === • خلافت چوڪ • باچا خان چوڪ • سخی حسن چورنگی • ناگن چورنگی • ناظم آباد چورنگی • انڈا موڑ • شفیق موڑ == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ھن ضلعي ۾؛ • تعلیمی باغ، نصیر آباد • فتح باغ، نارتھ ناظم آباد • انو ڀائي پارڪ، ناظم آباد • عائشه صديقه فيملي پارڪ • باره دري پارڪ، سمن آباد • پرده پارڪ، قاسم آباد • حاجی رحمت اللہ میمل فیملی پارک • طارق محي الدين شھيد پارڪ • گلوب پارڪ، سمن پارڪ • تنوير شھيد پارڪ • ڪليانه ٽائون پارڪ • نيازي پارڪ شريف آباد • مھدي حسن پارڪ • ابو حذيفه پارڪ • ليڊيز پارڪ • عائشه پارڪ • رضوان پارڪ • ارفع کریم پارڪ • خاتون جنت پارڪ، حسین آباد • الازھر پارڪ • تڪونا پارڪ، ناظم آباد • نرسري پارڪ، لياقت آباد • شاليمار پارڪ • شادمان پارڪ • ابدال پارڪ •ڪي بي آر پارڪ === ڪلب === • رضويه ڪلب • ڪليانه ڪميونٽي سينٽر • نارٿ ڪراچي جم ڪلب === راندين لاء ميدان === • يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس • ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي • اصغر علي شاھ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم • لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس • گوھر آباد گرائونڊ • منصوره پلي گرائونڊ • جناح گرائونڊ، عزیز آباد • لال قلعه گرائونڊ • الفلاح گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ • سنگم گرائونڊ • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • راجپوت بنڌاني گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ، قاسم آباد • الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، ناظم آباد • سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، ناظم آباد • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • پيالا گرائونڊ • ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ • نارٿ ينگرس فٽبال گرائونڊ • ھاڪي گرائونڊ فاروق اعظم • نذير حسين ينگ فائيٽرز گرائونڊ • طحه مسجد پلي گرائونڊ • غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ • بفرزون پلي گرائونڊ • ٽيپو سلطان شھيد اسٽيڊيم • انور انصاري فٽبال گرائونڊ • پير بازار گرائونڊ • عبدالخالق افغانی ساڪر اسٽيڊيم • پاڪ فليگ گرائونڊ • ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس • حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس == مشھور جايون == ان ضلعي جي مشھور جاين ۾ شامل آهن: • تعلیمی باغ • دارالعلوم نعيمیه • مدني مسجد تبليغي مرڪز، عزیز آباد • سخي حسن قبرستان • لڪي ون مال • گول مارڪيٽ ناظم آباد • لالوکيت پکين واري مارڪيٽ • حسین آباد فوڊ اسٽريٽ • ڊي سي آفيس، ڪراچي سينٽرل • بورڊ آف انٽرميڊئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن آفيس • جامع مسجد فاروق اعظم • مولانا عبدالحامد بدایوني جو مزار • پشتون مارڪيٽ • فضل الرحمان قريشي جو مزار • بروھي ڳوٺ • امتياز سپر مارڪيٽ، ناظم آباد • ڊرائيونگ لائسنس آفيس، ناظم آباد برانچ • فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي • بختياري يوٿ سينٽر • اي آر واء نيوز ھيڊ آفيس • شريف آباد نرسري • اسٽيٽ بينڪ جي شاخ • نوراني مسجد • افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز • امير معاويه عيدگاهه • جامع مسجد سمن آباد • ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس 90 • ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ • ايڇ اي ايف عيدگاھہ • اسماعيلي ڪميونٽي جو مرڪز • فيضان اڪيڊمي • ميمڻ عيدگاھ • پيراگون جمخانو == ٿاڻا == ھن ضلعي ۾ ٽوٽل (22) ٿاڻا آهن جن ۾ شامل آهن: 1. تيموريه ٿاڻو 2. پاپوش نگر ٿاڻو 3. شريف آباد ٿاڻو 4. لياقت آباد ٿاڻو 5. سپر مارڪيٽ ٿاڻو 6. سمن آباد ٿاڻو 7. جوھر آباد ٿاڻو 8. عزيز آباد ٿاڻو 9. نيو ڪراچي ٿاڻو 10. نارٿ ناظم آباد ٿاڻو 11. اجمير نگري ٿاڻو 12. يوسف پلازه ٿاڻو 13. گلبرگ ٿاڻو 14. گلبهار ٿاڻو 15. گبول ٽائون ٿاڻو 16. ناظم آباد ٿاڻو 17. رضويه سوسائٽي ٿاڻو 18. ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 19. نيو ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 20. بلال ڪالوني ٿاڻو 21. شاھراھہ نورجهان ٿاڻو 22. حيدري مارڪيٽ ٿاڻو<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] nyubgqwt7blhofh55repuwn5ha0ujs8 384568 384567 2026-06-12T21:30:51Z Intisar Ali 8681 /* آباديات */ 384568 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == مذھب == ھن ضلعي م رھندڙ 99 سيڪڙو آبادي مسلمانن جي آھي باقي 1 سيڪڙو ۾ عيسائي، ھندو ۽ ٻيو شامل آهن. مسلمانن م غالب اڪثريت حنفي سني اسلام مذھب وارن جي آھي ڪن يونين ڪاميٽين ۾ شيعه جعفري اڪثريت ۾ آھن پر ضلعي جي پوري آباديءَ م اھي اقليت ۾ آھن. == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاء اوور == === روڊ ۽ مشھور گھٽيون === ھن ضلعي ۾ گذرندڙ روڊن ۾؛ • شاھراھہ پاڪستان • راشد منھاس روڊ • سر شاھ محمد سليمان روڊ • شير شاھہ سوري روڊ • ایس ایم توفیق روڊ • منگھوپير روڊ • شاھراھہ نورجهان • نواب صديق علي خان روڊ • الطاف علي بريلوي روڊ • سرجاڻي روڊ • گوڌرا روڊ • تابش دھلوي روڊ • پاپوش نگر روڊ • ناظم آباد روڊ • شاھراھ جھانگير • شاھراھ اورنگي • حسين آباد روڊ • شاھجھان اوينيو روڊ • سيد رئيس احمد جعفري روڊ • حسن علي جعفري روڊ • انڊا موڙ روڊ • نوراني مارڪيٽ روڊ ۽ ٻيا شامل آهن. === سڪ پلون === • لياقت آباد فلاء اوور • ناظم آباد فلاء اوور • ناگن چورنگی فلاء اوور • سھراب گوٹھ فلاء اوور • باچا خان فلاء اوور • غریب آباد انڈر پاس === چوڪ ۽ مشھور موڙ === • خلافت چوڪ • باچا خان چوڪ • سخی حسن چورنگی • ناگن چورنگی • ناظم آباد چورنگی • انڈا موڑ • شفیق موڑ == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ھن ضلعي ۾؛ • تعلیمی باغ، نصیر آباد • فتح باغ، نارتھ ناظم آباد • انو ڀائي پارڪ، ناظم آباد • عائشه صديقه فيملي پارڪ • باره دري پارڪ، سمن آباد • پرده پارڪ، قاسم آباد • حاجی رحمت اللہ میمل فیملی پارک • طارق محي الدين شھيد پارڪ • گلوب پارڪ، سمن پارڪ • تنوير شھيد پارڪ • ڪليانه ٽائون پارڪ • نيازي پارڪ شريف آباد • مھدي حسن پارڪ • ابو حذيفه پارڪ • ليڊيز پارڪ • عائشه پارڪ • رضوان پارڪ • ارفع کریم پارڪ • خاتون جنت پارڪ، حسین آباد • الازھر پارڪ • تڪونا پارڪ، ناظم آباد • نرسري پارڪ، لياقت آباد • شاليمار پارڪ • شادمان پارڪ • ابدال پارڪ •ڪي بي آر پارڪ === ڪلب === • رضويه ڪلب • ڪليانه ڪميونٽي سينٽر • نارٿ ڪراچي جم ڪلب === راندين لاء ميدان === • يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس • ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي • اصغر علي شاھ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم • لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس • گوھر آباد گرائونڊ • منصوره پلي گرائونڊ • جناح گرائونڊ، عزیز آباد • لال قلعه گرائونڊ • الفلاح گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ • سنگم گرائونڊ • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • راجپوت بنڌاني گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ، قاسم آباد • الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، ناظم آباد • سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، ناظم آباد • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • پيالا گرائونڊ • ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ • نارٿ ينگرس فٽبال گرائونڊ • ھاڪي گرائونڊ فاروق اعظم • نذير حسين ينگ فائيٽرز گرائونڊ • طحه مسجد پلي گرائونڊ • غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ • بفرزون پلي گرائونڊ • ٽيپو سلطان شھيد اسٽيڊيم • انور انصاري فٽبال گرائونڊ • پير بازار گرائونڊ • عبدالخالق افغانی ساڪر اسٽيڊيم • پاڪ فليگ گرائونڊ • ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس • حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس == مشھور جايون == ان ضلعي جي مشھور جاين ۾ شامل آهن: • تعلیمی باغ • دارالعلوم نعيمیه • مدني مسجد تبليغي مرڪز، عزیز آباد • سخي حسن قبرستان • لڪي ون مال • گول مارڪيٽ ناظم آباد • لالوکيت پکين واري مارڪيٽ • حسین آباد فوڊ اسٽريٽ • ڊي سي آفيس، ڪراچي سينٽرل • بورڊ آف انٽرميڊئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن آفيس • جامع مسجد فاروق اعظم • مولانا عبدالحامد بدایوني جو مزار • پشتون مارڪيٽ • فضل الرحمان قريشي جو مزار • بروھي ڳوٺ • امتياز سپر مارڪيٽ، ناظم آباد • ڊرائيونگ لائسنس آفيس، ناظم آباد برانچ • فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي • بختياري يوٿ سينٽر • اي آر واء نيوز ھيڊ آفيس • شريف آباد نرسري • اسٽيٽ بينڪ جي شاخ • نوراني مسجد • افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز • امير معاويه عيدگاهه • جامع مسجد سمن آباد • ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس 90 • ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ • ايڇ اي ايف عيدگاھہ • اسماعيلي ڪميونٽي جو مرڪز • فيضان اڪيڊمي • ميمڻ عيدگاھ • پيراگون جمخانو == ٿاڻا == ھن ضلعي ۾ ٽوٽل (22) ٿاڻا آهن جن ۾ شامل آهن: 1. تيموريه ٿاڻو 2. پاپوش نگر ٿاڻو 3. شريف آباد ٿاڻو 4. لياقت آباد ٿاڻو 5. سپر مارڪيٽ ٿاڻو 6. سمن آباد ٿاڻو 7. جوھر آباد ٿاڻو 8. عزيز آباد ٿاڻو 9. نيو ڪراچي ٿاڻو 10. نارٿ ناظم آباد ٿاڻو 11. اجمير نگري ٿاڻو 12. يوسف پلازه ٿاڻو 13. گلبرگ ٿاڻو 14. گلبهار ٿاڻو 15. گبول ٽائون ٿاڻو 16. ناظم آباد ٿاڻو 17. رضويه سوسائٽي ٿاڻو 18. ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 19. نيو ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 20. بلال ڪالوني ٿاڻو 21. شاھراھہ نورجهان ٿاڻو 22. حيدري مارڪيٽ ٿاڻو<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] 71f9wekqgv1qpvvmr5y15zijm2a3rqb 384569 384568 2026-06-12T21:32:40Z Intisar Ali 8681 384569 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاء اوور == === روڊ ۽ مشھور گھٽيون === ھن ضلعي ۾ گذرندڙ روڊن ۾؛ • شاھراھہ پاڪستان • راشد منھاس روڊ • سر شاھ محمد سليمان روڊ • شير شاھہ سوري روڊ • ایس ایم توفیق روڊ • منگھوپير روڊ • شاھراھہ نورجهان • نواب صديق علي خان روڊ • الطاف علي بريلوي روڊ • سرجاڻي روڊ • گوڌرا روڊ • تابش دھلوي روڊ • پاپوش نگر روڊ • ناظم آباد روڊ • شاھراھ جھانگير • شاھراھ اورنگي • حسين آباد روڊ • شاھجھان اوينيو روڊ • سيد رئيس احمد جعفري روڊ • حسن علي جعفري روڊ • انڊا موڙ روڊ • نوراني مارڪيٽ روڊ ۽ ٻيا شامل آهن. === سڪ پلون === • لياقت آباد فلاء اوور • ناظم آباد فلاء اوور • ناگن چورنگی فلاء اوور • سھراب گوٹھ فلاء اوور • باچا خان فلاء اوور • غریب آباد انڈر پاس === چوڪ ۽ مشھور موڙ === • خلافت چوڪ • باچا خان چوڪ • سخی حسن چورنگی • ناگن چورنگی • ناظم آباد چورنگی • انڈا موڑ • شفیق موڑ == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ھن ضلعي ۾؛ • تعلیمی باغ، نصیر آباد • فتح باغ، نارتھ ناظم آباد • انو ڀائي پارڪ، ناظم آباد • عائشه صديقه فيملي پارڪ • باره دري پارڪ، سمن آباد • پرده پارڪ، قاسم آباد • حاجی رحمت اللہ میمل فیملی پارک • طارق محي الدين شھيد پارڪ • گلوب پارڪ، سمن پارڪ • تنوير شھيد پارڪ • ڪليانه ٽائون پارڪ • نيازي پارڪ شريف آباد • مھدي حسن پارڪ • ابو حذيفه پارڪ • ليڊيز پارڪ • عائشه پارڪ • رضوان پارڪ • ارفع کریم پارڪ • خاتون جنت پارڪ، حسین آباد • الازھر پارڪ • تڪونا پارڪ، ناظم آباد • نرسري پارڪ، لياقت آباد • شاليمار پارڪ • شادمان پارڪ • ابدال پارڪ •ڪي بي آر پارڪ === ڪلب === • رضويه ڪلب • ڪليانه ڪميونٽي سينٽر • نارٿ ڪراچي جم ڪلب === راندين لاء ميدان === • يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس • ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي • اصغر علي شاھ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم • لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس • گوھر آباد گرائونڊ • منصوره پلي گرائونڊ • جناح گرائونڊ، عزیز آباد • لال قلعه گرائونڊ • الفلاح گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ • سنگم گرائونڊ • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • راجپوت بنڌاني گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ، قاسم آباد • الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، ناظم آباد • سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، ناظم آباد • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • پيالا گرائونڊ • ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ • نارٿ ينگرس فٽبال گرائونڊ • ھاڪي گرائونڊ فاروق اعظم • نذير حسين ينگ فائيٽرز گرائونڊ • طحه مسجد پلي گرائونڊ • غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ • بفرزون پلي گرائونڊ • ٽيپو سلطان شھيد اسٽيڊيم • انور انصاري فٽبال گرائونڊ • پير بازار گرائونڊ • عبدالخالق افغانی ساڪر اسٽيڊيم • پاڪ فليگ گرائونڊ • ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس • حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس == مشھور جايون == ان ضلعي جي مشھور جاين ۾ شامل آهن: • تعلیمی باغ • دارالعلوم نعيمیه • مدني مسجد تبليغي مرڪز، عزیز آباد • سخي حسن قبرستان • لڪي ون مال • گول مارڪيٽ ناظم آباد • لالوکيت پکين واري مارڪيٽ • حسین آباد فوڊ اسٽريٽ • ڊي سي آفيس، ڪراچي سينٽرل • بورڊ آف انٽرميڊئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن آفيس • جامع مسجد فاروق اعظم • مولانا عبدالحامد بدایوني جو مزار • پشتون مارڪيٽ • فضل الرحمان قريشي جو مزار • بروھي ڳوٺ • امتياز سپر مارڪيٽ، ناظم آباد • ڊرائيونگ لائسنس آفيس، ناظم آباد برانچ • فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي • بختياري يوٿ سينٽر • اي آر واء نيوز ھيڊ آفيس • شريف آباد نرسري • اسٽيٽ بينڪ جي شاخ • نوراني مسجد • افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز • امير معاويه عيدگاهه • جامع مسجد سمن آباد • ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس 90 • ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ • ايڇ اي ايف عيدگاھہ • اسماعيلي ڪميونٽي جو مرڪز • فيضان اڪيڊمي • ميمڻ عيدگاھ • پيراگون جمخانو == ٿاڻا == ھن ضلعي ۾ ٽوٽل (22) ٿاڻا آهن جن ۾ شامل آهن: 1. تيموريه ٿاڻو 2. پاپوش نگر ٿاڻو 3. شريف آباد ٿاڻو 4. لياقت آباد ٿاڻو 5. سپر مارڪيٽ ٿاڻو 6. سمن آباد ٿاڻو 7. جوھر آباد ٿاڻو 8. عزيز آباد ٿاڻو 9. نيو ڪراچي ٿاڻو 10. نارٿ ناظم آباد ٿاڻو 11. اجمير نگري ٿاڻو 12. يوسف پلازه ٿاڻو 13. گلبرگ ٿاڻو 14. گلبهار ٿاڻو 15. گبول ٽائون ٿاڻو 16. ناظم آباد ٿاڻو 17. رضويه سوسائٽي ٿاڻو 18. ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 19. نيو ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو 20. بلال ڪالوني ٿاڻو 21. شاھراھہ نورجهان ٿاڻو 22. حيدري مارڪيٽ ٿاڻو<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] rbsmxt3ve6duhp35ge5tpdqgpfs85d8 384570 384569 2026-06-12T21:37:10Z Intisar Ali 8681 /* ٿاڻا */ 384570 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاء اوور == === روڊ ۽ مشھور گھٽيون === ھن ضلعي ۾ گذرندڙ روڊن ۾؛ • شاھراھہ پاڪستان • راشد منھاس روڊ • سر شاھ محمد سليمان روڊ • شير شاھہ سوري روڊ • ایس ایم توفیق روڊ • منگھوپير روڊ • شاھراھہ نورجهان • نواب صديق علي خان روڊ • الطاف علي بريلوي روڊ • سرجاڻي روڊ • گوڌرا روڊ • تابش دھلوي روڊ • پاپوش نگر روڊ • ناظم آباد روڊ • شاھراھ جھانگير • شاھراھ اورنگي • حسين آباد روڊ • شاھجھان اوينيو روڊ • سيد رئيس احمد جعفري روڊ • حسن علي جعفري روڊ • انڊا موڙ روڊ • نوراني مارڪيٽ روڊ ۽ ٻيا شامل آهن. === سڪ پلون === • لياقت آباد فلاء اوور • ناظم آباد فلاء اوور • ناگن چورنگی فلاء اوور • سھراب گوٹھ فلاء اوور • باچا خان فلاء اوور • غریب آباد انڈر پاس === چوڪ ۽ مشھور موڙ === • خلافت چوڪ • باچا خان چوڪ • سخی حسن چورنگی • ناگن چورنگی • ناظم آباد چورنگی • انڈا موڑ • شفیق موڑ == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ھن ضلعي ۾؛ • تعلیمی باغ، نصیر آباد • فتح باغ، نارتھ ناظم آباد • انو ڀائي پارڪ، ناظم آباد • عائشه صديقه فيملي پارڪ • باره دري پارڪ، سمن آباد • پرده پارڪ، قاسم آباد • حاجی رحمت اللہ میمل فیملی پارک • طارق محي الدين شھيد پارڪ • گلوب پارڪ، سمن پارڪ • تنوير شھيد پارڪ • ڪليانه ٽائون پارڪ • نيازي پارڪ شريف آباد • مھدي حسن پارڪ • ابو حذيفه پارڪ • ليڊيز پارڪ • عائشه پارڪ • رضوان پارڪ • ارفع کریم پارڪ • خاتون جنت پارڪ، حسین آباد • الازھر پارڪ • تڪونا پارڪ، ناظم آباد • نرسري پارڪ، لياقت آباد • شاليمار پارڪ • شادمان پارڪ • ابدال پارڪ •ڪي بي آر پارڪ === ڪلب === • رضويه ڪلب • ڪليانه ڪميونٽي سينٽر • نارٿ ڪراچي جم ڪلب === راندين لاء ميدان === • يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس • ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي • اصغر علي شاھ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم • لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس • گوھر آباد گرائونڊ • منصوره پلي گرائونڊ • جناح گرائونڊ، عزیز آباد • لال قلعه گرائونڊ • الفلاح گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ • سنگم گرائونڊ • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • راجپوت بنڌاني گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ، قاسم آباد • الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، ناظم آباد • سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، ناظم آباد • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • پيالا گرائونڊ • ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ • نارٿ ينگرس فٽبال گرائونڊ • ھاڪي گرائونڊ فاروق اعظم • نذير حسين ينگ فائيٽرز گرائونڊ • طحه مسجد پلي گرائونڊ • غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ • بفرزون پلي گرائونڊ • ٽيپو سلطان شھيد اسٽيڊيم • انور انصاري فٽبال گرائونڊ • پير بازار گرائونڊ • عبدالخالق افغانی ساڪر اسٽيڊيم • پاڪ فليگ گرائونڊ • ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس • حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس == مشھور جايون == ان ضلعي جي مشھور جاين ۾ شامل آهن: • تعلیمی باغ • دارالعلوم نعيمیه • مدني مسجد تبليغي مرڪز، عزیز آباد • سخي حسن قبرستان • لڪي ون مال • گول مارڪيٽ ناظم آباد • لالوکيت پکين واري مارڪيٽ • حسین آباد فوڊ اسٽريٽ • ڊي سي آفيس، ڪراچي سينٽرل • بورڊ آف انٽرميڊئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن آفيس • جامع مسجد فاروق اعظم • مولانا عبدالحامد بدایوني جو مزار • پشتون مارڪيٽ • فضل الرحمان قريشي جو مزار • بروھي ڳوٺ • امتياز سپر مارڪيٽ، ناظم آباد • ڊرائيونگ لائسنس آفيس، ناظم آباد برانچ • فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي • بختياري يوٿ سينٽر • اي آر واء نيوز ھيڊ آفيس • شريف آباد نرسري • اسٽيٽ بينڪ جي شاخ • نوراني مسجد • افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز • امير معاويه عيدگاهه • جامع مسجد سمن آباد • ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس 90 • ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ • ايڇ اي ايف عيدگاھہ • اسماعيلي ڪميونٽي جو مرڪز • فيضان اڪيڊمي • ميمڻ عيدگاھ • پيراگون جمخانو == ٿاڻا == هن ضلعي ۾ ڪُل 22 پوليس ٿاڻا آهن.<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; background:#f8f9fa;" |+ style="background:#2c7fb8; color:white; font-size:120%;" | ناظم آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا ! style="background:#a6cee3;" | نمبر ! style="background:#a6cee3;" | ٿاڻي جو نالو |- | 1 | تيموريه ٿاڻو |- | 2 | پاپوش نگر ٿاڻو |- | 3 | شريف آباد ٿاڻو |- | 4 | لياقت آباد ٿاڻو |- | 5 | سپر مارڪيٽ ٿاڻو |- | 6 | سمن آباد ٿاڻو |- | 7 | جوهر آباد ٿاڻو |- | 8 | عزيز آباد ٿاڻو |- | 9 | نئون ڪراچي ٿاڻو |- | 10 | اتر ناظم آباد ٿاڻو |- | 11 | اجمير نڳري ٿاڻو |- | 12 | يوسف پلازا ٿاڻو |- | 13 | گلبرگ ٿاڻو |- | 14 | گل بهار ٿاڻو |- | 15 | گبول ٽائون ٿاڻو |- | 16 | ناظم آباد ٿاڻو |- | 17 | رضويه سوسائٽي ٿاڻو |- | 18 | ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 19 | نئون ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 20 | بلال ڪالوني ٿاڻو |- | 21 | شاهراهه نورجهان ٿاڻو |- | 22 | حيدري مارڪيٽ ٿاڻو |} == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] 011oybjjc17ucd9uiuyhdhdvu7sgj12 384571 384570 2026-06-12T21:38:14Z Intisar Ali 8681 384571 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاء اوور == === روڊ ۽ مشھور گھٽيون === ھن ضلعي ۾ گذرندڙ روڊن ۾؛ • شاھراھہ پاڪستان • راشد منھاس روڊ • سر شاھ محمد سليمان روڊ • شير شاھہ سوري روڊ • ایس ایم توفیق روڊ • منگھوپير روڊ • شاھراھہ نورجهان • نواب صديق علي خان روڊ • الطاف علي بريلوي روڊ • سرجاڻي روڊ • گوڌرا روڊ • تابش دھلوي روڊ • پاپوش نگر روڊ • ناظم آباد روڊ • شاھراھ جھانگير • شاھراھ اورنگي • حسين آباد روڊ • شاھجھان اوينيو روڊ • سيد رئيس احمد جعفري روڊ • حسن علي جعفري روڊ • انڊا موڙ روڊ • نوراني مارڪيٽ روڊ ۽ ٻيا شامل آهن. === سڪ پلون === • لياقت آباد فلاء اوور • ناظم آباد فلاء اوور • ناگن چورنگی فلاء اوور • سھراب گوٹھ فلاء اوور • باچا خان فلاء اوور • غریب آباد انڈر پاس === چوڪ ۽ مشھور موڙ === • خلافت چوڪ • باچا خان چوڪ • سخی حسن چورنگی • ناگن چورنگی • ناظم آباد چورنگی • انڈا موڑ • شفیق موڑ == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ھن ضلعي ۾؛ • تعلیمی باغ، نصیر آباد • فتح باغ، نارتھ ناظم آباد • انو ڀائي پارڪ، ناظم آباد • عائشه صديقه فيملي پارڪ • باره دري پارڪ، سمن آباد • پرده پارڪ، قاسم آباد • حاجی رحمت اللہ میمل فیملی پارک • طارق محي الدين شھيد پارڪ • گلوب پارڪ، سمن پارڪ • تنوير شھيد پارڪ • ڪليانه ٽائون پارڪ • نيازي پارڪ شريف آباد • مھدي حسن پارڪ • ابو حذيفه پارڪ • ليڊيز پارڪ • عائشه پارڪ • رضوان پارڪ • ارفع کریم پارڪ • خاتون جنت پارڪ، حسین آباد • الازھر پارڪ • تڪونا پارڪ، ناظم آباد • نرسري پارڪ، لياقت آباد • شاليمار پارڪ • شادمان پارڪ • ابدال پارڪ •ڪي بي آر پارڪ === ڪلب === • رضويه ڪلب • ڪليانه ڪميونٽي سينٽر • نارٿ ڪراچي جم ڪلب === راندين لاء ميدان === • يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس • ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي • اصغر علي شاھ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم • لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس • گوھر آباد گرائونڊ • منصوره پلي گرائونڊ • جناح گرائونڊ، عزیز آباد • لال قلعه گرائونڊ • الفلاح گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ • سنگم گرائونڊ • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • راجپوت بنڌاني گرائونڊ • محمدي پلي گرائونڊ، قاسم آباد • الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، ناظم آباد • سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، ناظم آباد • ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ • پيالا گرائونڊ • ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ • نارٿ ينگرس فٽبال گرائونڊ • ھاڪي گرائونڊ فاروق اعظم • نذير حسين ينگ فائيٽرز گرائونڊ • طحه مسجد پلي گرائونڊ • غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ • بفرزون پلي گرائونڊ • ٽيپو سلطان شھيد اسٽيڊيم • انور انصاري فٽبال گرائونڊ • پير بازار گرائونڊ • عبدالخالق افغانی ساڪر اسٽيڊيم • پاڪ فليگ گرائونڊ • ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس • حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس == مشهور جايون == ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي اهم تعليمي، مذهبي، تجارتي، سماجي ۽ تفريحي مرڪز موجود آهن. ضلعي جي مشهور جڳهن ۾ تعليمي باغ، دارالعلوم نعيميه، عزيز آباد ۾ واقع مدني مسجد تبليغي مرڪز، سخي حسن قبرستان، لڪي ون مال، گول مارڪيٽ ناظم آباد، لالوکيت جي پکين واري مارڪيٽ، حسين آباد فوڊ اسٽريٽ، ڊي سي آفيس ڪراچي سينٽرل، بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن جي آفيس، جامع مسجد فاروق اعظم، مولانا عبدالحامد بدايوني جو مزار، پشتون مارڪيٽ، فضل الرحمان قريشي جو مزار، بروهي ڳوٺ، امتياز سپر مارڪيٽ ناظم آباد، ڊرائيونگ لائسنس آفيس ناظم آباد برانچ، فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي، بختياري يوٿ سينٽر، اي آر واءِ نيوز جي هيڊ آفيس، شريف آباد نرسري، اسٽيٽ بئنڪ جي شاخ، نوراني مسجد، افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز، امير معاويه عيدگاهه، جامع مسجد سمن آباد، ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس نائن زيرو، ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ، ايڇ اي ايف عيدگاهه، اسماعيلي ڪميونٽي سينٽر، فيضان اڪيڊمي، ميمڻ عيدگاهه ۽ پيراگون جمخانو شامل آهن. == ٿاڻا == هن ضلعي ۾ ڪُل 22 پوليس ٿاڻا آهن.<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; background:#f8f9fa;" |+ style="background:#2c7fb8; color:white; font-size:120%;" | ناظم آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا ! style="background:#a6cee3;" | نمبر ! style="background:#a6cee3;" | ٿاڻي جو نالو |- | 1 | تيموريه ٿاڻو |- | 2 | پاپوش نگر ٿاڻو |- | 3 | شريف آباد ٿاڻو |- | 4 | لياقت آباد ٿاڻو |- | 5 | سپر مارڪيٽ ٿاڻو |- | 6 | سمن آباد ٿاڻو |- | 7 | جوهر آباد ٿاڻو |- | 8 | عزيز آباد ٿاڻو |- | 9 | نئون ڪراچي ٿاڻو |- | 10 | اتر ناظم آباد ٿاڻو |- | 11 | اجمير نڳري ٿاڻو |- | 12 | يوسف پلازا ٿاڻو |- | 13 | گلبرگ ٿاڻو |- | 14 | گل بهار ٿاڻو |- | 15 | گبول ٽائون ٿاڻو |- | 16 | ناظم آباد ٿاڻو |- | 17 | رضويه سوسائٽي ٿاڻو |- | 18 | ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 19 | نئون ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 20 | بلال ڪالوني ٿاڻو |- | 21 | شاهراهه نورجهان ٿاڻو |- | 22 | حيدري مارڪيٽ ٿاڻو |} == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] lx16hqcesdgmay0is2htz6hf83764y0 384572 384571 2026-06-12T21:39:36Z Intisar Ali 8681 384572 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاء اوور == === روڊ ۽ مشھور گھٽيون === ھن ضلعي ۾ گذرندڙ روڊن ۾؛ • شاھراھہ پاڪستان • راشد منھاس روڊ • سر شاھ محمد سليمان روڊ • شير شاھہ سوري روڊ • ایس ایم توفیق روڊ • منگھوپير روڊ • شاھراھہ نورجهان • نواب صديق علي خان روڊ • الطاف علي بريلوي روڊ • سرجاڻي روڊ • گوڌرا روڊ • تابش دھلوي روڊ • پاپوش نگر روڊ • ناظم آباد روڊ • شاھراھ جھانگير • شاھراھ اورنگي • حسين آباد روڊ • شاھجھان اوينيو روڊ • سيد رئيس احمد جعفري روڊ • حسن علي جعفري روڊ • انڊا موڙ روڊ • نوراني مارڪيٽ روڊ ۽ ٻيا شامل آهن. === سڪ پلون === • لياقت آباد فلاء اوور • ناظم آباد فلاء اوور • ناگن چورنگی فلاء اوور • سھراب گوٹھ فلاء اوور • باچا خان فلاء اوور • غریب آباد انڈر پاس === چوڪ ۽ مشھور موڙ === • خلافت چوڪ • باچا خان چوڪ • سخی حسن چورنگی • ناگن چورنگی • ناظم آباد چورنگی • انڈا موڑ • شفیق موڑ == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي عوامي باغ، خانداني پارڪ ۽ تفريحي ماڳ موجود آهن، جيڪي رهواسين کي سير، ورزش ۽ وندر جون سهولتون فراهم ڪن ٿا. انهن ۾ نصير آباد جو تعليمي باغ، اتر ناظم آباد جو فتح باغ، ناظم آباد جو انو ڀائي پارڪ، عائشه صديقه فيملي پارڪ، سمن آباد جو باره دري پارڪ، قاسم آباد جو پرده پارڪ، حاجي رحمت الله ميمڻ فيملي پارڪ، طارق محي الدين شهيد پارڪ، گلوب پارڪ، سمن پارڪ، تنوير شهيد پارڪ، ڪليانه ٽائون پارڪ، نيازي پارڪ شريف آباد، مهدي حسن پارڪ، ابو حذيفه پارڪ، ليڊيز پارڪ، عائشه پارڪ، رضوان پارڪ، ارفع ڪريم پارڪ، حسين آباد ۾ واقع خاتونِ جنت پارڪ، الازهر پارڪ، ناظم آباد جو تڪونا پارڪ، لياقت آباد جو نرسري پارڪ، شاليمار پارڪ، شادمان پارڪ، ابدال پارڪ ۽ ڪي بي آر پارڪ شامل آهن. === ڪلب === ضلعي ۾ مختلف سماجي ۽ راندين جي سرگرمين لاءِ ڪيترائي ڪلب ۽ ڪميونٽي مرڪز پڻ قائم آهن. انهن ۾ رضويه ڪلب، ڪليانه ڪميونٽي سينٽر ۽ نارٿ ڪراچي جم ڪلب نمايان حيثيت رکن ٿا. === راندين لاءِ ميدان === ناظم آباد ضلعو راندين جي سهولتن جي حوالي سان پڻ اهم حيثيت رکي ٿو. هتي موجود راندين جي ميدانن ۽ اسپورٽس ڪمپليڪسن ۾ يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس، ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي، اصغر علي شاهه ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس، گوهر آباد گرائونڊ، منصوره پلي گرائونڊ، عزيز آباد جو جناح گرائونڊ، لال قلعه گرائونڊ، الفلاح گرائونڊ، محمدي پلي گرائونڊ، سنگم گرائونڊ، ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ، راجپوت بندهاڻي گرائونڊ، قاسم آباد جو محمدي پلي گرائونڊ، ناظم آباد جو الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، پيالا گرائونڊ، ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ، نارٿ ينگرز فٽبال گرائونڊ، فاروق اعظم هاڪي گرائونڊ، نذير حسين ينگ فائٽرز گرائونڊ، طحه مسجد پلي گرائونڊ، غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ، بفر زون پلي گرائونڊ، ٽيپو سلطان شهيد اسٽيڊيم، انور انصاري فٽبال گرائونڊ، پير بازار گرائونڊ، عبدالخالق افغاني ساڪر اسٽيڊيم، پاڪ فليگ گرائونڊ، ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس ۽ حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس شامل آهن. == مشهور جايون == ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي اهم تعليمي، مذهبي، تجارتي، سماجي ۽ تفريحي مرڪز موجود آهن. ضلعي جي مشهور جڳهن ۾ تعليمي باغ، دارالعلوم نعيميه، عزيز آباد ۾ واقع مدني مسجد تبليغي مرڪز، سخي حسن قبرستان، لڪي ون مال، گول مارڪيٽ ناظم آباد، لالوکيت جي پکين واري مارڪيٽ، حسين آباد فوڊ اسٽريٽ، ڊي سي آفيس ڪراچي سينٽرل، بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن جي آفيس، جامع مسجد فاروق اعظم، مولانا عبدالحامد بدايوني جو مزار، پشتون مارڪيٽ، فضل الرحمان قريشي جو مزار، بروهي ڳوٺ، امتياز سپر مارڪيٽ ناظم آباد، ڊرائيونگ لائسنس آفيس ناظم آباد برانچ، فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي، بختياري يوٿ سينٽر، اي آر واءِ نيوز جي هيڊ آفيس، شريف آباد نرسري، اسٽيٽ بئنڪ جي شاخ، نوراني مسجد، افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز، امير معاويه عيدگاهه، جامع مسجد سمن آباد، ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس نائن زيرو، ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ، ايڇ اي ايف عيدگاهه، اسماعيلي ڪميونٽي سينٽر، فيضان اڪيڊمي، ميمڻ عيدگاهه ۽ پيراگون جمخانو شامل آهن. == ٿاڻا == هن ضلعي ۾ ڪُل 22 پوليس ٿاڻا آهن.<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; background:#f8f9fa;" |+ style="background:#2c7fb8; color:white; font-size:120%;" | ناظم آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا ! style="background:#a6cee3;" | نمبر ! style="background:#a6cee3;" | ٿاڻي جو نالو |- | 1 | تيموريه ٿاڻو |- | 2 | پاپوش نگر ٿاڻو |- | 3 | شريف آباد ٿاڻو |- | 4 | لياقت آباد ٿاڻو |- | 5 | سپر مارڪيٽ ٿاڻو |- | 6 | سمن آباد ٿاڻو |- | 7 | جوهر آباد ٿاڻو |- | 8 | عزيز آباد ٿاڻو |- | 9 | نئون ڪراچي ٿاڻو |- | 10 | اتر ناظم آباد ٿاڻو |- | 11 | اجمير نڳري ٿاڻو |- | 12 | يوسف پلازا ٿاڻو |- | 13 | گلبرگ ٿاڻو |- | 14 | گل بهار ٿاڻو |- | 15 | گبول ٽائون ٿاڻو |- | 16 | ناظم آباد ٿاڻو |- | 17 | رضويه سوسائٽي ٿاڻو |- | 18 | ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 19 | نئون ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 20 | بلال ڪالوني ٿاڻو |- | 21 | شاهراهه نورجهان ٿاڻو |- | 22 | حيدري مارڪيٽ ٿاڻو |} == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] 09o5fcyhpceic5vmk3zi4rjfju499pe 384574 384572 2026-06-12T21:40:38Z Intisar Ali 8681 384574 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == ڪتب خانا == ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م؛ • منصورہ لائبريري، گلبرگ • تیموریہ لائبريري، نارٿ ناظم آباد • سپر مارڪيٽ لائبريري، لیاقت آباد • حسرت موھاني لائبريري • عثمانيه لائبريري • الھدی لائبريري • نادر لائبريري • غالب لائبريري • زين لائبريري • انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاءِ اوور == === روڊ ۽ مشهور گهٽيون === ناظم آباد ضلعي مان ڪراچي جا ڪيترائي اهم ۽ مصروف روڊ گذرن ٿا، جيڪي ضلعي کي شهر جي ٻين علائقن سان ڳنڍين ٿا. انهن ۾ شاهراهه پاڪستان، راشد منهاس روڊ، سر شاهه محمد سليمان روڊ، شير شاهه سوري روڊ، ايس. ايم. توفيق روڊ، منگهوپير روڊ، شاهراهه نورجهان، نواب صديق علي خان روڊ، الطاف علي بريلوي روڊ، سرجاڻي روڊ، گودھرا روڊ، تابش دهلوي روڊ، پاپوش نگر روڊ، ناظم آباد روڊ، شاهراهه جهانگير، شاهراهه اورنگي، حسين آباد روڊ، شاهجهان ايونيو، سيد رئيس احمد جعفري روڊ، حسن علي جعفري روڊ، انڊا موڙ روڊ ۽ نوراني مارڪيٽ روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي جي رهائشي، تجارتي ۽ صنعتي علائقن جي وچ ۾ آمدورفت لاءِ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس === ضلعي ۾ ٽرئفڪ جي رواني کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس تعمير ڪيا ويا آهن. انهن ۾ لياقت آباد فلاءِ اوور، ناظم آباد فلاءِ اوور، ناگن چورنگي فلاءِ اوور، سهراب ڳوٺ فلاءِ اوور ۽ باچا خان فلاءِ اوور شامل آهن. ان کان علاوه غريب آباد انڊر پاس پڻ ضلعي جي اهم ٽرئفڪ منصوبن مان هڪ آهي. === چوڪ ۽ مشهور موڙ === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي مشهور چوڪ، چورنگيون ۽ موڙ واقع آهن، جيڪي شهر جي سڃاڻپ بڻيل آهن. انهن ۾ خلافت چوڪ، باچا خان چوڪ، سخي حسن چورنگي، ناگن چورنگي، ناظم آباد چورنگي، انڊا موڙ ۽ شفيق موڙ خاص طور تي مشهور آهن. اهي هنڌ نه رڳو آمدورفت جا اهم مرڪز آهن، پر مقامي واپار ۽ سماجي سرگرمين جي لحاظ کان پڻ اهميت رکن ٿا. == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي عوامي باغ، خانداني پارڪ ۽ تفريحي ماڳ موجود آهن، جيڪي رهواسين کي سير، ورزش ۽ وندر جون سهولتون فراهم ڪن ٿا. انهن ۾ نصير آباد جو تعليمي باغ، اتر ناظم آباد جو فتح باغ، ناظم آباد جو انو ڀائي پارڪ، عائشه صديقه فيملي پارڪ، سمن آباد جو باره دري پارڪ، قاسم آباد جو پرده پارڪ، حاجي رحمت الله ميمڻ فيملي پارڪ، طارق محي الدين شهيد پارڪ، گلوب پارڪ، سمن پارڪ، تنوير شهيد پارڪ، ڪليانه ٽائون پارڪ، نيازي پارڪ شريف آباد، مهدي حسن پارڪ، ابو حذيفه پارڪ، ليڊيز پارڪ، عائشه پارڪ، رضوان پارڪ، ارفع ڪريم پارڪ، حسين آباد ۾ واقع خاتونِ جنت پارڪ، الازهر پارڪ، ناظم آباد جو تڪونا پارڪ، لياقت آباد جو نرسري پارڪ، شاليمار پارڪ، شادمان پارڪ، ابدال پارڪ ۽ ڪي بي آر پارڪ شامل آهن. === ڪلب === ضلعي ۾ مختلف سماجي ۽ راندين جي سرگرمين لاءِ ڪيترائي ڪلب ۽ ڪميونٽي مرڪز پڻ قائم آهن. انهن ۾ رضويه ڪلب، ڪليانه ڪميونٽي سينٽر ۽ نارٿ ڪراچي جم ڪلب نمايان حيثيت رکن ٿا. === راندين لاءِ ميدان === ناظم آباد ضلعو راندين جي سهولتن جي حوالي سان پڻ اهم حيثيت رکي ٿو. هتي موجود راندين جي ميدانن ۽ اسپورٽس ڪمپليڪسن ۾ يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس، ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي، اصغر علي شاهه ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس، گوهر آباد گرائونڊ، منصوره پلي گرائونڊ، عزيز آباد جو جناح گرائونڊ، لال قلعه گرائونڊ، الفلاح گرائونڊ، محمدي پلي گرائونڊ، سنگم گرائونڊ، ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ، راجپوت بندهاڻي گرائونڊ، قاسم آباد جو محمدي پلي گرائونڊ، ناظم آباد جو الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، پيالا گرائونڊ، ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ، نارٿ ينگرز فٽبال گرائونڊ، فاروق اعظم هاڪي گرائونڊ، نذير حسين ينگ فائٽرز گرائونڊ، طحه مسجد پلي گرائونڊ، غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ، بفر زون پلي گرائونڊ، ٽيپو سلطان شهيد اسٽيڊيم، انور انصاري فٽبال گرائونڊ، پير بازار گرائونڊ، عبدالخالق افغاني ساڪر اسٽيڊيم، پاڪ فليگ گرائونڊ، ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس ۽ حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس شامل آهن. == مشهور جايون == ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي اهم تعليمي، مذهبي، تجارتي، سماجي ۽ تفريحي مرڪز موجود آهن. ضلعي جي مشهور جڳهن ۾ تعليمي باغ، دارالعلوم نعيميه، عزيز آباد ۾ واقع مدني مسجد تبليغي مرڪز، سخي حسن قبرستان، لڪي ون مال، گول مارڪيٽ ناظم آباد، لالوکيت جي پکين واري مارڪيٽ، حسين آباد فوڊ اسٽريٽ، ڊي سي آفيس ڪراچي سينٽرل، بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن جي آفيس، جامع مسجد فاروق اعظم، مولانا عبدالحامد بدايوني جو مزار، پشتون مارڪيٽ، فضل الرحمان قريشي جو مزار، بروهي ڳوٺ، امتياز سپر مارڪيٽ ناظم آباد، ڊرائيونگ لائسنس آفيس ناظم آباد برانچ، فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي، بختياري يوٿ سينٽر، اي آر واءِ نيوز جي هيڊ آفيس، شريف آباد نرسري، اسٽيٽ بئنڪ جي شاخ، نوراني مسجد، افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز، امير معاويه عيدگاهه، جامع مسجد سمن آباد، ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس نائن زيرو، ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ، ايڇ اي ايف عيدگاهه، اسماعيلي ڪميونٽي سينٽر، فيضان اڪيڊمي، ميمڻ عيدگاهه ۽ پيراگون جمخانو شامل آهن. == ٿاڻا == هن ضلعي ۾ ڪُل 22 پوليس ٿاڻا آهن.<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; background:#f8f9fa;" |+ style="background:#2c7fb8; color:white; font-size:120%;" | ناظم آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا ! style="background:#a6cee3;" | نمبر ! style="background:#a6cee3;" | ٿاڻي جو نالو |- | 1 | تيموريه ٿاڻو |- | 2 | پاپوش نگر ٿاڻو |- | 3 | شريف آباد ٿاڻو |- | 4 | لياقت آباد ٿاڻو |- | 5 | سپر مارڪيٽ ٿاڻو |- | 6 | سمن آباد ٿاڻو |- | 7 | جوهر آباد ٿاڻو |- | 8 | عزيز آباد ٿاڻو |- | 9 | نئون ڪراچي ٿاڻو |- | 10 | اتر ناظم آباد ٿاڻو |- | 11 | اجمير نڳري ٿاڻو |- | 12 | يوسف پلازا ٿاڻو |- | 13 | گلبرگ ٿاڻو |- | 14 | گل بهار ٿاڻو |- | 15 | گبول ٽائون ٿاڻو |- | 16 | ناظم آباد ٿاڻو |- | 17 | رضويه سوسائٽي ٿاڻو |- | 18 | ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 19 | نئون ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 20 | بلال ڪالوني ٿاڻو |- | 21 | شاهراهه نورجهان ٿاڻو |- | 22 | حيدري مارڪيٽ ٿاڻو |} == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] d6zu1ishnzli1ih34voi24q3q5cexrd 384575 384574 2026-06-12T21:41:17Z Intisar Ali 8681 384575 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. == سياسي ۽ انتظامي ورهاست == === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي ۾ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ آھن: * [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] : (2023 کان) * [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]]: (2023 کان) * [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]]: (2023 کان) * [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل۔4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]]: (2023 کان) === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن م ورھايل آھي<ref name="سنڌ اسيمبلي ">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }} -</ref>. انھن تڪن ۽ 2024 جي عام چونڊن ۾ اتان چونڊيل صوبائي اسيمبلي جا رڪنن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: # [[پي ایس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ایس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] افتخار عالم، ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] ايم ڪيو ايم پاڪ # [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] ([[حافظ نعيم الرحمان]])، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] # [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] ايم ڪيو ايم پاڪ === يونين ڪاميٽيون ۽ يونين ڪاؤنسلون === نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي<ref name=" ڊان"> https://www.dawn.com/news/1055943- </ref> ۽ ٻھراڙيءَ ۾ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 51<ref name="پوليٽڪ ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |accessdate=2021-06-23 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |dead-url=yes }}</ref> آھي ۽ ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ۽ ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن ۽ انھن جو ٽوٽل 52 آھي<ref name=" "> - </ref>. ۾ ڪراچي ايسٽ ۾ 31<ref name=" "> https://www.samaa.tv/news/2019/10/people-soon-to-experience-model-ucs-in-karachis-east-district/- </ref> ڪورنگي ۾ 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير ۾ 32 يونين ڪاؤنسلون ۽ 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ ۾ 31 يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون (يونين ڪاؤنسلون) واقع آھن<ref name=" ڪي ايم سي">http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| class="wikitable" |+ '''ڪراچي سينٽرل جون يونين ڪاميٽيون<ref name="پوليٽڪ"/>''' |- !# ! يونين ڪاميٽي ! تعلقو ! آبادي |- | 1 ||يو سي [[شاھنواز ڀٽو ڪالوني]] 1 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 2 ||يو سي [[گلشن سعيد]] 2 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 3 ||يو سي [[خواجه اجمير نگري]] 3 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 4 ||يو سي [[ڪليانه]] 4 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 5 ||يو سي [[حڪيم احسان يونين ڪاميٽي|حڪيم احسان]] 5 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 6 ||يو سي [[ابوذر غفاري (نيو ڪراچي)|ابوذر غفاري]] 6 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 7 ||يو سي [[فيصل (نيو ڪراچي)|فيصل]] 7 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 8 ||يو سي [[ڪالا اسڪول]] 8 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 9 ||يو سي [[مصطفیٰ ڪالوني]] 9 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 10 ||يو سي [[خميسو ڳوٺ]] 10 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 11 ||يو سي [[مدينه ڪالوني]] 11 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 12 ||يو سي [[مجيب النساء]] 12 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 13 ||يو سي [[گوڌرا (نيو ڪراچي)|گوڌرا]] 13 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 14 ||يو سي [[فاطمه جناح (ڪراچي سينٽرل)|فاطمه جناح]] 14 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 15 ||يو سي [[سر سيد (نيو ڪراچي)|سر سيد]] 15 ||[[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] || |- | 16 ||يو سي [[شادمان ٽائون]] 16 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 17 ||يو سي [[فاروق اعظم (نارٿ ناظم آباد)|فاروق اعظم]] 17 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 18 ||يو سي [[الفلاح]] 18 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 19 ||يو سي [[مصطفیٰ آباد]] 19 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 20 ||يو سي [[پھاڙ گنج]] 20 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 21 ||يو سي [[کنڊو ڳوٺ (نارٿ ناظم آباد)|کنڊو ڳوٺ]] 21 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 22 ||يو سي [[حيدري (نارٿ ناظم آباد)|حيدري]]22 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 23 ||يو سي [[سخي حسن (نارٿ ناظم آباد)|سخي حسن]] 23 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 24 ||يو سي [[بفرزون 2 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 2]] 24 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 25 ||يو سي [[بفر زون 1 (نارٿ ناظم آباد)|بفر زون 1]] 25 ||[[نارٿ ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 26 ||يو سي [[النور سوسائٽي]] 26 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 27 ||يو سي [[سمن آباد]] 27 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 28 ||[[يو سي گلبرگ]] 28 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 29 ||يو سي [[واٽر پمپ (گلبرگ)|واٽر پمپ]] 29 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 30 ||يو سي [[ياسين آباد (گلبرگ)|ياسين آباد]] 30 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 31 ||يو سي [[نصيرآباد (گلبرگ)|نصيرآباد]] 31 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 32 ||يو سي [[جوھر آباد]] 32 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 33 ||يو سي [[عزيز آباد]] 33 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 34 ||يو سي [[ڪريم آباد (گلبرگ)|ڪريم آباد]] 34 ||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 35 ||يو سي [[موسیٰ ڪالوني]] 35||[[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 36 ||يو سي [[ایف بي ايريا]] 36 || [[گلبرگ سب ڊويزن]] || |- | 37 ||يو سي [[شريف آباد]] 37 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 38 ||يو سي [[بنڌاني ڪالوني]] 38 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 39 ||يو سي [[قاسم آباد (لياقت آباد)|قاسم آباد]] 39 || [[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 40 ||يو سي [[ڪمرشل ايريا لياقت آباد]] 40 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 41 ||يو سي [[ڊاڪخانه (لياقت آباد)|ڊاڪخانه]] 41 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 42 ||يو سي [[ابن سينا (ڪراچي سينٽرل)|ابن سينا]] 42 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 43 ||يو سي [[لياقت آباد]] 43 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 44 ||يو سي [[حاجي مريد ڳوٺ]] 44 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 45 ||يو سي [[ھادي مارڪيٽ]] 45 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 46 ||يو سي [[عباسي شھيد]] 46 ||[[لياقت آباد سب ڊويزن]] || |- | 47 ||يو سي [[پاپوش نگر]] 47 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 48 ||يو سي [[اورنگ آباد]] 48 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 49 ||يو سي [[ناظم آباد 1]] 49 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 50 ||يو سي [[رضويه سوسائٽي]] 50 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]] || |- | 51 ||يو سي [[گلبھار]] 51 ||[[ناظم آباد سب ڊويزن]]|| |} == ڪتب خانا == ناظم آباد ضلعي ۾ علمي، ادبي ۽ تحقيقي سرگرمين جي فروغ لاءِ ڪيترائي اهم ڪتب خانا قائم آهن. انهن ۾ گلبرگ ۾ واقع منصوره لائبريري، اتر ناظم آباد جي تيموريه لائبريري، لياقت آباد جي سپر مارڪيٽ لائبريري، حسرت موهاني لائبريري، عثمانيه لائبريري، الهديٰ لائبريري، نادر لائبريري، غالب لائبريري، زين لائبريري ۽ اتر ناظم آباد جي انجمن لائبريري شامل آهن. اهي ڪتب خانا شاگردن، استادن، محققن ۽ عام پڙهندڙن لاءِ مطالعي ۽ علمي تحقيق جا اهم مرڪز آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاءِ اوور == === روڊ ۽ مشهور گهٽيون === ناظم آباد ضلعي مان ڪراچي جا ڪيترائي اهم ۽ مصروف روڊ گذرن ٿا، جيڪي ضلعي کي شهر جي ٻين علائقن سان ڳنڍين ٿا. انهن ۾ شاهراهه پاڪستان، راشد منهاس روڊ، سر شاهه محمد سليمان روڊ، شير شاهه سوري روڊ، ايس. ايم. توفيق روڊ، منگهوپير روڊ، شاهراهه نورجهان، نواب صديق علي خان روڊ، الطاف علي بريلوي روڊ، سرجاڻي روڊ، گودھرا روڊ، تابش دهلوي روڊ، پاپوش نگر روڊ، ناظم آباد روڊ، شاهراهه جهانگير، شاهراهه اورنگي، حسين آباد روڊ، شاهجهان ايونيو، سيد رئيس احمد جعفري روڊ، حسن علي جعفري روڊ، انڊا موڙ روڊ ۽ نوراني مارڪيٽ روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي جي رهائشي، تجارتي ۽ صنعتي علائقن جي وچ ۾ آمدورفت لاءِ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس === ضلعي ۾ ٽرئفڪ جي رواني کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس تعمير ڪيا ويا آهن. انهن ۾ لياقت آباد فلاءِ اوور، ناظم آباد فلاءِ اوور، ناگن چورنگي فلاءِ اوور، سهراب ڳوٺ فلاءِ اوور ۽ باچا خان فلاءِ اوور شامل آهن. ان کان علاوه غريب آباد انڊر پاس پڻ ضلعي جي اهم ٽرئفڪ منصوبن مان هڪ آهي. === چوڪ ۽ مشهور موڙ === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي مشهور چوڪ، چورنگيون ۽ موڙ واقع آهن، جيڪي شهر جي سڃاڻپ بڻيل آهن. انهن ۾ خلافت چوڪ، باچا خان چوڪ، سخي حسن چورنگي، ناگن چورنگي، ناظم آباد چورنگي، انڊا موڙ ۽ شفيق موڙ خاص طور تي مشهور آهن. اهي هنڌ نه رڳو آمدورفت جا اهم مرڪز آهن، پر مقامي واپار ۽ سماجي سرگرمين جي لحاظ کان پڻ اهميت رکن ٿا. == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي عوامي باغ، خانداني پارڪ ۽ تفريحي ماڳ موجود آهن، جيڪي رهواسين کي سير، ورزش ۽ وندر جون سهولتون فراهم ڪن ٿا. انهن ۾ نصير آباد جو تعليمي باغ، اتر ناظم آباد جو فتح باغ، ناظم آباد جو انو ڀائي پارڪ، عائشه صديقه فيملي پارڪ، سمن آباد جو باره دري پارڪ، قاسم آباد جو پرده پارڪ، حاجي رحمت الله ميمڻ فيملي پارڪ، طارق محي الدين شهيد پارڪ، گلوب پارڪ، سمن پارڪ، تنوير شهيد پارڪ، ڪليانه ٽائون پارڪ، نيازي پارڪ شريف آباد، مهدي حسن پارڪ، ابو حذيفه پارڪ، ليڊيز پارڪ، عائشه پارڪ، رضوان پارڪ، ارفع ڪريم پارڪ، حسين آباد ۾ واقع خاتونِ جنت پارڪ، الازهر پارڪ، ناظم آباد جو تڪونا پارڪ، لياقت آباد جو نرسري پارڪ، شاليمار پارڪ، شادمان پارڪ، ابدال پارڪ ۽ ڪي بي آر پارڪ شامل آهن. === ڪلب === ضلعي ۾ مختلف سماجي ۽ راندين جي سرگرمين لاءِ ڪيترائي ڪلب ۽ ڪميونٽي مرڪز پڻ قائم آهن. انهن ۾ رضويه ڪلب، ڪليانه ڪميونٽي سينٽر ۽ نارٿ ڪراچي جم ڪلب نمايان حيثيت رکن ٿا. === راندين لاءِ ميدان === ناظم آباد ضلعو راندين جي سهولتن جي حوالي سان پڻ اهم حيثيت رکي ٿو. هتي موجود راندين جي ميدانن ۽ اسپورٽس ڪمپليڪسن ۾ يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس، ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي، اصغر علي شاهه ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس، گوهر آباد گرائونڊ، منصوره پلي گرائونڊ، عزيز آباد جو جناح گرائونڊ، لال قلعه گرائونڊ، الفلاح گرائونڊ، محمدي پلي گرائونڊ، سنگم گرائونڊ، ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ، راجپوت بندهاڻي گرائونڊ، قاسم آباد جو محمدي پلي گرائونڊ، ناظم آباد جو الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، پيالا گرائونڊ، ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ، نارٿ ينگرز فٽبال گرائونڊ، فاروق اعظم هاڪي گرائونڊ، نذير حسين ينگ فائٽرز گرائونڊ، طحه مسجد پلي گرائونڊ، غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ، بفر زون پلي گرائونڊ، ٽيپو سلطان شهيد اسٽيڊيم، انور انصاري فٽبال گرائونڊ، پير بازار گرائونڊ، عبدالخالق افغاني ساڪر اسٽيڊيم، پاڪ فليگ گرائونڊ، ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس ۽ حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس شامل آهن. == مشهور جايون == ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي اهم تعليمي، مذهبي، تجارتي، سماجي ۽ تفريحي مرڪز موجود آهن. ضلعي جي مشهور جڳهن ۾ تعليمي باغ، دارالعلوم نعيميه، عزيز آباد ۾ واقع مدني مسجد تبليغي مرڪز، سخي حسن قبرستان، لڪي ون مال، گول مارڪيٽ ناظم آباد، لالوکيت جي پکين واري مارڪيٽ، حسين آباد فوڊ اسٽريٽ، ڊي سي آفيس ڪراچي سينٽرل، بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن جي آفيس، جامع مسجد فاروق اعظم، مولانا عبدالحامد بدايوني جو مزار، پشتون مارڪيٽ، فضل الرحمان قريشي جو مزار، بروهي ڳوٺ، امتياز سپر مارڪيٽ ناظم آباد، ڊرائيونگ لائسنس آفيس ناظم آباد برانچ، فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي، بختياري يوٿ سينٽر، اي آر واءِ نيوز جي هيڊ آفيس، شريف آباد نرسري، اسٽيٽ بئنڪ جي شاخ، نوراني مسجد، افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز، امير معاويه عيدگاهه، جامع مسجد سمن آباد، ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس نائن زيرو، ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ، ايڇ اي ايف عيدگاهه، اسماعيلي ڪميونٽي سينٽر، فيضان اڪيڊمي، ميمڻ عيدگاهه ۽ پيراگون جمخانو شامل آهن. == ٿاڻا == هن ضلعي ۾ ڪُل 22 پوليس ٿاڻا آهن.<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; background:#f8f9fa;" |+ style="background:#2c7fb8; color:white; font-size:120%;" | ناظم آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا ! style="background:#a6cee3;" | نمبر ! style="background:#a6cee3;" | ٿاڻي جو نالو |- | 1 | تيموريه ٿاڻو |- | 2 | پاپوش نگر ٿاڻو |- | 3 | شريف آباد ٿاڻو |- | 4 | لياقت آباد ٿاڻو |- | 5 | سپر مارڪيٽ ٿاڻو |- | 6 | سمن آباد ٿاڻو |- | 7 | جوهر آباد ٿاڻو |- | 8 | عزيز آباد ٿاڻو |- | 9 | نئون ڪراچي ٿاڻو |- | 10 | اتر ناظم آباد ٿاڻو |- | 11 | اجمير نڳري ٿاڻو |- | 12 | يوسف پلازا ٿاڻو |- | 13 | گلبرگ ٿاڻو |- | 14 | گل بهار ٿاڻو |- | 15 | گبول ٽائون ٿاڻو |- | 16 | ناظم آباد ٿاڻو |- | 17 | رضويه سوسائٽي ٿاڻو |- | 18 | ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 19 | نئون ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 20 | بلال ڪالوني ٿاڻو |- | 21 | شاهراهه نورجهان ٿاڻو |- | 22 | حيدري مارڪيٽ ٿاڻو |} == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] bs3jc1siyj0hlg60bjnha66td5xecos 384576 384575 2026-06-12T21:42:26Z Intisar Ali 8681 384576 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ھن ضلعي م صحت جي سھولتن ۾؛ • ضیاء الدین اسپتال، نارٿ ناظم آباد • عباسي شھيد اسپتال، ناظم آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، لیاقت آباد • سنڌ گورنمينٽ ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • نارٿ ڪراچي چلڊرين ھاسپيٽل • ڪراچي ڊينٽل ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ھارٽ ڊزيزز، گلبرگ • ٽبه ھارٽ انسٽيٽيوٽ، علی آباد • ٽبه ڪڊني سینٽر، علی آباد • عثمان میموریل اسپتال، حسین آباد • ايوان تجارت وصنعت اسپتال • شيڊ ھومز اينڊ ڪامپليڪس ھاسپيٽل، نيو ڪراچي • شيخ آء اينڊ ڊائبيٽڪ ھاسپيٽل، نارٿ ناظم آباد • امام زين العابدين اسپتال، ناظم آباد • نعمت بيگم ھمدرد يونيورسٽي ھاسپيٽل، ناظم آباد • بقائي سٽي ڊينٽل ھاسپيٽل • بقائي ڪڊني سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال جي ھڪ شاخ • اي. او. ڪلینڪ • بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزايز، ناظم آباد • نور ھاسپيٽل، سمن آباد • ٽرائميڪس ھاسپيٽل ۽ ٻيون اسپتالون شامل آهن. === قومي اسيمبلي جا تڪ === ھن ضلعي مان پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا ھيٺيان تڪ ٺھندا آھن: {| class="wikitable sortable" |+ ناظم آباد ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ ! تڪ ! نالو ! دور |- | [[اين اي-247 (ڪراچي سينٽرل-1)]] | ڪراچي سينٽرل-1 | 2023ع کان |- | [[اين اي-248 (ڪراچي سينٽرل-2)]] | ڪراچي سينٽرل-2 | 2023ع کان |- | [[اين اي-249 (ڪراچي سينٽرل-3)]] | ڪراچي سينٽرل-3 | 2023ع کان |- | [[اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)|اين اي-250 (ڪراچي سينٽرل-4)]] | ڪراچي سينٽرل-4 | 2023ع کان |} === سنڌ اسيمبلي جا تڪ === ھي ضلعو سنڌ اسيمبلي جي 9 صوبائي تڪن ۾ ورھايل آھي.<ref name="سنڌ اسيمبلي">http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407220920/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/32/136 |date=2020-04-07 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ چونڊيل ميمبرن جي تفصيل ھيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" |+ ناظم آباد ضلعي جا سنڌ اسيمبلي تڪ ! تڪ ! نالو ! چونڊيل ميمبر / جماعت |- | [[پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)|پي ايس-122 (ڪراچي سينٽرل-1)]] | ڪراچي سينٽرل-1 | ايم ڪيو ايم پاڪستان |- | [[پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)|پي ايس-123 (ڪراچي سينٽرل-2)]] | ڪراچي سينٽرل-2 | ايم ڪيو ايم پاڪستان |- | [[پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)|پي ايس-124 (ڪراچي سينٽرل-3)]] | ڪراچي سينٽرل-3 | ايم ڪيو ايم پاڪستان |- | [[پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)|پي ايس-125 (ڪراچي سينٽرل-4)]] | ڪراچي سينٽرل-4 | ايم ڪيو ايم پاڪستان |- | [[پي ايس-126 (ڪراچي سينٽرل-5)]] | ڪراچي سينٽرل-5 | افتخار عالم (ايم ڪيو ايم پاڪستان) |- | [[پي ايس-127 (ڪراچي سينٽرل-6)]] | ڪراچي سينٽرل-6 | ايم ڪيو ايم پاڪستان |- | [[پي ايس-128 (ڪراچي سينٽرل-7)]] | ڪراچي سينٽرل-7 | ايم ڪيو ايم پاڪستان |- | [[پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)]] | ڪراچي سينٽرل-8 | [[حافظ نعيم الرحمان]] ([[جماعت اسلامي پاڪستان]]) |- | [[پي ايس-130 (ڪراچي سينٽرل-9)]] | ڪراچي سينٽرل-9 | ايم ڪيو ايم پاڪستان |} == ڪتب خانا == ناظم آباد ضلعي ۾ علمي، ادبي ۽ تحقيقي سرگرمين جي فروغ لاءِ ڪيترائي اهم ڪتب خانا قائم آهن. انهن ۾ گلبرگ ۾ واقع منصوره لائبريري، اتر ناظم آباد جي تيموريه لائبريري، لياقت آباد جي سپر مارڪيٽ لائبريري، حسرت موهاني لائبريري، عثمانيه لائبريري، الهديٰ لائبريري، نادر لائبريري، غالب لائبريري، زين لائبريري ۽ اتر ناظم آباد جي انجمن لائبريري شامل آهن. اهي ڪتب خانا شاگردن، استادن، محققن ۽ عام پڙهندڙن لاءِ مطالعي ۽ علمي تحقيق جا اهم مرڪز آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاءِ اوور == === روڊ ۽ مشهور گهٽيون === ناظم آباد ضلعي مان ڪراچي جا ڪيترائي اهم ۽ مصروف روڊ گذرن ٿا، جيڪي ضلعي کي شهر جي ٻين علائقن سان ڳنڍين ٿا. انهن ۾ شاهراهه پاڪستان، راشد منهاس روڊ، سر شاهه محمد سليمان روڊ، شير شاهه سوري روڊ، ايس. ايم. توفيق روڊ، منگهوپير روڊ، شاهراهه نورجهان، نواب صديق علي خان روڊ، الطاف علي بريلوي روڊ، سرجاڻي روڊ، گودھرا روڊ، تابش دهلوي روڊ، پاپوش نگر روڊ، ناظم آباد روڊ، شاهراهه جهانگير، شاهراهه اورنگي، حسين آباد روڊ، شاهجهان ايونيو، سيد رئيس احمد جعفري روڊ، حسن علي جعفري روڊ، انڊا موڙ روڊ ۽ نوراني مارڪيٽ روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي جي رهائشي، تجارتي ۽ صنعتي علائقن جي وچ ۾ آمدورفت لاءِ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس === ضلعي ۾ ٽرئفڪ جي رواني کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس تعمير ڪيا ويا آهن. انهن ۾ لياقت آباد فلاءِ اوور، ناظم آباد فلاءِ اوور، ناگن چورنگي فلاءِ اوور، سهراب ڳوٺ فلاءِ اوور ۽ باچا خان فلاءِ اوور شامل آهن. ان کان علاوه غريب آباد انڊر پاس پڻ ضلعي جي اهم ٽرئفڪ منصوبن مان هڪ آهي. === چوڪ ۽ مشهور موڙ === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي مشهور چوڪ، چورنگيون ۽ موڙ واقع آهن، جيڪي شهر جي سڃاڻپ بڻيل آهن. انهن ۾ خلافت چوڪ، باچا خان چوڪ، سخي حسن چورنگي، ناگن چورنگي، ناظم آباد چورنگي، انڊا موڙ ۽ شفيق موڙ خاص طور تي مشهور آهن. اهي هنڌ نه رڳو آمدورفت جا اهم مرڪز آهن، پر مقامي واپار ۽ سماجي سرگرمين جي لحاظ کان پڻ اهميت رکن ٿا. == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي عوامي باغ، خانداني پارڪ ۽ تفريحي ماڳ موجود آهن، جيڪي رهواسين کي سير، ورزش ۽ وندر جون سهولتون فراهم ڪن ٿا. انهن ۾ نصير آباد جو تعليمي باغ، اتر ناظم آباد جو فتح باغ، ناظم آباد جو انو ڀائي پارڪ، عائشه صديقه فيملي پارڪ، سمن آباد جو باره دري پارڪ، قاسم آباد جو پرده پارڪ، حاجي رحمت الله ميمڻ فيملي پارڪ، طارق محي الدين شهيد پارڪ، گلوب پارڪ، سمن پارڪ، تنوير شهيد پارڪ، ڪليانه ٽائون پارڪ، نيازي پارڪ شريف آباد، مهدي حسن پارڪ، ابو حذيفه پارڪ، ليڊيز پارڪ، عائشه پارڪ، رضوان پارڪ، ارفع ڪريم پارڪ، حسين آباد ۾ واقع خاتونِ جنت پارڪ، الازهر پارڪ، ناظم آباد جو تڪونا پارڪ، لياقت آباد جو نرسري پارڪ، شاليمار پارڪ، شادمان پارڪ، ابدال پارڪ ۽ ڪي بي آر پارڪ شامل آهن. === ڪلب === ضلعي ۾ مختلف سماجي ۽ راندين جي سرگرمين لاءِ ڪيترائي ڪلب ۽ ڪميونٽي مرڪز پڻ قائم آهن. انهن ۾ رضويه ڪلب، ڪليانه ڪميونٽي سينٽر ۽ نارٿ ڪراچي جم ڪلب نمايان حيثيت رکن ٿا. === راندين لاءِ ميدان === ناظم آباد ضلعو راندين جي سهولتن جي حوالي سان پڻ اهم حيثيت رکي ٿو. هتي موجود راندين جي ميدانن ۽ اسپورٽس ڪمپليڪسن ۾ يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس، ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي، اصغر علي شاهه ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس، گوهر آباد گرائونڊ، منصوره پلي گرائونڊ، عزيز آباد جو جناح گرائونڊ، لال قلعه گرائونڊ، الفلاح گرائونڊ، محمدي پلي گرائونڊ، سنگم گرائونڊ، ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ، راجپوت بندهاڻي گرائونڊ، قاسم آباد جو محمدي پلي گرائونڊ، ناظم آباد جو الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، پيالا گرائونڊ، ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ، نارٿ ينگرز فٽبال گرائونڊ، فاروق اعظم هاڪي گرائونڊ، نذير حسين ينگ فائٽرز گرائونڊ، طحه مسجد پلي گرائونڊ، غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ، بفر زون پلي گرائونڊ، ٽيپو سلطان شهيد اسٽيڊيم، انور انصاري فٽبال گرائونڊ، پير بازار گرائونڊ، عبدالخالق افغاني ساڪر اسٽيڊيم، پاڪ فليگ گرائونڊ، ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس ۽ حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس شامل آهن. == مشهور جايون == ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي اهم تعليمي، مذهبي، تجارتي، سماجي ۽ تفريحي مرڪز موجود آهن. ضلعي جي مشهور جڳهن ۾ تعليمي باغ، دارالعلوم نعيميه، عزيز آباد ۾ واقع مدني مسجد تبليغي مرڪز، سخي حسن قبرستان، لڪي ون مال، گول مارڪيٽ ناظم آباد، لالوکيت جي پکين واري مارڪيٽ، حسين آباد فوڊ اسٽريٽ، ڊي سي آفيس ڪراچي سينٽرل، بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن جي آفيس، جامع مسجد فاروق اعظم، مولانا عبدالحامد بدايوني جو مزار، پشتون مارڪيٽ، فضل الرحمان قريشي جو مزار، بروهي ڳوٺ، امتياز سپر مارڪيٽ ناظم آباد، ڊرائيونگ لائسنس آفيس ناظم آباد برانچ، فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي، بختياري يوٿ سينٽر، اي آر واءِ نيوز جي هيڊ آفيس، شريف آباد نرسري، اسٽيٽ بئنڪ جي شاخ، نوراني مسجد، افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز، امير معاويه عيدگاهه، جامع مسجد سمن آباد، ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس نائن زيرو، ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ، ايڇ اي ايف عيدگاهه، اسماعيلي ڪميونٽي سينٽر، فيضان اڪيڊمي، ميمڻ عيدگاهه ۽ پيراگون جمخانو شامل آهن. == ٿاڻا == هن ضلعي ۾ ڪُل 22 پوليس ٿاڻا آهن.<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; background:#f8f9fa;" |+ style="background:#2c7fb8; color:white; font-size:120%;" | ناظم آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا ! style="background:#a6cee3;" | نمبر ! style="background:#a6cee3;" | ٿاڻي جو نالو |- | 1 | تيموريه ٿاڻو |- | 2 | پاپوش نگر ٿاڻو |- | 3 | شريف آباد ٿاڻو |- | 4 | لياقت آباد ٿاڻو |- | 5 | سپر مارڪيٽ ٿاڻو |- | 6 | سمن آباد ٿاڻو |- | 7 | جوهر آباد ٿاڻو |- | 8 | عزيز آباد ٿاڻو |- | 9 | نئون ڪراچي ٿاڻو |- | 10 | اتر ناظم آباد ٿاڻو |- | 11 | اجمير نڳري ٿاڻو |- | 12 | يوسف پلازا ٿاڻو |- | 13 | گلبرگ ٿاڻو |- | 14 | گل بهار ٿاڻو |- | 15 | گبول ٽائون ٿاڻو |- | 16 | ناظم آباد ٿاڻو |- | 17 | رضويه سوسائٽي ٿاڻو |- | 18 | ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 19 | نئون ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 20 | بلال ڪالوني ٿاڻو |- | 21 | شاهراهه نورجهان ٿاڻو |- | 22 | حيدري مارڪيٽ ٿاڻو |} == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] ec0cn1blz0pkml8qqw7tm5buzmqb8jw 384577 384576 2026-06-12T21:43:29Z Intisar Ali 8681 384577 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == === يونيورسٽيون === • علامه اقبال اوپن يونيورسٽي (ڪراچي شاخ) • نذير حسین يونيورسٽي (گلبرگ تعلقو) • عورتن جي جناح يونيورسٽي (لياقت آباد تعلقو) === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ === • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج (گلبرگ تعلقو) • گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو) • جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو) • ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، (نارٿ ناظم آباد تعلقو) • گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (نارٿ ناظم آباد تعلقو) === ڪاليجون === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] • گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، گلبرگ • گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن، ايف بي ايريا • عزيز آباد ڪامرس ڪاليج • شھيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد • گورنمينٽ دھلي ڪاليج، ڪریم آباد • میمن گرلس ڪاليج، ڪریم آباد • جناح گورنمينٽ ڪاليج، ناظم آباد • عثمانيه گرلس ڪاليج، لياقت آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج، قاسم آباد<ref> https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> • رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج، لياقت آباد • سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ناظم آباد • گورنمينٽ ڪاليج فار مین، ناظم آباد • عبدالله گرلس ڪاليج، پاپوش نگر • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج، نارٿ ناظم آباد • گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج، بفرزون • گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، انڊا موڙ چوڪ • عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي • گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، ايف 11، نيو ڪراچي • ڪمرشل ڪاليج، عزيز آباد === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === • بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالوجي، لياقت آباد • سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالوجي، حسین آباد === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] • دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول، دستگیر • سلطان محمود شاھ آغا خان اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام پبلڪ اسڪول، ڪریم آباد • میمن بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • ایچ ای ایف بوائيز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول، ڪریم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي، لياقت آباد • سيڪنڊري اسڪول، وحيد آباد • آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول، لياقت آباد • قائد ملت گورنمينٽ بوائيز اسڪول قاسم آباد • سر سيد چلڊرين اڪيڊمي • حسيني بوائيز سيڪنڊري اسڪول • گورنمينٽ گرلس پائلٽ ھائر اسڪول، ناظم آباد • اسلام آباد ھاء اسڪول • گرين شيلڊ اسڪول • گورنمينٽ بوائيز سيڪنڊري اسڪول • ٽائون ڪاميٽي اسڪول، مدينه ڪالوني • گورنمينٽ مجيب النساء پرائمري اسڪول • گورنمينٽ بوائيز ڪمپري ھينسیو ھائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد • گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد == صحت جون سهولتون == ناظم آباد ضلعي ۾ سرڪاري، نيم سرڪاري ۽ نجي شعبي جون ڪيتريون ئي اهم صحت جون سهولتون موجود آهن، جيڪي ضلعي توڙي ڪراچي جي ٻين علائقن جي رهواسين کي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ اتر ناظم آباد ۾ واقع ضياءُ الدين اسپتال، ناظم آباد جي عباسي شهيد اسپتال، لياقت آباد ۽ نئين ڪراچي جون سنڌ گورنمينٽ اسپتالون، نارٿ ڪراچي چلڊرن اسپتال، اتر ناظم آباد جي ڪراچي ڊينٽل اسپتال، گلبرگ ۾ ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف هارٽ ڊزيزز، علي آباد ۾ ٽبّا هارٽ انسٽيٽيوٽ ۽ ٽبّا ڪڊني سينٽر، حسين آباد جي عثمان ميموريل اسپتال، ايوانِ تجارت و صنعت اسپتال، نئين ڪراچي جي شيڊ هومز اينڊ ڪامپليڪس اسپتال، اتر ناظم آباد جي شيخ آءِ اينڊ ڊائبيٽڪ اسپتال، ناظم آباد جي امام زين العابدين اسپتال ۽ نعمت بيگم همدرد يونيورسٽي اسپتال شامل آهن. ان کان علاوه بقائي سٽي ڊينٽل اسپتال، بقائي ڪڊني سينٽر، جيڪو لياقت نيشنل اسپتال جي هڪ شاخ طور ڪم ڪري ٿو، اي. او. ڪلينڪ، ناظم آباد ۾ بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزيزز، سمن آباد جي نور اسپتال ۽ ٽرائميڪس اسپتال پڻ ضلعي جي اهم طبي ادارن ۾ شمار ٿين ٿا. اهي ادارا عام علاج، دل، گردن، اکين، ڏندن ۽ ٻين خصوصي طبي خدمتن جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. == ڪتب خانا == ناظم آباد ضلعي ۾ علمي، ادبي ۽ تحقيقي سرگرمين جي فروغ لاءِ ڪيترائي اهم ڪتب خانا قائم آهن. انهن ۾ گلبرگ ۾ واقع منصوره لائبريري، اتر ناظم آباد جي تيموريه لائبريري، لياقت آباد جي سپر مارڪيٽ لائبريري، حسرت موهاني لائبريري، عثمانيه لائبريري، الهديٰ لائبريري، نادر لائبريري، غالب لائبريري، زين لائبريري ۽ اتر ناظم آباد جي انجمن لائبريري شامل آهن. اهي ڪتب خانا شاگردن، استادن، محققن ۽ عام پڙهندڙن لاءِ مطالعي ۽ علمي تحقيق جا اهم مرڪز آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاءِ اوور == === روڊ ۽ مشهور گهٽيون === ناظم آباد ضلعي مان ڪراچي جا ڪيترائي اهم ۽ مصروف روڊ گذرن ٿا، جيڪي ضلعي کي شهر جي ٻين علائقن سان ڳنڍين ٿا. انهن ۾ شاهراهه پاڪستان، راشد منهاس روڊ، سر شاهه محمد سليمان روڊ، شير شاهه سوري روڊ، ايس. ايم. توفيق روڊ، منگهوپير روڊ، شاهراهه نورجهان، نواب صديق علي خان روڊ، الطاف علي بريلوي روڊ، سرجاڻي روڊ، گودھرا روڊ، تابش دهلوي روڊ، پاپوش نگر روڊ، ناظم آباد روڊ، شاهراهه جهانگير، شاهراهه اورنگي، حسين آباد روڊ، شاهجهان ايونيو، سيد رئيس احمد جعفري روڊ، حسن علي جعفري روڊ، انڊا موڙ روڊ ۽ نوراني مارڪيٽ روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي جي رهائشي، تجارتي ۽ صنعتي علائقن جي وچ ۾ آمدورفت لاءِ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس === ضلعي ۾ ٽرئفڪ جي رواني کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس تعمير ڪيا ويا آهن. انهن ۾ لياقت آباد فلاءِ اوور، ناظم آباد فلاءِ اوور، ناگن چورنگي فلاءِ اوور، سهراب ڳوٺ فلاءِ اوور ۽ باچا خان فلاءِ اوور شامل آهن. ان کان علاوه غريب آباد انڊر پاس پڻ ضلعي جي اهم ٽرئفڪ منصوبن مان هڪ آهي. === چوڪ ۽ مشهور موڙ === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي مشهور چوڪ، چورنگيون ۽ موڙ واقع آهن، جيڪي شهر جي سڃاڻپ بڻيل آهن. انهن ۾ خلافت چوڪ، باچا خان چوڪ، سخي حسن چورنگي، ناگن چورنگي، ناظم آباد چورنگي، انڊا موڙ ۽ شفيق موڙ خاص طور تي مشهور آهن. اهي هنڌ نه رڳو آمدورفت جا اهم مرڪز آهن، پر مقامي واپار ۽ سماجي سرگرمين جي لحاظ کان پڻ اهميت رکن ٿا. == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي عوامي باغ، خانداني پارڪ ۽ تفريحي ماڳ موجود آهن، جيڪي رهواسين کي سير، ورزش ۽ وندر جون سهولتون فراهم ڪن ٿا. انهن ۾ نصير آباد جو تعليمي باغ، اتر ناظم آباد جو فتح باغ، ناظم آباد جو انو ڀائي پارڪ، عائشه صديقه فيملي پارڪ، سمن آباد جو باره دري پارڪ، قاسم آباد جو پرده پارڪ، حاجي رحمت الله ميمڻ فيملي پارڪ، طارق محي الدين شهيد پارڪ، گلوب پارڪ، سمن پارڪ، تنوير شهيد پارڪ، ڪليانه ٽائون پارڪ، نيازي پارڪ شريف آباد، مهدي حسن پارڪ، ابو حذيفه پارڪ، ليڊيز پارڪ، عائشه پارڪ، رضوان پارڪ، ارفع ڪريم پارڪ، حسين آباد ۾ واقع خاتونِ جنت پارڪ، الازهر پارڪ، ناظم آباد جو تڪونا پارڪ، لياقت آباد جو نرسري پارڪ، شاليمار پارڪ، شادمان پارڪ، ابدال پارڪ ۽ ڪي بي آر پارڪ شامل آهن. === ڪلب === ضلعي ۾ مختلف سماجي ۽ راندين جي سرگرمين لاءِ ڪيترائي ڪلب ۽ ڪميونٽي مرڪز پڻ قائم آهن. انهن ۾ رضويه ڪلب، ڪليانه ڪميونٽي سينٽر ۽ نارٿ ڪراچي جم ڪلب نمايان حيثيت رکن ٿا. === راندين لاءِ ميدان === ناظم آباد ضلعو راندين جي سهولتن جي حوالي سان پڻ اهم حيثيت رکي ٿو. هتي موجود راندين جي ميدانن ۽ اسپورٽس ڪمپليڪسن ۾ يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس، ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي، اصغر علي شاهه ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس، گوهر آباد گرائونڊ، منصوره پلي گرائونڊ، عزيز آباد جو جناح گرائونڊ، لال قلعه گرائونڊ، الفلاح گرائونڊ، محمدي پلي گرائونڊ، سنگم گرائونڊ، ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ، راجپوت بندهاڻي گرائونڊ، قاسم آباد جو محمدي پلي گرائونڊ، ناظم آباد جو الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، پيالا گرائونڊ، ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ، نارٿ ينگرز فٽبال گرائونڊ، فاروق اعظم هاڪي گرائونڊ، نذير حسين ينگ فائٽرز گرائونڊ، طحه مسجد پلي گرائونڊ، غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ، بفر زون پلي گرائونڊ، ٽيپو سلطان شهيد اسٽيڊيم، انور انصاري فٽبال گرائونڊ، پير بازار گرائونڊ، عبدالخالق افغاني ساڪر اسٽيڊيم، پاڪ فليگ گرائونڊ، ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس ۽ حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس شامل آهن. == مشهور جايون == ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي اهم تعليمي، مذهبي، تجارتي، سماجي ۽ تفريحي مرڪز موجود آهن. ضلعي جي مشهور جڳهن ۾ تعليمي باغ، دارالعلوم نعيميه، عزيز آباد ۾ واقع مدني مسجد تبليغي مرڪز، سخي حسن قبرستان، لڪي ون مال، گول مارڪيٽ ناظم آباد، لالوکيت جي پکين واري مارڪيٽ، حسين آباد فوڊ اسٽريٽ، ڊي سي آفيس ڪراچي سينٽرل، بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن جي آفيس، جامع مسجد فاروق اعظم، مولانا عبدالحامد بدايوني جو مزار، پشتون مارڪيٽ، فضل الرحمان قريشي جو مزار، بروهي ڳوٺ، امتياز سپر مارڪيٽ ناظم آباد، ڊرائيونگ لائسنس آفيس ناظم آباد برانچ، فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي، بختياري يوٿ سينٽر، اي آر واءِ نيوز جي هيڊ آفيس، شريف آباد نرسري، اسٽيٽ بئنڪ جي شاخ، نوراني مسجد، افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز، امير معاويه عيدگاهه، جامع مسجد سمن آباد، ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس نائن زيرو، ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ، ايڇ اي ايف عيدگاهه، اسماعيلي ڪميونٽي سينٽر، فيضان اڪيڊمي، ميمڻ عيدگاهه ۽ پيراگون جمخانو شامل آهن. == ٿاڻا == هن ضلعي ۾ ڪُل 22 پوليس ٿاڻا آهن.<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; background:#f8f9fa;" |+ style="background:#2c7fb8; color:white; font-size:120%;" | ناظم آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا ! style="background:#a6cee3;" | نمبر ! style="background:#a6cee3;" | ٿاڻي جو نالو |- | 1 | تيموريه ٿاڻو |- | 2 | پاپوش نگر ٿاڻو |- | 3 | شريف آباد ٿاڻو |- | 4 | لياقت آباد ٿاڻو |- | 5 | سپر مارڪيٽ ٿاڻو |- | 6 | سمن آباد ٿاڻو |- | 7 | جوهر آباد ٿاڻو |- | 8 | عزيز آباد ٿاڻو |- | 9 | نئون ڪراچي ٿاڻو |- | 10 | اتر ناظم آباد ٿاڻو |- | 11 | اجمير نڳري ٿاڻو |- | 12 | يوسف پلازا ٿاڻو |- | 13 | گلبرگ ٿاڻو |- | 14 | گل بهار ٿاڻو |- | 15 | گبول ٽائون ٿاڻو |- | 16 | ناظم آباد ٿاڻو |- | 17 | رضويه سوسائٽي ٿاڻو |- | 18 | ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 19 | نئون ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 20 | بلال ڪالوني ٿاڻو |- | 21 | شاهراهه نورجهان ٿاڻو |- | 22 | حيدري مارڪيٽ ٿاڻو |} == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] q2wlprbx6g0u1tzbrsinq2ucdiuhfyi 384578 384577 2026-06-12T21:44:26Z Intisar Ali 8681 384578 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شھري ضلعو}} {{Infobox settlement | name = ناظم آباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع ناظم آباد ڪراچي}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڪراچي]] جو ضلعو | image_skyline = Nagan Ch Karachi.jpg | image_alt = | image_caption = [[اتر ناظم آباد]] ۾ ناگن انٽرچينج | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg | map_alt = | map_caption = ناظم آباد ضلعي جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[ڪراچي جون انتظامي ورهاستون|ٽائون]]<ref name=Dawn>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1668180|title=Division of Karachi into 26 towns, 233 UCs notified (by the government)|author=Tahir Siddiqui|date=8 January 2022|newspaper=Dawn (newspaper)|language=en-US|access-date=17 January 2022}}</ref> | parts_style = coll | parts = 5 | p1 = [[گلبرگ ٽائون، ڪراچي|گلبرگ ٽائون]] | p2 = [[لياقت آباد ٽائون]] | p3 = [[ناظم آباد ٽائون]] | p4 = [[نئون ڪراچي ٽائون]] | p5 = [[اتر ناظم آباد ٽائون]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1996}} | established_date1 = {{start date and age|2001}} ([[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي|سي ڊي جي ڪي]]) | established_title1 = ختم ڪيو ويو | founder = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = ڊي سي آفيس، سيڪٽر 15-اي/1، [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = طهٰ سليم<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/01-Oct-2024/karachi-commissioner-launches-crackdown-on-professional-beggars-amid-public-concerns|title=Karachi Commissioner launches crackdown on professional beggars amid public concerns |date=10 October 2024|access-date=1 October 2024|work=The Nation (newspaper)}}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 15 | elevation_min_m = 49 | elevation_m = 27 | population_footnotes = <ref name=2023table1/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_total = 3,822,325 | population_density_km2 = 55,396 | population_urban = 3822325 | population_rural = 0 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = [[ڪراچي واسي]] | timezone1 = [[يو ٽي سي+05:00]] ([[پاڪستان معياري وقت]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 74600 | area_code_type = اين ڊبليو ڊي (ايريا ڪوڊ) | area_code = 021 | iso_code = PK-SD | website = {{URL|https://districtcentral.blogspot.com}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />83.55% | '''مرد:'''<br />83.82% | '''عورتون:'''<br />83.27% }} | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title2 = ٻيهر قائم ڪيو ويو | blank2_info = 42101-XXXXXXX-X | blank2_name = [[قومي سڃاڻپ ڪارڊ (پاڪستان)|قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] ڪوڊ }} '''ناظم آباد ضلعو''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع ناظم آباد}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''ڪراچي مرڪزي ضلعو''' سڏبو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڪراچي ڊويزن]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|انتظامي ضلعو]] آهي، جيڪو 1996ع ۾ قائم ڪيو ويو. [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب ناظم آباد ضلعي جي آبادي 3,822,325 (38.2 لک) هئي. ==تاريخ== [[File:Karachi-District-Map-scaled.jpg|thumb|ڪراچي ڊويزن جا ضلعا |left]] ھن ضلعي م شامل ڪراچي شھر جو حصو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ڪجهه ڇڊن ڳوٺن تي مشتمل ھيو ان وقت جي پراڻن علائقن م لالو کيت گھڻو مشھور ھيو جيڪو خود ظاھر ڪرڻ ٿو تہ ھي علائقو پاڪستان ٺھڻ کان اڳ پراڻي ڪراچي شھر کان ٻاھر ٻھراڙيءَ وارو علائقو ھيو. پاڪستان ٺھڻ بعد انديا کان ھجرت ڪري ايندڙ مھاجرن کي ھن ضلعي وارن علائقن م آباد ڪرايو ويو. اھڙي طرح ھن علائقي کي منصوبه بندي سان ترقي ڏياري وئي. لالو کيت واري علائقي کي اڳتي ھلي شھيد ملت لياقت علي خان جي نالي سان لياقت آباد جو نالو ڏنو ويو ء ان سان گڏوگڏ وڌيڪ منصوبه بندي ڪري ھڪ ٻيو علائقو اباد ڪرائي ان کي بينگال سان تعلق رکندڙ پاڪستان جي ٻئين نمبر گورنر جنرل ۽ ٻئين وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي نالي تي ناظم آباد رکيو ويو. انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ نيو دھلي کي دھلي شھر ۾ ٺاھيو ويو ھو پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ باقائده ان وانگر گادي جو ھنڌ ڪراچي ٺاھڻ لاء نيو ڪراچي نالي شھر اڏڻ جو منصوبو رٿيو ويو پر بعد م نئون شھر روالپنڊي جي ڀرسان اڏيو ويو. سال 1987ع ۾ ھي ضلعو ڪراچي سينٽرل جي نالي سان قائم ڪيو ويو ۽ نيو ڪراچي وارو ٺھيل نئون علائقو ھن ضلعي ۾ شامل ٿيو. سال 2001ع ۾ ضلعي کي ختم ڪري چئن ٽائونن؛ نيو ڪراچي، گلبرگ، لياقت آباد ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون ۾ ورهايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/|title=Districts - Commissioner Karachi Division|website=[[Commissioner Karachi|Commissioner Karachi Division]]|access-date=12 October 2021}}</ref> 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي سنٽرل ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years|date=11 July 2011|work=Pakistan Today (newspaper)|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|archive-date=27 June 2022|url-status=dead|accessdate=25 March 2025|archivedate=27 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627083630/https://archive.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/}}</ref> سال 2022ع ۾، جڏهن سنڌ حڪومت ٽائون وارو نظام بيهر بحال ڪئي، ان کي پنج ٽائونن ۾ ورهايو ويو، جن ۾ بالترتيب گلبرگ ٽائون، لياقت آباد ٽائون، ناظم آباد ٽائون، نيو ڪراچي ٽائون ۽ نارتھ ناظم آباد ٽائون شامل آهن. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي سينٽرل ضلعي جو نالو تبديل ڪري ناظم آباد ضلعو رکيو ته جيئن ان جي مشهور شهر جي نالي سان مطابقت رکي سگهجي.<ref>{{Cite web|url=https://mmnews.tv/four-karachi-districts-to-be-renamed/|title=Four Karachi districts to be renamed|date=2024-03-29|language=en-US|access-date=2024-04-04}}</ref> ڪراچي سينٽرل ضلعي ۾ هي ديهه آهن: # گجرو: گلبرگ ۽ لياقت آباد جي تعلقن ۾ ۽ # ڪاري لڪي: نارتھ ناظم آباد تعلقي ۾ == جاگرافي == [[فائل:Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|200px|thumb|سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جي نقشي ۾ ڪراچي ناظم آباد ضلعي جي بيھڪ]] ھن ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ ڊگھائي ڦاڪ 67.058374 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ 24.9551104 اوڀر تي آھي. سمنڊ جي سطح کان ھن ضلعي جي سراسري بلندي 46 ميٽر يا 151 فوٽ آهي.<ref> https://elevation.maplogs.com/poi/karachi_central_karachi_karachi_city_sindh_pakistan.481195.html </ref>.ھي ضلعي سمند جي ڪناري کان اٽڪل 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اندر واقع آهي. ھن شھر جي موسم اونھاري م گرم ۽ گھميل ھوندي آھي. سڀ کان گھڻي گرمي جون جي مھيني ۾ 41 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آهي. سياري م ھتان جي موسم سرد ٿيندي آهي. ڪراچي شھر م ھوا جي اندر تمام گھڻي گھم ھڪ ماحولياتي مسئلو آهي جنھن جي . نتيجي م شھر جي مختلف حصن ۾ بيٺل ڪنو پاڻي سج جي گرميءَ تي ٻاڦ ٿي اڏامي نہ ٿو. ان کان علاوه گاڏين ۽ فيڪٽرين جو دونهون شھر م سامونڊي ھوائن جي باوجود ان گھم جي ڪري آلودگي کي تيزي سان وڌائي ٿو. <ref name="برٽنيڪا "> https://www.britannica.com/place/Karachi- </ref> اھڙي طرح ھي ضلعو پڻ ان ماحولياتي مسئلي جو شڪار آهي. == يونين ڪميٽيون == هيٺ ناظم آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پاڙن ۽ رهائشي علائقن جي فهرست ڏنل آهي. ناظم آباد ضلعي ۾ ڪل پنج ٽائون ۽ 45 يونين ڪائونسلون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf|title=Division of UCs in Karachi - Notification|website=lgdsindh.gov.pk|publisher=Local Government & Housing Town Planning Department – [[Government of Sindh]]|date=27 April 2023|access-date=29 December 2023}}</ref> === گلبرگ ٽائون === {{See also|گلبرگ ٽائون, ڪراچي {{!}}گلبرگ ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شفيق مل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[سمن آباد (ڪراچي)|سمن آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[واٽر پمپ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[نصيرآباد، ڪراچي|نصيرآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ياسين آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[عزيزآباد (ڪراچي)|عزيزآباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[ڪريم آباد، ڪراچي|ڪريم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[گلبرگ (ڪراچي)|گلبرگ]] |- |} {{Clear}} === لياقت آباد ٽائون === {{See also|لياقت آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[موسيٰ ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[شريف آباد (ڪراچي)|شريف آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[بندهاڻي ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 ابنِ سينا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 ڪمرشل ايريا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[ڊاڪ خانو]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 سي ايريا |} {{Clear}} === ناظم آباد ٽائون === {{See also|ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[پاپوش نگر]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[عباسي شهيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 هادي مارڪيٽ |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[ناظم آباد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[رضويه سوسائٽي|رضويه سوسائٽي (آر.سي.ايڇ.ايس.)]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[فردوس ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[گل بهار]] |} {{Clear}} === نئون ڪراچي ٽائون === {{See also|نئون ڪراچي ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[گلشن سعيد]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 [[نئون ڪراچي ٽائون|خواجه اجمير نڳري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[خميسو ڳوٺ]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[مدينا ڪالوني (نئون ڪراچي ٽائون)|مدينا ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[فيصل ڪالوني]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[ابوذر غفاري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 [[گودھرا (ڪراچي)|گودھرا]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 11 [[حڪيم احسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 12 ڪيلانا |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 13 [[شاهنواز ڀٽو ڪالوني]] |- |} {{Clear}} === اتر ناظم آباد ٽائون === {{See also|اتر ناظم آباد ٽائون}} {|class="sortable wikitable" align="left" |- !style="background:#ffdead;"|'''يونين ڪائونسل''' |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 1 سر سيد ڪالوني |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 2 [[فاروقِ اعظم]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 3 صديقِ اڪبر |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 4 [[بفر زون، ڪراچي|بفر زون]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 5 تيموريه |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 6 [[سخي حسن]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 7 [[حيدري]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 8 [[الفلاح سوسائٽي|الفلاح]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 9 [[پهاڙ گنج، ڪراچي|پهاڙ گنج]] |- |style="border-bottom:1px solid grey;"|يُو.سي. 10 مصطفيٰ آباد |- |} {{Clear}} ==آباديات== 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي ۾ <small>'''6,51,268'''</small> گهر آهن ۽ ڪل آبادي <small>'''3,822,325'''</small> آهي.<ref name="2023table202">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20|website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2023ع جي [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ 651,268 گهرانا ۽ 3,822,325 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 112.01 مردن جو تناسب هو ۽ خواندگي جي شرح 83.55٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 83.82٪ ۽ عورتن جي خواندگي 83.27٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 898,383 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 23.52٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> ضلعي جي سموري آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{Bar box |title = ڪراچي مرڪزي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar = #FCD116 |left1 = مذهب |right1 = سيڪڙو |float = left |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.33}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|1.27}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.40}} }} ضلعي جو اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 98.33٪ آهن، جڏهن ته 1.27٪ آبادي عيسائيت سان تعلق رکي ٿي.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {{Pie chart |caption = ڪراچي مرڪزي ضلعي جون ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1 = [[اردو]] |value1 = 80.2 |color1 = darkgreen |label2 = [[پشتو]] |value2 = 4.65 |color2 = royalblue |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 4.04 |color3 = saddlebrown |label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value4 = 3.88 |color4 = goldenrod |label5 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value5 = 2.22 |color5 = gold |label6 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value6 = 0.88 |color6 = blue |value7=0.82|value8=3.3|color7=lightblue|color8=grey|label7=[[هندڪو]]|label8=ٻيون }} 2023ع جي آدمشماري وقت آبادي جي 80.20٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[اردو]]، 4.65٪ جي [[پشتو]]، 4.04٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 3.88٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 2.22٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.88٪ جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.82٪ جي [[هندڪو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> هن ضلعي جي آبادي پهرين مارچ 1998ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ 23,00,000 هئي، جيڪا 15 مارچ 2017ع تي وڌي 29,72,639 ٿي وئي.<ref name="سٽي" /> سال 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 3,822,325 ٿي چڪي هئي. ضلعي جي سموري آبادي (100٪) شهري آهي.<ref name="سٽي" /> ضلعي ۾ اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ آبادي جي آهي، جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ پنجابي، پشتو، سرائڪي، سنڌي، بلوچي، هندڪو ۽ ميمڻڪي ڳالهائيندڙ پڻ شامل آهن. == تعليم جون سهولتون == ناظم آباد ضلعو ڪراچي جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي، جتي اعليٰ تعليم، فني تعليم، طب، انجنيئرنگ، سائنس ۽ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڪيترائي ادارا قائم آهن. ضلعي ۾ موجود يونيورسٽين ۾ علامه اقبال اوپن يونيورسٽي جي ڪراچي شاخ، گلبرگ تعلقي ۾ نذير حسين يونيورسٽي ۽ لياقت آباد تعلقي ۾ عورتن جي جناح يونيورسٽي شامل آهن، جيڪي مختلف شعبن ۾ اعليٰ تعليم جون سهولتون فراهم ڪن ٿيون. === ميڊيڪل ۽ انجنيئرنگ ادارا === فني ۽ پيشاورانه تعليم جي حوالي سان ضلعي ۾ گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل ڪاليج ۽ گورنمينٽ اينگرو ٽيڪنيڪل اسڪول (گلبرگ تعلقو)، جناح پوليٽيڪنڪ ڪاليج (لياقت آباد تعلقو)، ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج (اتر ناظم آباد تعلقو) ۽ گورنمينٽ ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ (اتر ناظم آباد تعلقو) اهم ادارن ۾ شمار ٿين ٿا. === ڪاليج === [[فائل:Shaheed-e-millat Girls Degree College Azizabad Karachi Pakistan.JPG|200px|thumb|شهيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج، عزيز آباد.]] ضلعي ۾ ڪيترائي سرڪاري ۽ نجي ڪاليج قائم آهن، جن ۾ گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج گلبرگ، گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن ايف بي ايريا، عزيز آباد ڪامرس ڪاليج، شهيد ملت گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج عزيز آباد، گورنمينٽ دهلي ڪاليج ڪريم آباد، ميمڻ گرلس ڪاليج ڪريم آباد، جناح گورنمينٽ ڪاليج ناظم آباد، عثمانيه گرلس ڪاليج لياقت آباد، گورنمينٽ ڊگري سائنس ڪاليج قاسم آباد، رياض گورنمينٽ گرلس ڪاليج لياقت آباد، سر سيد گورنمينٽ گرلز ڪاليج ناظم آباد، گورنمينٽ ڪاليج فار وومين ناظم آباد، گورنمينٽ ڪاليج فار مين ناظم آباد، عبدالله گرلس ڪاليج پاپوش نگر، گورنمينٽ ڊگري ڪاليج فار وومين اتر ناظم آباد، گورنمينٽ ڊگري سائنس ۽ ڪامرس ڪاليج اتر ناظم آباد، گورنمينٽ ڊگري بوائز ڪاليج بفر زون، گورنمينٽ ڊگري ڪاليج انڊا موڙ چوڪ، عثمان پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج نارٿ ڪراچي، گورنمينٽ ڪاليج فار وومين ايف-11 نئون ڪراچي ۽ ڪمرشل ڪاليج عزيز آباد شامل آهن.<ref>https://mobile.facebook.com/GDSCLK/?_rdc=1&_rdr</ref> === انفارميشن ۽ ٽيڪنالاجي === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ ڪمپيوٽر سائنس جي تعليم لاءِ بقائي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ٽيڪنالاجي، لياقت آباد ۽ حسين آباد ۾ سر آدم جي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي اهم ادارا آهن، جيڪي جديد سائنسي ۽ فني تعليم فراهم ڪن ٿا. === ٻيا تعليمي ادارا === [[فائل:Govt Boys Comprehensive Higher Secondary School Azizabad Karachi, Pakistan1.JPG|220px|thumb|گورنمينٽ بوائز ڪمپري هينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، عزيز آباد.]] ضلعي ۾ اسڪولي سطح جي تعليم لاءِ پڻ ڪيترائي مشهور ادارا قائم آهن، جن ۾ دستگير گورنمينٽ گرلس اسڪول دستگير، سلطان محمود شاهه آغا خان اسڪول ڪريم آباد، رونق اسلام پبلڪ اسڪول ڪريم آباد، ميمڻ بوائز سيڪنڊري اسڪول ڪريم آباد، ايڇ اي ايف بوائز سيڪنڊري اسڪول ڪريم آباد، رونق اسلام گرلز سيڪنڊري اسڪول ڪريم آباد، سر سيد چلڊرين اڪيڊمي لياقت آباد، سيڪنڊري اسڪول وحيد آباد، آڪسبرج فائونڊيشن اسڪول لياقت آباد، قائد ملت گورنمينٽ بوائز اسڪول قاسم آباد، حسيني بوائز سيڪنڊري اسڪول، گورنمينٽ گرلس پائلٽ هائير اسڪول ناظم آباد، اسلام آباد هاءِ اسڪول، گرين شيلڊ اسڪول، گورنمينٽ بوائز سيڪنڊري اسڪول، ٽائون ڪاميٽي اسڪول مدينه ڪالوني، گورنمينٽ مجيب النساءِ پرائمري اسڪول، گورنمينٽ بوائز ڪمپري هينسو هائير سيڪنڊري اسڪول عزيز آباد ۽ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن عزيز آباد شامل آهن. == صحت جون سهولتون == ناظم آباد ضلعي ۾ سرڪاري، نيم سرڪاري ۽ نجي شعبي جون ڪيتريون ئي اهم صحت جون سهولتون موجود آهن، جيڪي ضلعي توڙي ڪراچي جي ٻين علائقن جي رهواسين کي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ اتر ناظم آباد ۾ واقع ضياءُ الدين اسپتال، ناظم آباد جي عباسي شهيد اسپتال، لياقت آباد ۽ نئين ڪراچي جون سنڌ گورنمينٽ اسپتالون، نارٿ ڪراچي چلڊرن اسپتال، اتر ناظم آباد جي ڪراچي ڊينٽل اسپتال، گلبرگ ۾ ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف هارٽ ڊزيزز، علي آباد ۾ ٽبّا هارٽ انسٽيٽيوٽ ۽ ٽبّا ڪڊني سينٽر، حسين آباد جي عثمان ميموريل اسپتال، ايوانِ تجارت و صنعت اسپتال، نئين ڪراچي جي شيڊ هومز اينڊ ڪامپليڪس اسپتال، اتر ناظم آباد جي شيخ آءِ اينڊ ڊائبيٽڪ اسپتال، ناظم آباد جي امام زين العابدين اسپتال ۽ نعمت بيگم همدرد يونيورسٽي اسپتال شامل آهن. ان کان علاوه بقائي سٽي ڊينٽل اسپتال، بقائي ڪڊني سينٽر، جيڪو لياقت نيشنل اسپتال جي هڪ شاخ طور ڪم ڪري ٿو، اي. او. ڪلينڪ، ناظم آباد ۾ بقائي انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيئڪ ڊزيزز، سمن آباد جي نور اسپتال ۽ ٽرائميڪس اسپتال پڻ ضلعي جي اهم طبي ادارن ۾ شمار ٿين ٿا. اهي ادارا عام علاج، دل، گردن، اکين، ڏندن ۽ ٻين خصوصي طبي خدمتن جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. == ڪتب خانا == ناظم آباد ضلعي ۾ علمي، ادبي ۽ تحقيقي سرگرمين جي فروغ لاءِ ڪيترائي اهم ڪتب خانا قائم آهن. انهن ۾ گلبرگ ۾ واقع منصوره لائبريري، اتر ناظم آباد جي تيموريه لائبريري، لياقت آباد جي سپر مارڪيٽ لائبريري، حسرت موهاني لائبريري، عثمانيه لائبريري، الهديٰ لائبريري، نادر لائبريري، غالب لائبريري، زين لائبريري ۽ اتر ناظم آباد جي انجمن لائبريري شامل آهن. اهي ڪتب خانا شاگردن، استادن، محققن ۽ عام پڙهندڙن لاءِ مطالعي ۽ علمي تحقيق جا اهم مرڪز آهن. == روڊ، چوڪ ۽ فلاءِ اوور == === روڊ ۽ مشهور گهٽيون === ناظم آباد ضلعي مان ڪراچي جا ڪيترائي اهم ۽ مصروف روڊ گذرن ٿا، جيڪي ضلعي کي شهر جي ٻين علائقن سان ڳنڍين ٿا. انهن ۾ شاهراهه پاڪستان، راشد منهاس روڊ، سر شاهه محمد سليمان روڊ، شير شاهه سوري روڊ، ايس. ايم. توفيق روڊ، منگهوپير روڊ، شاهراهه نورجهان، نواب صديق علي خان روڊ، الطاف علي بريلوي روڊ، سرجاڻي روڊ، گودھرا روڊ، تابش دهلوي روڊ، پاپوش نگر روڊ، ناظم آباد روڊ، شاهراهه جهانگير، شاهراهه اورنگي، حسين آباد روڊ، شاهجهان ايونيو، سيد رئيس احمد جعفري روڊ، حسن علي جعفري روڊ، انڊا موڙ روڊ ۽ نوراني مارڪيٽ روڊ شامل آهن. اهي روڊ ضلعي جي رهائشي، تجارتي ۽ صنعتي علائقن جي وچ ۾ آمدورفت لاءِ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس === ضلعي ۾ ٽرئفڪ جي رواني کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي فلاءِ اوور ۽ انڊر پاس تعمير ڪيا ويا آهن. انهن ۾ لياقت آباد فلاءِ اوور، ناظم آباد فلاءِ اوور، ناگن چورنگي فلاءِ اوور، سهراب ڳوٺ فلاءِ اوور ۽ باچا خان فلاءِ اوور شامل آهن. ان کان علاوه غريب آباد انڊر پاس پڻ ضلعي جي اهم ٽرئفڪ منصوبن مان هڪ آهي. === چوڪ ۽ مشهور موڙ === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي مشهور چوڪ، چورنگيون ۽ موڙ واقع آهن، جيڪي شهر جي سڃاڻپ بڻيل آهن. انهن ۾ خلافت چوڪ، باچا خان چوڪ، سخي حسن چورنگي، ناگن چورنگي، ناظم آباد چورنگي، انڊا موڙ ۽ شفيق موڙ خاص طور تي مشهور آهن. اهي هنڌ نه رڳو آمدورفت جا اهم مرڪز آهن، پر مقامي واپار ۽ سماجي سرگرمين جي لحاظ کان پڻ اهميت رکن ٿا. == عدالتي نظام == ڪراچي سينٽرل ضلعي جو عدالتي صدرمقام سٽي ڪورٽس واري جڊيشل ڪامپليڪس ۾ آھي جيڪو ڪراچي سائوٿ جي حدن اندر ايم اي جناح روڊ تي ڪي ايم سي مرڪزي آفيس جي پاسي م واقع آھي. ان ڪامپليڪس ۾ ڪراچي سينٽرل جون 38 ڪورٽون واقع آھن جن م سڀ کان وڏي ضلعي عدالت ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي آھي. ان کان علاوه باقي 7 ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ، 12 سينيئر سول ججن جون ۽ 18 سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ جون عدالتون آھي. سول ججن جي عدالتن جا جج ساڳي وقت فيملي جج پڻ آهن. سينيئر سول جج ساڳي وقت رينٽ ڪنٽرولر پڻ آھن. ان کان سواءِ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ خاص عدالت جي حيثيت م ڪم ڪري پئي. == باغ ۽ وندر == === باغ ۽ باغيچا === ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي عوامي باغ، خانداني پارڪ ۽ تفريحي ماڳ موجود آهن، جيڪي رهواسين کي سير، ورزش ۽ وندر جون سهولتون فراهم ڪن ٿا. انهن ۾ نصير آباد جو تعليمي باغ، اتر ناظم آباد جو فتح باغ، ناظم آباد جو انو ڀائي پارڪ، عائشه صديقه فيملي پارڪ، سمن آباد جو باره دري پارڪ، قاسم آباد جو پرده پارڪ، حاجي رحمت الله ميمڻ فيملي پارڪ، طارق محي الدين شهيد پارڪ، گلوب پارڪ، سمن پارڪ، تنوير شهيد پارڪ، ڪليانه ٽائون پارڪ، نيازي پارڪ شريف آباد، مهدي حسن پارڪ، ابو حذيفه پارڪ، ليڊيز پارڪ، عائشه پارڪ، رضوان پارڪ، ارفع ڪريم پارڪ، حسين آباد ۾ واقع خاتونِ جنت پارڪ، الازهر پارڪ، ناظم آباد جو تڪونا پارڪ، لياقت آباد جو نرسري پارڪ، شاليمار پارڪ، شادمان پارڪ، ابدال پارڪ ۽ ڪي بي آر پارڪ شامل آهن. === ڪلب === ضلعي ۾ مختلف سماجي ۽ راندين جي سرگرمين لاءِ ڪيترائي ڪلب ۽ ڪميونٽي مرڪز پڻ قائم آهن. انهن ۾ رضويه ڪلب، ڪليانه ڪميونٽي سينٽر ۽ نارٿ ڪراچي جم ڪلب نمايان حيثيت رکن ٿا. === راندين لاءِ ميدان === ناظم آباد ضلعو راندين جي سهولتن جي حوالي سان پڻ اهم حيثيت رکي ٿو. هتي موجود راندين جي ميدانن ۽ اسپورٽس ڪمپليڪسن ۾ يو بي ايل اسپورٽس ڪمپليڪس، ڪسٽمز ڪرڪيٽ اڪيڊمي، اصغر علي شاهه ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، لياقت علي خان اسپورٽس ڪمپليڪس، گوهر آباد گرائونڊ، منصوره پلي گرائونڊ، عزيز آباد جو جناح گرائونڊ، لال قلعه گرائونڊ، الفلاح گرائونڊ، محمدي پلي گرائونڊ، سنگم گرائونڊ، ڪراچي اسپورٽس فٽبال گرائونڊ، راجپوت بندهاڻي گرائونڊ، قاسم آباد جو محمدي پلي گرائونڊ، ناظم آباد جو الفاروق ڪرڪيٽ گرائونڊ، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪمپليڪس، پيالا گرائونڊ، ايسٽرن اسٽار ڪرڪيٽ گرائونڊ، نارٿ ينگرز فٽبال گرائونڊ، فاروق اعظم هاڪي گرائونڊ، نذير حسين ينگ فائٽرز گرائونڊ، طحه مسجد پلي گرائونڊ، غوث اعظم اسپورٽس گرائونڊ، بفر زون پلي گرائونڊ، ٽيپو سلطان شهيد اسٽيڊيم، انور انصاري فٽبال گرائونڊ، پير بازار گرائونڊ، عبدالخالق افغاني ساڪر اسٽيڊيم، پاڪ فليگ گرائونڊ، ايم اي بي اسپورٽس ڪمپليڪس ۽ حسين ابراهيم اسپورٽس ڪمپليڪس شامل آهن. == مشهور جايون == ناظم آباد ضلعي ۾ ڪيترائي اهم تعليمي، مذهبي، تجارتي، سماجي ۽ تفريحي مرڪز موجود آهن. ضلعي جي مشهور جڳهن ۾ تعليمي باغ، دارالعلوم نعيميه، عزيز آباد ۾ واقع مدني مسجد تبليغي مرڪز، سخي حسن قبرستان، لڪي ون مال، گول مارڪيٽ ناظم آباد، لالوکيت جي پکين واري مارڪيٽ، حسين آباد فوڊ اسٽريٽ، ڊي سي آفيس ڪراچي سينٽرل، بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن جي آفيس، جامع مسجد فاروق اعظم، مولانا عبدالحامد بدايوني جو مزار، پشتون مارڪيٽ، فضل الرحمان قريشي جو مزار، بروهي ڳوٺ، امتياز سپر مارڪيٽ ناظم آباد، ڊرائيونگ لائسنس آفيس ناظم آباد برانچ، فٽبال جي نيشنل ساڪر اڪيڊمي، بختياري يوٿ سينٽر، اي آر واءِ نيوز جي هيڊ آفيس، شريف آباد نرسري، اسٽيٽ بئنڪ جي شاخ، نوراني مسجد، افروز ٽيڪسٽائيل انڊسٽريز، امير معاويه عيدگاهه، جامع مسجد سمن آباد، ايم ڪيو ايم جي مرڪزي آفيس نائن زيرو، ورلڊ ميمڻ فائونڊيشن ڪميونٽي سينٽر ٽرسٽ، ايڇ اي ايف عيدگاهه، اسماعيلي ڪميونٽي سينٽر، فيضان اڪيڊمي، ميمڻ عيدگاهه ۽ پيراگون جمخانو شامل آهن. == ٿاڻا == هن ضلعي ۾ ڪُل 22 پوليس ٿاڻا آهن.<ref name="سي پي ايل سي">http://www.cplc.org.pk/list-of-police-station/-{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; background:#f8f9fa;" |+ style="background:#2c7fb8; color:white; font-size:120%;" | ناظم آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا ! style="background:#a6cee3;" | نمبر ! style="background:#a6cee3;" | ٿاڻي جو نالو |- | 1 | تيموريه ٿاڻو |- | 2 | پاپوش نگر ٿاڻو |- | 3 | شريف آباد ٿاڻو |- | 4 | لياقت آباد ٿاڻو |- | 5 | سپر مارڪيٽ ٿاڻو |- | 6 | سمن آباد ٿاڻو |- | 7 | جوهر آباد ٿاڻو |- | 8 | عزيز آباد ٿاڻو |- | 9 | نئون ڪراچي ٿاڻو |- | 10 | اتر ناظم آباد ٿاڻو |- | 11 | اجمير نڳري ٿاڻو |- | 12 | يوسف پلازا ٿاڻو |- | 13 | گلبرگ ٿاڻو |- | 14 | گل بهار ٿاڻو |- | 15 | گبول ٽائون ٿاڻو |- | 16 | ناظم آباد ٿاڻو |- | 17 | رضويه سوسائٽي ٿاڻو |- | 18 | ايف بي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 19 | نئون ڪراچي انڊسٽريل ايريا ٿاڻو |- | 20 | بلال ڪالوني ٿاڻو |- | 21 | شاهراهه نورجهان ٿاڻو |- | 22 | حيدري مارڪيٽ ٿاڻو |} == تصوير == <gallery> عڪس:Nagan Ch Karachi.jpg|نانگڻ چورنگي </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:ناظم آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا ضلعا]] [[زمرو:Articles with short description]] ht11ccirn01z1wmwckmukehhc8ibknl 0 10280 384629 383348 2026-06-12T22:57:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 384629 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي انتظامي ڊويزن}} {{Infobox settlement | name = سکر ڊويزن | native_name = سکر ڊويزن | native_name_lang = sd | settlement_type = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = File:Pakistan - Sindh - Sukkur (division).svg | map_alt = | map_caption = سکر ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] | subdivision_name2 = [[سکر]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1 اپريل 1936ع | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = ڊويزنل انتظاميا | governing_body = | leader_party = | leader_title = ڪمشنر | leader_name = مسٽر غلام مصطفيٰ ڦل | leader_title1 = ريجنل پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = | upper_house = | lower_house = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 27,158 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="table1"/> | population_total = 6,010,041 | population_density_km2 = 221.30 | population_urban = 2,038,644 (33.92%) | population_rural = 3,971,397 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب، مردم شماري 2023}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list |'''ڪل:'''<br />(59.72%) |'''مرد:'''<br />(71.62%) |'''عورتون:'''<br />(46.99%) }} | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = [[خيرپور ڊويزن]] | established_date2 = 1955ع – 1971ع | established_title3 = سکر ڊويزن | established_date3 = 1971ع – جاري }} '''سکر ڊويزن''' ({{langx|sd|سکر ڊويزن}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي ڇهن انتظامي ڊويزنن مان هڪ آهي. انتظامي سطح طور ڊويزنن جو نظام 2000ع ۾ ختم ڪيو ويو هو، پر 11 جولاءِ 2011ع تي ٻيهر بحال ڪيو ويو. سکر ڊويزن جو [[ڪمپيوٽرائزڊ قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] (CNIC) ڪوڊ 45 آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ ڪراچي جي ضلعي حيثيت بحال، نوٽيفڪيشن جاري]}}, دي نيوز ٽرائب، 11 جولاءِ 2011ع، حاصل ڪيل 7 آگسٽ 2012ع</ref> [[سکر]]، سکر ڊويزن جو هيڊڪوارٽر آهي. هن ڊويزن ۾ هيٺيان ٽي ضلعا شامل آهن:<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون ۽ ضلعا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |date=30 September 2006 }}<br /> نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو هو، پر پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا به ضلعن کي ڊويزنن جي نالن تحت گروپ ڪري ٿو.</ref><ref>[http://www.thenews.com.pk/article-18483-Five-districts-of-Karachi-restored ڪراچي جا پنج ضلعا بحال]، دي نيوز، 11 جولاءِ 2011ع، حاصل ڪيل 7 آگسٽ 2012ع</ref> * [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] * [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] * [[سکر ضلعو|سکر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:سکر ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ جا ڊویزن]] [[زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] 7izbcgqhdspuc6pcwpb9ucie7qo1aqz 384630 384629 2026-06-12T23:00:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 384630 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي انتظامي ڊويزن}} {{Infobox settlement | name = سکر ڊويزن | native_name = سکر ڊويزن | native_name_lang = sd | settlement_type = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = File:Pakistan - Sindh - Sukkur (division).svg | map_alt = | map_caption = سکر ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] | subdivision_name2 = [[سکر]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1 اپريل 1936ع | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = ڊويزنل انتظاميا | governing_body = | leader_party = | leader_title = ڪمشنر | leader_name = مسٽر غلام مصطفيٰ ڦل | leader_title1 = ريجنل پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = | upper_house = | lower_house = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 27,158 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="table1"/> | population_total = 6,010,041 | population_density_km2 = 221.30 | population_urban = 2,038,644 (33.92%) | population_rural = 3,971,397 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب، مردم شماري 2023}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list |'''ڪل:'''<br />(59.72%) |'''مرد:'''<br />(71.62%) |'''عورتون:'''<br />(46.99%) }} | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = [[خيرپور ڊويزن]] | established_date2 = 1955ع – 1971ع | established_title3 = سکر ڊويزن | established_date3 = 1971ع – جاري }} '''سکر ڊويزن''' ({{langx|sd|سکر ڊويزن}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي ڇهن انتظامي ڊويزنن مان هڪ آهي. انتظامي سطح طور ڊويزنن جو نظام 2000ع ۾ ختم ڪيو ويو هو، پر 11 جولاءِ 2011ع تي ٻيهر بحال ڪيو ويو. سکر ڊويزن جو [[ڪمپيوٽرائزڊ قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] (CNIC) ڪوڊ 45 آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ ڪراچي جي ضلعي حيثيت بحال، نوٽيفڪيشن جاري]}}, دي نيوز ٽرائب، 11 جولاءِ 2011ع، حاصل ڪيل 7 آگسٽ 2012ع</ref> [[سکر]]، سکر ڊويزن جو هيڊڪوارٽر آهي. هن ڊويزن ۾ هيٺيان ٽي ضلعا شامل آهن:<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون ۽ ضلعا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |date=30 September 2006 }}<br /> نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو هو، پر پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا به ضلعن کي ڊويزنن جي نالن تحت گروپ ڪري ٿو.</ref><ref>[http://www.thenews.com.pk/article-18483-Five-districts-of-Karachi-restored ڪراچي جا پنج ضلعا بحال]، دي نيوز، 11 جولاءِ 2011ع، حاصل ڪيل 7 آگسٽ 2012ع</ref> * [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] * [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] * [[سکر ضلعو|سکر]] ==تاريخ== 1 اپريل 1936ع تي جڏهن [[سنڌ ڊويزن]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ٿي هڪ صوبي جي حيثيت اختيار ڪئي، تڏهن سکر ڊويزن وجود ۾ آئي. [[ون يونٽ اسڪيم|ون يونٽ پاليسي]] تحت 30 سيپٽمبر 1955ع تي سنڌ صوبي کي اولهه پاڪستان صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. [[خيرپور رياست]] جي پاڪستان سان الحاق کان پوءِ خيرپور ڊويزن قائم ڪئي وئي. [[پاڪستان جي حڪومت]] [[خيرپور رياست]] کي [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] ۾ ضم ڪري ان کي ضلعي جو درجو ڏنو. [[سکر ضلعو]] پڻ [[خيرپور ڊويزن]] ۾ شامل ڪيو ويو. بعد ۾ 1971ع ۾ جڏهن [[سنڌ صوبو (1936–1955)|سنڌ صوبو]] بحال ڪيو ويو ته ڊويزنل هيڊڪوارٽر جي حيثيت [[خيرپور]] مان منتقل ڪري [[سکر]] کي ڏني وئي. [[خيرپور]] سکر ڊويزن جو هڪ ضلعو رهيو.<ref>{{Cite web |title=ڪمشنر آفيس، سکر |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=59/sukkur/commissioner-office-sukkur |access-date=2024-09-08 |website=heritage.eftsindh.com}}</ref> ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|2,103,861|1998|3,447,935|2017|5,538,555|2023|6,010,041|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي وحدتن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ڊويزن جي آبادي 6,010,041 هئي.<ref name="table1">{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | title=ايراضي، جنس موجب آبادي، جنس جو تناسب، آبادي جي گهاٽائي، شهري آبادي، گهراڻي جي ماپ ۽ سالياني واڌ جي شرح، مردم شماري 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240815174627/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | archive-date=2024-08-15}}</ref> هي آبادي لڳ ڀڳ [[ناروي]] جي آبادي جي برابر آهي<ref name="cia2">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=ملڪن جو تقابلي جائزو: آبادي |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=2011-10-01 |quote=Latvia 2,204,708, July 2011 est.}}</ref> يا آمريڪي رياست [[ميري لينڊ]].<ref>{{cite web |title=2010 رهائشي آبادي جا انگ اکر |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=19 October 2013 |access-date=2011-09-30 |publisher=U. S. Census Bureau |quote=New Mexico - 2,059,179}}</ref> ===ٻوليون=== [[2017ع پاڪستان جي مردم شماري]] وقت سکر ڊويزن جي آبادي جي [[مادري ٻولي]] موجب ورڇ هن ريت هئي:<ref>[https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/sindh/Table11p.pdf مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا]</ref> * 91.7٪ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] * 3.5٪ [[اردو]] * 2.0٪ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] * 1.0٪ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] * 1.7٪ ٻيون ==سالن دوران آبادي موجب ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" align="center" |- !# !ضلعو !آبادي<br />(2023) !آبادي<br />(2017) !آبادي<br />(1998) !آبادي<br />(1981) !آبادي<br />(1972) !آبادي<br />(1961) !آبادي<br />(1951) |- |1 |[[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] |1,772,609|| align="right" |1,646,318|| align="right" |968,797 |... |... |... |... |- |2 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |2,597,535|| align="right" |2,404,334|| align="right" |1,547,751 |... |... |... |... |- |3 |[[سکر ضلعو|سکر]] |1,639,897|| align="right" |1,487,903|| align="right" |931,387 |... |... |... |... |- | |'''ڪل''' |6,010,041|| align="right" |5,538,555|| align="right" |3,447,935 |... |... |... |... |} ==ايراضي، آبادي، گهاٽائي، خواندگي جي شرح وغيره موجب ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" !# !ضلعو !هيڊڪوارٽر !ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref name="table1"/> !آبادي<br />(2023) !گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023) !خواندگي جي شرح<br />(2023) |- |1 |[[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو تعلقو|ميرپور ماٿيلو]] |6,083 |1,772,609 |291.3 |41.38% |- |2 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |15,910 |2,597,535 |163.3 |50.14% |- |3 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |5,165 |1,639,897 |317.7 |58.26% |} ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (چورس ڪلوميٽر)<ref name=":0">{{Cite web |title=جدول 1: ايراضي، جنس موجب آبادي، جنس جو تناسب، آبادي جي گهاٽائي، شهري آبادي، گهراڻي جي ماپ ۽ سالياني واڌ جي شرح، مردم شماري 2023، سنڌ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023)<ref name=":0" /> !گهاٽائي (ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) (2023)<ref name=":0" /> !خواندگي جي شرح (2023)<ref name=":03">{{Cite web |title=جدول 12: خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب، مردم شماري 2023، سنڌ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> !ضلعا |- |[[ڏهرڪي تعلقو]] |2,088 |335,145 |160.51 |36.84% | rowspan="5" |[[گهوٽڪي ضلعو]] |- |[[گهوٽڪي تعلقو]] |763 |540,939 |708.96 |45.96% |- |[[خانڳڙهه تعلقو]] (خانپور) |1,986 |162,318 |81.73 |39.01% |- |[[ميرپور ماٿيلو تعلقو]] |593 |350,647 |591.31 |42.66% |- |[[اوٻاوڙو تعلقو]] |653 |383,560 |587.38 |38.39% |- |[[فيض گنج تعلقو]] |946 |243,254 |257.14 |46.43% | rowspan="8" |[[خيرپور ضلعو]] |- |[[گمبٽ تعلقو]] |582 |286,129 |491.63 |52.89% |- |[[خيرپور تعلقو]] |585 |465,233 |795.27 |59.37% |- |[[ڪنگري تعلقو]] |531 |370,304 |697.37 |49.04% |- |[[ڪوٽڏيجي تعلقو]] |520 |385,872 |742.06 |45.29% |- |[[نارا تعلقو]] |11,611 |173,968 |14.98 |34.47% |- |[[صوبوديرو تعلقو]] |504 |293,160 |581.67 |49.88% |- |[[ٺري ميرواهه تعلقو]] |631 |379,615 |601.61 |51.22% |- |[[نئون سکر تعلقو]] |109 |356,473 |3,270.39 |57.96% | rowspan="5" |[[سکر ضلعو]] |- |[[پنو عاقل تعلقو]] |1,042 |457,078 |438.65 |58.54% |- |[[روهڙي تعلقو]] |807 |421,500 |522.30 |49.93% |- |[[صالح پٽ تعلقو]] |2,957 |137,738 |46.58 |34.50% |- |[[سکر تعلقو]] |250 |267,108 |1,068.43 |79.43% |} ==[[پاڪستان جي تڪن جي فهرست|تڪ]]== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !صوبائي اسيمبلي جو تڪو !قومي اسيمبلي جو تڪو !ضلعو |- |[[پي ايس-18 گهوٽڪي-1]] | rowspan="2" |[[اين اي-198 گهوٽڪي-1]] | rowspan="4" |[[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] |- |[[پي ايس-19 گهوٽڪي-2]] |- |[[پي ايس-20 گهوٽڪي-3]] | rowspan="2" |[[اين اي-199 گهوٽڪي-2]] |- |[[پي ايس-21 گهوٽڪي-4]] |- |[[پي ايس-24 سکر-3]] | rowspan="2" |[[اين اي-200 سکر-1]] | rowspan="4" |[[سکر ضلعو|سکر]] |- |[[پي ايس-25 سکر-4]] |- |[[پي ايس-22 سکر-1]] | rowspan="2" |[[اين اي-201 سکر-2]] |- |[[پي ايس-23 سکر-2]] |- |[[پي ايس-26 خيرپور-1]] | rowspan="2" |[[اين اي-202 خيرپور-1]] | rowspan="6" |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- |[[پي ايس-27 خيرپور-2]] |- |[[پي ايس-28 خيرپور-3]] | rowspan="2" |[[اين اي-203 خيرپور-2]] |- |[[پي ايس-29 خيرپور-4]] |- |[[پي ايس-30 خيرپور-5]] | rowspan="2" |[[اين اي-204 خيرپور-3]] |- |[[پي ايس-31 خيرپور-6]] |} == پڻ ڏسو == * [[سکر]] == حوالا == {{Reflist}} {{PakistanDivisions}} {{coord|27|15|N|69|00|E|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:سنڌ جون ڊويزنون]] [[زمرو:مختصر مضمون جن ۾ نثر مختصر آهي]] {{Sindh-geo-stub}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:سکر ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ جا ڊویزن]] [[زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] 5ten5n6b3znkz19n1jfwfbo2q4gp8eh 384631 384630 2026-06-12T23:01:03Z Intisar Ali 8681 384631 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي انتظامي ڊويزن}} {{Infobox settlement | name = سکر ڊويزن | native_name = سکر ڊويزن | native_name_lang = sd | settlement_type = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = File:Pakistan - Sindh - Sukkur (division).svg | map_alt = | map_caption = سکر ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] | subdivision_name2 = [[سکر]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1 اپريل 1936ع | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = ڊويزنل انتظاميا | governing_body = | leader_party = | leader_title = ڪمشنر | leader_name = مسٽر غلام مصطفيٰ ڦل | leader_title1 = ريجنل پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = | upper_house = | lower_house = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 27,158 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="table1"/> | population_total = 6,010,041 | population_density_km2 = 221.30 | population_urban = 2,038,644 (33.92%) | population_rural = 3,971,397 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب، مردم شماري 2023}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list |'''ڪل:'''<br />(59.72%) |'''مرد:'''<br />(71.62%) |'''عورتون:'''<br />(46.99%) }} | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = [[خيرپور ڊويزن]] | established_date2 = 1955ع – 1971ع | established_title3 = سکر ڊويزن | established_date3 = 1971ع – جاري }} '''سکر ڊويزن''' ({{langx|sd|سکر ڊويزن}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي ڇهن انتظامي ڊويزنن مان هڪ آهي. انتظامي سطح طور ڊويزنن جو نظام 2000ع ۾ ختم ڪيو ويو هو، پر 11 جولاءِ 2011ع تي ٻيهر بحال ڪيو ويو. سکر ڊويزن جو [[ڪمپيوٽرائزڊ قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] (CNIC) ڪوڊ 45 آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ ڪراچي جي ضلعي حيثيت بحال، نوٽيفڪيشن جاري]}}, دي نيوز ٽرائب، 11 جولاءِ 2011ع، حاصل ڪيل 7 آگسٽ 2012ع</ref> [[سکر]]، سکر ڊويزن جو هيڊڪوارٽر آهي. هن ڊويزن ۾ هيٺيان ٽي ضلعا شامل آهن:<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون ۽ ضلعا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |date=30 September 2006 }}<br /> نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو هو، پر پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا به ضلعن کي ڊويزنن جي نالن تحت گروپ ڪري ٿو.</ref><ref>[http://www.thenews.com.pk/article-18483-Five-districts-of-Karachi-restored ڪراچي جا پنج ضلعا بحال]، دي نيوز، 11 جولاءِ 2011ع، حاصل ڪيل 7 آگسٽ 2012ع</ref> * [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] * [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] * [[سکر ضلعو|سکر]] ==تاريخ== 1 اپريل 1936ع تي جڏهن [[سنڌ ڊويزن]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ٿي هڪ صوبي جي حيثيت اختيار ڪئي، تڏهن سکر ڊويزن وجود ۾ آئي. [[ون يونٽ اسڪيم|ون يونٽ پاليسي]] تحت 30 سيپٽمبر 1955ع تي سنڌ صوبي کي اولهه پاڪستان صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. [[خيرپور رياست]] جي پاڪستان سان الحاق کان پوءِ خيرپور ڊويزن قائم ڪئي وئي. [[پاڪستان جي حڪومت]] [[خيرپور رياست]] کي [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] ۾ ضم ڪري ان کي ضلعي جو درجو ڏنو. [[سکر ضلعو]] پڻ [[خيرپور ڊويزن]] ۾ شامل ڪيو ويو. بعد ۾ 1971ع ۾ جڏهن [[سنڌ صوبو (1936–1955)|سنڌ صوبو]] بحال ڪيو ويو ته ڊويزنل هيڊڪوارٽر جي حيثيت [[خيرپور]] مان منتقل ڪري [[سکر]] کي ڏني وئي. [[خيرپور]] سکر ڊويزن جو هڪ ضلعو رهيو.<ref>{{Cite web |title=ڪمشنر آفيس، سکر |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=59/sukkur/commissioner-office-sukkur |access-date=2024-09-08 |website=heritage.eftsindh.com}}</ref> ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|2,103,861|1998|3,447,935|2017|5,538,555|2023|6,010,041|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي وحدتن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ڊويزن جي آبادي 6,010,041 هئي.<ref name="table1">{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | title=ايراضي، جنس موجب آبادي، جنس جو تناسب، آبادي جي گهاٽائي، شهري آبادي، گهراڻي جي ماپ ۽ سالياني واڌ جي شرح، مردم شماري 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240815174627/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | archive-date=2024-08-15}}</ref> هي آبادي لڳ ڀڳ [[ناروي]] جي آبادي جي برابر آهي<ref name="cia2">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=ملڪن جو تقابلي جائزو: آبادي |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=2011-10-01 |quote=Latvia 2,204,708, July 2011 est.}}</ref> يا آمريڪي رياست [[ميري لينڊ]].<ref>{{cite web |title=2010 رهائشي آبادي جا انگ اکر |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=19 October 2013 |access-date=2011-09-30 |publisher=U. S. Census Bureau |quote=New Mexico - 2,059,179}}</ref> ===ٻوليون=== [[2017ع پاڪستان جي مردم شماري]] وقت سکر ڊويزن جي آبادي جي [[مادري ٻولي]] موجب ورڇ هن ريت هئي:<ref>[https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/sindh/Table11p.pdf مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا]</ref> * 91.7٪ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] * 3.5٪ [[اردو]] * 2.0٪ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] * 1.0٪ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] * 1.7٪ ٻيون ==سالن دوران آبادي موجب ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" align="center" |- !# !ضلعو !آبادي<br />(2023) !آبادي<br />(2017) !آبادي<br />(1998) !آبادي<br />(1981) !آبادي<br />(1972) !آبادي<br />(1961) !آبادي<br />(1951) |- |1 |[[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] |1,772,609|| align="right" |1,646,318|| align="right" |968,797 |... |... |... |... |- |2 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |2,597,535|| align="right" |2,404,334|| align="right" |1,547,751 |... |... |... |... |- |3 |[[سکر ضلعو|سکر]] |1,639,897|| align="right" |1,487,903|| align="right" |931,387 |... |... |... |... |- | |'''ڪل''' |6,010,041|| align="right" |5,538,555|| align="right" |3,447,935 |... |... |... |... |} ==ايراضي، آبادي، گهاٽائي، خواندگي جي شرح وغيره موجب ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" !# !ضلعو !هيڊڪوارٽر !ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref name="table1"/> !آبادي<br />(2023) !گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023) !خواندگي جي شرح<br />(2023) |- |1 |[[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو تعلقو|ميرپور ماٿيلو]] |6,083 |1,772,609 |291.3 |41.38% |- |2 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |15,910 |2,597,535 |163.3 |50.14% |- |3 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |5,165 |1,639,897 |317.7 |58.26% |} ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (چورس ڪلوميٽر)<ref name=":0">{{Cite web |title=جدول 1: ايراضي، جنس موجب آبادي، جنس جو تناسب، آبادي جي گهاٽائي، شهري آبادي، گهراڻي جي ماپ ۽ سالياني واڌ جي شرح، مردم شماري 2023، سنڌ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023)<ref name=":0" /> !گهاٽائي (ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) (2023)<ref name=":0" /> !خواندگي جي شرح (2023)<ref name=":03">{{Cite web |title=جدول 12: خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب، مردم شماري 2023، سنڌ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> !ضلعا |- |[[ڏهرڪي تعلقو]] |2,088 |335,145 |160.51 |36.84% | rowspan="5" |[[گهوٽڪي ضلعو]] |- |[[گهوٽڪي تعلقو]] |763 |540,939 |708.96 |45.96% |- |[[خانڳڙهه تعلقو]] (خانپور) |1,986 |162,318 |81.73 |39.01% |- |[[ميرپور ماٿيلو تعلقو]] |593 |350,647 |591.31 |42.66% |- |[[اوٻاوڙو تعلقو]] |653 |383,560 |587.38 |38.39% |- |[[فيض گنج تعلقو]] |946 |243,254 |257.14 |46.43% | rowspan="8" |[[خيرپور ضلعو]] |- |[[گمبٽ تعلقو]] |582 |286,129 |491.63 |52.89% |- |[[خيرپور تعلقو]] |585 |465,233 |795.27 |59.37% |- |[[ڪنگري تعلقو]] |531 |370,304 |697.37 |49.04% |- |[[ڪوٽڏيجي تعلقو]] |520 |385,872 |742.06 |45.29% |- |[[نارا تعلقو]] |11,611 |173,968 |14.98 |34.47% |- |[[صوبوديرو تعلقو]] |504 |293,160 |581.67 |49.88% |- |[[ٺري ميرواهه تعلقو]] |631 |379,615 |601.61 |51.22% |- |[[نئون سکر تعلقو]] |109 |356,473 |3,270.39 |57.96% | rowspan="5" |[[سکر ضلعو]] |- |[[پنو عاقل تعلقو]] |1,042 |457,078 |438.65 |58.54% |- |[[روهڙي تعلقو]] |807 |421,500 |522.30 |49.93% |- |[[صالح پٽ تعلقو]] |2,957 |137,738 |46.58 |34.50% |- |[[سکر تعلقو]] |250 |267,108 |1,068.43 |79.43% |} ==[[پاڪستان جي تڪن جي فهرست|تڪ]]== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !صوبائي اسيمبلي جو تڪو !قومي اسيمبلي جو تڪو !ضلعو |- |[[پي ايس-18 گهوٽڪي-1]] | rowspan="2" |[[اين اي-198 گهوٽڪي-1]] | rowspan="4" |[[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] |- |[[پي ايس-19 گهوٽڪي-2]] |- |[[پي ايس-20 گهوٽڪي-3]] | rowspan="2" |[[اين اي-199 گهوٽڪي-2]] |- |[[پي ايس-21 گهوٽڪي-4]] |- |[[پي ايس-24 سکر-3]] | rowspan="2" |[[اين اي-200 سکر-1]] | rowspan="4" |[[سکر ضلعو|سکر]] |- |[[پي ايس-25 سکر-4]] |- |[[پي ايس-22 سکر-1]] | rowspan="2" |[[اين اي-201 سکر-2]] |- |[[پي ايس-23 سکر-2]] |- |[[پي ايس-26 خيرپور-1]] | rowspan="2" |[[اين اي-202 خيرپور-1]] | rowspan="6" |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- |[[پي ايس-27 خيرپور-2]] |- |[[پي ايس-28 خيرپور-3]] | rowspan="2" |[[اين اي-203 خيرپور-2]] |- |[[پي ايس-29 خيرپور-4]] |- |[[پي ايس-30 خيرپور-5]] | rowspan="2" |[[اين اي-204 خيرپور-3]] |- |[[پي ايس-31 خيرپور-6]] |} == پڻ ڏسو == * [[سکر]] == حوالا == {{Reflist}} {{PakistanDivisions}} {{coord|27|15|N|69|00|E|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:سنڌ جون ڊويزنون]] [[زمرو:مختصر مضمون جن ۾ نثر مختصر آهي]] {{Sindh-geo-stub}} {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:سکر ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ جا ڊویزن]] [[زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] o19qsc96jrqxvfyz4maag5k5mw2u0cy 384814 384631 2026-06-13T06:28:27Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384814 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي انتظامي ڊويزن}} {{Infobox settlement | name = سکر ڊويزن | native_name = سکر ڊويزن | native_name_lang = sd | settlement_type = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = File:Pakistan - Sindh - Sukkur (division).svg | map_alt = | map_caption = سکر ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] | subdivision_name2 = [[سکر]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1 اپريل 1936ع | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = ڊويزنل انتظاميا | governing_body = | leader_party = | leader_title = ڪمشنر | leader_name = مسٽر غلام مصطفيٰ ڦل | leader_title1 = ريجنل پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = | upper_house = | lower_house = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 27,158 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="table1"/> | population_total = 6,010,041 | population_density_km2 = 221.30 | population_urban = 2,038,644 (33.92%) | population_rural = 3,971,397 | population_note = | demographics_type1 = خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب، مردم شماري 2023}}</ref> | demographics1_title1 = خواندگي جي شرح | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list |'''ڪل:'''<br />(59.72%) |'''مرد:'''<br />(71.62%) |'''عورتون:'''<br />(46.99%) }} | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = [[خيرپور ڊويزن]] | established_date2 = 1955ع – 1971ع | established_title3 = سکر ڊويزن | established_date3 = 1971ع – جاري }} '''سکر ڊويزن''' ({{langx|sd|سکر ڊويزن}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي ڇهن انتظامي ڊويزنن مان هڪ آهي. انتظامي سطح طور ڊويزنن جو نظام 2000ع ۾ ختم ڪيو ويو هو، پر 11 جولاءِ 2011ع تي ٻيهر بحال ڪيو ويو. سکر ڊويزن جو [[ڪمپيوٽرائزڊ قومي سڃاڻپ ڪارڊ]] (CNIC) ڪوڊ 45 آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131216033631/http://www.thenewstribe.com/2011/07/11/karachi%E2%80%99s-district-status-restored-notification-issued/ ڪراچي جي ضلعي حيثيت بحال، نوٽيفڪيشن جاري]}}, دي نيوز ٽرائب، 11 جولاءِ 2011ع، حاصل ڪيل 7 آگسٽ 2012ع</ref> [[سکر]]، سکر ڊويزن جو هيڊڪوارٽر آهي. هن ڊويزن ۾ هيٺيان ٽي ضلعا شامل آهن:<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون ۽ ضلعا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |date=30 September 2006 }}<br /> نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو هو، پر پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا به ضلعن کي ڊويزنن جي نالن تحت گروپ ڪري ٿو.</ref><ref>[http://www.thenews.com.pk/article-18483-Five-districts-of-Karachi-restored ڪراچي جا پنج ضلعا بحال]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دي نيوز، 11 جولاءِ 2011ع، حاصل ڪيل 7 آگسٽ 2012ع</ref> * [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] * [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] * [[سکر ضلعو|سکر]] ==تاريخ== 1 اپريل 1936ع تي جڏهن [[سنڌ ڊويزن]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ٿي هڪ صوبي جي حيثيت اختيار ڪئي، تڏهن سکر ڊويزن وجود ۾ آئي. [[ون يونٽ اسڪيم|ون يونٽ پاليسي]] تحت 30 سيپٽمبر 1955ع تي سنڌ صوبي کي اولهه پاڪستان صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. [[خيرپور رياست]] جي پاڪستان سان الحاق کان پوءِ خيرپور ڊويزن قائم ڪئي وئي. [[پاڪستان جي حڪومت]] [[خيرپور رياست]] کي [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] ۾ ضم ڪري ان کي ضلعي جو درجو ڏنو. [[سکر ضلعو]] پڻ [[خيرپور ڊويزن]] ۾ شامل ڪيو ويو. بعد ۾ 1971ع ۾ جڏهن [[سنڌ صوبو (1936–1955)|سنڌ صوبو]] بحال ڪيو ويو ته ڊويزنل هيڊڪوارٽر جي حيثيت [[خيرپور]] مان منتقل ڪري [[سکر]] کي ڏني وئي. [[خيرپور]] سکر ڊويزن جو هڪ ضلعو رهيو.<ref>{{Cite web |title=ڪمشنر آفيس، سکر |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=59/sukkur/commissioner-office-sukkur |access-date=2024-09-08 |website=heritage.eftsindh.com}}</ref> ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|2,103,861|1998|3,447,935|2017|5,538,555|2023|6,010,041|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي وحدتن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب سکر ڊويزن جي آبادي 6,010,041 هئي.<ref name="table1">{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | title=ايراضي، جنس موجب آبادي، جنس جو تناسب، آبادي جي گهاٽائي، شهري آبادي، گهراڻي جي ماپ ۽ سالياني واڌ جي شرح، مردم شماري 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240815174627/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | archive-date=2024-08-15}}</ref> هي آبادي لڳ ڀڳ [[ناروي]] جي آبادي جي برابر آهي<ref name="cia2">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=ملڪن جو تقابلي جائزو: آبادي |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=2011-10-01 |quote=Latvia 2,204,708, July 2011 est.}}</ref> يا آمريڪي رياست [[ميري لينڊ]].<ref>{{cite web |title=2010 رهائشي آبادي جا انگ اکر |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=19 October 2013 |access-date=2011-09-30 |publisher=U. S. Census Bureau |quote=New Mexico - 2,059,179}}</ref> ===ٻوليون=== [[2017ع پاڪستان جي مردم شماري]] وقت سکر ڊويزن جي آبادي جي [[مادري ٻولي]] موجب ورڇ هن ريت هئي:<ref>[https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/sindh/Table11p.pdf مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا]</ref> * 91.7٪ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] * 3.5٪ [[اردو]] * 2.0٪ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] * 1.0٪ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] * 1.7٪ ٻيون ==سالن دوران آبادي موجب ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" align="center" |- !# !ضلعو !آبادي<br />(2023) !آبادي<br />(2017) !آبادي<br />(1998) !آبادي<br />(1981) !آبادي<br />(1972) !آبادي<br />(1961) !آبادي<br />(1951) |- |1 |[[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] |1,772,609|| align="right" |1,646,318|| align="right" |968,797 |... |... |... |... |- |2 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |2,597,535|| align="right" |2,404,334|| align="right" |1,547,751 |... |... |... |... |- |3 |[[سکر ضلعو|سکر]] |1,639,897|| align="right" |1,487,903|| align="right" |931,387 |... |... |... |... |- | |'''ڪل''' |6,010,041|| align="right" |5,538,555|| align="right" |3,447,935 |... |... |... |... |} ==ايراضي، آبادي، گهاٽائي، خواندگي جي شرح وغيره موجب ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" !# !ضلعو !هيڊڪوارٽر !ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر)<ref name="table1"/> !آبادي<br />(2023) !گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)<br />(2023) !خواندگي جي شرح<br />(2023) |- |1 |[[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو تعلقو|ميرپور ماٿيلو]] |6,083 |1,772,609 |291.3 |41.38% |- |2 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |15,910 |2,597,535 |163.3 |50.14% |- |3 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |5,165 |1,639,897 |317.7 |58.26% |} ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (چورس ڪلوميٽر)<ref name=":0">{{Cite web |title=جدول 1: ايراضي، جنس موجب آبادي، جنس جو تناسب، آبادي جي گهاٽائي، شهري آبادي، گهراڻي جي ماپ ۽ سالياني واڌ جي شرح، مردم شماري 2023، سنڌ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023)<ref name=":0" /> !گهاٽائي (ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) (2023)<ref name=":0" /> !خواندگي جي شرح (2023)<ref name=":03">{{Cite web |title=جدول 12: خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب، مردم شماري 2023، سنڌ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> !ضلعا |- |[[ڏهرڪي تعلقو]] |2,088 |335,145 |160.51 |36.84% | rowspan="5" |[[گهوٽڪي ضلعو]] |- |[[گهوٽڪي تعلقو]] |763 |540,939 |708.96 |45.96% |- |[[خانڳڙهه تعلقو]] (خانپور) |1,986 |162,318 |81.73 |39.01% |- |[[ميرپور ماٿيلو تعلقو]] |593 |350,647 |591.31 |42.66% |- |[[اوٻاوڙو تعلقو]] |653 |383,560 |587.38 |38.39% |- |[[فيض گنج تعلقو]] |946 |243,254 |257.14 |46.43% | rowspan="8" |[[خيرپور ضلعو]] |- |[[گمبٽ تعلقو]] |582 |286,129 |491.63 |52.89% |- |[[خيرپور تعلقو]] |585 |465,233 |795.27 |59.37% |- |[[ڪنگري تعلقو]] |531 |370,304 |697.37 |49.04% |- |[[ڪوٽڏيجي تعلقو]] |520 |385,872 |742.06 |45.29% |- |[[نارا تعلقو]] |11,611 |173,968 |14.98 |34.47% |- |[[صوبوديرو تعلقو]] |504 |293,160 |581.67 |49.88% |- |[[ٺري ميرواهه تعلقو]] |631 |379,615 |601.61 |51.22% |- |[[نئون سکر تعلقو]] |109 |356,473 |3,270.39 |57.96% | rowspan="5" |[[سکر ضلعو]] |- |[[پنو عاقل تعلقو]] |1,042 |457,078 |438.65 |58.54% |- |[[روهڙي تعلقو]] |807 |421,500 |522.30 |49.93% |- |[[صالح پٽ تعلقو]] |2,957 |137,738 |46.58 |34.50% |- |[[سکر تعلقو]] |250 |267,108 |1,068.43 |79.43% |} ==[[پاڪستان جي تڪن جي فهرست|تڪ]]== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !صوبائي اسيمبلي جو تڪو !قومي اسيمبلي جو تڪو !ضلعو |- |[[پي ايس-18 گهوٽڪي-1]] | rowspan="2" |[[اين اي-198 گهوٽڪي-1]] | rowspan="4" |[[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] |- |[[پي ايس-19 گهوٽڪي-2]] |- |[[پي ايس-20 گهوٽڪي-3]] | rowspan="2" |[[اين اي-199 گهوٽڪي-2]] |- |[[پي ايس-21 گهوٽڪي-4]] |- |[[پي ايس-24 سکر-3]] | rowspan="2" |[[اين اي-200 سکر-1]] | rowspan="4" |[[سکر ضلعو|سکر]] |- |[[پي ايس-25 سکر-4]] |- |[[پي ايس-22 سکر-1]] | rowspan="2" |[[اين اي-201 سکر-2]] |- |[[پي ايس-23 سکر-2]] |- |[[پي ايس-26 خيرپور-1]] | rowspan="2" |[[اين اي-202 خيرپور-1]] | rowspan="6" |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- |[[پي ايس-27 خيرپور-2]] |- |[[پي ايس-28 خيرپور-3]] | rowspan="2" |[[اين اي-203 خيرپور-2]] |- |[[پي ايس-29 خيرپور-4]] |- |[[پي ايس-30 خيرپور-5]] | rowspan="2" |[[اين اي-204 خيرپور-3]] |- |[[پي ايس-31 خيرپور-6]] |} == پڻ ڏسو == * [[سکر]] == حوالا == {{Reflist}} {{PakistanDivisions}} {{coord|27|15|N|69|00|E|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:سنڌ جون ڊويزنون]] [[زمرو:مختصر مضمون جن ۾ نثر مختصر آهي]] {{Sindh-geo-stub}} {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:سکر ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ جا ڊویزن]] [[زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] cnjqhuwkg81f4h9cc1f0vfs4fckg8ag 0 10388 384832 302344 2026-06-13T09:54:29Z Baloch nizamani 21824 384832 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group| | group =نظاماڻي (بلوچ) | image = | caption = | ref2 = | languages = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | rels =[[اسلام]] | related = }} '''نظاماڻي''' ([[اردو]]: نظامانی، [[انگريزي]]: Nizamani) سنڌي [[بلوچ جي هڪ ذات آهي. نظاماڻي اصل ۾ [[رند]] [[بلوچ]] قبيلي جي هڪ شاخ آهي. سندن مادري زبان [[سرائيڪي]] آهي، پر هن وقت ڪيترا نظاماڻي [[سنڌي]] ٻوليءَ کي مادري ٻولي سمجهن ٿا. ==تاريخ== نظاماڻي [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙن]] جي ڏينهن کان جاگيردار هئا. ڪرماڻين مان دريا خان نظاماڻي کي مير مراد علي خان پنهنجو مختيارڪار مقرر ڪيو هو. سنه 1834ع ۾ شاهه شجاع سان وڙهندي سکر وٽ مري ويو <ref name = "مولائي شيدائي "/>. بهليلاڻي جي امير نظام خان جي ڀاءُ گاگن خان جي اولاد مان هئا. منجھانئن ابراهيم خان تائين جيڪي به ٿي گذريا، تن سڀني وٽ جاگيرون هيون. سنڌ فتح ڪرڻ وقت ٽالپرن جي طرفداري ڪرڻ ڪري سندن جاگيرون بحال رهيون<ref name=" مولائي شيدائي ">[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book85/Book_page4.html ]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ڪتاب جو نالو: سنڌ ۾ رهندڙ بلوچ قبيلا؛ مصنف: رحيمداد خان “مولائي شيدائي”؛ ايڊيشن:2012؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref>. نظام فقير بلوچ هڪ صوفي درويش هو جنهن جو مقبرو پنجاب صوبي جي ڊيرا غازي خان ۾ موجود آهي. ان جو اولاد نظاماڻي سڏائي ٿو. اصل ۾ نظاماڻي ڊيرا غازي خان ۾ رهندڙ هئا. ڪجهه وقت کان پوءِ گهڻا نظاماڻي سنڌ ۾ لڏي آيا. هن وقت نظاماڻين جي اڪثريت لاڙ جي ضلعن ۾ رهي ٿي ۽ ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ اڪثريت ۾ آهي. ==ڳوٺ== نظاماڻي جن ڳوٺن ۾ اڪثريت سان آباد آهن، سي هيٺيان آهن. * [[ٽنڊو قيصر]]، [[حيدرآباد ضلعو|ضلعو حيدرآباد]] * [[ٽنڊو سومرو]] * باقر خان نظاماڻي * [[سانگهڙ]] * ملهڻ * نم جو ڳوٺ * راڄو خاناڻي * راڄو نظاماڻي *[[ماتلي|ماتلي شھر]] ۽ پس گردائي *ڪرم خان نظاماڻي ـ باگو وداداڻي ==ڌرم== نظاماڻي [[مسلمان]] آهن ۽ گهڻا [[سني]] مسلڪ تي آهن. ڪجهه نظاماڻي [[شيعہ|شيعا]] به آهن. ڪجهه ڳوٺن ۾ [[ديوبندي]] ۽ وهابي فرقي وارا نظاماڻي به موجود آهن. [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپرن جي دؤر]] ۾ حڪومت جي اثر جي ڪري نظاماڻين ۾ شيعي فرقي جو رواج پيو. پير روضي ڌڻي جي تبليغ جي ڪري اڪثر نظاماڻي سندس مريد ٿي ويا ۽ سني مذهب اختيار ڪيائون. پير روضي ڌڻي جا ٻه خليفا نظاماڻي هئا: خليفو محمود نظاماڻي جيڪو سندس سڀ کان وڏو خليفو هو، ۽ خليفو بهادر نظاماڻي. ==مشهور ديني شخصيتون== * خليفو محمود نظاماڻي، [[ڪڙيو گهنور]]: پير روضي ڌڻي جو وڏو خليفو * [[خليفو احمد خان نظاماڻي]]، نم جو ڳوٺ: مخدوم محمد ابراهيم ٺٽويءَ جو وڏو خليفو * ٻڍو خان نظاماڻي: [[مخدوم محمد زمان لنواري|مخدوم محمد زمان (پهريون)]] [[لنواري شريف|لنواريءَ]] واري جو مريد مولوي محمد نظاماڻي ٽنڊو سومرو * مولوي خير محمد نظاماڻي نم ليار مولوي شفيع محمّد نظاماڻي ڳوٺ ڪرم خان نظاماڻي ھالا ==مشهور فنڪار== * رئيس ڪريم بخش خان نظاماڻي، [[ماتلي]]: مشهور اديب ۽ ڪيئي ڪتاب جو ليکڪ * محمود آسي نظاماڻي، [[ٽنڊو قيصر]]: شاعر ۽ اديب * حافظ محمد نظاماڻي، [[ڪڙيو گهنور]]: شاعر * قادر بخش نظاماڻي، ليکڪ * [[قيصر خان نظاماڻي]]، [[ٽنڊو قيصر]]: ٽي وي اداڪار ۽ پروڊيوسر == حوالا == [[زمرو:بلوچ قبيلا]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] [[زمرو:نظاماڻي]] eivsuhmijvx8aogu5m16azkl63yjr55 384834 384832 2026-06-13T09:55:22Z Baloch nizamani 21824 384834 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group| | group =نظاماڻي (بلوچ) | image = | caption = | ref2 = | languages = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | rels =[[اسلام]] | related = }} '''نظاماڻي''' ([[اردو]]: نظامانی، [[انگريزي]]: Nizamani) س [[بلوچ جي هڪ ذات آهي. نظاماڻي اصل ۾ [[رند]] [[بلوچ]] قبيلي جي هڪ شاخ آهي. سندن مادري زبان [[سرائيڪي]] آهي، پر هن وقت ڪيترا نظاماڻي [[سنڌي]] ٻوليءَ کي مادري ٻولي سمجهن ٿا. ==تاريخ== نظاماڻي [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙن]] جي ڏينهن کان جاگيردار هئا. ڪرماڻين مان دريا خان نظاماڻي کي مير مراد علي خان پنهنجو مختيارڪار مقرر ڪيو هو. سنه 1834ع ۾ شاهه شجاع سان وڙهندي سکر وٽ مري ويو <ref name = "مولائي شيدائي "/>. بهليلاڻي جي امير نظام خان جي ڀاءُ گاگن خان جي اولاد مان هئا. منجھانئن ابراهيم خان تائين جيڪي به ٿي گذريا، تن سڀني وٽ جاگيرون هيون. سنڌ فتح ڪرڻ وقت ٽالپرن جي طرفداري ڪرڻ ڪري سندن جاگيرون بحال رهيون<ref name=" مولائي شيدائي ">[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book85/Book_page4.html ]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ڪتاب جو نالو: سنڌ ۾ رهندڙ بلوچ قبيلا؛ مصنف: رحيمداد خان “مولائي شيدائي”؛ ايڊيشن:2012؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref>. نظام فقير بلوچ هڪ صوفي درويش هو جنهن جو مقبرو پنجاب صوبي جي ڊيرا غازي خان ۾ موجود آهي. ان جو اولاد نظاماڻي سڏائي ٿو. اصل ۾ نظاماڻي ڊيرا غازي خان ۾ رهندڙ هئا. ڪجهه وقت کان پوءِ گهڻا نظاماڻي سنڌ ۾ لڏي آيا. هن وقت نظاماڻين جي اڪثريت لاڙ جي ضلعن ۾ رهي ٿي ۽ ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ اڪثريت ۾ آهي. ==ڳوٺ== نظاماڻي جن ڳوٺن ۾ اڪثريت سان آباد آهن، سي هيٺيان آهن. * [[ٽنڊو قيصر]]، [[حيدرآباد ضلعو|ضلعو حيدرآباد]] * [[ٽنڊو سومرو]] * باقر خان نظاماڻي * [[سانگهڙ]] * ملهڻ * نم جو ڳوٺ * راڄو خاناڻي * راڄو نظاماڻي *[[ماتلي|ماتلي شھر]] ۽ پس گردائي *ڪرم خان نظاماڻي ـ باگو وداداڻي ==ڌرم== نظاماڻي [[مسلمان]] آهن ۽ گهڻا [[سني]] مسلڪ تي آهن. ڪجهه نظاماڻي [[شيعہ|شيعا]] به آهن. ڪجهه ڳوٺن ۾ [[ديوبندي]] ۽ وهابي فرقي وارا نظاماڻي به موجود آهن. [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپرن جي دؤر]] ۾ حڪومت جي اثر جي ڪري نظاماڻين ۾ شيعي فرقي جو رواج پيو. پير روضي ڌڻي جي تبليغ جي ڪري اڪثر نظاماڻي سندس مريد ٿي ويا ۽ سني مذهب اختيار ڪيائون. پير روضي ڌڻي جا ٻه خليفا نظاماڻي هئا: خليفو محمود نظاماڻي جيڪو سندس سڀ کان وڏو خليفو هو، ۽ خليفو بهادر نظاماڻي. ==مشهور ديني شخصيتون== * خليفو محمود نظاماڻي، [[ڪڙيو گهنور]]: پير روضي ڌڻي جو وڏو خليفو * [[خليفو احمد خان نظاماڻي]]، نم جو ڳوٺ: مخدوم محمد ابراهيم ٺٽويءَ جو وڏو خليفو * ٻڍو خان نظاماڻي: [[مخدوم محمد زمان لنواري|مخدوم محمد زمان (پهريون)]] [[لنواري شريف|لنواريءَ]] واري جو مريد مولوي محمد نظاماڻي ٽنڊو سومرو * مولوي خير محمد نظاماڻي نم ليار مولوي شفيع محمّد نظاماڻي ڳوٺ ڪرم خان نظاماڻي ھالا ==مشهور فنڪار== * رئيس ڪريم بخش خان نظاماڻي، [[ماتلي]]: مشهور اديب ۽ ڪيئي ڪتاب جو ليکڪ * محمود آسي نظاماڻي، [[ٽنڊو قيصر]]: شاعر ۽ اديب * حافظ محمد نظاماڻي، [[ڪڙيو گهنور]]: شاعر * قادر بخش نظاماڻي، ليکڪ * [[قيصر خان نظاماڻي]]، [[ٽنڊو قيصر]]: ٽي وي اداڪار ۽ پروڊيوسر == حوالا == [[زمرو:بلوچ قبيلا]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] [[زمرو:نظاماڻي]] 55ndbdrnbztjss12yzlgh6s82xkyy1q 384835 384834 2026-06-13T09:56:18Z Baloch nizamani 21824 384835 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group| | group =نظاماڻي (بلوچ) | image = | caption = | ref2 = | languages = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | rels =[[اسلام]] | related = }} '''نظاماڻي''' ([[اردو]]: نظامانی، [[انگريزي]]: Nizamani) [[بلوچ]] جي هڪ ذات آهي. نظاماڻي اصل ۾ [[رند]] [[بلوچ]] قبيلي جي هڪ شاخ آهي. سندن مادري زبان [[سرائيڪي]] آهي، پر هن وقت ڪيترا نظاماڻي [[سنڌي]] ٻوليءَ کي مادري ٻولي سمجهن ٿا. ==تاريخ== نظاماڻي [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙن]] جي ڏينهن کان جاگيردار هئا. ڪرماڻين مان دريا خان نظاماڻي کي مير مراد علي خان پنهنجو مختيارڪار مقرر ڪيو هو. سنه 1834ع ۾ شاهه شجاع سان وڙهندي سکر وٽ مري ويو <ref name = "مولائي شيدائي "/>. بهليلاڻي جي امير نظام خان جي ڀاءُ گاگن خان جي اولاد مان هئا. منجھانئن ابراهيم خان تائين جيڪي به ٿي گذريا، تن سڀني وٽ جاگيرون هيون. سنڌ فتح ڪرڻ وقت ٽالپرن جي طرفداري ڪرڻ ڪري سندن جاگيرون بحال رهيون<ref name=" مولائي شيدائي ">[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book85/Book_page4.html ]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ڪتاب جو نالو: سنڌ ۾ رهندڙ بلوچ قبيلا؛ مصنف: رحيمداد خان “مولائي شيدائي”؛ ايڊيشن:2012؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref>. نظام فقير بلوچ هڪ صوفي درويش هو جنهن جو مقبرو پنجاب صوبي جي ڊيرا غازي خان ۾ موجود آهي. ان جو اولاد نظاماڻي سڏائي ٿو. اصل ۾ نظاماڻي ڊيرا غازي خان ۾ رهندڙ هئا. ڪجهه وقت کان پوءِ گهڻا نظاماڻي سنڌ ۾ لڏي آيا. هن وقت نظاماڻين جي اڪثريت لاڙ جي ضلعن ۾ رهي ٿي ۽ ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ اڪثريت ۾ آهي. ==ڳوٺ== نظاماڻي جن ڳوٺن ۾ اڪثريت سان آباد آهن، سي هيٺيان آهن. * [[ٽنڊو قيصر]]، [[حيدرآباد ضلعو|ضلعو حيدرآباد]] * [[ٽنڊو سومرو]] * باقر خان نظاماڻي * [[سانگهڙ]] * ملهڻ * نم جو ڳوٺ * راڄو خاناڻي * راڄو نظاماڻي *[[ماتلي|ماتلي شھر]] ۽ پس گردائي *ڪرم خان نظاماڻي ـ باگو وداداڻي ==ڌرم== نظاماڻي [[مسلمان]] آهن ۽ گهڻا [[سني]] مسلڪ تي آهن. ڪجهه نظاماڻي [[شيعہ|شيعا]] به آهن. ڪجهه ڳوٺن ۾ [[ديوبندي]] ۽ وهابي فرقي وارا نظاماڻي به موجود آهن. [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپرن جي دؤر]] ۾ حڪومت جي اثر جي ڪري نظاماڻين ۾ شيعي فرقي جو رواج پيو. پير روضي ڌڻي جي تبليغ جي ڪري اڪثر نظاماڻي سندس مريد ٿي ويا ۽ سني مذهب اختيار ڪيائون. پير روضي ڌڻي جا ٻه خليفا نظاماڻي هئا: خليفو محمود نظاماڻي جيڪو سندس سڀ کان وڏو خليفو هو، ۽ خليفو بهادر نظاماڻي. ==مشهور ديني شخصيتون== * خليفو محمود نظاماڻي، [[ڪڙيو گهنور]]: پير روضي ڌڻي جو وڏو خليفو * [[خليفو احمد خان نظاماڻي]]، نم جو ڳوٺ: مخدوم محمد ابراهيم ٺٽويءَ جو وڏو خليفو * ٻڍو خان نظاماڻي: [[مخدوم محمد زمان لنواري|مخدوم محمد زمان (پهريون)]] [[لنواري شريف|لنواريءَ]] واري جو مريد مولوي محمد نظاماڻي ٽنڊو سومرو * مولوي خير محمد نظاماڻي نم ليار مولوي شفيع محمّد نظاماڻي ڳوٺ ڪرم خان نظاماڻي ھالا ==مشهور فنڪار== * رئيس ڪريم بخش خان نظاماڻي، [[ماتلي]]: مشهور اديب ۽ ڪيئي ڪتاب جو ليکڪ * محمود آسي نظاماڻي، [[ٽنڊو قيصر]]: شاعر ۽ اديب * حافظ محمد نظاماڻي، [[ڪڙيو گهنور]]: شاعر * قادر بخش نظاماڻي، ليکڪ * [[قيصر خان نظاماڻي]]، [[ٽنڊو قيصر]]: ٽي وي اداڪار ۽ پروڊيوسر == حوالا == [[زمرو:بلوچ قبيلا]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] [[زمرو:نظاماڻي]] qw89fhlfho7lf28dwlnn7rjt5b55e5k 0 11661 384507 168102 2026-06-12T15:26:03Z Memon2025 21315 /* */ 384507 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>قصور ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Kasur<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Bulleh Shah's Shrine.JPG|200px]]<br/> |- |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|200px]]<br/> |- | [[ملڪ]]: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|20px]] |- | [[صوبو]]: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ: || [[قصور]] |- | ايراضي: || 3995 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 2,912,000 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |- |تعلقا: || 3 |- |يونين ڪائونسلون: ||113 |- |} [[فائل:Pakistan - Punjab - Kasur.svg|thumb|پنجاب جي نقشي ۾ قصور ضلعو نمايان ڪيل آهي]] '''قصور ضلعو''' (اُچار: ڪَسُور زِلو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] i26oxtuowukwdgi60ykbljmx67xf0ub 0 11664 384512 196950 2026-06-12T15:31:16Z Memon2025 21315 384512 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=black>لاھور ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=gray>District Lahore<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg|300px]] |-|- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|300px]] |- | [[ملڪ]]: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[لاهور]] |- | ايراضي: || 1,772 چورس ڪلوميٽر /684 چورس ميل |- | آبادي: || 6,318,745 |- |[[ٻولي|ٻولي(ون)]]: || [[اردو]]، [[انگريزي ٻولي]] [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |- |} '''لاهور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. [[لاهور]] شهر پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي ۽ پنجابي صوبي جي گادي آهي. [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] b6xhlk9h5i6dufgv9kkxeafd1fyr4pc 384530 384512 2026-06-12T20:44:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 384530 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=black>لاھور ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=gray>District Lahore<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg|300px]] |-|- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|300px]] |- | [[ملڪ]]: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[لاهور]] |- | ايراضي: || 1,772 چورس ڪلوميٽر /684 چورس ميل |- | آبادي: || 6,318,745 |- |[[ٻولي|ٻولي(ون)]]: || [[اردو]]، [[انگريزي ٻولي]] [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |- |} '''لاهور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. [[لاهور]] شهر پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي ۽ پنجابي صوبي جي گادي آهي. {{Short description|District in Punjab, Pakistan}} {{Use dmy dates|date=October 2019}} {{Use Pakistani English|date=October 2019}} {{Infobox settlement | name = Lahore District | native_name = {{nq|لہور ضلع}} {{small|([[Punjabi language|Punjabi]])}}<br />{{nastaliq|ضلع لاہور}} {{small|([[Urdu]])}} | settlement_type = [[List of districts in Punjab, Pakistan|District]] of [[Punjab, Pakistan|Punjab]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Badshahi_Mosquee,_Lahore.jpg |photo2a = Aerial view of Jahangir Tomb.jpg }} | image_seal = | imagesize = | image_caption = Top: [[Badshahi Mosque]]<br />Bottom: [[Tomb of Jahangir]] | image_map = Pakistan - Punjab - Lahore.svg | mapsize = | map_caption = Map of Lahore District highlighted within Punjab Province | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}}&nbsp;[[Punjab, Pakistan|Punjab]] | subdivision_type2 = [[Divisions of Punjab, Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Lahore Division|Lahore]] | coordinates = {{coord|31|25|N|74|20|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Lahore]] | parts_type = Administrative Subdivisions | parts_style = coll,para | parts = 05 | p1 = '''Lahore Cantt Tehsil'''<br />'''Lahore City Tehsil'''<br />'''Model Town Tehsil'''<br />'''Raiwind Tehsil'''<br />'''Shalimar Tehsil''' | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|District Commissioner]] | leader_name = Syed Musa Raza | leader_title1 = Constituensy (14) | leader_name1 = [[NA-117 Lahore-I]] to [[NA-130 Lahore-XIV]] | leader_title2 = | leader_name2 = | established_title = Established | established_date = {{Start date and age|1849}} | founder = [[British Raj]] | area_total_km2 = 1772 | area_metro_km2 = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = | elevation_max_m = | elevation_min_m = | elevation_m = 217 | elevation_ft = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="2023census"/> | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 12,978,661 | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_rural = | population_demonym = [[Lahori]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[DST]] ''is not observed'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = ZIP Code | postal_code = [[Postal codes in Pakistan|54000]] | area_code_type = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]] (area) code | area_code = [[Telephone numbers in Pakistan|042]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]] | blank_name = | blank_info = | blank2_info = 3520X-XXXXXXX-X | blank2_name = [[CNIC (Pakistan)|CNIC]] Code of Lahore District | website = {{URL|lahore.punjab.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(79.62%) |'''Male:'''<br />(81.41%) |'''Female:'''<br />(77.59%) }} | official_name = }} '''Lahore District'''{{efn|{{langx|pnb|{{nq|لہور ضلع}}}}; {{langx|ur|{{nastaliq|ضلع لاہور}}}}}} is a [[Districts of Punjab, Pakistan|district]] within the [[Lahore Division]] of [[Punjab (Pakistan)|Punjab]], [[Pakistan]], consisting of the provincial capital of [[Lahore]] and surrounding areas. It is the most populous [[Districts of Pakistan|district of Pakistan]], with a population of 12.9 million in 2023.<ref name="2023census">{{cite web |date=2023 |title=TABLE 1 : HOUSEHOLDS, POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Punjab.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name=NRB>{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=1&dn=Lahore|url-status=dead|title=Towns and Unions in the City District of Lahore|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-date=9 February 2012|access-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043325/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=1&dn=Lahore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_104.gif |title=Lahore District|website=Digital South Asia Library, University of Chicago website|access-date=3 July 2023}}</ref> The total area is {{convert|1772|sqkm}}. Before 1976, Lahore district was composed of 3 tehsils - Lahore, [[Kasur Tehsil|Kasur]] and [[Chunian Tehsil|Chunian]], but in 1976, Kasur and Chunian tehsils became [[Kasur District]], separate from Lahore District.<ref>{{Cite web |title=Geographical Boundaries of Lahore |url=https://lahore.punjab.gov.pk/constituencies |access-date=2023-05-10 |website=lahore.punjab.gov.pk}}</ref><ref>{{Cite web |title=Punjab-Lahore - |url=https://pakistanalmanac.com/punjab-lahore/ |access-date=2023-05-10 |language=en-US |quote="Lahore district is bounded on the north and west by Sheikhupura district, on the east by India’s Amritsar district, and on the south by Kasur district. River Ravi flows on the northern side of Lahore, and separates it from Sheikhupura district.}}</ref> The remaining area was then sub-divided into 5 tehsils - [[Lahore]], [[Lahore Cantonment]], [[Model Town Tehsil|Model Town]], [[Raiwind]] and [[Shalimar Tehsil|Shalimar]]. On 27 August 2024, the Punjab Government announced the creation of five new tehsils - Wagah, Ravi, Nishtar, Iqbal Town and Saddar. Total number of its tehsils now stands at ten.<ref>{{Cite web |last=Admin |date=2024-08-28 |title=Tehsils Of Lahore in 2024 |url=https://pakgeography.com/tehsils-of-lahore-in-2024/ |access-date=2025-04-25 |website=Pak Geography |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hasnain |first=Khalid |date=2024-08-28 |title=Five new tehsils notified with as many ACs in the saddle |url=https://www.dawn.com/news/1855124 |access-date=2025-04-25 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] glpv7kqctvmlo7iqbcgf7l9nd8s23vv 0 11672 384514 333360 2026-06-12T15:33:29Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384514 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Punjab, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = ننڪانه صاحب ضلعو | official_name = Nankana Sahib District | native_name = <small>ضِلع ننكانہ صاحِب (اردو)<br>ضلع ننکاݨا صاحب (پنجابي)<small/> | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = The Entrance of Janam Asthan-2.jpg }} | imagesize = | image_walt = | image_caption = گردواره جنم اسٿان، [[ننڪانه صاحب]] | image_map = Pakistan - Punjab - Nankana Sahib.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ننڪانه صاحب ضلعي جو نقشو | coordinates = {{coord|31.449561|73.70648|type:adm2nd_source:itwiki|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Punjab}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاهور ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[ننڪانه صاحب]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2216 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="2023 census">{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_total = 16,34,871 | population_density_km2 = auto | population_urban = 3,23,388 | population_rural = 13,11,483 | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(63.12%) |'''Male:'''<br />(68.38%) |'''Female:'''<br />(57.63%) }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = ضلعي طور قيام | established_date = مئي، 2005ع | area_code = 04941 | blank_name = [[List of tehsils of Punjab, Pakistan|Tehsils]] | blank_info = 3 | blank1_name_sec1 = District Council | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = Punjabi, Urdu | website = {{URL|https://nankana.punjab.gov.pk/}} }} '''ننڪانه صاحب ضلعو''' (اردو: ضِلع ننكانہ صاحِب؛ پنجابي: ضلع ننکاݨا صاحب) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو [[لاهور ڊويزن]] اندر هڪ ضلعو آهي. ضلعي حڪومت جي صدر مقام ننڪانه صاحب شهر آهي، جڏهن ته شاهڪوٽ سڀ کان وڏو شهري مرڪز آهي. ننڪانه صاحب ضلعو [[لاھور|لاهور]] [[لاھور|شهر]] کان تقريباً 75 ڪلوميٽر (47 ميل) اولهه ۽ [[فيصل آباد]] [[فيصل آباد|شهر]] کان تقريباً 53 ڪلوميٽر (33 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. سال 2005ع تائين اهو [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جو حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/zila_membership/zila_membership_2001_punjab.htm|title=Zila, Tehsil & Town Councils Membership for Punjab (scroll down to Sheikhupura District to find Nankana Sahib under old setup of 2005)|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505124741/http://www.nrb.gov.pk/zila_membership/zila_membership_2001_punjab.htm|archive-date=5 May 2012|access-date=17 March 2023|url-status=dead}}</ref> 'Nankana Sahib District is a [[List of districts of Punjab, Pakistan|district]] within the [[Lahore Division]] of [[Punjab (Pakistan)|Punjab]], [[Pakistan]]. [[Nankana Sahib]] is the seat of the district government, and [[Shahkot, Pakistan|Shahkot]] is the largest urban center. The district of Nankana Sahib is located about {{Convert|75|km|mi}} west of [[Lahore]] and about {{Convert|53|km|mi}} east of [[Faisalabad]]. Until 2005, it was part of [[Sheikhupura District]]. '''ننڪانه صاحب ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ننڪانه صاحب ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Nankana Sahib<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Nankana Sahib.JPG|250px]]<br/> |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|200px]]<br/> |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ : || ننڪانه صاحب |- | ايراضي: || 2960 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,410,000 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |- |تعلقا: || 3 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} ☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ننڪانه صاحب ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] cv8ns3tn61arei5968lqniogats6x22 0 11680 384510 334141 2026-06-12T15:28:50Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384510 wikitext text/x-wiki '''شيخوپوره ضلعو''' (اُچار: شيخُوپُرا زِلو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو هڪ ضلعو آهي. [[فائل:Punjab Dist ShaikuPura.svg|thumb|پنجاب جي نقشي ۾ شيخوپوره ضلعو نمايان ڪيل آهي]] {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:330%" align="right" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>شيخوپوره ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="330px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Sheikhupura<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Hiran Minar Sheikhupura.JPG|200px]]<br/> | |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Punjab Districts.png|200px]]<br/> | |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- | [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]: || [[لاهور ڊويزن]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ : || [[شيخوپورا]] |- | ايراضي: || 5312 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 33,21,029 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي]] |- |تعلقا: || 5 |- |يونين ڪائونسلون: ||107 |- |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شيخوپوره ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] kj5tpr54cwnf5mkurmmtaczrflan3nl 0 12280 384780 367292 2026-06-13T03:40:23Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384780 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = البرٽ آئن اسٽائین | image = Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg | caption = البرٽ آئین اسٽائین<br> پورتریت: فردینیند شمزر، 1921ع | birth_date = {{Birth date|df=yes|1879|3|14}} | birth_place = ایلم، ڪنگدم آف ورتیمبرگ، جرمن ایمپائر <!-- DO NOT LINK, see [[MOS:GEOLINK]] --> | death_date = {{Death date and age|df=yes|1955|4|18|1879|3|14}} | death_place = پرنسٽن، نیو جرسي، آمريڪا۔ | children = {{flatlist| * ليزرل *هانس البرٽ * ايڊورڊ "ٽيٽي" }} | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[مليوا ميرڪ]]|1903|1919|end=divorced}} * {{marriage|[[ايلسا لوينٿال]]|1919|1936|end=died<!--<ref name="66xNO" />{{sfnp|Pais|1982|p=301}} -->}}}} | citizenship = {{Indented plainlist| * ورتمبرگ جي سلطنت، [[جرمن سلطنت]] جو حصو (1896 تائين) * [[بي وطن]] (1896-1901) * [[سوئٽزرلينڊ]] (1901-1955) * [[آسٽريا]]، [[آسٽرو۔هنگروي سلطنت]] جو حصو (1911-1912) * [[پروشيا جي سلطنت]]، جرمن سلطنت جو حصو (1914-1918) * [[گڏيل رياستون]] (1940-1955) }} | fields = [[فزڪس]]، [[فلسفو]] | workplaces = {{Indented plainlist| * سوئس پيٽنٽ آفيس (برن) (1902-1909). * برن يونيورسٽي (1908-1909) * زيورخ يونيورسٽي (1909-1911) * چارلس يونيورسٽي، پراگ (1911-1912) * ETH زیورخ (1912-1914) * پرشين اڪيڊمي آف سائنسز۔(1914-1933) * ھمبولٽ يونيورسٽي، برلن (1914-1933) * قيصر ولهيلم انسٽيٽيوٽ (ڊائريڪٽر، 1917-1933) * جرمن فزيڪل سوسائٽي (صدر، 1916-1918) * ليڊين يونيورسٽي. (وزٽ، 1920) * انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز (1933-1955) * ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي (وزٽ، 1931-1933) * آڪسفورڊ يونيورسٽي (وزٽ، 1931-1933) * برانڊس يونيورسٽي (ڊائريڪٽر، 1946-1947) }} | education = * وفاقي پولي ٽيڪنڪ اسڪول (ETH Zurich) (ڊپلوما، 1900ع) * زيورخ يونيورسٽي (پي ايڇ ڊي، 1905) | doctoral_advisor = [[Alfred Kleiner]] | thesis_title = {{lang|de|Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen}} (A New Determination of Molecular Dimensions) | thesis_url = http://e-collection.library.ethz.ch/eserv/eth:30378/eth-30378-01.pdf | thesis_year = 1905 | academic_advisors = [[Heinrich Friedrich Weber]] | known_for = {{Indented plainlist| * جنرل ٿيوري آف ريليٽيويٽي * اسپیشل ٿيوري آف ريليٽيويٽي * ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر * ماس۔توانائي مساوات (E=mc^2) equivalence|''E''=''mc''² * پلانڪ۔آئنسٽائن مساوات (E=hf) * براونين موشن جو نظريو * آئن اسٽائن فيلڊ مساوات * بوس-آئنسٽائن جا انگ اکر * بوس-آئنسٽائن ڪنڊينسيٽ * ثقلي موج * ڪائناتي مستقل * متحد فيلڊ نظريو * اي پي آر پاراڊڪس * گڏيل تعبير * ٻين تصورن جي فهرست }} | awards = {{Indented plainlist| * برنارڊ ميڊل (1920) * [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] (1921) * ميٽيوچي ميڊل (1921) * [[ForMemRS]] (1921) * ڪوپلي ميڊل (1925) * گولڊ ميڊل آف دي رائل ايسٽرانوميڪل سوسائٽي (1926) * صدي جو شخص (1999) }} | signature = Albert Einstein signature 1934.svg }} '''البرٽ آئنسٽائن''' (Albert Einstein؛ 14 مارچ 1879ع - 18 اپريل 1955ع) هڪ جرمن پيدا ٿيل نظرياتي طبیعیات دان هو، جيڪو وڏي پيماني تي سڀ کان وڌيڪ بااثر سائنسدانن مان هڪ آهي. ريليٽيویٽي جي نظريي جي ترقيءَ لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور، آئن اسٽائن پڻ ڪوانٽم ميڪانڪس ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن جي ماس۔انرجي جي مساوات، (E= mc^2) جيڪو اسپيشل ريليٽيویٽي مان پيدا ٿئي ٿو، ان کي ”دنيا جي مشهور مساوات“ سڏيو ويو آهي. هن کي فزڪس ۾، نظرياتي فزڪس لاءِ سندس خدمتن لاءِ ۽ خاص ڪري فوٽو اليڪٽرڪ اثر جي قانون، ڪوانٽم ٿيوري جي ترقيءَ ۾ هڪ اهم قدم، جي دريافت لاءِ، 1921ع جو نوبل انعام مليو. جرمن سلطنت ۾ پيدا ٿيو، آئن اسٽائن 1895 ۾ سوئٽزرلينڊ منتقل ٿي ويو، پنهنجي جرمن شهريت کي ڇڏي ڏنو (جنهن طور تي ٽيمبرگ جي سلطنت جي تابع). 1897ع ۾، سترهن سالن جي عمر ۾، هن زيورخ جي سوئس فيڊرل پولي ٽيڪنڪ اسڪول ۾ رياضي ۽ فزڪس جي سکيا واري ڊپلوما پروگرام ۾ داخلا ورتي، 1900ع ۾ گريجوئيشن ڪيائين. 1901ع ۾، هن سوئس شهريت حاصل ڪئي، جيڪا هن سڄي ڄمار برقرار رکي. 1903 ۾، هن برن ۾ سوئس پيٽنٽ آفيس ۾ مستقل پوزيشن حاصل ڪئي. 1905ع ۾ هن زيورخ يونيورسٽي ۾ پي ايڇ ڊي جو ڪامياب مقالو پيش ڪيو. 1914ع ۾ هو برلن هليو ويو ته جيئن هو پروشين اڪيڊمي آف سائنسز ۽ هومبولٽ يونيورسٽي آف برلن ۾ شامل ٿئي. 1917ع ۾ هو ڪيزر ولهيلم انسٽيٽيوٽ فار فزڪس جو ڊائريڪٽر ٿيو. هو هڪ ڀيرو ٻيهر جرمن شهري بڻجي ويو، هن ڀيري پروشيا جي بادشاهي جي حيثيت ۾. 1933 ۾، جڏهن آئن اسٽائن آمريڪا جو دورو ڪري رهيو هو، ايڊولف هٽلر جرمني ۾ اقتدار ۾ آيو. پنهنجي ساٿي يهودين جي خاتمي جي نازي جنگ کان خوفزده ٿي، آئن اسٽائن آمريڪا ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ 1940ع ۾ کيس آمريڪي شهريت ڏني وئي. ٻي عالمي جنگ جي موقعي تي، هن صدر فرينڪلن ڊي روزويلٽ کي خط لکي کيس خبردار ڪيو. امڪاني جرمن ايٽمي هٿيارن جو پروگرام ۽ سفارش ڪئي ته آمريڪا ساڳئي تحقيق شروع ڪري. آئن اسٽائن اتحادين جي حمايت ڪئي پر عام طور تي ايٽمي هٿيارن جي خيال کي وڏي مايوسي سان ڏٺو. آئن اسٽائن جو ڪم سائنس جي فلسفي تي ان جي اثر جي ڪري پڻ مشهور آهي. 1905ع ۾ هن چار اهم مقالا شايع ڪيا، جن کي ڪڏهن ڪڏهن سندس annus mirabilis (معجزيءَ جو سال) به چيو ويندو هو. انهن مقالن ۾ فوٽو اليڪٽرڪ اثر جو هڪ نظريو بيان ڪيو ويو، براونين موشن جي وضاحت ڪئي، ان جو خاص نظريو ريٽليٽيٽي متعارف ڪرايو- هڪ اهڙو نظريو جنهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي ناڪاميءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ اليڪٽرڪ مقناطيسي فيلڊ جي رويي لاءِ اطمينان بخش حساب ڪتاب ڏنو ويو- ۽ اهو ظاهر ڪيو ته جيڪڏهن خاص نظريو صحيح آهي. ، ماس ۽ توانائي هڪ ٻئي جي برابر آهن. 1915ع ۾، هن هڪ عام نظريو آف رشتي جي تجويز پيش ڪئي، جنهن ڪشش ثقل کي شامل ڪرڻ لاءِ هن جي مشيني نظام کي وڌايو. هڪ cosmological پيپر جيڪو هن ايندڙ سال شايع ڪيو، مجموعي طور تي ڪائنات جي ساخت ۽ ارتقاء جي ماڊلنگ لاء عام رشتي جي اثرات کي بيان ڪيو. پنهنجي ڪيريئر جي وچ واري حصي ۾، آئن اسٽائن شمارياتي ميڪانڪس ۽ ڪوانٽم ٿيوري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. خاص طور تي قابل ذڪر تابڪاري جي ڪوانٽم فزڪس تي سندس ڪم هو، جنهن ۾ روشني ذرڙن تي مشتمل هوندي آهي، جنهن کي بعد ۾ ڦوٽان سڏيو ويندو هو. هندستاني فزڪسسٽ ستيندر ناٿ بوس سان گڏ، هن بوس-آئنسٽائن جي انگن اکرن لاء بنياد رکيو. پنهنجي علمي زندگيءَ جي آخري مرحلي تائين، آئن اسٽائن ٻن ڪوششن تي ڪم ڪيو، جيڪي آخرڪار ناڪام ثابت ٿيون. ==زندگي ۽ ڪيريئر== 20ھین صديءَ جو عظيم نوبل انعام يافته سائنسدان البرٽ آئین اسٽائین 14 مارچ، 1879ع ۾ [[جرمني]] جي شهر، اُلم (Ulm) ۾ ڄائو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم جمنازيئم اسڪول مان ورتي. هن نصابي تعليم سان گڏ موسيقيءَ جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. هو يهودي مذهب سان تعلق رکندڙ هو. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ 26 سالن جي عمر ۾ گورنمينٽ جي ڪنهن اداري ۾ ڪلارڪ ٿيو، پر تخليقي صلاحيتن هئڻ ڪري، اهو ڪم پسند نه آيس. سندس چوڻ موجب، ”ڪلرڪيءَ ۽ موچڪي ڪم ۾ ڪو فرق نه آهي“.<ref>{{Cite web |date=1999-12-06 |title=Physics: past, present, future |url=https://physicsworld.com/a/physics-past-present-future/ |access-date=2023-08-01 |work=Physics World}}</ref> ==سائنسي ڪيريئر== ملازمت دوران ئي هن [[فزڪس]] جي موضوع تي سائنس مئگزين جي مختلف ايڊيشنن ۾ مضمون لکيا ۽ فزڪس متعلق اهڙا انڪشاف ڪيا، جن سائنسي تحقيقات جو رُخ بدلائي ڇڏيو. هن روشنيءَ کي توانائيءَ جي شڪل قرار ڏنو، جيڪا ڳالهه اڳ ۾ ڪڏهن به ڪنهن ائين ثابت نه ڪئي هئي. هن اهو ثابت ڪيو ته روشني هميشه لهرن جي صورت ۾ سفر ڪندي آهي. آئنسٽائن روشنيءَ جي رفتار ۽ رُخ متعلق جيڪي نظريا پيش ڪيا، اهي ئي سندس بنيادي سڃاڻپ بنيا. [[1905ع|1905ء]] ۾ پنهنجو مشهور ”اضافت جو نظريو“ پيش ڪيائين. [[1909ع|1909ء]] ۾ آئنسٽائن کي زيورچ يونيورسٽيءَ ۾ غير معمولي پروفيسر جو عهدو ڏنو ويو. ڪجهه وقت پراگ يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر رهيو. [[1913ع|1913ء]] ۾ هن کي فزيڪل انسٽيٽيوٽ جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو. آئنسٽائن اهو اڪيلو سائنسدان آهي، جنهن فزڪس جو بهترين نظريو (theory) پيش ڪيو ۽ ملندڙ انعام (5000 آمريڪي ڊالر) وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. آئن اسٽائن فزڪس کان سواءِ [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]ءَ جو به ماهر هو. انهيءَ علم ۾ هن مادي کي توانائيءَ ۾ تبديل ڪرڻ جو نظريو دريافت ڪيو. سندس خدمتن جي مڃتا طور ڪيمسٽريءَ جي دريافت ڪيل 99 عنصرن جو نالو آئن اسٽائن جي نالي تي ’آئن اسٽلائم‘ رکيو ويو. [[1922ع|1922ء]] ۾ هن کي فزڪس تي نوبل انعام مليو.<br/> ==غير سائنسي ورثو== آئنسٽائن يهودي هئڻ جي باوجود هڪ آزاد خيال انسان هو ۽ ٻئي طرف کيس پوري دنيا ۾ شهرت ملي رهي هئي، برلن يوني ورسٽيءَ ۾ پروفيسر ئي هو ته 1923ع ۾ جرمنيءَ تي نازي پارٽيءَ جو قبضو ٿيو. جرمنيءَ جي بنياد پرست ماڻهن سندس مخالفت ڪرڻ شروع ڪئي. نازين هن جي جائداد ۽ يوني ورسٽيءَ واري نوڪريءَ سان گڏ جرمنيءَ جي شهريت به ختم ڪري ڇڏي. آخر آئنسٽائن جرمنيءَ کي الوداع چئي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي شهر نيوجرسيءَ جي شهر پرنسٽن (USA) ۾ وڃي رهيو. سال 1939ع ۾ هن آمريڪا جي صدر روزويلٽ کي هڪ خفيه خط لکيو، جنهن ۾ هن ٻڌايو ته ائٽم بم ڪيئن تيار ڪيو وڃي. سال 1940ع ۾ آئنسٽائن کي آمريڪا جي خاص قانون مطابق ’آمريڪي مڃتا‘ ڏني وئي. جلد ئي کيس مئٿميٽڪس (علم رياضيءَ) جي اداري جو سربراهه مقرر ڪيو ويو. سال 1950ع ۾ هن unified field وارو نظريو پيش ڪيو. ”مادي جي طاقت ۾ تبديليءَ“ واري عمل جي نتيجي ۾ ائٽم بم ٺهيو. 6 آگسٽ، 1945ع تي ان کي جاپان جي شهر ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو ويو، جنهن ۾ 60 هزار ماڻهو مُئا ۽ هڪ لک انسان زخمي ٿيا. هن دردناڪ واقعي تي آئنسٽائن کي زبردست ڏک پهتو، هن کي اها توقع هئي ته ائٽمي توانائيءَ کي انساني بهتريءَ لاءِ ڪتب آندو ويندو. سال 1952ء ۾ آئنسٽائن کي اسرائيل جي صدارت جي پيشڪش ڪئي وئي، پر هن اها قبول نه ڪئي. آئنسٽائن ويهين صديءَ جو وڏو ذهين ترین انسان هو. ڪيترين ئي نامور شخصيتن جي چوڻ موجب: ”سڄي دنيا وارن جا دماغ هڪ طرف ۽ آئنسٽائن جو دماغ ٻئي طرف“. بقول شيخ اياز، ”ڪروڙين هٽلر گڏ ٿين، تڏهن به آئنسٽائن جهڙو دماغ پيدا نه ڪري سگهندا.“ آئن اسٽائن جا نظريا اڄڪلهه جا سائنسدان پاڻ لاءِ مشعل راهه سمجهندا آهن ۽ انهيءَ بنياد تي ئي فزڪس ۾ نوان تجربا ڪيا پيا وڃن. ==مشهور ثقافت ۾== ==اوارڊ ۽ اعزاز== ==اشاعتون== == وفات == هن 18 اپريل، 1955ع تي آمريڪا جي پرنسٽن شهر ۾ وفات ڪئي. <ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A6%D9%86%20%D8%A7%D8%B3%D9%BD%D8%A7%D8%A6%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D9%BD |access-date=2019-12-14 |archive-date=2016-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219173849/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A6%D9%86%20%D8%A7%D8%B3%D9%BD%D8%A7%D8%A6%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D9%BD |url-status=dead }}</ref> ==پڻ ڏسو== * برن تاريخي ميوزيم (آئنسٽائن ميوزيم) * آئنسٽائن جو اشارو * پرنسٽن يونيورسٽي ۾ فرسٽ ڪيمپس سينٽر، ڪمرو نمبر 302 آئن اسٽائن سان لاڳاپيل آهي. مرڪز هڪ ڀيرو پالمر فزيڪل ليبارٽري هئي. * هينريچ برخارڊٽ * هينريچ زينگر * ڪشش ثقل جي نظريي جي تاريخ * جرمن موجدن ۽ دريافت ڪندڙن جي فهرست * يهودي نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست * امن ڪارڪنن جي فهرست ==خارجي لنڪس== {{Sister project links|البرٽ آئنسٽائن|wikt=no|n=no|s=Author:Albert Einstein|b=no|voy=no|v=no}} * {{Curlie|Science/Physics/History/People/Einstein%2C_Albert/}} * [http://www.shapell.org/Collection/Jewish-Figures/Einstein-Albert Einstein's Personal Correspondence: Religion, Politics, The Holocaust, and Philosophy] Shapell Manuscript Foundation * [http://vault.fbi.gov/Albert%20Einstein Federal Bureau of Investigation file on Albert Einstein] * [https://web.archive.org/web/20150828225916/http://www.pha.jhu.edu/einstein/stuff/einstein%26music.pdf Einstein and his love of music], ''[[Physics World]]'' * [http://www.alberteinstein.info/ Albert Einstein Archives Online (80,000+ Documents)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=11 August 2011 }} ([https://www.nbcnews.com/id/wbna46785542 MSNBC, 19 March 2012]) * [http://www.wdl.org/en/item/2745/ Einstein's declaration of intention for American citizenship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222071037/http://www.wdl.org/en/item/2745/ |date=2014-02-22 }} on the [[World Digital Library]] * [https://web.archive.org/web/20130929151059/http://archon.brandeis.edu/?p=collections%2Ffindingaid&id=41 Albert Einstein Collection] at [[Brandeis University]] * [http://einsteinpapers.press.princeton.edu/ The Collected Papers of Albert Einstein "Digital Einstein"] at [[Princeton University]] * [https://www.ias.edu/scholars/einstein Home page of Albert Einstein at The Institute for Advanced Study] * [https://albert.ias.edu/ Albert – The Digital Repository of the IAS], which contains many digitized original documents and photographs * {{IMDb name|0251868}} {{Navboxes |title=Links to related articles |list1= {{Copley Medallists 1901–1950}} {{Nobel Prize in Physics Laureates 1901–1925}} {{1921 Nobel Prize winners}} {{FRS 1921}} {{Relativity}} {{Time 100: The Most Important People of the Century}} }} {{Portal bar|Biography|Judaism|Mathematics|Physics|Astronomy|Stars|Spaceflight|Outer space|Science}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Einstein, Albert}} [[Category:Albert Einstein]] [[زمرو:سائنسدان]] [[زمرو:طبیعیات دان]] [[زمرو:جديد طبیعیات]] [[زمرو:نوبل انعام يافته]] [[زمرو:سائنس جو فلسفو]] [[زمرو:نظرياتي سائنسدان]] [[زمرو:سائنسدان جي فهرست]] [[زمرو:طبيعيات دان جي فهرست]] [[زمرو:جرمن مرد غير افسانوي ليکڪ]] [[زمرو:1879ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1955ع جون فوتگيون]] [[Category:19th-century German Jews]] [[Category:20th-century American engineers]] [[Category:20th-century American inventors]] [[Category:20th-century American male writers]] [[Category:20th-century American non-fiction writers]] [[Category:20th-century American physicists]] [[Category:20th-century Swiss inventors]] [[Category:Academic staff of Charles University]] [[Category:Academic staff of ETH Zurich]] [[Category:Academic staff of the University of Bern]] [[Category:Academic staff of the University of Zurich]] [[Category:American agnostics]] [[Category:American Ashkenazi Jews]] [[Category:American democratic socialists]] [[Category:American humanists]] [[Category:American letter writers]] [[Category:American male non-fiction writers]] [[Category:American Nobel laureates]] [[Category:American pacifists]] [[Category:American relativity theorists]] [[Category:American science writers]] [[Category:American Zionists]] [[Category:Anti-nationalists]] [[Category:Deaths from abdominal aortic aneurysm]] [[Category:Denaturalized citizens of Germany]] [[Category:Einstein family|Albert]] [[Category:ETH Zurich alumni]] [[Category:European democratic socialists]] [[Category:German agnostics]] [[Category:German Ashkenazi Jews]] [[Category:German emigrants to Switzerland]] [[Category:German humanists]] [[Category:German male non-fiction writers]] [[Category:German Nobel laureates]] [[Category:German relativity theorists]] [[Category:German Zionists]] [[Category:Institute for Advanced Study faculty]] [[Category:Jewish agnostics]] [[Category:Jewish American non-fiction writers]] [[Category:Jewish American physicists]] [[Category:Jewish German physicists]] [[Category:Jewish emigrants from Nazi Germany to the United States]] [[Category:Jewish scientists]] [[Category:Jewish socialists]] [[Category:Labor Zionists]] [[Category:Max Planck Institute directors]] [[Category:Members of the American Philosophical Society]] [[Category:Members of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]] [[Category:Members of the United States National Academy of Sciences]] [[Category:Naturalised citizens of Austria]] [[Category:Naturalised citizens of Switzerland]] [[Category:Naturalized citizens of the United States]] [[Category:Nobel laureates in Physics]] [[Category:Pantheists]] [[Category:Patent examiners]] [[Category:People from Ulm]] [[Category:People who lost German citizenship]] [[Category:People with multiple nationality]] [[Category:Philosophers of mathematics]] [[Category:Philosophers of science]] [[Category:Philosophy of science]] [[Category:Quantum physicists]] [[Category:Recipients of Franklin Medal]] [[Category:Scientists from Munich]] [[Category:Stateless people]] [[Category:Swiss agnostics]] [[Category:Swiss Ashkenazi Jews]] [[Category:Swiss cosmologists]] [[Category:Swiss emigrants to the United States]] [[Category:Swiss Nobel laureates]] [[Category:Swiss physicists]] [[Category:University of Zurich alumni]] [[Category:Winners of the Max Planck Medal]] [[Category:Württemberger emigrants to the United States]] ==حوالا== {{حوالا}} kmbesypo6invuax7jbpcwp3djowhb0v 0 18537 384696 161401 2026-06-13T01:13:20Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384696 wikitext text/x-wiki '''اضعف ابڙو ھالائي''' نالو '''جان محمد ولد عبدالرئوف ابڙو'''، 14 آگسٽ 1897ع تي ڄائو. تعليم سنڌي فائنل پاس ڪيائين. پرائمري ماستر ھو، سندس تصنيفن ۾: ’احوال محمدي‘ (1922ع) ۽ ’واٽون ويھ ٿيون‘(1973ع) شامل آھن. 8 مارچ 1979ع تي وفات ڪيائين.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88%20%D8%A7%D8%B6%D8%B9%D9%81%20%DA%BE%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%8A اضعف ھالائي ابڙو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410044640/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88%20%D8%A7%D8%B6%D8%B9%D9%81%20%DA%BE%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%8A |date=2016-04-10 }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1897ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1979ع جون وفاتون]] kaawirg08urna5lkyoicsji2chpvmvc 0 19285 384694 98775 2026-06-13T01:09:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384694 wikitext text/x-wiki ھيءُ ڪتاب حاجي عبدالرحيم جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 104 صفحا آهن ۽ قيمت 12 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، ليٿو پرنٽنگ پريس، [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] مان سال 1922ع ۾ ڇپيو.<ref>{{Citation |title=اسوه صحابيات1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%87%20%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA1 |access-date=2016-05-27 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120200755/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%87%20%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA1 |url-status=dead }}</ref> هيءُ ڪتاب ٻن حصن ۾ لکيو ويو، جيڪي ٻئي حصا ڇپيل آهن. هن ڪتاب جو ٻيو حصو ڊيمي سائيز ۾ آهي، جنهن ۾ 110 صفحا آهن ۽ قيمت 10 -آنا- ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب به حاجي عبدالرحيم، ڪراچيءَ جي ليٿو پرنٽنگ پريس مان 1930ع ۾ شايع ڪرايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%87%20%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA2 اسوه صحابيات2 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} efa924z2tqew95o8b3ebvxn9ey1bkd0 0 19324 384662 98751 2026-06-13T00:22:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384662 wikitext text/x-wiki رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 104 صفحا ڏنل آهن. هن ڪتاب جو ڇويهون ڇاپو، عباسي ڪتب خاني، ڪراچيءَ وارن ليٿو آرٽ پريس، [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] مان سال 1956ع ۾ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A اصل نقش سليماني : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} putd8l9azzo2ga05g5cv6umamt5vj3l 0 19325 384663 98752 2026-06-13T00:24:27Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384663 wikitext text/x-wiki ھيءُ ڪتاب ايم. ايڇ. بولاڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 80 آهن ۽ قيمت 9 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پنجون، ورهاڱي کان اڳ هريسنگهه ائنڊ سنز [[سکر]] مان شايع ڪيو.<ref>{{Citation |title=اصل وڏو قصو خدا دوست ۽ نيڪ عورت جو : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%D8%AE%D8%AF%D8%A7%20%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%20%DB%BD%20%D9%86%D9%8A%DA%AA%20%D8%B9%D9%88%D8%B1%D8%AA%20%D8%AC%D9%88 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250608184507/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%D8%AE%D8%AF%D8%A7%20%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%20%DB%BD%20%D9%86%D9%8A%DA%AA%20%D8%B9%D9%88%D8%B1%D8%AA%20%D8%AC%D9%88 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 13ujosjhzav0cjecbc0e3jj1tknks26 0 19326 384664 139123 2026-06-13T00:26:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384664 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب حاجي حقير ابن مڱڻ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 48 آهن ۽ قيمت 4 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، سيد مٺن شاهه [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان شايع ڪيو. جنهن جو سال ڄاڻايل ڪونهي.<ref>{{Citation |title=اصل وڏو قصو سسئي پنهونءَ جو : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%D8%B3%D8%B3%D8%A6%D9%8A%20%D9%BE%D9%86%D9%87%D9%88%D9%86%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%88 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609183411/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%D8%B3%D8%B3%D8%A6%D9%8A%20%D9%BE%D9%86%D9%87%D9%88%D9%86%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%88 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] lfueor8qil7n2aar9u4mzaip67h818a 0 19327 384666 242893 2026-06-13T00:28:07Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384666 wikitext text/x-wiki '''اصل وڏو قصو سيف الملوڪ''' ڪتاب پروفيسر جهامنداس. ڊي ڀاٽيا جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنھن ۾ 44 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. حافظ شمس الدين ائنڊ برادرس هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، ورهاڱي کان اڳ محموديہ پرنٽنگ پريس، [[سکر]] مان ڇپائي پڌرو ڪيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%D8%B3%D9%8A%D9%81%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%DA%AA اصل وڏو قصو سيف الملوڪ : (Sindhianaسنڌيانا)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251021085917/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%D8%B3%D9%8A%D9%81%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%DA%AA |date=2025-10-21 }} [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} srxt0ycgvqeeuzniqbpt55bplkzwb4v 0 19328 384668 98755 2026-06-13T00:29:56Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384668 wikitext text/x-wiki هن ڪتاب [[امام بخش خادم]] جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 222 آهن ۽ قيمت 10 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٽيون، مسٽر ڀوڄراج، سنڌ پرنٽنگ پريس، [[شڪارپور]] مان سال 1946ع ۾ ڇپايو.<ref>{{Citation |title=اصل وڏو قصو شهزادو ممتاز ۽ دمساز : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%D8%B4%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88%20%D9%85%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%B2%20%DB%BD%20%D8%AF%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%B2 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313205538/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%D8%B4%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88%20%D9%85%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%B2%20%DB%BD%20%D8%AF%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%B2 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 3pu2cj34q6v6nat209ujriesw6dcows 0 19329 384670 98756 2026-06-13T00:31:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384670 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب ڄيٺانند هيمنداس سکر واري جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 138 آهن ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، ڄيٺانند هيمنداس، هيمراج پرنٽنگ پريس، [[سکر]] مان سن 1947ع ۾ شايع ڪيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%D8%B7%D9%88%D8%B7%D9%8A%20%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88 اصل وڏو قصو طوطي نامو : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} rb16bjcvzegjipcsh72mnz79jeu4biv 0 19330 384671 98757 2026-06-13T00:33:48Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384671 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب 160 صفحن تي مشتمل آهي، جنهن جي قيمت 3 رپيا 25 پئسا آهي. هن ڪتاب جو پهريون ايڊيشن، هريسنگهه اينڊ سنس، [[سکر]] طرفان سال 1936ع ۾ شايع ٿيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%DA%AF%D9%84%20%D8%A8%DA%AA%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%20%DB%BD%20%D8%AA%D8%A7%D8%AC%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%DA%AA%20%D8%AC%D9%88%20%D8%A8%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%8A%D8%B1 اصل وڏو قصو گل بڪاولي ۽ تاج الملوڪ جو باتصوير : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 22ptyu5zrrepzfjyv2xkc8zov5d3h25 0 19331 384672 98758 2026-06-13T00:35:56Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384672 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب حافظ شمس الدين جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 73 آهن ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، محموديه پرنٽنگ پريس، [[سکر]] مان ڇپايل آهي.<ref>{{Citation |title=اصل وڏو قصو گل منير : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%DA%AF%D9%84%20%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%B1 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241117183607/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%88%20%D9%82%D8%B5%D9%88%20%DA%AF%D9%84%20%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%B1 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} kvrg3i9vhzyfvimn5c19ybz638j2kc7 0 19332 384674 238016 2026-06-13T00:38:10Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384674 wikitext text/x-wiki '''اصل وڏي ڪٿا راجا ھرشچند ۽ تارامتي جي''' ڪتاب هريسنگهہ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 58 آهن ۽ قيمت 6 آنا ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب، هريسنگهہ ۽ سنس، هريسنگهہ پرنٽنگ پريس [[سکر]] ۾ سال 1937ع ۾ ڇپرايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%8A%20%DA%AA%D9%BF%D8%A7%20%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D8%A7%20%D9%87%D8%B1%D8%B4%DA%86%D9%86%D8%AF%20%DB%BD%20%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AA%D9%8A%20%D8%AC%D9%8A اصل وڏي ڪٿا راجا هرشچند ۽ تارامتي جي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} q4ctzheclmkllno9kglgjkq4rbav3na 0 19333 384675 139041 2026-06-13T00:39:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384675 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب هريسنگهه جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 59 آهن ۽ قيمت 6 -آنا- ڄاڻايل آهي. هريسنگهه سنز، هيءُ ڪتاب هريسنگهه اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، [[سکر]] مان 1937ع مان ڇپرايو.<ref>{{Citation |title=اصل وڏي ڪٿا ساڌ ٻيلي جي سوکڙي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%8A%20%DA%AA%D9%BF%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%DA%8C%20%D9%BB%D9%8A%D9%84%D9%8A%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D9%88%DA%A9%DA%99%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112202312/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%8A%20%DA%AA%D9%BF%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%DA%8C%20%D9%BB%D9%8A%D9%84%D9%8A%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D9%88%DA%A9%DA%99%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] je11g6k3de8khdrvaqnidivfddq8c5x 0 19334 384677 98761 2026-06-13T00:41:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384677 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب پريتمداس جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 34 آهن ۽ قيمت 6 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو ستون، هريسنگهه، لڪشمي فائين پريس، [[سکر]] مان سال 1939ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.<ref>{{Citation |title=اصل وڏي ڪٿا سري ست نام نارائڻ جي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%8A%20%DA%AA%D9%BF%D8%A7%20%D8%B3%D8%B1%D9%8A%20%D8%B3%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%85%20%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DA%BB%20%D8%AC%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2026-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129005212/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%20%D9%88%DA%8F%D9%8A%20%DA%AA%D9%BF%D8%A7%20%D8%B3%D8%B1%D9%8A%20%D8%B3%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%85%20%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DA%BB%20%D8%AC%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 4ic03stwiz4816hjiev25bo23jk2m8f 0 19335 384678 98762 2026-06-13T00:43:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384678 wikitext text/x-wiki ھي [[اخبار]] 1936ع ۾ ڪراچي مان -جاري- ٿي، [[فتح محمد سيوهاڻي|حڪيم فتح محمد سيوهاڻي]] هي -اخبار- ڪڍي هئي، -اخبار- جو نائب -ايڊيٽر- شيخ عبدالله هو، هي ٽه روزه -اخبار- هئي، حڪيم -انور-، مولوي عبدالغفور سڀائي ۽ حافظ خير محمد اوحدي به ڪجهه عرصي لاءِ هن -اخبار- جا -ايڊيٽر- ٿي رهيا، بعد ۾ هي -اخبار- پير الاهي بخش، حڪيم صاحب کان خريد ڪئي ۽ ٽه روزه بدران روزاني طور نڪرڻ لڳي، هي به هڪ اهم -اخبار- هئي، ”-الوحيد-“ جهڙي -اخبار- سان هن جا قلمي مقابلا ٿيندا هئا.<ref>{{Citation |title=اصلاح : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409104423/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} af9mncl3rcwn2zznix9ff9l5kc4qpg4 0 19336 384681 98763 2026-06-13T00:45:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384681 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد شايع ڪرايو. ڪچي جلد ۽ ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 106 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، اسٽئنڊرڊ پريس [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ سن 1951ع ۾ ڇپيو.<ref>{{Citation |title=اصلاح الاحوال : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D9%88%D8%A7%D9%84 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119165900/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D9%88%D8%A7%D9%84 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 0iiutgqhgbvvwh6y0vbu2q15xpu3ujr 0 19337 384682 98764 2026-06-13T00:47:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384682 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب حافظ محمد احسن چنا جو ترتيب ڏنل آهي، جيڪو -باغبان- پبليڪيشن، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو ڇپايل آهي. ڪتاب جي قيمت ڏهه -آنا- آهي، ۽ ڪچي جلد سان 142 صفحن تي مشتمل آهي. هيءُ ڪتاب سعيد آرٽ پريس، حيدرآباد ۾ سن 1956ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Citation |title=اصلاح المسلمين : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103094934/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} a63f0bvqtzc2ctl52lsikyj83eptdsl 0 19338 384683 98765 2026-06-13T00:49:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384683 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب مولوي نورمحمد نظاماڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 49 آهن ۽ قيمت 5 -آنا- ڄاڻايل آهي. پهريون ڇاپو، چندن پرنٽنگ پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سن 1933ع ۾ ڇپيل آهي.<ref>{{Citation |title=اصلاح المسلمين بجواب طيراً ابابيل : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86%20%D8%A8%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8%20%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%8B%20%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%84 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119163000/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86%20%D8%A8%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8%20%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%8B%20%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%84 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} trzg7ivakq6ei6iucv86bu05vqdf1ya 0 19339 384684 255621 2026-06-13T00:50:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384684 wikitext text/x-wiki مخدوم فضل -الله- پاٽائيءَ سن 1283ھ/[[1867ء|1867ع]] ۾ سيد علي محمد شاهه جي سنڌي ڪتاب ”مصلح المفتاح“ جي علمي اهميت محسوس ڪندي، -ان- کي ’اصلاح المصلح والمفتاح‘ جي نالي سان فارسيءَ ۾ آندو.<ref>{{Citation |title=اصلاح المصلح والمفتاح : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%AD |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119163114/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%AD |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} m1okslqlzpzavz9em4wj5ood90vi2hr 0 19340 384685 98767 2026-06-13T00:52:45Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384685 wikitext text/x-wiki مشهور شاعر -بشير احمد- مورياڻيءَ جو هيءُ پهريون شعري مجموعو آهي، جنهن جو پيش لفظ شيخ -اياز- جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 146 آهن ۽ قيمت ڏيڍ رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، حبيب پبليڪيشن، حبيب پريس، [[سکر]] مان سال 1955ع ۾ شايع ڪيو.<ref>{{Citation |title=اصنام خيالي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%86%D8%A7%D9%85%20%D8%AE%D9%8A%D8%A7%D9%84%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241120161805/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%86%D8%A7%D9%85%20%D8%AE%D9%8A%D8%A7%D9%84%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} kctgn5bidf8pw6kkx0q6sfqlb5r7q8i 0 19341 384688 98769 2026-06-13T00:56:51Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384688 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب محمد ابراهيم عباسي ”نثار“ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو پڪو جلد آهي، جنهن ۾ 124 صفحا آهن ۽ قيمت ڏيڍ رپيو ڄاڻايل آهي. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، آر. ايم. فتح ائنڊ برادرس اسلاميه پرنٽنگ پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سال 1959ع ۾ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%D9%90%20%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85 اصولِ تعليم : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} tds4joyctrt5p5dg0hcl69xtemj3zdo 0 19342 384689 139446 2026-06-13T00:58:45Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384689 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب حاجي پيربخش قاضي نصرپوريءَ جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 104 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سال 1953ع ۾ ڇپرايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%20%D8%B1%D9%85%D9%84 اصول رمل : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] 4bwt7oxgzbiv1neii5omulq2sgh689b 0 19343 384690 98771 2026-06-13T01:00:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384690 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب اتم چند جيو تسنگهه گدواڻيءَ جو لکيل آهي. ورهاڱي کان اڳ ڇپيل ڊيمي سائيز واري هن [[ڪتاب]] ۾ صفحا 530 آهن. وڌيڪ تفصيل معلوم نه ٿي سگهيا.<ref>{{Citation |title=اصول علم دستور المعاش : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%20%D8%B9%D9%84%D9%85%20%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B4 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120032110/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%20%D8%B9%D9%84%D9%85%20%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B4 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} qgrrfyrbc4yby02fu8ctwwoxq4096oq 0 19344 384692 98772 2026-06-13T01:02:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384692 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب چندن مل ڪوڙي مل جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 268 آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. ڇاپو پهريون، ايڊيوڪيشنل ڊپارٽمينٽ [[ڪراچي]]، سال 1868ع ۾ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%20%D8%B9%D9%84%D9%85%20%D8%B7%D8%A8%D9%8A اصول علم طبي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} prw2fscinnaapjz2nc1rkay26pjq96l 0 19345 384693 141402 2026-06-13T01:05:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384693 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب مولوي محمد اسماعيل مهيريءَ -تصنيف- ڪيو. مولوي صاحب جو تخلص ”انيس“ هو، هيءُ ڪتاب 116 صفحن تي مشتمل، ڪچي جلد سان آهي، جنهن جي قيمت هڪ رپيو 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. -جمالي- پرنٽنگ پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ڇپيو، جنهن جو سال ڄاڻايل ناهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%20%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA اصول نجات : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] rupwm39wmy7u0w5zgaujnc9ihey09xm 0 19346 384687 158628 2026-06-13T00:54:49Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384687 wikitext text/x-wiki ڪتاب '''اصول انگي حساب''' [[آغا تاج محمد خان]] جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 89 آهن ۽ قيمت 5 آنا ڄاڻايل آهي. پهريون ڇاپو، ويڙهي مل کٽڻمل، ماڊل اليڪٽرڪ پرنٽنگ ورڪس، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] مان سال 1940ع ۾ ڇپايو.<ref>{{Citation |title=اصولي انگي حساب : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%8A%20%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113020527/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%8A%20%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1940ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب]] b3fgf497rn4u3g3a3ski3um7y2fdv1l 0 19348 384695 256266 2026-06-13T01:11:20Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384695 wikitext text/x-wiki [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] جو لفظ، جنهن جو مفهوم آهي، اُهو جانور جنهن جي، حج جي خوشيءَ ۾ 10 ذوالحج تي، حج جي خطبي کان پوءِ قرباني ڏجي. نه رڳو حج واري ڏينهن، پر حج جي ٻئي ۽ ٽئين ڏينهن به قرباني ڏيئي سگهجي ٿي. اُضحيءَ جي گوشت جون ٽي پتيون ڪبيون آهن. هڪڙي پتي پنهنجي عيال لاءِ، ٻي پتي عزيزن قريبن ۽ دوستن لاءِ -ٽين- پتي خيرات ڪرڻي آهي.<ref>{{Citation |title=اضحِي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B6%D8%AD%D9%90%D9%8A |access-date=2019-12-18 |archive-date=2016-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213164626/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B6%D8%AD%D9%90%D9%8A |url-status=dead }}</ref>اضحي هڪ اهڙو عمل آهي جيڪو سال ۾ فقط هڪ ڀيرو ادا ڪيو ويندو آهي. قرباني هر عام مسلمان تي واجب ناهي، پر صاحبِ نصاب (سرندي وارن) مسلمانن تي واجب آهي ۽ ان جو فائدو هر عام مسلمان کي ٿئي ٿو. هن ۾ مسلمان پنهنجي حق حلال جي بچت ڪمائيءَ مان ڪو حلال جانور خريد ڪري (يا گهر ۾ پاليل) کي الله تعاليٰ جي راه ۾ قربان ڪندو آهي، ان جو گوشت پاڻ به کائيندو آهي ۽ ٻين عام مسلمانن کي به ورهائي ڏيندو آهي<ref>{القدوري محمد بن احمد ابوالحسين ڪتاب الاضحيه ص 623ط/ اولي 2008ع مڪتبه البشري ڪراچي سنڌ ۽ ٻيا ڪتب فقه.}</ref> == قرباني جا حڪم == پنهنجي وطن ۾ مقيم هر صاحبِ نصاب (سرندي واري) مسلمانن تي عيد الاضحيٰ جي مقرر ٽن ڏينهن مان ڪنهن هڪ ڏينهن ۾ شرعي طور مقرر جانور کي ذبح ڪري ان جو گوشت ورهائڻ واجب آهي. ان عمل جو نالو اضحي يا قرباني آهي. ان جو وقت عيد نماز ادا ڪرڻ سان شروع ٿيندو آهي، اها سال ۾ فقط هڪ ڀيرو ادا ڪئي ويندي آهي. ٻي قرباني حج جي موقعي تي ڪئي ويندي آهي. حج اسلام جو اهم رڪن آهي. هر سال لکين مسلمان پوري دنيا مان اهو فرض ادا ڪرڻ لاءِ مڪه معظمه ۾ پهچن ٿا. حج جي احڪامن مان هڪ حڪم قرباني آهي، جيڪا هر حاجيءَ تي حج سان گڏ فرض آهي. زندگيءَ ۾ فقط هڪ دفعو واجب آهي، پر جيڪڏهن ڪو وڌيڪ حج (نفلي) ادا ڪندو ويندو ته ان کي قرباني به ادا ڪرڻي پوندي<ref>{القدوري محمد بن احمد ابوالحسين ڪتاب الاضحيه ص 623ط اولي 2008ع مڪتبه البشري ڪراچي سنڌ ۽ ابوالبرڪات عبدالله بن احمد بن محمود نسفي ڪنز الدقائق ڪتاب الاضحيه ص 663-364ط/ اولي 1391ھ سعيد ايڇ ايم ڪمپني ڪراچي سنڌ.}</ref><ref>{ڊاڪٽر نور احمد سنڌي جو مضمون:"اضحي جا احڪام، تاريخ، اهميت ۽ فلسفو", مھراڻ رسالو سال 2017 شمارو 4, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”حنفي مسلڪ“ ۾ واجب آهي ۽ هر ان ماڻهو تي واجب آهي، جنهن تي صدقه فطر واجب آهي يعني جيڪو صاحبِ نصاب آهي. صاحبِ نصاب ان ماڻهو کي چئبو آهي، جنهن وٽ زندگيءَ جي ضرورتن کان بچت ساڍا ٻاونجاهه تولا چاندي يا ساڍا ست تولا سون يا انهن مان ڪنهن هڪ جي قيمت نقد جي صورت ۾ يا ڪاروبار جي صورت ۾ هجي. جيڪو زڪوات جو نصاب آهي. البته زڪوات لاءِ ضروري آهي ته اهو مال سڄو سال يا سال جو اڪثر حصو وٽس موجود رهيو هجي جڏهن ته فطراني يا قربانيءَ لاءِ مال جو سڄو سال موجود هجڻ ضروري نه آهي. اگر ڪو ماڻهو صاحبِ نصاب نه هوندو ۽ قرباني ڪندو ته کيس اجر ملندو مگر مٿس شرعي طور تي واجب نه آهي<ref>{. القدوري محمد بن احمد ابوالحسين ڪتاب الزڪاه باب صدقه الفطر ص 183ط اولي 2008ع مڪتبه البشري ڪراچي سنڌ.}</ref><ref>{ڊاڪٽر نور احمد سنڌي جو مضمون:"اضحي جا احڪام، تاريخ، اهميت ۽ فلسفو", مھراڻ رسالو سال 2017 شمارو 4, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>قرباني صرف پنهنجي طرفان ۽ پنهنجي صغير اولاد طرفان ڪئي ويندي آهي <ref>{القدوري محمد بن احمد ابوالحسين ڪتاب الاضحيه ص 623ط اولي 2008ع مڪتبه البشري ڪراچي سنڌ ابوالبرڪات عبد الله بن احمد بن محمود نسفي ڪنز الدقائق ڪتاب الاضحيه ص 66- 364ط اولي 1391ھ سعيد ايڇ ايم ڪمپني ڪراچي سنڌ ۽ ٻيا ڪتب فقه.}</ref>. حضور اڪرم صلي الله عليہ وآلہ وسلم جن اضحيءَ جي ڏينهن ۾ ڪاري رنگ جا ٻه دُنبا خريد ڪندا هئا جيڪي وڏن سڱن سان ۽ ٿُلها متارا هوندا هئا. نماز ۽ خطبي مان فارغ ٿي پنهنجي مبارڪ هٿن سان انهن کي ذبح ڪندا هئا جيئن ابن ماجه ۾ روايت آهي: ترجمو:<ref>{ڊاڪٽر نور احمد سنڌي جو مضمون:"اضحي جا احڪام، تاريخ، اهميت ۽ فلسفو", مھراڻ رسالو سال 2017 شمارو 4, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> {{quote|”بيشڪ رسول الله جڏهن اضحي ڪرڻ جو ارادو فرمائيندا هئا ته ڪاري رنگ جا ٻه دُنبا خريد ڪندا هئا جيڪي وڏن سڱن سان سگها ۽ ٿلها متارا هوندا هئا انهن مان هڪ پنهنجي پوري امت جي طرفان ذبح ڪندا هئا، جن الله تعاليٰ جي توحيد ۽ سندن رسالت جي شاهدي ڏني آهي. پوءِ ٻيو دنبو محمد ۽ آل محمد صلي الله عليہ وآلہ وسلم جي طرفان ڪندا هئا.“|حديث نبوي صہ|}} == قربانيءَ جا جانور == * قربانيءَ ۾ هر حلال جانور جيڪو گهر ۾ پاليو وڃي ٿو ۽ ان جي عمر بلوغت کي پهچي ۽ ان ۾ ڪو به اهڙو عيب نه هجي، جنهن سان سندس قيمت ۾ فرق پوي يا گوشت گهٽ ٿئي، جائز آهي. * ڪوبه جهنگلي حلال جانور جن جو شڪار ڪيو ويندو آهي، تن جي قرباني نٿي ڪري سگهجي، ڪو به ڪمزور يا نٻل ۽ بيمار جانور قربان نه ڪيو ويندو. * قربانيءَ لاءِ اُٺ، مينهن، ڍڳو، ٻڪر، دنبو، رڍ مادي يا نر جانور جائز آهن جن ۾ مٿيان سڀ شرط پورا هجن.<ref>{. القدوري محمد بن احمد ابوالحسين ڪتاب الاضحيه ص 623ط / اولي 2008ع مڪتبه البشري ڪراچي سنڌ ۽ ٻيا ڪتب فقه.}</ref><ref>{ڊاڪٽر نور احمد سنڌي جو مضمون:"اضحي جا احڪام، تاريخ، اهميت ۽ فلسفو", مھراڻ رسالو سال 2017 شمارو 4, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == قربانيءَ جو عمل == قربانيءَ جو جانور ڪهڻ کانپوءِ ان جي سموري گوشت کي گڏائي ان جا ٽي حصا ڪيا ويندا آهن. هڪ حصو قرباني ڪرڻ وارو کڻندو، ٻيو حصو دوستن يارن، مٽن مائٽن کي ڏنو ويندو آهي ۽ ٽيون حصو عام غريب غربي کي ڏنو ويندو آهي.<ref>{القدوري محمد بن احمد ابوالحسين ڪتاب الاضحيه ص 623ط/ اولي 2008ع مڪتبه البشري ڪراچي سنڌ والمرغيناني ابوالحسن علي بن ابي بڪر الفرغاني شرح الهدايه ڪتاب الاضحيه 441/2 450. مڪتبه امداديه ملتان 1311ھ و ابو البرڪات عبدالله بن احمد بن محمود نسفي ڪنز الدقائق ڪتاب الاضحيه ص 66- 364ط اولي 1391ه سعيد ايڇ.ايم ڪمپني ڪراچي سنڌ ۽ ٻيا ڪتب فقه.}</ref> == تاريخ == اسلامي تاريخ مطابق قربانيءَ جي ابتدا به انسانيت جي ابتدا سان گڏوگڏ ٿي. حضرت آدم عليہ السلام جي ٻن پٽن جو ذڪر قرآن پاڪ ۾ قربانيءَ جي حوالي سان هن طرح آيو آهي. ترجمو:<ref>{ڊاڪٽر نور احمد سنڌي جو مضمون:"اضحي جا احڪام، تاريخ، اهميت ۽ فلسفو", مھراڻ رسالو سال 2017 شمارو 4, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> {{quote|”انهن کي آدم عليہ السلام جي ٻن پُٽن جو قصو سچائيءَ سان ٻڌاءِ جنهن وقت الله تعاليٰ جي حضور ۾ قربانيون پيش ڪيائون ته هڪڙي جي قبول ٿي ۽ ٻئي جي قبول نه ٿي، ته چيائين ته مان توکي قتل ڪندس. ٻئي چيس ته بيشڪ الله تعاليٰ تقويٰ وارن جي قرباني ئي قبول فرمائيندو آهي.“|}} ان کانپوءِ حضرت ابراهيم عليہ السلام جي سندن فرزند حضرت اسماعيل عليہ السلام جي قربانيءَ جو ذڪر اچي ٿو. مشهور قصو آهي، جنهن ۾ پهريان پٽ جي قربانيءَ جو حڪم ٿئي ٿو جيڪو پوءِ تبديل ٿي دنبو قربان ٿيڻ جي صورت ۾ پورو ٿيو ۽ اها ئي قرباني آهي جيڪا اڄ تائين سنت ابراهيمي طور اسلام ۾ به رائج آهي. يهودي مذهب ۽ عيسائي مذهب بلڪ هر الهامي يا غير الهامي مذهب ۾ قربانيءَ جو ذڪر ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. يهودي توڙي عيسائي پاڻ کي ابراهيم عليہ السلام جو پيرو ڪار چوائن ٿا. ابراهيم عليہ السلام جي قربانيءَ جي ذڪر ۾ ارشاد باري تعاليٰ آهي: ترجمو:<ref>{ڊاڪٽر نور احمد سنڌي جو مضمون:"اضحي جا احڪام، تاريخ، اهميت ۽ فلسفو", مھراڻ رسالو سال 2017 شمارو 4, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> {{quote|”پوءِ اسان ابراهيم عليہ السلام کي هڪ بردبار پٽ جي بشارت ڏني سون، پوءِ جڏهن ان سان گڏ گهمڻ ڦرڻ جهڙو ٿيو ته (سندس پٽ اسماعيل عليه السلام کي) چيائين ته پٽڙا مون خواب ۾ ڏٺو آهي ته ڄڻ توکي ذبح ڪري رهيو آهيان، پوءِ سوچ ته ڇا ڪرڻ گهرجي. چيائين ته (اهو پالڻهار جو حڪم ٿي سگهي ٿو) جيئن توکي حڪم ڪيو ويو آهي، ائين ڪر ۽ مون کي به صبر ڪرڻ وارن ۾ ڏسندين، پوءِ جڏهن ٻئي ڄڻا متفق ٿي ويا ته ان کي (زمين تي) پيشاني ڀر ليٽايائين ته اتي اسان (ابراهيم عليہ السلام کي) پڪاري چيو ته اي ابراهيم عليہ السلام (بس) تو پنهنجو خواب سچو ڪري ڏيکاريو، بيشڪ اسان نيڪو ڪارن کي بدلو ڏيندا آهيون، بيشڪ اها وڏي ظاهر ظهور آزمائش هئي (جنهن لاءِ تون تيار ٿي وئين) ۽ ان کي ذبح عظيم جي فديي سان تبديل ڪري ڇڏيوسين.“|}} هن قربانيءَ کي الله تعاليٰ طرفان ابراهيم عليہ السلام جي آزمائش قرار ڏنو ويو آهي، جنهن تي هُو بلڪل پورو لٿو. سچيءَ دل سان پنهنجي جگر جو ٽڪرو فرزند الله تعاليٰ جي راه ۾ قربان ڪرڻ لاءِ تيار ٿي ويو. وڏي ڳالهه ته ان ۾ سندس پٽ اسمٰعيل عليہ السلام به برابر جو شريڪ رهيو. ننڍڙو ٻار هو، پر الله تعاليٰ جو حڪم نه ٽاريائين، خوشيءَ خوشيءَ سان قبول ڪيائين. الله تعاليٰ کي سندن اهو عمل ۽ خلوص ايترو ته پسند آيو جو قيامت تائين سندن ياد تازي ٿيندي رهي ٿي. هر مومن جيڪو الله تعاليٰ جي رضا چاهي ٿو، اهو خوشيءَ خوشي سان پنهنجي مال مان خرچ ڪري ٿو ۽ الله تعاليٰ جي راهه ۾ خرچ ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن.<ref>{ڊاڪٽر نور احمد سنڌي جو مضمون:"اضحي جا احڪام، تاريخ، اهميت ۽ فلسفو", مھراڻ رسالو سال 2017 شمارو 4, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام ۽ سماج]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:عيد]] 52segknig12o8cqsuvpcoahru6zcowb 0 19349 384697 242650 2026-06-13T01:15:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384697 wikitext text/x-wiki ٽن-وکرن (هريڙن، ٻَھيڙن ۽ آنوِرن) مان ٺھيل ڦَڪي يا معجون. '''ٽِڦلو''' گهڻين ئي بيمارين ۾ حڪيم '''اطريفل''' استعمال ڪرائيندا آهن: جھڙوڪ اطريفل زماني.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%81%D9%84 اطرِيفل : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410032639/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%81%D9%84 |date=2016-04-10 }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (ويبسائيٽ)، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 4k3586u8wu1vscyix7ntse72syj6pom 0 19350 384700 98779 2026-06-13T01:17:15Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384700 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب علاؤالدين سمي جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 12 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، ڊائريڪٽر پبلسٽي ۽ پبلڪ رليشنس، سنڌ لا گورنمينٽ پريس [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] مان -آگسٽ- 1948ع ۾ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA%20%D8%B3%D9%86%DA%8C اطلاعات سنڌ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} nkxsniodch43b782cxx2tjrzdwcpqxw 0 19351 384701 135897 2026-06-13T01:19:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384701 wikitext text/x-wiki '''اطلاعات کاتو سنڌ''': صوبائي حڪومت سنڌ جو کاتو، جنهن جو مک مقصد حڪومت جي معمول وارين سرگرمين جا بهتر ۽ بامقصد تفصيل اليڪٽرانڪ ۽ پرنٽ ميڊيا تائين رسائڻ ۽ صحافين کي هر مسئلي بابت آگاهي ڏيڻ آهي. اطلاعات کاتي ۾ هيٺيان شعبا قائم ڪيل آهن. 1. پريس انفارميشن شعبو: هي شعبو خبرن جا تفصيل ۽ وضاحت ناما ۽ ٻيو مواد صحافين کي ڏيڻ کان علاوه پريس ڪانفرنسن جو انعقاد پڻ ڪندو آهي، جنهن ۾ واسطيدار وزير يا آفيسر صحافين کي هر مسئلي جي وضاحت پيش ڪندو آهي. هن شعبي معرفت ئي گورنر، وزير، سيڪريٽري يا ٻين آفيسرن جي کليل ڪچهرين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي. -ان- کان علاوه هي شعبو اهم سرڪاري سرگرمين جون -تصويرون- ۽ ويڊيو رڪارڊنگ وغيره پڻ فراهم ڪندو آهي. 2. پبليڪيشن شعبو: ماهوار بنياد تي هن شعبي طرفان [[اردو]] زبان ۾ ”اظهار“ ۽ سنڌي زبان ۾ ”پيغام“ نالي رسالو -جاري- ڪيو ويندو آهي. -ان- جو آغاز 1993ع ۾ ٿيو پر ڪجهه عرصو غير فعال رهڻ بعد ٻيهر مئي 1999ع کان اهي رسالا -جاري- ڪيا وڃن ٿا، -جن- ۾ سياسي، علمي ۽ ادبي معلومات جو مواد شامل هوندو آهي. 3. اشتهارن جو شعبو: هن شعبي معرفت اخبارن ۽ ٽي.وي وغيره کي سرڪاري کاتن جا اشتهار ۽ نوٽيس وغيره مهيا ڪيا ويندا. 4. فلم شعبو: هي شعبو نهايت سرگرم رهي ٿو، جنهن ذريعي گورنر، وڏي وزير ۽ ٻين وزيرن جي پروگرامن جي ريڪارڊنگ کان علاوه اهم مسئلن ۽ موضوعن تي ڊاڪيومينٽري وغيره تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي پي. ٽي. وي ۽ سرڪاري ريڊئي -تان- نشر ڪيا ويندا آهن. -ان- کان سواءِ اطلاعات کاتي ۾ -تحقيق- ۽ تربيت جا شعبا پڻ قائم ڪيل آهن. هن وقت اطلاعات کاتي سنڌ جي وزارت محترمه شازيه مري کي ڏنل آهي.<ref>{{Citation |title=اطلاعات کاتو سنڌ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%A7%D8%AA%D9%88%20%D8%B3%D9%86%DA%8C |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409023546/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%A7%D8%AA%D9%88%20%D8%B3%D9%86%DA%8C |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} cjeer997fnf0ebhacivdvslbgvm6uiz 0 19352 384702 217423 2026-06-13T01:20:53Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384702 wikitext text/x-wiki اطهر منگي [[سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ]] جو مڃيل شاعر آهي. هن جو اصل نالو علي نواز منگي آهي. 28 -اپريل- 1948ع ۾ هن لاڙڪاڻي ضلعي هاڻوڪي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعلقي نصيرآباد جي ڳوٺ واسو ڪلهوڙي ڳوٺ ۾ -جنم- ورتو، 60 واري ڏهاڪي ۾ سندس والدين دادو شهر جي جڳت -آباد- محلي ۾ اچي رهيا، هن جي -تعليم- ايم. اي ۽ بي. ايڊ آهي. هو 1984ع کان پي ٽي وي ڪراچيءَ تي اسسٽنٽ پروڊيوسر مقرر ٿيو. بعد ۾ 1989ع ۾ ڪوئيٽا سينٽر ۾ مقرر ٿي آيو، هن پي. ٽي. وي اڪيڊمي -اسلام- -آباد- طرفان پراڊڪشن جا مختلف ڪورس ڪيا، -ان- کان سواءِ اليڪٽرانڪ گرافڪس ۾ مهارت حاصل ڪيائين. پي. ٽي. وي ڪوئيٽا تي بلوچي، پشتو ۽ براهويءَ ۾ ٻارن جا پروگرام، ڊراما ۽ ڊاڪومينٽريون پيش ڪيون، -ان- کان سواءِ ڪيترو وقت ايڊيٽنگ جي شعبي ۾ رهيو. -پاڪستان- -ٽيليويزن- ڪوئيٽا -تان- سينيئر پروڊيوسر طور رٽائر ڪيو اٿس. سٺو شاعر، ڪهاڻيڪار، ڪالم نگار ۽ نقاد آهي. شاعريءَ ۾ غزل سندس پسند جي صنف آهي. سندس سنڌي شاعريءَ جا ٻه مجموعا ”ڪومل جذبا سهڻيون سوچون“، ”گيت سحر جا“ ڇپائيءَ لاءِ تيار آهن، هن -اردو- شاعري پڻ ڪئي آهي، سندس -اردو- شاعريءَ جا -ٻه ڪتاب- ”دهوپ ڪِي تمازت“ ۽ ”خواب جزيره“ پڻ ترتيب هيٺ اٿس. هن وقت ڪوئيٽا ۾ رهائش پذير آهي.<ref>{{Citation |title=اطهر منگي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B7%D9%87%D8%B1%20%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501092509/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B7%D9%87%D8%B1%20%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 5jo7bughp9xyppnfqn99080wtbje6le 0 19353 384703 98783 2026-06-13T01:22:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384703 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب مولوي غلام محمد جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 32 آهن ۽ قيمت هڪ آنو آهي. ڇاپو پهريون، مولوي غلام محمد، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سن 1936ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. پريس جو نالو ڄاڻايل ناهي.<ref>{{Citation |title=اظهار حقيقت : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1%20%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119163514/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1%20%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} axrbk5gy3c3l747xb7wtcokidjk3j4s 0 19354 384705 249489 2026-06-13T01:24:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384705 wikitext text/x-wiki پاڪستاني فلم انڊسٽريءَ جي مشهور اداڪار اظهار قاضيءَ 1957ع ڌاري [[ڪراچي]] ۾ -جنم- ورتو. هن ابتدائي -تعليم- -جامعه- ڪراچي مان حاصل ڪئي ۽ -اسٽيل- مل ڪراچيءَ ۾ ملازم ٿيو. اداڪاريءَ جي شروعات 1984ع ڌاري -پاڪستان- ٽيلي ويزن جي ڊرامي ’ٿڪن‘ سان ڪيائين. -ان- کانپوءِ 1985ع ۾ هن هدايتڪار نظر شباب جي فلم ”روبي“ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. جنهن کانپوءِ هن ڪيترين ئي فلمن ۾ ڪم ڪيو -جن- ۾ 30 فلمون -اردو- ۾، 26 فلمون پنجابي ۾، 3 فلمون پشتو ۾ ۽ هڪ سنڌي فلم به شامل آهن. سندس آخري فلم ”-ايشيا- ڪي ٽائيگر“ هئي. هن 24 ڊسمبر 2007ع تي وفات ڪئي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1%20%D9%82%D8%A7%D8%B6%D9%8A |access-date=2019-12-17 |archive-date=2019-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224173056/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1%20%D9%82%D8%A7%D8%B6%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1955ع جون پيدائشون]] [[زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ]] [[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]] [[زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني مرد فلمي اداڪار]] [[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]] anz7rs0kee6qnx7iompnhpb48kq8bs7 0 19355 384706 98785 2026-06-13T01:27:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384706 wikitext text/x-wiki پير علي محمد ”اظهر“ ولد پير ڪريم ڏنو صديقي قريشي ريلائي درگاهه -پير رکيل ريلائي- [[دادو ضلعو|ضلعي دادو]] جو ويٺل هو. سندس ولادت 10 -اپريل- 1923ع تي ٿي. پاڻ ڏهن سالن تائين عربي، فارسي ۽ قرآن پاڪ جي -تعليم- حاصل ڪيائين. پرائمري -تعليم- لاءِ اسڪول کيڙي ۾ داخلا ورتائين. سال 1938 ۾ فائينل جو امتحان پاس ڪري 1939ع ۾ پرائمري -استاد- مقرر ٿيو. 1942ع ۾ ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد ۾ مرحوم احمد خان ”آصف“ مصراڻي جي صحبت ۾ شاعري جو شوق پيدا ٿيس. شاعري جو -استاد- مرحوم جمع خان ”غريب“ هوس، ڪيترائي مقالا، تاريخي تحقيقاتي ڪتاب ۽ دادو ضلعي جي جاگرافي لکيائين. پاڻ ”بزم طالب الموليٰ“ جو بنياد وجهندڙ هو. مخدوم طالب الموليٰ سان والهانه عقيدت رکندو هو، کيس قبله طالب الموليٰ وٽان سندس ادبي حسن ڪارڪردگيءَ سبب چانديءَ جو -تمغو- ۽ اعليٰ ڪارڪردگي جو سرٽيفڪيٽ عطا ٿيو. پاڻ 15 مئي 1982ع تي رٽائر ڪيائين ۽ طويل بيماري بعد 21 فيبروري 1985ع تي وفات ڪيائين.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%B1%20%D8%B1%D9%8A%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%8A{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} o8qw8d70npgm2dmxudd0755wm95g4yw 0 19356 384707 98786 2026-06-13T01:29:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384707 wikitext text/x-wiki ناي واري اديب اظهر سولنگيءَ جو اصل نالو محمد عرس ولد محمد عمر سولنگي آهي. هن 13 -جنوري- 1942ع تي ڳوٺ ميوي خان، تعلقي ۽ [[دادو ضلعو|ضلعي دادوءَ]] ۾ -جنم- ورتو. شروعاتي -تعليم- پنهنجي ڳوٺ مان ۽ ثانوي -تعليم- دادوءَ مان حاصل ڪيائين. مئٽرڪ پرمانند هرداس مل سيڪنڊري اسڪول دادوءَ مان ۽ انٽر ۽ بي.اي ڊگري ڪاليج دادوءَ مان پرائيويٽ پاس ڪيائين. بعد ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ”مسلم هسٽريءَ“ ۾ ماسٽرس ڪيائين. عملي زندگيءَ ۾ استادي پيشي سان وابسته رهيو، جتان 1993ع ۾ رٽائرڊ ڪيائين. 1967ع ڌاري علم ادب جي دنيا ۾ پير پاتائين ۽ ڪيترائي علمي ۽ تحقيقي مضمون، مقالا ۽ شعر مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڇپائيندو رهيو. سندس مضمونن، مقالن ۽ ڪالمن جو تعداد 250 کان مٿي آهي. انهيءَ مان گهڻا شايع ٿيل آهن ۽ باقي ڪجهه اڻڇپيل آهن. -اظهر سولنگي- جو ڪيترين ئي ادبي ۽ سماجي تنظيمن سان واسطو آهي. هي سنڌ ويلفيئر اينڊ ڪلچرل آرگنائيزيشن (سواڪا) دادو جو باني ۽ صدر به رهيو. هن کي ڪيترائي اوارڊ ملي چڪا آهن. -ان- کان سواءِ سگا، سنڌي ادبي سنگت ۽ ٻين تنظيمن سان لاڳاپيل آهي. اظهر سولنگيءَ دادوءَ جي ماضي ۽ حال جي سموري منظر نامي کي تفصيل سان -تحقيق- ڪري هڪ ڪتاب ترتيب ڏنو، جنهن جو نالو ”دادو تعلقي جو ماضي ۽ حال“ آهي. اهو ڪتاب سرجڻهار پبليڪيشن، دادوءَ پاران 2006ع ۾ ڇپايو ويو. محمد عرس ”-اظهر سولنگي-“ هن وقت دادوءَ ۾ رهائش پذير آهي ۽ علم ادب جي خدمت ۾ مصروف آهي.<ref>{{Citation |title=اظهر سولنگي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%B1%20%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%86%DA%AF%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409224812/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%B1%20%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%86%DA%AF%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 6s13efsmn8rmzfv1gld5d65yiw2pudm 0 19357 384708 255779 2026-06-13T01:31:29Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384708 wikitext text/x-wiki سيد -انور علي شاهه- -اظهر گيلاني- ولد اصغر علي شاهه گيلاني، 11 -آڪٽوبر- 1915ع/ پهرين ذوالقعد 1333ھ، جمعي جي ڏينهن پنهنجي ناناڻي ڳوٺ لالو رانڪ [[وارهه تعلقو|تعلقي وارهه]] ۾ پيدا ٿيو. قرآن شريف جو درس -آخوند- بخش علي رُڪ ۽ ’ملا‘ ٻُڍي چانڊيي کان ورتائين. سنڌي، محمد رمضان ”احقر“ ۽ ماستر ربڏني مَلِڪ وٽ پڙهيو. فارسي سيد موسيٰ شاهه گيلانيءَ وٽ ۽ -انگريزي- هاءِ اسڪول گهوٽڪيءَ ۾ پڙهيو. ملازمت ڪوآپريٽو سوسائٽي، ايڪسائيز، ريلوي پوليس، هزماسٽرس وائيس ڪمپني، دهلي، ڪولمبيا رڪارڊنگ ڪمپني لاهور ۽ ريڊيو پاڪستان، ڪراچيءَ ۾ ڪيائين، هن نظم ۽ نثر ۾ 200 ڪتاب لکيا، گيتا جو منظوم ترجمو، گيتن ڀري ڪهاڻي جو خالق، پهرين سنڌي فلم ”ايڪتا“ جو مڪالما نگار ۽ شاعر، سياست ۾ ذوالفقار ڀٽو سان گهري سڃاڻپ، پير هوندي پيرن خلاف ڪتاب لکيائين. وڏيرن سان -ٽڪر- کاڌائين، مٿس 60 کان مٿي ڪيس داخل ٿيا. 1948ع کان علم ادب جي خدمت ۾ مصروف رهيو. مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ، ڊاڪٽر ابراهيم خليل، فيض بخشاپوريءَ، حاميءَ، واصف، نظاميءَ ۽ ٻين گهڻن ناميارن شاعرن سان دوستيءَ جا ناتا رهيا. ڳائڻن، درويشن، عالمن، اديبن سان سندس رهاڻيون رهيون آهن. سال 1952ع ۾ ’قصر الادب‘ جي نالي سان ادارو قائم ڪيائين، جنهن مان هن وقت تائين 25 نظم ۽ نثر جا ڪتاب شايع ٿيا آهن. سندس ڇپيل ڪتابن ۾: ’آواز عشق‘،’سخن بينظير‘، ’سريلا سخن‘، ’دفتر غم‘، ’رعدِ اظهر‘، ’ذڪر وفڪر‘، ’شان نزول‘، ’مينا -بازار- ۾‘، ’مقصد حسن‘، ’دل جون ڳالهيون‘، ’واردات‘، تارڪ نمبر‘، ’12 ڏينهن پنجاب ۾‘ ۽ ’ڪورٽ کان جيل تائين‘ مشهور ڪتاب آهن. پاڻ ڪيترين ئي هفتيوار اخبارن، جهڙوڪ: ”عالمگير“ (لاڙڪاڻو ۽ سکر)، ”افلاطون“، ”سچ“ ۽ ”طوفان“ (سکر) جو -ايڊيٽر- ٿي رهيو آهي. هن گهوٽڪيءَ مان هفتيوار ”ذوالفقار“ به -جاري- ڪئي. سندس وفات 22 -جولاءِ- 2006ع تي گهوٽڪيءَ ۾ ٿي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%B1%20%DA%AF%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409151734/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%B1%20%DA%AF%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} oezl4irauw0mjqiqmegs3fdpb3qi4ot 0 19358 384709 372868 2026-06-13T01:33:15Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384709 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} '''اعتزاز احسن''' ھڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] وڪيل، دانشور ۽ سياستدان آهي. سندس والد چوڌري محمد احسن عليگ، پرجوش مسلم ليگي اڳواڻ هو. سندس والده مسلم ليگ جي عورتن واريءَ شاخ جي ڊويزنل منتظم هئي. اعتزاز احسن شروعاتي تعليم ايچي سن ڪاليج لاهور مان حاصل ڪئي. گورنمينٽ ڪاليج لاهور مان گريجوئيشن ڪرڻ کان پوءِ ڪئمبرج يونيورسٽيءَ ۾ داخل ٿيو ۽ اُتان بئريسٽريءَ جو امتحان پاس ڪري واپس وطن پهچي، سي.ايسپيءَ جو امتحان ڏيئي، پاڪستان ۾ پهرين پوزيشن کنيائين. عملي سياست جو آغاز پيپلزپارٽيءَ ۾ شامل ٿيڻ سان ڪيائين ۽ اڄ تائين اُن سان واڳيل آهي. 1970ع وارين عام چونڊن ۾ پنجاب اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿي، [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پيپلزپارٽيءَ]] جي حڪومت ۾ اطلاعات جو وزير مقرر ٿيو. ان کان پوءِ چونڊن ۾ قومي اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿي، قانون ۽ انصاف جو وزير، وزير داخلا ۽ وزير تعليم مقرر ٿيو. اعليٰ عدالتن ۾ ڪيترن ئي سياسي قيدين جي مقدمن جي پيروي ڪيائين، جن ۾ محترمہ [[بينظير ڀٽو]] بہ شامل آهي. پنهنجن سياسي نظرين سبب ڪيترائي ڀيرا جيل ۾ بہ ويو آهي. آئين جو ماهر، سپريم ڪورٽ جو اعليٰ وڪيل ۽ سينيٽ جو ميمبر آهي. پاڻ شاعر بہ آهي تہ محقق بہ. سندس تصينف ”انڊس ساگا ائنڊ ميڪنگ آف پاڪستان“ مشهور آهي. 2008ع کان 2009ع تائين سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس جي معطليءَ کان پوءِ سندس بحاليءَ ۽ عدليہ جي آزاديءَ لاءِ هلايل هلچل ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيائين جنهن جي ڪري پيپلزپارٽيءَ سان ڪجهه وقت تعلقات ڪشيده رهيس. هن وقت انهن ۾ ڪجهه بهتري آيل ڏسجي ٿي.<ref>{{Citation |title=اعتزاز احسن : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D8%A7%D8%B2%20%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D9%86 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031055221/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D8%A7%D8%B2%20%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D9%86 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جيوت ماڻهو]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:لاهوري ماڻهو]] [[زمرو:لاهور جا سياستدان]] [[زمرو:1945ع جون پيدائشون]] q2qx7quqsqfk6jf1kcpa4spv1mao68t 0 19359 384710 186401 2026-06-13T01:35:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384710 wikitext text/x-wiki اعتِڪافُ: عبادت لاءِ ڪنهن خلاصي جاءِ ۾ گوشه نشيني. رمضان شريف جي پوئين ڏهي (ڏهن ڏينهن ۾) مسجد ۾ گوشه نشين ٿي ويهڻ<ref name="سنڌيانا" />. هي [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] جو لفظ آهي، جنهن جو مفهوم آهي ”ترسڻ“، ”بيهي رهڻ“<ref name="سنڌيانا" />. مسلمانن جي مذهبي اصطلاح ۾ اِن مان مراد هڪڙي خاص عبادت آهي، جنهن جو طريقو هيءُ آهي ته ڪو مومن ڪجهه ڏينهن مسجد ۾ رهي ۽ ٻاهر نه نڪري، روزا رکي ۽ پنهنجو وقت قرآن شريف پڙهڻ ۽ ديني ڪتابن جي مطالعي ڪرڻ ۽ خدا جي ذڪر ۾ گذاري<ref name="سنڌيانا" />. اعتڪاف مان مراد آھي تہ ماڻھو ڪجهه وقت لاءِ دنيا جي تعلقاتن ۽ مصروفيتن کان الڳ ٿي مسجد ۾ ويھي ۽ اتي ذڪر فڪر ۽ الله جي ياد ۾ گذاري<ref name="آسان فقه" />. رمضان جي پوئين ڏھاڪي ۾ ھي عمل ڪرڻ سنت موڪدہ ڪفايه آھي<ref name =" آسان فقه" > - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 299 </ref>. نبي سڳورا رمضان جي آخري ڏهن ڏينهن ۾ -اعتڪاف- ۾ ويهندا هئا. اڃا تائين مسلمان انهيءَ سنت نبويءَ جي پيروي ڪندا آهن<ref name =" سنڌيانا" >- http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اعتڪاف {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103084244/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AA%DA%AA%D8%A7%D9%81 |date=2024-11-03 }}</ref>. == حوالا == {{حوالا}} {{رمضان جا موضوع|state=expanded}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:رمضان]] 080ltr96q6jppaaocuawz2nptqgm2v4 0 19361 384713 98793 2026-06-13T01:38:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384713 wikitext text/x-wiki اعجاز حسين مهر- ولد غلام حسين مهر، 6 ڊسمبر 1968ع تي ڳوٺ ڪامل مهر [[شڪارپور ضلعو|ضلعي شڪارپور]] ۾ ڄائو، 1982ع کان 1994ع تائين ڪراچي ۾ رهيو. -ان- بعد -اسلام- -آباد- ۾ مستقل رهائش اختيار ڪئي. هن پنهنجي -تعليم- ڏاڍين ڏکين حالتن ۾ -جاري- رکي. هن ميٽرڪ سنڌ مدرسي مان ۽ ڪامرس ۾ گريجوئيشن سنڌ مسلم ڪامرس ڪاليج ڪراچيءَ مان ڪئي ۽ 1992ع ۾ انٽرنيشنل رليشنز ۾ ايم. اي شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان ڪئي. شاگردي واري زماني ۾ ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن، جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن ۽ سنڌ ساگر اسٽوڊنٽس فيڊريشن سان وابسته رهيو. 1989ع ۾ صحافت ۾ آيو ۽ ڪراچيءَ جي مختلف سنڌي ۽ -اردو- اخبارن جهڙوڪ نئون سج، الوحيد، ڪاوش ۽ ماهوار رسالي پرهه، -اردو- اخبارن -انتخاب- ۽ نجات ۾ ڪم ڪيائين. هي 1994ع ۾ ڪاوش جي رپورٽر طور ڪراچي ۾ مقرر ٿيو. کيس -ترت- -اسلام- -آباد- موڪليو ويو. هو -اسلام- -آباد- ۾ سنڌي صحافت جي بانيڪارن مان آهي. مارچ 2004ع ۾ -بين- الاقوامي نشرياتي اداري بي بي سي کيس رپورٽر مقرر ڪيو ۽ بعد ۾ کيس -پاڪستان- لاءِ چيف رپورٽر مقرر ڪيو. هو هن وقت (2009) تائين اها ذميواري نڀائي رهيو آهي. هن اردو، سنڌي ۽ -انگريزي- ڪيترائي مضمون ۽ فيچر لکيا ۽ صحافت ۾ معلومات تي ٻڌل تجزياتي مضمون لکڻ سندس خصوصيت رهي آهي. هو انهن چند سنڌي صحافين مان آهي، جيڪي عالمي نشرياتي ادارن تائين پهتا آهن. آمريڪي صدر اوباما جي چونڊ مهم، گڏيل قومن جي اجلاس سميت ڪيترن ئي عالمي پروگرامن جي ڪوريج ڪري چڪو آهي. -ان- کان علاوه ميڊيا جي حوالي سان ڪانفرنسن ۾ به شرڪت ڪري چڪو آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86%20%D9%85%D9%87%D8%B1 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410123044/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86%20%D9%85%D9%87%D8%B1 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 6z1s15s60hcpnndnso7jmrawjg3olho 0 19362 384714 98794 2026-06-13T01:40:39Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384714 wikitext text/x-wiki مشهور ڪهاڻيڪار ۽ ڪالم نگار -اعجاز- علي ولد فتح علي سمون 2 -آگسٽ- 1963ع تي [[خيرپور|خيرپور ميرس]] شهر ۾ پيدا ٿيو. پرائمريءَ کان انٽر سائنس تائين -تعليم- خيرپور ۾ پرائڻ بعد چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج لاڙڪاڻي مان ڊاڪٽريءَ جي ڊگري ورتائين. ڊاڪٽر -اعجاز- سمي لکڻ جي شروعات 1993ع کان ڪئي. پهريائين ڪهاڻيون لکيائين، جنهن بعد ڪجهه ڊراما به لکيائين، جيڪي ريڊيو -پاڪستان- خيرپور، سنڌ ٽي وي ۽ ڪي . ٽي . اين -تان- نشر ٿي چڪا آهن. ڪهاڻين کان علاوه هن سياسي ۽ سماجي مسئلن تي ڪالم به لکيا آهن، جيڪي مختلف سنڌي اخبارن ۾ وقت به وقت شايع ٿيندا رهيا آهن. هن ڪجهه عرصو روزاني ’خبرون‘ -اخبار- ۾ هفتيوار ڪالم ”سڪل -بڙ- جي ڇانوَ ۾“ عنوان سان لکيا، -جن- پڙهندڙن ۾ هڪ علحده حيثيت ٺاهي. سندس ڪهاڻين جا ٻه ڪـتـاب ”ڪـمـري ۾ لـڳـل -تصوير-“ (1998ع) (2) ”فائيل ۾ -بند- ٿيل هڪ ڇوڪري“ (2003ع) ۾ شايع ٿيل آهن. هن وقت تائين هن ڪيترائي اوارڊ، سرٽيفڪيٽ حاصل ڪيا آهن، -جن- ۾ سنڌي ادبي سنگت خيرپور اوارڊ، ٽـيـلـينٽ فورم خيرپور اوارڊ، 1998ع ۾ قابل ذڪر آهن. هيءُ هن وقت سول اسپتال خيرپور ۾ ڊاڪٽر آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B3%D9%85%D9%88%D9%86 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241104184054/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B3%D9%85%D9%88%D9%86 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} eoe9vcblkf8z3sy83l5lundmkvaeuj9 0 19364 384716 98797 2026-06-13T01:44:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384716 wikitext text/x-wiki سياستدان، ويٺل شهر ٽنڊومحمد خان، فيبروري 1933ع ۾ سنڌ جي مشهور سياستدان مير غلام علي خان -ٽالپر- جي گهر ۾ ڄائو. [[آڪسفورڊ يونيورسٽي|آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ]] مان زراعت ۾ ڊپلوما ڪيائين ۽ نوجوانيءَ ۾ ئي پنهنجي اباڻي علائقي مان سياست ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيائين. 1954ع ۾ ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ حيدرآباد جو وائيس چيئرمئن چونڊيو. -ايوب خان- جي مارشل لا ۾ يونين ڪائونسلن جو سلسلو هليو ته پنهنجي شهر ٽنڊي محمد خان جو وائيس چيئرمئن چونڊيو. 1962ع ۾ پنهنجي والد جي وفات تي قومي اسيمبليءَ ۾ خالي ٿيل سيٽ تي ميمبر منتخب ٿيو. 1963ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي -انقلاب- واري ڏهاڙي تي پاڪستاني وفد ۾ شامل ٿي ويو. 1965ع ۾ -پاڪستان مسلم ليگ- جي -ٽڪيٽ- تي قومي اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿيو. ممتاز -ڀٽي- جي وزارت ۾ آبپاشيءَ ۽ بجليءَ جو وزير رهيو. 1977ع جي عام چونڊن ۾ -پاڪستان- پيپلزپارٽيءَ جي -ٽڪيٽ- تي قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. 1985ع وارين چونڊن ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر ۽ مسلم ليگ جي حڪومت ۾ صوبائي وزير رهيو.<ref>{{Citation |title=اعجاز علي خان ٽالپر : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%20%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%D9%BD%D8%A7%D9%84%D9%BE%D8%B1 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501035420/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%20%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%D9%BD%D8%A7%D9%84%D9%BE%D8%B1 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} g2fprfd17ooeq4bdtu6tpkkc47m277m 0 19365 384715 233141 2026-06-13T01:42:48Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384715 wikitext text/x-wiki مشهور سياستدان -اعجاز- علي خان جتوئي، رئيس عبدالحميد خان جتوئيءَ جو فرزند هو. [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي ”ٻيٽي“ -جاگير- ۾ 5 -آڪٽوبر- 1954ع تي ڄائو. -اعجاز- علي جتوئيءَ شاگرديءَ واري زماني ۾ سنڌ نئشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي پليٽ فارم -تان- سياست جي ابتدا ڪئي. گرئجوئيشن ڪرڻ کان پوءِ ڪاروباري ۾ اعليٰ -تعليم- حاصل ڪرڻ لاءِ ڪئناڊا ويو، پر ڪن گهريلو حالتن ۽ ذميوارين جي ڪري ايم. بي. اي جي ڊگري وٺڻ کان سواءِ ڏيڍ سال بعد موٽي آيو. هن مارشل لا جي دور ۾ -جمهوريت- جي بحاليءَ واري تحريڪ (MRD) ۾ ڀرپور حصو ورتو. ۽ مختلف وقتن تي جيلن ۾ رهيو. 1985ع جي بلدياتي چونڊن ۾ حصو ورتائين. 1985ع ۾ ئي غيرجماعتي بنياد تي ٿيل چونڊن جي نتيجي ۾ جڙيل قومي اسيمبليءَ دوران پهريون ڀيرو سينيٽر ٿيو. ٻيو ڀيرو مارچ 1997ع ۾ مسلم ليگ جي پليٽ فارم -تان- سينيٽر چونڊيو. -اعجاز علي خان جتوئي- 1988ع ۾ سائين جي. ايم سيد جي اڳواڻيءَ ۾ جڙيل ’سنڌ قومي اتحاد‘ جي باني ميمبرن مان هو ۽ سندس شمار سنڌ جي محب وطن سياستدانن ۾ ٿيندو هو. -اعجاز- علي -جتوئي- ضلعي ڪائونسل دادوءَ جو ميمبر پڻ رهيو. مطالعي، ڪاروبار ۽ سرڪاري ڪمن سان مختلف ملڪن جا دورا ڪيائين. PNP -بزنجو- گروپ سنڌ جو صدر رهيو. ڄام صادق علي خان جي دور ۾ ڇوٽي چونڊي دوران جيڪب -آباد- مان گرفتار ٿيو. 1997ع ۾ مسلم ليگ ۾ شموليت ڪيائين. 47 سالن جي ڄمار ۾ گردن جي تڪليف ۾ مبتلا ٿيڻ کان پوءِ آمريڪي رياست ’[[ايريزونا]]‘ جي شهر ’[[فينڪس]]‘ جي ڪرام ويل اسپتال ۾، 16 سيپٽمبر 1997ع تي سندس انتقال ٿيو. ۽ ٻيٽي جتوئيءَ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref>{{Citation |title=اعجاز علي خان جتوئي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%20%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%D8%AC%D8%AA%D9%88%D8%A6%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501020816/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%20%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%D8%AC%D8%AA%D9%88%D8%A6%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} kggsxze80swoa4gksmaspdpevbpu4j3 0 19366 384717 139992 2026-06-13T01:46:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384717 wikitext text/x-wiki اعجاز علي خواجه ولد حاجي -امام- بخش خواجه. [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] جي قومي ڪارڪنن مان آهي. هن جو -جنم- ميرپور بٺوري شهر ۾، 24 -آڪٽوبر- 1950ع تي ٿيو. -تعليم- انٽر آرٽس اٿس. سياسي زندگيءَ جي شروعات 1968ع ۾ ڪيائين، 1971ع ۾ پهريون ڀيرو جيل ۾ ويو، -ان- بعد 1979ع، 1980، 1983 ۽ 1986ع ۾ به جيل ياترا ڪيائين. 1968ع کان 1986ع تائين پيپلزپارٽيءَ سان سندس وابستگي رهي. 1986ع کان سنڌي -بلوچ- پختون فرنٽ سان لاڳاپيل رهيو، جيڪا -پارٽي- اڳتي هلي ’سنڌ نئشنل فرنٽ‘ ۾ تبديل ٿي، جنهن جو سربراهه ممتاز علي ڀٽو آهي. -اعجاز- خواجه ميرپور بٺوري جو ننڍو زميندار ۽ سماجي ورڪر آهي. سندس -ٻه ڪتاب- ”نيئر منهنجو نينهن“ ۽ ”ڳالهيون ڪوٽ ڪڙن جون“، ترتيبوار، -آگسٽ- 1988ع ۽ -جنوري- 1995ع ۾ ڇپجي پڌرا ٿيا، جيڪي ٻئي ڪتاب سندس جيل ياترائن جي داستانن تي مشتمل آهن.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%20%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اديب]] [[زمرو:سنڌي سياستدان]] p8z3yp3ylz5wvn5u01mqeyh1g78kn7j 0 19367 384718 98799 2026-06-13T01:48:15Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384718 wikitext text/x-wiki سيد -اعجاز علي شاهه شيرازي- جهوني سياستدان سيد قادر ڏني شاهه جو پٽ آهي. هو 1985ع جي غير جماعتي چونڊن ۾ پهريون ڀيرو پارليامينٽري سياست ۾ آيو. -ان- کان پوءِ 88ع ۽ 90ع ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پ پ]] جي -ٽڪيٽ- تي -تڪ- پي -ايس- 69 مان ۽ 2002ع ۾ -تڪ- پي -ايس- 86 مان آزاد اميدوار طور کٽيو ۽ وڏي وزير جو صلاحڪار پڻ رهيو. هو گريجوئيٽ ۽ پيشي جي لحاظ کان زميندار آهي.<ref>{{Citation |title=اعجاز علي شاهه شيرازي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B4%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501054519/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B4%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} mjyiyyksokdnjlrwpu6ckog0mvz2ek0 0 19368 384720 98801 2026-06-13T01:51:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384720 wikitext text/x-wiki ناليوارو صحافي، اديب ۽ ٽي. وي پروڊيوسر، -اعجاز عليم عقيلي- 9 -آگسٽ- 1953ع تي -ٺٽي- ۾ ڄائو. هن پهرئين درجي کان وٺي هر امتحان ۾ پوزيشن حاصل ڪئي. 1963ع ۾ ننڍڙي ڄمار ۾ شاعري ڪيائين ۽ پنجين، ڇهين درجي دوران سنڌي ادبي سنگت شاخ -ٺٽي- جو جوائنٽ سيڪريٽري منتخب ٿيو. سندس علمي ادبي تربيت ۾ سندس -استاد- محسن عباسيءَ جو وڏو هٿ آهي. -اعجاز عليم عقيلي- جڏهن نائين ڪلاس ۾ پڙهندو هو، -ان- وقت ’مڪلي پبليڪيشن‘ جي نالي سان هڪ ادبي رسالو شروع ڪيائين. مئي 1972ع ۾ جڏهن [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] مان پهريون ڀيرو سنڌي -اخبار- هلال -پاڪستان- نڪتي ته هي -ان- جو سب -ايڊيٽر- مقرر ٿيو ۽ ڪجهه ڏينهن کان پوءِ شاگردن جي صفحي جو انچارج ٿيو. اهڙيءَ طرح هن کي اهو فخر حاصل آهي ته هو هلال -پاڪستان- -اخبار- جي باني ڪارڪنن مان آهي. عقيلي صاحب هڪ سال تائين صحافت ڪئي هڪ سال نيشنل بينڪ ور ضلعي -ٺٽي- ۾ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ سنڌ حڪومت جي اطلاعات کاتي ۾ انفارميشن آفيسر مقرر ٿيو. هڪ سال ڪم ڪرڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏنائين ۽ 1974ع ۾ -پاڪستان- -ٽيليويزن- (PTV) تي هڪ سال ٽريني پروڊيسوسر جي ٽريننگ ڪيائين ۽ ٽريننگ مڪمل ڪرڻ بعد پروڊيوسر ٿيو. -ان- کان اڳ شمس عقيليءَ جي نالي سان شاعري ڪندو هو. هن -آزاد نظم- کي پي. ٽي ويءَ تي پهريون ڀيرو منظور سخيراڻيءَ کان ڳارايو. پي. ٽي ويءَ تي اچڻ کان پوءِ هن ڪافي پروگرام ڪيا، -جن- ۾ ’رتي رهاڻ‘ (جيڪو اڳتي هلي ’اوطاق‘ ۽ ’ڪچهريءَ‘ ۾ تبديل ٿيو)، ڊراما، دستاويزي فلمون، ’حالات حاضره‘، ’روشن تارا‘ (ٻارڙن جو پروگرام)، زرعي پروگرام، موسيقيءَ جا پروگرام ۽ اسٽيج شو وغيره اچي وڃن ٿا. هن جي مقبول پروگرامن ۾ وينجهار، پرک، رتي رهاڻ، -تند- تنوار، مهراڻ رنگ ۽ سنڌ سينگار شامل آهن. هن پي ٽي ويءَ -تان- گهرا گهاءَ، معذورن جو عالمي ڏينهن، ديسي سيڻ ڪجن ۽ ٻيا ڊراما ٽيلي ڪاسٽ ڪيا. عقيلي صاحب جديد موسيقي يعني ڊسڪو کي پي ٽي ويءَ تي سنڌيءَ ۾ متعارف ڪرايو. هن ڪوئيٽا جي پي ٽي وي سينٽر -تان- به ڪافي ڊراما بلوچي، -براهوي- ۽ پشتو پروگرام ڪيا، -ان- کانسواءِ مشهور بلوچي سيريل ”صحبِ اسٽار“ (صبح جو تارو) هلايائين جنهن۾ مڱڻهارن جي ڪردار کي مٿانهون ڪري ڏيکاريائين، جڏهن ته مڱڻهارن کي سماج ۾ گهٽ نظر سان ڏٺو ويندو آهي. هن ڊرامي جي اهميت ۽ مقبوليت کي ڏسي -ان- دور جي سمورن -بلوچ- اڳواڻن، صوبائي ۽ قومي -اسيمبلي- جي ميمبرن -اعجاز عليم عقيلي- جي مان ۾ دعوت ڪئي جيڪا ڳالهه هن جي زندگي جو اهم واقعو آهي. سرڪاري طور هالئنڊ مان 1989ع ۾ ماڊرن پروگرام پراڊڪشن جي سکيا وٺي آيو. بيلجيم، جرمني، سعودي عرب، پئرس ۽ دبئي گهمي چڪو آهي. عقيلي صاحب ضلعي -بدين- ۾ ماڪڙ بابت دستاويز فلمون ٺاهيون. کيس ڀٽائي اوارڊ ۽ ٻيا ڪافي اوارڊ ملي چڪا آهن.<ref>{{Citation |title=اعجاز عليم عقيلي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85%20%D8%B9%D9%82%D9%8A%D9%84%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409210741/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85%20%D8%B9%D9%82%D9%8A%D9%84%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} nev39ipotvqssb6t8ziqona6ahihyqa 0 19369 384721 365968 2026-06-13T01:53:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384721 wikitext text/x-wiki '''پروفيسر اعجاز قريشي''' ([[انگريزي]]:Professor Aijaz Qureshi) [[سنڌ]] جو اديب، مورخ، تعليمي ماهر ۽ سماج سڌارڪ آهي.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book75/Book_page16.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (History)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2023-09-16}}</ref> ==زندگي جو احوال== پروفيسر -اعجاز- احمد قريشي، 2 -جنوري- 1948ع تي اڳوڻي [[دادو ضلعو|ضلعي دادو]]ءَ جي [[سيوهڻ شريف تعلقو]] جي [[بختيارپور]] ڳوٺ ۾، سنڌ جي مشهور وڪيل علي احمد قريشيءَ جي گهر ۾ ڄائو.<ref>{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16794&BookTitle=Sewhan%20Joon%20Adabi%20Shakhsiyaton|title=سيوهڻ جون ادبي شخصيتون|access-date=2020-01-18|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226094943/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16794&BookTitle=Sewhan%20Joon%20Adabi%20Shakhsiyaton|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226094943/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16794&BookTitle=Sewhan%20Joon%20Adabi%20Shakhsiyaton |date=2019-12-26 }}</ref> ==تعليم== پروفيسر قريشي پرائيمري کان مئٽرڪ تائين تعليم دادو شهر ۾ حاصل ڪئي. هن [[سنڌ يونيورسٽي]]ءَ مان اقتصاديات ۾ ايم. اي ڪرڻ کان پوءِ، يونيورسٽيءَ پاران اسڪالرشپ ملڻ تي، [[لنڊن]] يونيورسٽيءَ مان معاشيات ۾ ايم. اي ڪري وطن موٽيو. ==علمي ادبي خدمتون== پروفيسر قريشي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو جي اڪنامڪس شعبي ۾ 1971ع کان 1974 تائين ليڪچرار طور ۽ پوءِ پروفيسر طور تعليمي خدمتون سرانجام ڏنيون. هن جون تعليم، ادب، تاريخ ۽ سماج سڌارڪ طور خدمتون پڻ ڳڻپ جوڳيون آهن<ref name=":0" />.سندس تصنيفن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن: ’سنڌ ۾ آبپاشيءَ جا مسئلا ۽ زراعت‘ (لنڊن يونيورسٽيءَ مان ڪيل ايم اي جي انگريزيءَ ۾ ٿيسز، جنهن جو بعد ۾ سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيو)؛ ’سنڌ جي -تاريخ- -ارغون- ۽ -ترخان- دور‘، ’سنڌ جي -تاريخ- ڪيئن لکجي‘ ۽ ’تاريخ جو سبق‘ (ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي ڪتابن جا ترجما)؛ ’سنڌ جي اقتصاديات‘ (شريڪ مصنف) سنڌالاجيءَ طرفان ڇپايل، ’سنڌ جو آواز‘ (ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي ڪتاب جو ترجمو)، ’[[اچو تہ نئين سنڌ جي تعمير ڪريون|اچو ته نئين سنڌ جي تعمير ڪريون]]‘. ’هي جي واڪا واءُ ۾‘، ’چار مارچ ۽ اڄوڪي سنڌ‘ (ترتيب). ’ڏاها هن ڏيهه جا‘ (ڪونج رسالي ممبئيءَ پاران ڇپيل)، ’ڪوميلا کان اورنگيءَ تائين‘، (اختر حميد خان جي ڪتاب جو ترجمو)، سنڌي ٻولي، ماضي، حال ۽ مستقبل (ترتيب) انهيءَ کان سواءِ اقتصاديات، سماجيات ۽ سنڌ جي ادبي، ثقافتي، فني ۽ معاشي مسئلن تي 200 کن تحقيقي مضمون مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپيل اٿس. انهيءَ کان سواءِ سندس ننڍڙا سفرناما پڻ ڇپيل آهن. مترجم جي حيثيت سان سنڌ بابت -انگريز- عملدارن ۽ ٻين جي مضمونن جا انگريزيءَ مان سنڌيءَ ۾ ڪيترا ترجما پڻ ڇپيل اٿس. پروفيسر -اعجاز- قريشيءَ، 8 سال حڪومت -پاڪستان- طرفان قائم ڪيل نئشنل رورل سپورٽ پروگرام (NRSP) جو ڊائريڪٽر رهيو آهي. جڏهن ته سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ قائم ڪيل ”سنڌ ڊيولپمينٽ اسٽڊي سينٽر“ جو ڊائريڪٽر، مهراڻ يونيورسٽيءَ ۾ ”ڊائريڪٽر پلاننگ“، سنڌ يونيورسٽيءَ جي آءِ بي -ايس- جو ڊائريڪٽر، سنڌ ايجوڪيشن ٽرسٽ جو سيڪريٽري، اين جي اوز فيڊريشن سنڌ جو چونڊيل چيئرمئن، -بيسنت هال- ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو مئنيجنگ ميمبر ۽ ايس. آر. ايس. پيءَ جو سيڪريٽري پڻ رهيو آهي. لنڊن يونيورسٽيءَ ۾ کيس ٻه ڀيرا وزيٽنگ فيلو به چونڊيو ويو، جڏهن ته -آمريڪا- جو وڏي ۾ وڏو تعليمي اوارڊ ’فل برائيٽ‘ به کيس ملي چُڪو آهي. هن وقت [[سيڊا]] ۾ جنرل مئنيجر آهي ۽ سنڌ ۾ پاڻيءَ/آب پاشيءَ جي سڌارن تي ڪم ڪري رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=اعجاز قريشي پروفيسر : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B4%D9%8A%20%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%B3%D8%B1 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409140429/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B4%D9%8A%20%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%B3%D8%B1 |url-status=dead }}</ref> هيءُ ڪراچي يونيورسٽي ۾ قائم بينظير چيئر جو ڊائريڪٽر به رهيو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.uok.edu.pk/research_institutes/smbbc/index.php|title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Chair : Introduction|website=www.uok.edu.pk|access-date=2020-01-18}}</ref> == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:سيوھڻ جون شخصيتون]] qlt1lvbt107s6109k6fbuvbgnk6srnw 0 19370 384722 98802 2026-06-13T01:55:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384722 wikitext text/x-wiki نوجوان صحافي ، ڪالم نگار ۽ شاعر -اعجاز منگي- ولد نجم الدين منگي ،-اعجاز منگي- 12 -آڪٽوبر- 1965ع تي [[شڪارپور]] ۾ -جنم- ورتو . هن پرائمري -تعليم- صدر پرائمري اسڪول شڪارپور مان حاصل ڪئي . مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور ۽ انٽر سي . ائنڊ -ايس- . ڪاليج شڪارپور مان ڪيائين . -ان- کان پوءِ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ ٻه سال ” فلسفي “ جي -تعليم- ورتائين . ايم . اي ( -انگريزي- ) سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري مان ڪيائين . اعجاز منگيءَ مئٽرڪ واري زماني ۾ 1980ع ڌاري شاعري شروع ڪئي . ٻه سال لاڳيتو سنڌ جي عظيم شاعر شيخ -اياز- جو شاعريءَ ۾ شاگرد رهيو ، نتيجي طور هن جي شاعريءَ ، خاص ڪري -بيت- ۽ نظم ۾ -اياز- جو رنگ ۽ رواني موجود آهي . -اعجاز- منگيءَ صحافت ۾ روزاني ” سنڌ نيوز “ کان شروعات ڪئي . ” عبرت مئگزين “ جي ايڊيٽوريئل بورڊ جو ميمبر ، روزاني ڪاوش جي -ايڊيٽوريل- صفحي جو انچارج به رهيو آهي . روزاني ” سنڌ “ جو -ايڊيٽر- ۽ ڪالم نگار ۽ روزاني ” -تعميرِ سنڌ- “ جو ڪالم نگار رهي چڪو آهي . -ان- کان سواءِ هن جا ڪجهه ڪالم روزاني ” خادم وطن “ ۽ روزاني ” سچ “ ۾ ڇپيا آهن . -اردو- هفتيوار ” فاتح “ ۽ -انگريزي- -اخبار- “ The News ” ۾ به ’فري لانسر ‘ طور لکندو رهيو آهي . نوجوان شاعر ۽ ڪالم نگار سردار شاهه سان گڏ ” -افيئر -“ رسالي جا ڪجهه پرچا ڪڍيائين . هن جو هڪ منظوم ڊرامو ” مڪليءَ مٿان وڄ “ ، ماهنامي ’پروڙ ‘ ۾ شايع ٿيو . -ان- منظوم ڊرامي ۽ سندس ٻئي هڪ طويل نظم ” گورباچوف “ ڪافي مقبوليت ماڻي . سندس آخري نظم ڪتابڙي جي صورت ۾ ڇپيل آهي . هن ، غزل جي شاعر غلام نبي مغل جي شعري مجموعي ، مشهور سياح -الطاف شيخ- ۽ محمد قاسم ٻگهيي جي خاڪن جي ڪتابن جا مهاڳ پڻ لکيا آهن . سندس نثر شاعراڻو ۽ چس دار هوندو آهي ، -ان- ڪري سندس ڪالم نوجوانن ۾ ڪافي مقبول آهن . ڪڏهن ڪڏهن ڪالمن ۾ متنازعه ٿي ويندو آهي ، جنهنڪري -تنقيد- جو شڪار پڻ رهندو آهي . -اعجاز منگي- ٻارڙن جي جماعت ’ساٿي ٻارڙا سنگت ‘ جو مرڪزي سرپرست ، ڊئموڪرئٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن ، سنڌي ادبي سنگت شڪارپور ۽ ڪميونسٽ -پارٽي- آف سنڌ جو ميمبر رهي چڪو آهي . سال 2006-7-27 کان 2008-4-16 تائين سنڌي ادبي بورڊ جو سيڪريٽري رهيو . هن وقت -اردو- ’امت ‘ -اخبار- -اسلام- -آباد- ۾ بيورو چيف آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410120153/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%20%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} rbv060slxprzov4xoefss2lxjqpb983 0 19371 384711 98791 2026-06-13T01:37:10Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384711 wikitext text/x-wiki محقق، تاريخدان ۽ شاعر. اعجازالحق قدوسي، -جولاءِ- 1905ع ۾ -جالنڌر- ([[ڀارت]]) ۾ ڄائو. شيخ عبدالقدوس گنگوهيءَ جي اولاد مان آهي. ديني علمن جي تڪميل هندستان جي مشهور ديني درسگاهه مظاهرالعلوم سهارنپور ۽ مدرسه دينيات سرڪار عالي حيدرآباد دکن مان ڪيائين. 1951ع ۾ ڀارت مان -پاڪستان- لڏي آيو. سندس عمر جو وڏو حصو علمي ادبي ادارن، خاص طرح سنڌي ادبي بورڊ، ڪراچيءَ ۾ ملازمت ڪندي گذريو. سندس اصل موضوع -تاريخ- ۽ تذڪرا آهن. پنهنجي لکڻين ۾ تحرير جي فن جو خاص خيال رکيو اٿس. شعر گوئيءَ ۾ سندس حيثيت ٻئي درجي جي آهي. ’تذڪره صوفياءِ سنڌ‘، ’تذڪره صوفياءِ پنجاب‘، ’تذڪره صوفياءِ بنگال‘، ’تذڪره صوفياءِ سرحد‘، ’شيخ عبدالقدوس گنگوهي -اور- -ان- ڪي تعليمات‘، ’تزڪ جهانگيريءَ جو -اردو- ترجمو ۽ حاشيا‘ (2 جلد)، ’تاريخ سنڌ‘ (3 جلد، اردو)، ’اقبال -اور- علماء پاڪ و هند‘، ’تاريخ مغربي پاڪستان‘ ۽ ‘رسول پاڪ صلي -الله- عليه وسلم ڪي صاحبزاديان‘ سندس اهم تصنيفون آهن. سندس خود نوشت سوانح حيات ”ميري زندگي ڪي 75 سال“ مڪتبه اسلوب، ڪراچيءَ 1988ع ۾ شايع ڪئي آهي.<ref>{{Citation |title=اعجازالحق قدوسي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%82%20%D9%82%D8%AF%D9%88%D8%B3%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501070441/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%82%20%D9%82%D8%AF%D9%88%D8%B3%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 3vqe6l8f274dfgklp8vs2latxhoaxq3 0 19372 384724 98803 2026-06-13T01:57:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384724 wikitext text/x-wiki عربستان جي صحرائن ۾ رهندڙ ڳوٺاڻا، خانه بدوش عرب، جيڪي خيمن ۾ رهندا آهن. [[قرآن|قرآن شريف]] ۾ لفظ ’اعراب‘ انهيءَ مفهوم ۾ ڏهه دفعا آيل آهي. سنڌ ۾ اعرابين کي بَدُو چيو ويندو آهي، جيڪي حج جي نيت سان ويندڙ پانڌيئڙن کان سامان سڙو ڦري وٺندا هئا.<ref>{{Citation |title=اعرابِي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219133939/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} ngxosspawcia4cfflgodticiknese4v 0 19375 384725 256055 2026-06-13T01:58:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384725 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = اعظم خان |title = |image = |succession = ٺٽي جو مغل گورنر |predecessor = [[شجاعت علي خان]] |successor = [[مھابت خان بھادر]] |regent = [[فرخ سير]] ۽ [[رفيع الدوله نيڪو سير]] |reign =1128ھ عيسوي سال 1716 کان 1131ھ 1719 تائين |spouses = |issue = |full name = |house = |dynasty = |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion =اسلام }} '''اعظم خان '''{{ٻيا نالا|انگريزي=Azam Khan }} مغلن جو هيءُ عملدار سن 1128ھ(سن [[1716ء|1716ع]]) ۾ -ٺٽي- جو نواب بنجي آيو هو.نواب اعظم خان بن صالح سيد گهراڻي مان هو ۽ فدائي خان جهان بهادر عرف مير بابا ڪوڪلتاش جو پوٽو هو. شروعات ۾ پنهنجي طرفان ڪجهه عرصي لاءِ خواجا خليل کي موڪليائين پر پوءِ پاڻ اچي چئن سالن تائين حڪومت ڪندو رهيو<ref name ="قدوسي" > ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ سنڌيڪار: اعجاز الحق قدوسي خالد وسير ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>. ==شاھ عنايت جي شھادت== هو صوفي بزرگ شاهه عنايت جي مخالفن جي ڳالهين ۾ اچي سندن مدد ڪرڻ لاءِ تيار ٿي ويو. هن سلسلي ۾ سڀ کان -اول- اهو قدم کنيائين جو صوفي شاهه عنايت جي خانقاهه سان لاڳو زمينن جون ڍلون، جي اڳ معاف ٿي چڪيون هيون سي نئين سر مڙهيائين. -ان- کان علاوه خدا يار خان ميان يار محمد خان ۽ ٻين زميندارن کي خط لکيائين ته هو سندس مدد ڪن ته جيئن هو، صوفي شاهه عنايت ۽ سندس مريدن سان -جنگ- ڪري. مقالات شعراءِ قلمي نسخي ۾ هڪ روايت آهي ته اعظم خان، صوفي شاهه عنايت جي ملاقات لاءِ ويو، تڏهن درويشن کيس ائين چئي روڪي ڇڏيو ته ”حضرت -جن- هن وقت ورد وظيفن ۾ مشغول آهن“. جڏهن صوفي صاحب سان ملاقات ٿي، تڏهن -اعظم خان- چيو ”درِ درويش را دربان نشايد“ (درويش جي در تي دربان نه هئڻ گهرجي). صوفي صاحب هڪدم جواب ڏنو. ”بشايد، تا سگِ دنيا نيايد“ (هئڻ گهرجي ته جيئن دنياوي ڪتا اندر اچي نه سگهن). هيءَ ڳالهه -اعظم خان- جي ذاتي رنجش جو سبب بنجي وئي. شاهه عنايت جي وڌندڙ طاقت کان گهٻرائجي جڏهن تر جي زميندارن دهليءَ ۾ واويلا ڪئي تڏهن دهليءَ جي حڪم تي -اعظم خان- صوفي شاهه عنايت خلاف -بغاوت- جي -باهه- کي مچايو. بالاخر هن صوفي شاهه عنايت کي دوکي سان قيد ڪرائي 15 صفر 1130ھ(7 -جنوري- 1718ع) تي کيس شهادت جو -جام- پياريو. هن ظالم نواب هر طرح سان -ٺٽي- جي عوام سان ظلم ڪيا. -ٺٽي- جي قابل احترام مخدوم رحمت -الله- کي به قيد ڪرايائين. واپارين کان زوري پئسا ڦريائين. اهڙي طرح هر لحاظ کان هن پنهنجي نوابي جو غلط فائدو ورتو ۽ عوام کي -تنگ- ڪيائين. پوءِ جڏهن محمد شاهه -تخت- تي ويٺو ته سن 1131هجريءَ ۾ -اعظم خان- کي گورنريءَ -تان- لاٿو ويو.<ref>{{Citation |title=اعظم خان : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%B8%D9%85%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430184829/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%B8%D9%85%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} nmnvs73hzdfz8jsio4r27qlq2ncw3xb 0 19376 384726 98805 2026-06-13T02:00:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384726 wikitext text/x-wiki سيد محمد -اعظم شاهه بقاپوري- ڳوٺ [[بقاپور]] [[لاڙڪاڻو تعلقو|تعلقي لاڙڪاڻي]] ۾ پيدا ٿيو. سندس تعلق -بقاپور- جي مشهور سيد گهراڻي سان هو. اعظم شاهه پاڪ- هند جي ورهاڱي کان اڳ جو شاعر ٿي گذريو آهي. محمد اعظم شاهه قرآن شريف ناظره ۽ ٻه چار درجا سنڌي پڙهيل هو. شعر و شاعريءَ سان خاص چاهه هئس. سندس ڪيترو ئي ڪلام ڏوهيڙن، قطعن، غزلن ۽ ڪافين جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس ڪلام ’ديوان اعظم‘ جي نالي سان لاڙڪاڻي جي مشهور پبلشر ويڙهومل کٽڻمل، ڪراچيءَ مان ليٿو پريس مان ورهاڱي کان اڳ ڇپائي پڌرو ڪيو هو. محمد اعظم بقاپوريءَ جي ديوان ۾ 66 ڪافين سان گڏ چار پنج دوها ۽ ڪجهه غزل پڻ شامل آهن. ورهاڱي کان -ٿورو- وقت اڳ وفات ڪري ويو هو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D8%B8%D9%85%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%A8%D9%82%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%8A اعظم شاهه بقاپوري : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سندس ڪلام جو نمونو هن ريت آهي: <poem> دوست لٽي ويو دلڙي، رمزن سان ريجهائي، رمزن سان ريجهائي، غمزن سان ويو گهائي. نيڻ نماڻا نرتون، يار کڻي پيو جنهن دم، ساهه سيباڻا سرتيون، واهه وڻن پيا تنهن دم، </poem> == حوالا == {{حوالا}} hby2wd27eq91x9fjqni21snrsjyaj5r 0 19378 384727 98806 2026-06-13T02:02:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384727 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب لطف -الله- پليءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 36 آهن ۽ قيمت هڪ آنو ڄاڻايل آهي. لطف -الله- خيرمحمد پليءَ هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، آفتاب پرنٽنگ پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سال 1939ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86%20%D8%AD%D9%82%20%D8%B9%D8%B1%D9%81%20%DA%AA%D9%88%DA%99%20%D8%AC%D9%88%20%D9%BE%D9%88%D9%84 اعلان حق عرف ڪوڙ جو پول : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} m4bnlfeeelo6l5ix6yw08aek3iy01un 0 19379 384729 98808 2026-06-13T02:05:57Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384729 wikitext text/x-wiki 6 -جولاءِ- 1978ع کان 8 -جولاءِ- 1978ع تائين [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] ۾ پهرين غيرسرڪاري -ٽن- ڏينهن واري رابطه عالم اسلامي ڪانفرنس ٿي. هن ڪانفرنس ۾ -ايشيا- جا ٻه سؤ کان وڌيڪ ادارا شريڪ ٿيا، -جن- -ايشيا- جي 25 ملڪن جي نمائندگي ڪئي. عملي طور تي 190 تنظيمن شرڪت ڪئي ۽ مبصرن جي حيثيت ۾ آسٽريا، -اتر- آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، نيوزي لئنڊ ۽ فيجيءَ جا نمائندا پڻ شريڪ ٿيا. -ان- کانسواءِ رابطه عالم اسلاميءَ جي نمائندن به شرڪت ڪئي. هن ڪانفرنس جو مقصد مسلمانن ۾ -اتحاد- قائم ڪرڻ هو. ڪانفرنس جي آخري اجلاس ۾ رابطه عالم اسلاميءَ جي سيڪريٽري جنرل، شيخ محمد علي الحرڪان، پڌرنامو -جاري- ڪيو، جنهن کي ”اعلان ڪراچي“ جي نالي سان ڄاتو وڃي ٿو. پڌرنامي جا مکيه نُڪتا هي هئا: (1) -پاڪستان- ۾ اسلامي نظام نافذ ٿيڻ گهرجي ۽ قانون به اسلامي شريعت موجب هئڻ گهرجن. (2) سڀني مسلمان ادارن ۾ گڏيل تعلق ۽ تعاون لاءِ ڪوششون ڪرڻ کپن ته جيئن وحدت اسلاميءَ جو مقصد حاصل ٿي سگهي. (3) ڏکڻ -ايشيا- لاءِ هڪ اسلامي ڪائونسل بنائي وڃي، جنهن جو مرڪز ڪراچي هجي.<ref>{{Citation |title=اعلان ڪراچي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86%20%DA%AA%D8%B1%D8%A7%DA%86%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112183227/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86%20%DA%AA%D8%B1%D8%A7%DA%86%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 6f2qux6szj1ptmu9hzss7ww6ibbju55 0 19380 384728 98807 2026-06-13T02:04:17Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384728 wikitext text/x-wiki 22 کان 24 فيبروري 1974ع تي -ان- وقت جي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] جي دور ۾ لاهور ۾ اسلامي ملڪن جي سربراهن جي ڪانفرنس ٿي. -ان- موقعي تي جيڪو گڏيل اعلان پڌرو ٿيو، سو ”اعلان لاهور“ جي نالي سان مشهور آهي. -ان- ۾ چيو ويو ته: (1) مسلمان قومن جو -اتحاد- نسل ۽ -ثقافت- تي نه، پر مساوات ۽ اخوت تي آهي، (2) اسين ايشيا، آفريڪا ۽ لاطيني -آمريڪا- جي مشترڪ جدوجهد سان گڏ آهيون، (3) اسين مسلمانن جي يڪجهتيءَ کي فروغ ڏيڻ جو عزم ڪريون ٿا، (4) اسين عرب ملڪن ۽ فلسطين جي -آزاديءَ جي تحريڪ- کي ساراهيون ٿا، (5) اسين اسلامي ڪانفرنس ۽ -ان- جي سيڪريٽريٽ جي سرگرمين کي ساراهيون ٿا، (6) اسين جارحيت جي خلاف آهيون، (7) عرب ملڪن جي مؤثر ۽ مڪمل حمايت هجڻ گهرجي ۽ (8) -بيت المقدس- جي آزاديءَ جي لاءِ گڏيل جدوجهد هئڻ گهرجي.<ref>{{Citation |title=اعلان لاهور : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86%20%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%B1 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115183248/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86%20%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%B1 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 7pgv44mmie9mzik8hs9qd5bgmhp3jso 0 19381 384730 313227 2026-06-13T02:07:51Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384730 wikitext text/x-wiki '''اعواڻ''' هڪ ذات جو نالو آھي. اڪثر اُتر [[سنڌ]] ۾ هن ذات جا ماڻهو رهندڙ آهن. هيءَ ذات اصل پنجاب جي آهي. اٽڪ ۽ تَنول واري خطي ۾ اعواڻ خطو آهي، جنهن جي ٻوليءَ کي اعواڻڪي چوندا آهن، جيڪا لهندا جي شاخ آهي. هن ذات مان شڪارپور جي مشهور سنڌي ڪهاڻيڪار خاتون ”ثميره زرين“ ٿي گذري آهي. اعواڻ پاڻ کي پٺاڻن سان ملائيندا آهن، ڇوتہ اُنهن ڪافي وقت افغانستان جي غزني ۽ هرات جي علائقن ۾ پڻ گذاريو آهي. بعض عالمن جو چوڻ آهي ته انهن جو اصل وطن روسي ترڪستان جي بلخ جو علائقو هو، جتان تاتارين کين نيڪالي ڏيئي ملڪ تي قبضو ڪيو هو، تڏهن اهي هرات پهتا هئا، جتان سن 1526ع ڌاري بابر بادشاهه جي فوجن ۾ شريڪ ٿي اعواڻ سنڌ ۾ پهتا ۽ سڪيسر (پنجاب) ۾ رهي پيا. کوکر ۽ کٿڙ، اعواڻن جا زورآور قبيلا آهن. سي ڪوه سليمان ۽ ڪوھ سفيد جي دامن ۾ آباد آهن. ديري اسماعيل خان ۾ اعواڻن جو وڏو تعداد آباد آهي. هي نهايت جنگجو ۽ جفاڪش قبيلو آهي. پنجاب ۾ سندن گڏيل آباديون آهن، پر سنڌ ۾ اعواڻ انفرادي حيثيت ۾ رهن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اعواڻ اعواڻ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230725222822/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B9%D9%88%D8%A7%DA%BB |date=2023-07-25 }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين)، جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا قبيلا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]] befahua3w620qa76p8mm8me2anpyddv 0 19382 384734 98810 2026-06-13T02:09:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384734 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب عربيءَ -تان- کنيل آهي ۽ -ان- جو منظوم ترجمو خليفي محمد ڪيو آهي، جنهن جو نسخو، [[برٽش ميوزيم]] لائبرري لنڊن ۾ موجود آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%AF%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%8A%D9%86%D9%8A%D9%86 افادة العينين : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 3h9p452m61qtah5bacxtsu1zsqkuis5 0 19384 384735 254621 2026-06-13T02:11:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384735 wikitext text/x-wiki اردو زبان جو ناميارو شاعر ۽ اديب افتخار عارف، 21 مارچ 1943ع تي لکنؤ ([[ڀارت]]) ۾ پيدا ٿيو. سندس اصل نالو افتخار حسين آهي. ايم. اي ۽ ايم. -ايس- سي تائين لکنئو يونيورسٽيءَ مان -تعليم- حاصل ڪيائين. 1965ع کان 1977ع تائين ريڊيو -پاڪستان- ۾، ٻاهرين نشريات جو نيوزڪاسٽر رهيو، جنهن کان پوءِ وري -پاڪستان- -ٽيليويزن- سينٽر ڪراچيءَ تي، اسڪرپٽ رائيٽر ۽ سينيئر پروڊيوسر جي حيثيت سان ڪم ڪندو رهيو. سندس شهرت ۾ -ٽيليويزن- جي -اردو- پروگرام ’ڪسوٽيءَ‘ جي ڪري اضافو ٿيو. 1977ع کان 1980ع تائين -بئنڪ- آف ڪريڊٽ ۽ ڪامرس ۾، عام لاڳاپن جو آفيسر مقرر ٿيو، جنهن کان پوءِ 1990ع تائين، -بئنڪ- جي عيوضيءَ جي حيثيت سان، ”ٿرڊ ورلڊ فائونڊيشن“ لنڊن جو ناظم اعليٰ پڻ رهيو. لنڊن مان اچڻ کان پوءِ کيس -پاڪستان- اڪادمي ادبيات جو ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪيو ويو. 1994ع کان وٺي هن وقت تائين ”اسڪالرس ائنڊ رائيٽرس فائونڊيشن“ جو ڊائريڪٽر جنرل، مقتدره قومي زبان جو چيئرمئن ۽ ٻيو ڀيرو چيئرمئن اڪادمي ادبيات -اسلام- -آباد- رهيو. جتان ويجهڙائي ۾ فارغ ٿي وري مقتدره قومي زبان جو چيئرمئن ٿيو آهي. سندس ادبي ۽ تعليمي خدمتن جي مڃتا طور کيس ڪيترائي اوارڊ ۽ -انعام- ڏنا ويا آهن، -جن- ۾، 1984ع ۾ آدم جي اوارڊ، فيض انٽرنئشنل اوارڊ براءِ شاعري، 1989ع ۾ صدارتي اوارڊ براءِ حسن ڪارڪردگي، 1994ع ۾ باباءِ -اردو- مولوي عبدالحق اوارڊ، 1995ع ۾ نقوش ادبي اوارڊ ۽ بولان انٽرنئشنل اوارڊ 1996ع شامل آهن. هن -برطانيا- ۾ قيام دوران بي. بي سي ۽ ٻين نشرياتي ادارن ۾ علمي ادبي خدمتون سرانجام ڏنيون، جڏهن ته ڪيترن ملڪن ۾ ٿيندڙ، مختلف نوعيت جي سيمينارن ۾ پڻ شرڪت ڪري چڪو آهي. سندس شاعريءَ جا ٽي مجموعا، ”مهر دو نيم“، ”بارهوان کلاڙي“ ۽ ”حرف باريان“ شايع ٿي چڪا آهن.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%B1%20%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2020-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320201601/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%B1%20%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1944ع جون پيدائشون]] [[زمرو:اردو شاعر]] [[زمرو:پاڪستاني اردو شاعر]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] n4cayqibtrml9yq0zxpv6a4id2i2h8a 0 19385 384736 372887 2026-06-13T02:13:16Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384736 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} اڳوڻو چيف جسٽس آف [[پاڪستان]] جسٽس '''افتخار محمد چوڌري''' 12 ڊسمبر 1948ع تي ۾ ڄائو. کيس جنرل پرويز مشرف 7 مئي 2005ع تي سپريم ڪورٽ آف پاڪستان جو چيف جسٽس مقرر ڪيو. ۽ 9 مئي 2007ع تي ان وقت معطل ڪيو، جڏهن هُن استعيفيٰ ڏيڻ کان انڪار ڪيو، سندس ان انڪار وڪيلن جي هڪ تاريخي تحريڪ کي جنم ڏنو. نيٺ 20 جولاءِ 2007ع تي کيس سپريم ڪورٽ بحال ڪيو. سپريم ڪورٽ جي فل بينچ آڏو جسٽس چوڌريءَ جي وڪالت [[اعتزاز احسن]] ۽ ٻين وڪيلن ڪئي. پاڪستان جي پنجاهه سالن جي تاريخ ۾ پنهنجي نوعيت جو هي پهريون واقعو هو، جو چيف جسٽس کي معطل ڪيو ويو هجي. صدر مشرف کي سندس ٻيهر صدر چونڊجڻ خلاف سپريم ڪورٽ ۾ داخل ڪيل آئيني درخواست سبب خطرو محسوس ٿيو، ان ڪري هن فوري طور آئين معطل ڪري، ملڪ ۾ هنگامي حالتن جو اعلان ڪري ڇڏيو. == تعليم ۽ وڪالت == جسٽس افتخار محمد چوڌري بي. اي ۽ ايل ايل بي [[سنڌ يونيورسٽي|سنڌ يونيورسٽيءَ]] مان ڪئي ۽ 1974ع ۾ وڪالت شروع ڪيائين. 1976ع ۾ هاءِ ڪورٽ جي وڪيل طور ۽ 1985ع ۾ سپريم ڪورٽ جي وڪيل طور داخل ٿيو. 1989ع ۾ کيس بلوچستان هاءِ ڪورٽ ۾ ايڊيشنل جج طور مقرر ڪيو ويو. ان عهدي تي هو 21 اپريل 1999ع تائين رهيو. 1992ع ۾ کيس چيئرمين بلوچستان لوڪل ڪائونسل اليڪشن اٿارٽي ۽ 22 اپريل 1999ع تي کيس بلوچستان هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو. == اهم فيصلا == === جنرل مشرف جي فوجي حڪومت کي جائز قرار ڏيڻ === جنوري 2000ع ۾ جسٽس چوڌري تڏهن بلوچستان هاءِ ڪورٽ ۾ ڪم ڪندڙ ججن مان پهريون جج هو، جنهن جنرل مشرف جي ڏنل پي سي او (عبوري آئيني حڪم) تحت قسم کنيو. ائين کيس ترقي ماڻڻ جو موقعو مليو. ان وقت سپريم ڪورٽ جي 11 ججن پي سي او تحت قسم کڻڻ کان انڪار ڪندي استعيفائون ڏنيون هيون ۽ ائين ججن جا عهدا خالي ٿيا هئا. 13 اپريل 2005ع تي سترهين ترميم ۽ صدر مشرف جي يونيفارم واري ڪيس ۾ جسٽس افتخار محمد چوڌري انهن پنجن ججن مان هڪ هو، جن جنرل مشرف جي فوجي حڪومت کي جائز ۽ قانوني قرار ڏيندي انهيءَ ڪيس کي خارج ڪيو، ان ڪيس جي وسيع تر فيصلي ۾ انهن ججن چيو هو ته آئين کي معطل ڪرڻ بعد جنرل مشرف جو لاڳو ڪيل ليگل فريم ورڪ آرڊر، سترهين ترميم، جنهن سان کيس آئيني طور پٺڀرائي ملي ۽ ٻه عهدا يعني صدر ۽ فوجي سربراهه رهڻ، قانوني آهن. === پاڪستان اسٽيل مل کي خانگائڻ === 2007ع ۾ جسٽس چوڌريءَ پاڪستان اسٽيل مل کي خانگي اداري کي وڪرو ڪرڻ واري حڪومتي فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ پنهنجي عدالتي فيصلي ۾ چيو ته پاڪستان اسٽيل مل هڪ گروپ کي وڪرو ڪرڻ، جنهن ۾ هڪ ڄڻو عارف حبيب وزير اعظم شوڪت عزيز جو دوست به آهي، هڪ تڪڙ ۾ ڪيل فيصلو آهي. === حصبه بل === جڏهن سرحد اسيمبلي حصبه بل پاس ڪيو، جنهن ۾ پوليس کي اهي اختيار ڏنا ويا هئا ته اها اسلامي ارڪان تي عمل ڪرائي، ۽ ڪن ٻين اهڙن عملن کي روڪرائي، جن معاملن کي غير اسلامي سمجهيو ٿي ويو. صدر جنرل پرويز مشرف اهو معاملو عدالتي راءِ وٺڻ لاءِ سپريم ڪورٽ ڏانهن موڪليو، چيف جسٽس چوڌري جيڪو بئنچ جي اڳواڻي ڪري رهيو هو، تنهن پنهنجي فيصلي ۾ گورنر سرحد کي ان بل تي صحيح ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو. === گم ٿيل ماڻهن جو ڪيس === چيو وڃي ٿو ته پاڪستان مان ڪيترائي ماڻهو (جنهن ۾ سنڌ جا به ڪجهه سياسي اڳواڻ ۽ ڪارڪن شامل هئا) مختلف ڳجهن ادارن گرفتار ڪري گم ڪري ڇڏيا هئا، کين ڪنهن عدالت ۾ به پيش نه پئي ڪيو ويو. 254 گم ٿيل ماڻهن جي وارثن طرفان هڪ درخواست سپريم ڪورٽ ۾ داخل ڪئي ويئي، جنهن جي پيروي امينه مسعود جنجوعه ڪئي. سپريم ڪورٽ وزارت داخلا ۽ ڳجهن ادارن جي نمائندن کي عدالت ۾ گهرايو، نتيجي ۾ 107 ماڻهن کي آزاد ڪيو ويو. ان وقت اهڙي قسم جا فيصلا جنرل مشرف جي حڪومت جي خلاف پئي ويا. ان ڪري هو جنرل مشرف جي عتاب هيٺ آيو. == معطلي ۽ بحالي == 9 مارچ 2007ع تي صدر جنرل پرويز مشرف چيف جسٽس افتخار چوڌريءَ کي معطل ڪري سندس خلاف Misconduct جو ريفرنس داخل ڪيو. سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس کي هٽائڻ، پاڪستان جي 60 سالن جي تاريخ ۾ پهريون واقعو هو. سنڌ سان واسطو رکندڙ سپريم ڪورٽ جي سينيئر جج جسٽس راڻا ڀڳوانداس کي قائم مقام چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو. 5 مئي 2007ع تي جسٽس چوڌري پنهنجي وڪيل اعتزاز احسن سان گڏ (جيڪو پ پ اڳواڻ پڻ آھي) [[اسلام آباد]] کان لاهور تائين جو سفر ڪيو. رستي ۾ سندس آجيان ڪندڙن جي هجوم سبب 5-4 ڪلاڪن وارو اهو سفر 25 ڪلاڪن ۾ طئي ٿي سگهيو. 12 مئي 2007ع تي معطل ٿيل چيف جسٽس افتخار محمد چوڌري سپريم ڪورٽ جي پنجاهين سالگره جي موقعي تي ٿيندڙ هڪ تقريب ۾ خاص مهمان طور ڪراچي بار ايسوسيئيشن جي پروگرام ۾ شرڪت لاءِ ڪراچيءَ پهتو ته ڪراچي شهر جا رستا بلاڪ ڪيا ويا. سندس استقبال لاءِ سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان آيل ماڻهن تي فائر نگ ڪئي ويئي. جنهن ۾ 42 ماڻهو مارجي ويا ۽ 140 ڄڻا زخمي ٿي پيا. چيف جسٽس کي ڪيترا ڪلاڪ ڪراچيءَ جي هوائي اڏي تي قابو رهڻ بعد اتان ئي واپس وڃڻو پيو. 20 جولاءِ 2007ع تي 13 رڪني سپريم ڪورٽ جي بئنچ کيس چيف جسٽس جي عهدي تي بحال ڪيو ۽ جنرل مشرف جي لڳايل الزامن ۽ سندس خلاف داخل ڪيل ريفرينس رد ڪري ڇڏيو. == بحالي کانپوءِ == 20 آگسٽ 2007ع تي چيف جسٽس چوڌري ايف آءِ اي جي ڊائريڪٽر جنرل طارق پرويز کي چتاءُ ڏنو ته جيڪڏهن باندي بڻايل حافظ عبدالباسط کي پيش نه ڪيو ويو ته کيس جيل موڪليو ويندو. نيٺ حافظ عبدالباسط کي آزاد ڪيو ويو. بعد ۾ مشرف حڪومت کيس [[بينظير ڀٽو]] جي قتل واري الزام جي ڪيس ۾ گرفتار ڪيو. === هنگامي حالتون === صدر مشرف وٽ صدر ۽ فوج جي سربراهه جا ٻئي عهدا هئا. هن 3 نومبر 2007ع تي ملڪ ۾ هنگامي حالتن جو اعلان ڪري آئين ۽ پارليامينٽ ٻنهي کي معطل ڪري ڇڏيو ۽ عبوري آئيني حڪم (پي سي او) جاري ڪيو ويو. هنگامي حالتون لاڳو ٿيڻ ۽ آئين جي معطليءَ تي جسٽس افتخار چوڌري سندس سربراهيءَ ۾ سپريم ڪورٽ جي هڪ 8 رڪني بئنچ جوڙي، جنهن ترت عبوري آئيني حڪم، هنگامي حالتن ۽ آئين جي معطلي کي رد ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت هن سمورن سول ۽ فوجي عملدارن کي هدايت ڪئي ته اهي انهيءَ حڪمنامي کي نه مڃين. هن سپريم ۽ هاءِ ڪورٽن جي ججن کي به هدايت ڪئي ته اهي هن پي سي او تحت قسم نه کڻن. ترت ئي قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي هڪ جٿي سپريم ڪورٽ جي عمارت ۾ ڪارروائي ڪندي. چيف جسٽس چوڌريءَ سميت ستن ججن کي گرفتار ڪري ورتو. سپريم ڪورٽ ۽ هاءِ ڪورٽن جي 90 ججن پي سي او تحت قسم کڻڻ کان انڪار ڪيو، صدر مشرف سندس جاءِ تي جسٽس عبدالحميد ڊوگر کي چيف جسٽس آف پاڪستان مقرر ڪيو ۽ ان سان گڏ ٽن ٻين ججن کان به سپريم ڪورٽ جي جج طور قسم ورتو. جسٽس چوڌريءَ کي گهر ۾ نظر بند ڪيو ويو. ساڻس ڪير به بنا اجازت جي ملي نه پئي سگهيو. نيٺ پ پ جي وزيراعظم يوسف رضا گيلاني وزيراعظم ٿيڻ جي پهرئين ڏينهن تي چيف جسٽس کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پر هن کيس بحال نه ڪيو. بعد ۾ ججن جي بحالي لاءِ صدر، وزيراعظم ۽ مسلم ليگ ن جي سربراهه ميان نواز شريف جي وچ ۾ ٽي معاهدا ٿيا، پر پوءِ به چيف جسٽس بحال نه ٿيو. ان سبب وڪيلن ٻيهر تحريڪ شروع ڪري ڏني. وڪيلن جي تحريڪ ججن جي بحاليءَ لاءِ 12 کان 16 مارچ 2009ع تائين لانگ مارچ جو اعلان ڪيو. 15 مارچ 2009ع تي نواز شريف ۽ چوڌري اعتزاز احسن جي اڳواڻيءَ ۾ وڪيلن ۽ سندس حامين لاهور مان لانگ مارچ شروع ڪيو. 15 ۽ 16 مارچ 2009ع جي وچ ڌاري حڪومت جسٽس چوڌريءَ سميت سمورن ججن کي بحال ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.<ref>{{Citation |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي لينگئيج اٿارٽي، حيدرآباد. |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%B1%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%DA%86%D9%88%DA%8C%D8%B1%D9%8A%20%D8%AC%D8%B3%D9%BD%D8%B3 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430154226/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%B1%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%DA%86%D9%88%DA%8C%D8%B1%D9%8A%20%D8%AC%D8%B3%D9%BD%D8%B3 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا منصف اعظم]] [[زمرو:پنجابي ماڻهو]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:1948ع جون پيدائشون]] izm673a6b7jbxxxmwys07zezrnqk9s1 0 19390 384737 98813 2026-06-13T02:15:21Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384737 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب عبدالحئي ”جهانگي“ قريشيءَ، جيمس -آباد- واري جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 128 صفحا آهن ۽ قيمت ڏيڍ رپيو ڄاڻايل آهي. آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، -ان- جو ڇاپو ٻيو، اسٽئنڊرڊ پريس حيدرآباد مان سال 1953ع ۾ ڇاپيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A افسانه زندگي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 5mjnbxcqx6ic0yb1848j6bj2uvdb8c4 0 19391 384738 369117 2026-06-13T02:17:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384738 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب [[حافظ محمد احسن چنا]] جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 48 آهن ۽ قيمت 75 پئسا ڄاڻايل آهي. حڪيم عبدالحق ۽ حڪيم نورالحق سکر اُن جو ڇاپو پهريون، حيدري پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B0%DA%AA%D8%A7%D8%B1 افضل الاذڪار : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:اسلامي ڪتابون]] 0dv8hgjc4iw4gbylaax2228zotsvua0 0 19393 384739 98816 2026-06-13T02:19:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384739 wikitext text/x-wiki ريوريند سي. ڊبليو. هيسڪل جو هيءُ ڪتاب، 22 صفحن جو، ڪچي جلد سان، ڪرائون سائيز ۾ آهي، جنهن جو ملهه 6 پايون ڄاڻايل آهي. هن ڪتابڙي جو پهريون ڇاپو، چرچ مشن پريس [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] مان سنه 1940ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، ڪرسچن لائبرري سوسائٽيءَ ساڳي پريس مان 1943ع ۾ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84%20%D8%B1%D8%A7%D8%B2 افضل راز : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} bqasthmaj7tmxc25kk8jpmd3fctdnem 0 19396 384740 98817 2026-06-13T02:21:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384740 wikitext text/x-wiki ناميارو شاعر -افضل سولنگي- ڳوٺ ڪرڙ خان سولنگي (حيدرآباد) ۾، پهرين ڊسمبر 1958ع تي محمد رمضان سولنگيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. پرائمري -تعليم- پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪيائين، حيدرآباد مان 1974ع ۾ مئٽرڪ ڪيائين ۽ سچل سرمست آرٽس ڪاليج مان بي. اي ڪيائين. 1980ع کان شاعري شروع ڪيائين، جيڪا سنڌ جي ڪيترن ئي ناليوارن فنڪارن ڳائي، -جن- ۾ محمد يوسف، سرمد سنڌي، فوزيه سومرو، -جلال چانڊيو- وغيره شامل آهن، جنهنڪري کيس وڌيڪ مقبوليت ملي. سندس ڪيترائي گيت ۽ غزل سنڌي فلمن ۾ به ڳايا ويا آهن. شهيد [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀٽي]] سان کيس گهڻي عقيدت رهي آهي. هن ڪيترائي گيت غزل شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي شخصيت، محترمه شهيد بينظير ڀٽو ۽ پيپلز پارٽيءَ تي لکيا آهن. ڪيترين سماجي ۽ ادبي تنظيمن سان وابسته رهيو آهي، -جن- ۾ پيپلز ڪلچرل ونگ سنڌ اهم آهي. هي هر سال شهيد ذوالفقار علي -ڀٽي- ۽ شهيد محترمه بينظير -ڀٽي- جي ورسين جي موقعي تي سنڌ ۽ پنجاب جي مشهور شاعرن سان گڏ خراج عقيدت پيش ڪندو آهي. سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ ٻيا پيپلز پارٽيءَ جا اڳواڻ هن کي خاص دعوت ڏئي گهرائيندا آهن. سندس شهيدن جي شان ۾ ڪئسٽون به -جاري- ٿيل آهن. سچل سرمست ڪامرس ڪاليج حيدرآباد ۾ سپرنٽينڊنٽ آهي ۽ پنهنجي ڳوٺ ۾ رهي ٿو.<ref>{{Citation |title=افضل سولنگي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%86%DA%AF%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2023-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414152122/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%86%DA%AF%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 56yanrscl2zjz1i5uiq720n0d8frzc6 0 19397 384742 98818 2026-06-13T02:22:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384742 wikitext text/x-wiki مزاحمتي شاعر -افضل قادري- 15 -آگسٽ- 1949ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] شهر کان -ٽن- ميلن جي مفاصلي تي هڪ ننڍي ڳوٺ دودي سنهڙي ۾ ڄائو. حساس طبيعت هئڻ ڪري هن قوم ۽ ڌرتيءَ تي ٿيندڙ ظلمن کي محسوس ڪندي مزاحمتي شاعري ڪئي. غريب خاندان جو فرد هئڻ ڪري، 20 ورهين جي عمر ۾ ٻي ملازمت نه ملڻ ڪري جانورن جي اسپتال جو ڪمپائونڊر ٿيو. افضل ڪنهن کان متاثر ٿي شاعر نه ٿيو، پر قومي جذبي هن جي اندر ۾ اُٿل پيدا ڪئي، ۽ انقلابي شاعري شروع ڪيائين. ڏات ۽ ڏانءَ هن جو ساٿ ڏنو ۽ -ٿوري- وقت ۾ مقبول شاعر بنجي پيو. هن 12 مئي 1990ع ۾ وفات ڪئي.<ref>{{Citation |title=افضل قادري : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84%20%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%8A |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501070417/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84%20%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 79ktprbfszmyczmltasdxbgmhvq9izw 0 19400 384748 98824 2026-06-13T02:30:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384748 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب ”مسرور“ ڪيفيءَ جو ترتيب ڏنل آهي، جنهن ۾ مختلف شاعرن جي شاعري شامل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 100 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. مڪتبه فروغ ادب اُن جو ڇاپو پهريون، ايڊيوڪيشنل پريس، [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] مان سال 1961ع ۾ ڇپايو.<ref>{{Citation |title=افڪارِ نو : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%20%D9%86%D9%88 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108183224/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%20%D9%86%D9%88 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} g3ifdxpwelxblm8a765wfcgjx1iwuwh 0 19404 384746 140251 2026-06-13T02:26:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384746 wikitext text/x-wiki هن نالي سان هڪ ڪتاب پيسومل آڏواڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 90 آهن ۽ قيمت 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. اُن جو ڇاپو پهريون، ينگ مئن ڊراميٽڪ ڪلب [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سن 1928ع ۾ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%B7%D9%88%D9%862 افلاطون2 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] 9lccov6aj7q8grat8tnhx4apj1c9v9o 0 19405 384747 98823 2026-06-13T02:28:22Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384747 wikitext text/x-wiki پندرنهن روزه افيئر - نيوز مئگزين 2004ع کان ڊاڪٽر علي احمد رند جي ادارت هيٺ [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] مان شايع ٿي رهيو آهي. هن رسالي ۾ ملڪي، غير ملڪي توڙي صوبائي مسئلن بابت مواد کي اهميت سان شايع ڪيو ويندو آهي. هيءُ رسالو پهرين بليڪ اينڊ وائيٽ شايع ٿيندو رهيو، جنهن کي اڳتي هلي مڪمل طور تي رنگين ڪيو ويو. ناليوارا اديب، تجزيه نگار ۽ ڪالم نگار هن رسالي ۾ لکندڙ آهن. هن رسالي ۾ بيباڪ تجزيا ۽ حالات حاضره بابت مضمون ڏنا وڃن ٿا. هن رسالي جي -ٽيم- ۾ همسفر گاڏهي، حميد سبزوئي، محسن -ٻٻر- ۽ ٻيا شامل آهن.<ref>{{Citation |title=افيئر : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A6%D8%B1 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111183317/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A6%D8%B1 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} kisd540kiaq6qojue4zdttuwuqihtq6 0 19411 384753 98832 2026-06-13T02:40:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384753 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب اقبال -بن- صديق قريشيءَ جو لکيل آهي، جيڪو چئن ٻولين جي لغت يا ”چئو وايو“ چئي سگهجي ٿو. هن ڪرائون سائيز ۽ ڪچي جلد واري ڪتاب ۾ 112 صفحا آهن. اُن جو ڇاپو پهريون، اقبال بوڪ ڊيپو، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سال 1962ع ۾ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D9%BE%D8%B1%D8%A6%DA%AA%D9%BD%D9%8A%DA%AA%D9%84%20%D9%81%D8%A7%D8%B1%20%D9%84%D8%A6%D9%86%DA%AF%D8%A6%D9%8A%D8%AC%D8%B2 اقبال پرئڪٽيڪل فار لئنگئيجز : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} kwe2klfrzrvnoymhy8lhyks8dqmot9w 0 19412 384749 228974 2026-06-13T02:32:16Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384749 wikitext text/x-wiki اقبال جوڳي ({{lang-en|Iqbal Jogi}}) (ڄم ـ 1 جنوري [[1925ع]] ـ 16 اپريل 1987ع) [[مرلي]]ءَ جي فن ۾ عالمي شهرت رکندڙ فنڪار هيو. اقبال ولد ڪلامتي -جوڳي- 1 جنوري [[1925ع]] ڌاري ڳوٺ همباره، [[خيرپور ضلعو|ضلعي خيرپور ميرس]] ۾ ڄائو. 35 سالن جي ڄمار ۾ پنهنجو اباڻو ڳوٺ ڇڏي سنڌ جي تاريخي شهر [[اروڙ]] جي ڀرسان ديهه بنٽاري ۾ اچي رهائش پذير ٿيو ۽ آخر تائين اتي مقيم رهيو. هيءُ غربت جي ڪري -تعليم- حاصل نه ڪري سگهيو. کيس مرلي وڄائڻ جو فن پنهنجي والد کان ورثي ۾ مليل هو. هن مرلي وڄائڻ ۾ مسلسل تربيت -استاد- سدوري خان جوڳيءَ کان ورتي، جنهن سان گڏ ڪيترائي سال رهي رياضت ڪيائين. شروع کان وٺي مرلي وڄائڻ ۾ نوان لاڙا ۽ سر پيدا ڪرڻ سندس شوق رهيو. هن پهريون ڀيرو 1962ع ڌاري جيڪب آباد جي هڪ ميلي ۾ مرلي وڄائڻ جو نهايت شاندار مظاهرو ڪيو، -جتي- هن کي تمام گهڻو داد مليو. 1964ع ۾ ميرپور بٺوري جي ميلي ۾ سندس مقابلو -ان- وقت جي مشهور مرلي نواز ”ڪاري -جوڳي-“، ”ناٿي -جوڳي-“ ۽ ”رمضان -جوڳي-“ سان ٿيو، جنهن ۾ هن ڪاميابي ماڻي. -ان- ڪاميابيءَ کانپوءِ کيس سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ شاندار مرلي وڄائيندڙ جي حيثيت ملي ۽ مشهور ٿيو. سندس مرلي وڄائڻ جي فن کان سنڌ جو نامور اديب ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ- تمام گهڻو متاثر ٿيو، جنهن هن کي ريڊيو تي متعارف ڪرايو. ريڊيو تي مقبوليت کانپوءِ کيس عبدالڪريم -بلوچ- پي. ٽي. ويءَ تي متعارف ڪرايو. اقبال مرليءَ تي 17 سُر نهايت مهارت سان وڄائي ويندو هو. هن 1974ع ۾ -اسلام- -آباد- ۾ ٿيل ثقافتي ميلي ۾ مرلي وڄائي اتي ويٺل سفيرن کي حيران ڪري ڇڏيو. -اقبال جوڳي- [[شاهہ عبداللطيف ڀٽائي|شاهه عبدالطيف ڀٽائي]]. سچل سرمست، -ٻڍل فقير-، رکيل شاهه ۽ ريجهه علي شاهه جو ڪلام ڳائيندو هو. هن 16 -اپريل- 1987ع تي وفات ڪئي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D8%AC%D9%88%DA%B3%D9%8A |access-date=2020-02-04 |archive-date=2020-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204200128/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D8%AC%D9%88%DA%B3%D9%8A |url-status=dead }}</ref><ref>ڪتاب جو نالو: وساريان نه وسرن، مصنف : ممتاز مرزا، ايڊيشن : پهريون 1988ع، ڇپيندڙ : شاهه عبداللطيف ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، حيدرآباد</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/10857/|title=اروڙ جو مست اقبال جوڳي|website=SindhSalamat|access-date=2021-10-13}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book46/Book_page19.html#%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D8%AC%D9%88%DA%B3%D9%8A|title=Sindhi Adabi Board Online Library (سنڌي ادبي بورڊ)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2021-10-13}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[انب جوڳي]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://en.everybodywiki.com/Iqbal_Jogi Iqbal Jogi] * [https://alchetron.com/Iqbal-Jogi Iqbal Jogi] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] je9nbm4gvbbl62xewrlx0rr2by4qzp9 0 19413 384750 98827 2026-06-13T02:34:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384750 wikitext text/x-wiki ناميارو صحافي ۽ -ايڊيٽر- -اقبال دل- پهرين سيپٽمبر 1942ع تي ڳوٺ سومار دل، [[سامارو تعلقو|تعلقي ساماري]] ۾ حاجي علي احمد ’مجذوب‘ جي گهر ۾ ڄائو. 1963ع ۾ گريجوئيشن ڪامرس ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين. هن صحافت جي شروعات 1961ع کان روزاني ”خادم وطن“ سان ڪئي، جنهن ۾ سب -ايڊيٽر- ۽ رپورٽر طور ڪم ڪيائين. سندس 1973ع کان روزاني ”هلال -پاڪستان-“ سان وابستگي رهي ۽ هو 1988ع کان روزاني ”هلال -پاڪستان-“ -اخبار- جو -ايڊيٽر- رهيو آهي. سندس شام ملڪ جو سفرنامو ”شام ولايت ۾“ شايع ٿيل آهي. پاڻ هن وقت ڪراچيءَ ۾ رهي ٿو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D8%AF%D9%84 اقبال دل : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 0hdziqdtal5urzzhyojconov3emu3cb 0 19414 384752 98830 2026-06-13T02:38:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384752 wikitext text/x-wiki اقبال ملاح سنڌ جو نامور صحافي آهي. هن جو پورو نالو محمد -اقبال ملاح- آهي. هن ميهڙ تعلقي جي ڳوٺ گهاڙي ۾ پهرين فيبروري 1970ع تي واحد بخش ملاح جي گهر ۾ -جنم- ورتو. هي ڳوٺ نامور سنڌي ليکڪا -بادام ناتوان- ۽ مشهور سياستدان مير ٿيٻي جو ڳوٺ آهي. -اقبال ملاح-، پرائمري -تعليم- حيدرآباد تعلقي جي نوناري ڳوٺ ۾ مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ميهڙ، انٽر، گورنمينٽ ڪاليج خيرپور ناٿن شاهه ۽ ايم. اي (پوليٽيڪل سائنس) [[سنڌ يونيورسٽي|سنڌ يونيورسٽيءَ]] مان ڪئي. -اقبال ملاح- ساٿي ٻارڙا سنگت جي تنظيم ڪاريءَ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. هن شاگرد تحريڪ ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي شاخ ڊي. -ايس-. ايف جي ميمبر جي حيثيت ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. هي ڪميونسٽ -پارٽي- آف سنڌ جو ميمبر ۽ ڊي -ايس- ايف سنڌ جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو آهي. سياست دوران هن جو لاڙو صحافت ڏانهن رهيو. 1991ع کان هن روزاني ڪاوش -اخبار- کان عملي صحافتي زندگيءَ جي شروعات ڪئي، -ان- بعد ڪوشش، عبرت، -جنگ- ۽ ٻين اخبارن ۾ پڻ ڪم ڪيو. هي روزاني پاڪ ۽ روزاني دعا اخبارن جو -ايڊيٽر- رهي چڪو آهي. حيدرآباد پريس ڪلب جو صدر ۽ جنرل سيڪريٽري پڻ رهي چڪو آهي. هن پنهنجي هم خيال ساٿين سان گڏ پريس ڪلب حيدرآباد ۾ نين روايتن کي -جنم- ڏنو، -جن- ۾ نامور ڪهاڻيڪار -امر جليل- سان رهاڻ ۽ کيس پريس ڪلب جو تاحيات ميمبر ڪرڻ ۽ ٻيون ڪيتريون ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون شامل آهن. ٻين ساٿين سان گڏجي -اقبال ملاح- هن وقت روزاني عوامي آواز ڪراچيءَ جو حيدرآباد بيورو جو انچارج آهي. هن سياست ۽ سماجي موضوعن تي مختلف اخبارن ۾ ڪافي مضمون، ڪالم، اسٽوريون ۽ فيچر لکيا آهن. سنڌ جي قومي مسئلن ۽ سياسي مسئلن تي هن جي قلم هميشه جرئت جو مظاهرو ڪيو آهي. حيدرآباد جي صحافتي زندگيءَ ۾ کيس سٺن صحافين ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=اقبال ملاح : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AD |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411115608/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AD |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 4gphnfkzvzqsluk8nvv9ynx44jmbc2o 0 19415 384754 140280 2026-06-13T02:42:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384754 wikitext text/x-wiki ڪرائون سائيز واري هن [[ڪتاب]] جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 23 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، محڪمه اطلاعات ۽ فلم، حڪومت پاڪستان، سال 1970ع ۾ شايع ڪيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1%20%D8%AC%D9%8A%20%D9%BE%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%86%20%D9%85%D9%88%D9%BD اقتدار جي پرامن موٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] 7qgcn1ser4snb6iwi2wvgfkn2kgsox1 0 19416 384751 98829 2026-06-13T02:36:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384751 wikitext text/x-wiki ناليوارو شاعر ۽ ٻارن جو ليکڪ -اقبال شينو- 26 جون 1953ع تي [[دادو|دادوءَ]] ۾ پيدا ٿيو. انجنيئرنگ ۾ ڊپلوما ڪئي اٿس ۽ هن وقت هاءِ وي ۾ سب انجنيئر آهي. هو سٺو شاعر آهي. سندس شاعري ڪيترن ئي ادبي رسالن ۾ شايع ٿيندي رهي آهي. ٻارن لاءِ شاعري جو لکيل ڪتاب ”جهڙا گل گلاب جا“ 1986ع ۾ ڇپيو. -ان- کان سواءِ ڪجهه ڪتاب وٽس اڻ ڇپيل صورت ۾ پيل آهن. هو هن وقت سوناري پاڙي، دادو شهر ۾ رهي ٿو.<ref>{{Citation |title=اقبال شينو : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D8%B4%D9%8A%D9%86%D9%88 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501072055/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D8%B4%D9%8A%D9%86%D9%88 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} bs3dqq4qaplhod7eq8wci3065g0dtv1 0 19417 384755 98834 2026-06-13T02:43:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384755 wikitext text/x-wiki هن ڪتاب جو مترجم غلام رضا ڀٽو آهي. ڪرائون سائيز ۽ ڪچي جلد واري هن ڪتاب ۾ صفحا 272 آهن ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، [[سنڌي ادبي بورڊ]] حيدرآباد، سال 1962ع ۾ شايع ڪيو.<ref>{{Citation |title=اقتصادي انصاف : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D9%81 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810055608/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D9%81 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} j7qnh8mudyjg3674bed7noi7kvi682p 0 19418 384756 139195 2026-06-13T02:45:30Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384756 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب سومار علي سومري جو ترجمو ڪيل آهي. ڪرائون سائيز ۽ ڪچي جلد واري هن ڪتاب ۾ صفحا 218 آهن. قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، حيدرآباد سال 1965ع ۾ شايع ڪيو.<ref>{{Citation |title=اقتصادي ترقيءَ جا رستا آمريڪي تجربو : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%20%D8%AA%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D8%A7%20%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%20%D8%A2%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%AA%D9%8A%20%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D8%A8%D9%88 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615202117/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%20%D8%AA%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D8%A7%20%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%20%D8%A2%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%AA%D9%8A%20%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D8%A8%D9%88 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] 1x6r7bky9wgwkih5qvx8ealj9qjedaj 0 19419 384758 98838 2026-06-13T02:53:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384758 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب عبدالحسين ميمڻ ۽ ايڇ. آر. ميمڻ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو پڪو جلد آهي، جنهن ۾ صفحا 515 آهن ۽ قيمت ساڍا 7 رپيا ڄاڻايل آهي. اُن جو ڇاپو ٽيون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سال 1968ع ۾ شايع ڪيو.<ref>{{Citation |title=اقتصاديات پاڪستان : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D9%BE%D8%A7%DA%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407052956/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D9%BE%D8%A7%DA%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 298bxd33akp0yd7eeddhnm9lqe3ves8 0 19420 384757 228662 2026-06-13T02:51:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384757 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب جميل احمد -ڀٽي- جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 180 آهن. اُن جو ڇاپو پهريون، مڪتبه عندليب [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سال 1962ع ۾ ڇپايو.<ref>{{Citation |title=اقتصاديات جا ابتدائي اصول : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%AC%D8%A7%20%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200539/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%AC%D8%A7%20%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84 |url-status=dead }}</ref>ساڳي نالي سان ٻيو ڪتاب محمد حسين -ترڪ- جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 172 آهن ۽ قيمت 2 رپيا 12 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٽيون، ايڊيوڪيشنل بوڪ ڊيپو، سنڌ يونيورسٽي پريس، حيدرآباد مان سال 1957ع مان ڇپائي شايع ڪيو.<ref>{{Citation |title=اقتصاديات جا ابتدائي اصول2 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%AC%D8%A7%20%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%842 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207151600/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%AC%D8%A7%20%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%842 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 1l6b4v8v3nvwpr10x1cnvlpi2355w24 0 19421 384759 253250 2026-06-13T02:55:21Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384759 wikitext text/x-wiki بين- الاقوامي قانون جي اصطلاح ۾ اهڙو فرقو، جيڪو خاص -ثقافت- ۽ انفرادي مسلڪ سان واسطو رکندڙ هجي، ۽ اهڙيءَ رياست ۾ هجي، -جتي- مختلف ثقافتي جماعتن جي اڪثريت هجي. مذهبي اقليتن جو وجود ابتدا کان هليو اچي، ليڪن 19 صديءَ ۾ قومپرستيءَ جي زور سبب يورپ ۾ نسلي امتياز جو مسئلو هنگامه خيز صورت اختيار ڪري ويو. قومپرستيءَ جي جذبي هيٺ بعضي اقليتن کي سخت تڪليفون ڏنيون وينديون آهن. پاڪستان جيئن ته هڪ اسلامي ملڪ آهي، تنهنڪري هتي ٻين مذهبن جهڙوڪ هندو، پارسي، سک، عيسائي ۽ احمدي وغيره کي -اقليت- سڏيو ويندو آهي. -اسلام- ۾ اقليتن سان فياضيءَ، رواداريءَ ۽ عدل واري سلوڪ جو حڪم ڏنو ويو آهي، تنهن ڪري، قائداعظم به پنهنجن خطابن ۾ اقليتن جي حقن ۽ مفادن جو تحفظ ڪرڻ جو بار بار ذڪر ڪيو آهي. 1973ع جي -آئين- ۾ به اقليتن متعلق هڪ پئرا موجود آهي. حڪومت -پاڪستان- اقليتن لاءِ هڪ فلاحي فنڊ قائم ڪري رکيو آهي، جنهن مان غريب ۽ مستحق اقليتن جي مالي امداد ڪئي ويندي آهي. مرڪزي سطح تي اقليتن لاءِ باقاعدي وزارت آهي، جيڪا اقليتن جي حقن ۽ ضرورتن لاءِ جامع منصوبا جوڙيندي آهي. [[سنڌ]] ۾ رهندڙ اقليتن ۾ هندو، عيسائي، احمدي، پارسي، سک ۽ ٻين مذهبن جا اندازاً 20 لک ماڻهو -آباد- آهن. سنڌ ته جيئن صوفين جي اثر هيٺ رهي آهي -ان- ڪري هتي مذهبي رواداري مثالي آهي ۽ اقليتن سان تعلقات سماجي توڙي ٻين حوالن سان تمام بهتر آهن.<ref>{{Citation |title=اقليت : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%8A%D8%AA |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409043018/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%8A%D8%AA |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:عورتن جا حق]] jj8qc63zarixud2r7gl0hv4leyv65r3 0 19422 384760 365043 2026-06-13T02:57:13Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384760 wikitext text/x-wiki [[فائل:Euclidis quae supersunt omnia.tif|thumb|اقليدس جي 1703ع ۾ ڇپيل ڪتاب جو ٽائيٽل ]] '''اقليدس''' (انگريزي: Euclid، يوناني: Εὐκλείδης، زمانو: 300 ق.م) هڪ قديم يوناني رياضي دان هو، جيڪو جيوميٽري جي ماهر ۽ منطق دان طور سرگرم هو. هن کي "جيوميٽري جو پيءُ" سمجهيو وڃي ٿو، هو خاص طور تي سندس ستن مقالن جي ڪتاب، "ايليمينٽس" (Elements)، [[جاميٽري]]ءَ تي قديم ترين ۽ مشهور ڪتاب، جنهن ۾ نقطي (ٻڙيءَ) بابت بحث ڪيل آهي،<ref>{{Citation |title=اقليدس : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%8A%D8%AF%D8%B3 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410090013/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%8A%D8%AF%D8%B3 |url-status=dead }}</ref> جي مقالي لاءِ مشهور آهي، جنهن [[جاميٽري]] جا بنياد وڌا، جيڪا 19هين صدي جي شروعات تائين هن فيلڊ تي غالب رهيا. هن جو سرشتو، جنهن کي هاڻي اقليدسي جاميٽري سڏيو وڃي ٿو، اڳين يوناني رياضي دانن جي نظرين جي ٺهڻ سان گڏ نوان ايجادون شامل آهن، جن ۾ ڪينيڊس جو يودوڪسس، [[بقراط]]، [[ٿيلس]] ۽ ٿيئٽس شامل آهن. پارگا جي [[ارشميدس|آرشيميدس]] ۽ اپولونيئس سان گڏ، اقليدس کي عام طور تي قديم دور جي عظيم ترين رياضي دانن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[رياضي]] جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثرن مان هڪ آهي. اقليدس جي زندگيءَ جي باري ۾ تمام ٿورڙي ڄاڻ آهي ۽ اڪثر معلومات ڪيترن ئي صدين کان پوءِ [[اليگزينڊريا|اسڪندريه]]، مصر جي عالمن پروڪلئس ۽ پئپس کان ملي ٿي. قرون وسطي جي اسلامي رياضيدان هن جي هڪ شاندار سوانح عمري لکيا ۽ قرون وسطي جي بازنطيني ۽ شروعاتي [[ريناسنس]] جي عالمن هن کي ميگارا جي اڳوڻي فلسفي اقليدس جي حيثيت ۾ غلط سمجهيو. اهو هاڻي عام طور تي قبول ڪيو ويو آهي ته هن پنهنجو ڪيريئر 300 ق.م. ۾ اليگزينڊرريا ۾ گذاريو ۽ اتي ڪجهه قياس آهي ته اقليدس [[افلاطون]] جي "اڪيڊمي" ۾ پڙهيو ۽ بعد ۾ "موزائم" ۾ سکيا ڪئي؛ هن کي [[اٿينس|ايٿنس]] ۾ اڳوڻي افلاطون جي روايت کي اسڪندريه جي بعد واري روايت سان گڏ سمجهيو ويندو آهي. پنهنجي ڪتاب، ايليمينٽس ۾، اقليدس نظرين کي قياسن جي هڪ ننڍڙي سيٽ مان ڪڍيو. هن نقطه نظر، مخروطي حصن، گول جاميٽري، نمبر ٿيوري ۽ رياضياتي سختيءَ تي پڻ ڪم لکيا. ايليمينٽس کان علاوه، اقليدس [[بصريات]] جي ميدان ۾، آپٽڪس (Optics)، ۽ ڊيٽا (Data) ۽ مظهرن (Phaenomena) سميت گهٽ ڄاڻايل ڪم تي هڪ مرڪزي ابتدائي متن لکيو. اقليدس جي تصنيف، "آن ڊويزنس آف فگرز ۽ ڪيٽوپرڪس" تي سوال ڪيو ويو آهي ۽ سمجهيو ويو آهي ته هي ڪيترائي گم ٿيل ڪم مان هڪ آهي. ==زندگي== ==ڪم== ==ورثو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.ucl.ac.uk/library/special-collections/a-z/euclid Euclid Collection] at [[University College London]] (c.500 editions of works by Euclid), available online through the [https://ucl.primo.exlibrisgroup.com/discovery/collectionDiscovery?vid=44UCL_INST:UCL_VU2&collectionId=81354471580004761 Stavros Niarchos Foundation Digital Library]. * Scans of [[Johan Ludvig Heiberg (historian)|Johan Heiberg]]'s [https://wilbourhall.org/index.html#euclid edition of Euclid] at wilbourhall.org ; The ''Elements'' * [https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html PDF copy], with the original Greek and an English translation on facing pages, [[University of Texas]]. * [https://euclides.org All thirteen books], in several languages as Spanish, Catalan, English, German, Portuguese, Arabic, Italian, Russian and Chinese. {{Subject bar | portal1 = Ancient Greece | portal2 = Biography | portal3 = Mathematics | commons = y | q = y | s = y | s-search = Author:Euclid | b = y | b-search = Mathematical Proof and the Principles of Mathematics/History/Euclid | v = y | v-search = Euclidean geometry }} {{Authority control |state=collapsed}} [[زمرو:اقليدس]] [[زمرو:جاميٽري]] [[زمرو:فلسفي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عددي نظريا نگار]] [[زمرو:رياضيات جا فلسفي]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ پيدائش]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ مصري ماڻهو]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ يوناني ماڻهو]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ليکڪ]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ موت]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ مصري ماڻهو]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ يوناني ماڻهو]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ رياضي دان]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ ليکڪ]] [[زمرو:قديم اسڪندريه ۾ قديم يوناني جيو ميٽر]] fjuqwoxcvdfr44o9dfgyc7nwn5gb48x 0 19423 384761 139209 2026-06-13T02:58:53Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384761 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب حبيب -الله- مولابخش ڀُٽي جو لکيل آهي، جنهن جو موضوع قائداعظم جا قول آهن. رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 100 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، محڪمه اطلاعات، مغربي پاڪستان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، گورنمينٽ پريس ڪراچيءَ مان سال 1958ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.<ref>{{Citation |title=اقوال دانش : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%84%20%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2025-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610184313/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%84%20%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] j1g0x0sbuaie5od43mo6idqqswsjh8k 0 19424 384762 140281 2026-06-13T03:01:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384762 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب ڪريم ڏني راڄپر جو لکيل آهي، جنهن ۾ نبي سڳوري صلي -الله- عليه وسلم جا قول شامل آهن. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي. هن ۾ 87 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، مطبوعه ماهنامه ”نئين کيتي“ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سال 1957ع ۾ شايع ڪيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%84%20%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%20%D8%B5%D9%84%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87%20%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85 اقوال رسول صلي الله عليه وسلم : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] 3d7w107f4xwgz1hfm4yfbnkn6ugutv0 0 20296 384763 98843 2026-06-13T03:02:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384763 wikitext text/x-wiki ڪانءُ جو ٻچو. جيئن ته ڪانءُ جي -ٻچي- جو وات پنهنجي قد -بت- جي لحاظ کان وڏو ٿيندو آهي ۽ هر وقت پنهنجي [[آکيرو|آکيري]] مان ڪنڌ ڪڍيو ”ڪان ڪان“ ڪندو رهندو آهي، تنهنڪري وڏو وات ڦاڙي اجايون رڙيون ڪندڙ کي طنزيه طور ”ال ڪانءُ“ چوندا آهن.<ref>{{Citation |title=ال ڪانءُ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%20%DA%AA%D8%A7%D9%86%D8%A1%D9%8F |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409181828/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%20%DA%AA%D8%A7%D9%86%D8%A1%D9%8F |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} bzfeklqkd7q5tof4hqjzndslqmvp7m4 0 20297 384764 166845 2026-06-13T03:05:38Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384764 wikitext text/x-wiki الاتان (Ullatan ):هيءَ -ٻولي- ڪاتان (Katan)، ڪاتولان (Kattulan) ۽ الادان (Ulladan) جي نالن سان به سڃاتي وڃي ٿي. دراوڙي اصل نسل جي -ٻولي- آهي. هيءَ -ٻولي- [[هندستان]] جي ڪيرالا، پالاڪڊ، -تري- پورا وغيره ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. 1991ع جي رپورٽ موجب هن جا 14850 ڳالهائڻ وارا موجود هئا. هيءَ -ٻولي- دراوڙي، اڻ ورڇيل خاندان مان آهي. هي -ٻولي- لکت ۾ ڪانه آهي. هي ماڻهو گهڻو ڪري ملايالم -ٻولي- ڳالهائين. گهرن ۾ -الاتان- ڪن. ٻي -ٻولي- به ملايالم پڙهن. -ان- ۾ سندن -تعليم- جي شرح 67 سيڪڙو آهي. يولادن ۽ ڪوچو (Kochu) هندستان جا قبيلا آهن، -جن- جي هيءَ مادري -ٻولي- آهي. ڪن محققن جو خيال آهي ته ملايام هنن جي مادري -ٻولي- آهي. هي لوڪ جانورن جي سجاوٽ جو سامان ٺاهين، نوڪري ڪن، مزدوري ڪن. هي مذهبي طور هندو آهن.<ref>{{Citation |title=الاتان : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%86 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409211027/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%86 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] qjnbgw644fm5he8wmy67mk8mvf4ohpz 0 20298 384765 248851 2026-06-13T03:07:38Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384765 wikitext text/x-wiki ماهوار '''الاخوان المسلمين''' رسالو 1899ع ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] مان جاري ٿيو، جنهن جو سرپرست پير مظهر الدين شاھ راشدي هو، هيءُ رسالو مطبع مظهر العجائب ٺلاھ ڳوٺ، ڏوڪري پريس مان ليٿو مشين تي شايع ٿيندو هو. هيءُ رسالو خاص طور ديني تبليغ جي سلسلي جي هڪ ڪڙي هو، رسالي ۾ مذهبي مواد سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جا مضمون، مولود، مناجاتون، غزل پڻ شايع ٿيندا هئا. هن رسالي جو ساليانو چندو اڍائي روپيا هو. ڪجهه عرصي بعد بند ٿي ويو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86 الاخوان المسلمين : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 8w55fyimtsr03am49ydwzt0en00wnxd 0 20299 384766 98847 2026-06-13T03:09:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384766 wikitext text/x-wiki الادويات تحمة المعروف فرهنگ -جعفري-(ڪتاب ):هيءُ ڪتاب حڪيم محمد حسين جعفريءَ جو لکيل آهي. هن ڊبل جهازي سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 230 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهن. مولوي محمد عظيم ائنڊ سنز شڪارپور، دين محمد پريس، [[لاهور]] مان سال 1970ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AF%D9%88%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%AA%D8%AD%D9%85%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81%20%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%D9%8A الادويات تحمة المعروف فرهنگ جعفري : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} tjxhifj9v0gnivx6vztd0epbrqtfqmj 0 20300 384767 98848 2026-06-13T03:13:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384767 wikitext text/x-wiki ”الاسلام“ سنڌي ماهوار رسالو، 1913ع ۾ [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] مان شايع ٿيڻ لڳو. هن رسالي کي محمد عبداللطيف ۽ مخدوم محمد صالح -ڀٽي- ترتيب ڏيئي، ڪراچيءَ جي محمديه پريس مان شايع ڪرائيندا هئا. هن رسالي ۾ سنڌ جا مشهور اديب ۽ شاعر مضمون لکندا هئا. ڪجهه سال گذرڻ کان پوءِ هيءُ رسالو -بند- ٿي ويو.<ref>{{Citation |title=الاسلام : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409190405/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 |url-status=dead }}</ref> هن نالي سان سلطان ڪوٽ (شڪارپور) مان ماهوار رسالو 1935ع ۾ -جاري- ٿيو. هن رسالي ۾ ديني مواد شايع ٿيندو هو. هي رسالو مولانا مفتي محمد صاحبداد ”ناصح“ ولد خميسي خان -جمالي- جي نگراني ۾، ۽ ”مسلم پرنٽنگ پريس“ هاٿي در شڪارپور مان ڇپبو هو. هي رسالو 32 کان 40 صفحن تي مشتمل، ڊيمي سائيز ۾ شايع ٿيندو هو. هي رسالو شڪارپور مان شايع ٿيندڙ رسالن ۾ وڏي اهميت رکندو هيو. هن رسالي ۾ ڪيترن ئي ديني مسئلن جو تذڪرو ۽ انهن جي موثر حل جو ذڪر ٿيندو هيو. هي رسالو 1938ع تائين شايع ٿيندو رهيو ۽ پوءِ -بند- ٿي ويو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%852 الاسلام2 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} jjnwy2f6xel06tmpyrw3o3mk53q1yv8 0 20301 384768 98849 2026-06-13T03:15:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384768 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتابڙو رشدالله شاهه جهنڊي واري بزرگ جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب ۾ 32 صفحا آهن. ڇاپو، قيمت ۽ پريس ڄاڻايل ناهن. هيءُ ڪتاب مدرسہ دارالرشاد بلديه طيبه [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] طرفان سال 1911ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو تازو ڇاپو، فيض محمد سڪندريءَ 2008ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي .<ref>{{Citation |title=الاسماءُ الحسنيٰ1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%A1%D9%8F%20%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86%D9%8A%D9%B01 |access-date=2016-05-29 |archive-date=2025-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310232844/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%A1%D9%8F%20%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86%D9%8A%D9%B01 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} cgh6tdvten4x623habnslhhr6gba3bd 0 20302 384770 98851 2026-06-13T03:19:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384770 wikitext text/x-wiki هي ڍنڍ ضلعي ڄامشورو جي [[سيوهڻ شريف تعلقو|تعلقي سيوهڻ]] ۾ موجود آهي. هن ڍنڍ ۾ مڇيءَ جو شڪار ٿيندو آهي. فشريز کاتي وارا هن ڍنڍ کي نيلام ڪندا آهن. هي ڍنڍ هاڻي هڪ ڍوري جي شڪل ۾ آهي.<ref>{{Citation |title=الاکائي ڍنڍ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%DA%8D%D9%86%DA%8D |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409035759/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%DA%8D%D9%86%DA%8D |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} qpqewxq37reu3kphzshvldjk51pb2r3 0 20303 384769 98850 2026-06-13T03:17:21Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384769 wikitext text/x-wiki هي -اخبار- [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان 1916ع مان رئيس غلام محمد ڀرڳڙي -جاري- ڪئي، -اخبار- 12 صفحن تي مشتمل هوندي هئي، -جن- مان 10 صفحا سنڌي ۽ وچيان ٻه صفحا انگريزيءَ ۾ هوندا هئا، ابتدا ۾ هن -اخبار- جو -ايڊيٽر- مرحوم محمد هاشم مخلص هو، جنهن کان پوءِ شيخ عبدالمجيد سنڌي -ايڊيٽر- ٿيو، هي هفتيوار -اخبار- هوندي هئي.<ref>{{Citation |title=الامين : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D9%86 |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409132914/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D9%86 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} haradcrd6mfa58fdl9f2rqsor5seqjw 0 20305 384771 98852 2026-06-13T03:21:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384771 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب حاجي جمال الدين شاهنواز پيرزادي نوابشاهيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز جو هيءُ ڪتاب 256 صفحن تي مشتمل آهي، جنهن جي قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، چندن اليڪٽرڪ پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان 1947ع ۾ شايع ٿيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A2%D9%88%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D9%88%20%D8%A2%D9%84%D8%A7%D9%BE%20%20(%20%D9%BB%D9%87%20%DA%80%D8%A7%DA%B1%D8%A7%20) الاهي آواز جو آلاپ ( ٻه ڀاڱا ) : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} soqyzy7q5u1rx0usap6146wz0r853tk 0 20306 384772 139235 2026-06-13T03:23:18Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384772 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب محمد بخش واصف جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 64 صفحا آهن ۽ قيمت 2 -آنا- ڄاڻايل آهي. پهريون ڇاپو، ڪرائون پرنٽنگ پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سال 1933ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Citation |title=الاهي انتقام بجواب خلافت اسلام : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8%20%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA%20%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 |access-date=2016-05-29 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103084321/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8%20%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA%20%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] j7q0z50c1kcfjezsv3n9oupm3fw050c 0 20308 384776 155556 2026-06-13T03:31:08Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384776 wikitext text/x-wiki {{Copypaste}} '''رئيس الاهي بخش''' ولد رئيس جلال الدين ٻانڀڻ سنڌ جو ھڪ سياستدان آھي. سندس جنم 1934ع ڌاري ڳوٺ ڪنڊيارِي، تعلقي فيض گنج، [[خيرپور ضلعو|ضلعي خيرپور]] ۾ ٿيو. ==سياست جي شروعات== ننڍو کنڊ تي انگريزن جي حڪومت انهن جي ڏاڍ ۽ ڏهڪاءَ خلاف پوري پوري ننڍي کنڊ جي حريت پسندن پوري جاھ ۽ جلال سان منظم ٿي جنگ جوٽي ته هيءُ به انگريزن جي ڪٽر مخالف سيد صبغت الله شاھ ”سورهيا بادشاھ“ جي لشڪر ۾ شامل ٿيو، جنهن جي ڪري کيس جيل جون سخت اذيتون به برداشت ڪرڻيون پيون. ان وقت الاهي بخش ٻانڀڻ ناز هاءِ اسڪول خيرپور ۾ ٻيو درجو انگريزي پڙهندو هو. والد جي وفات کانپوءِ ننڍي عمر ۾ ئي گهر جي ذميوارين جي ڪري وڌيڪ تعليم حاصل نہ ڪري سگهيو. هن سياسي زندگيءَ جي شروعات مسلم ليگ ۾ شموليت اختيار ڪرڻ سان ڪئي. هيءُ صدر ايوب خان جي حڪومت ۾ اولھ پاڪستان (ويسٽ پاڪستان) اسيمبليءَ جو ميمبر پڻ رهيو. 1970ع واري اليڪشن ۾ آزاد اميدوار جي حيثيت سان پ. پ. پ جي نامزد اميدوار ملوڪ شر کي شڪست ڏئي ميمبر چونڊيو. هيءُ اڳتي هلي پيپلز پارٽي ۾ شامل ٿيو. سنڌ جي مفڪر ۽ قومي اڳواڻ جي. ايم سيد سان ويجهڙائپ ۽ رسول بخش انڙ جي رفاقت کيس قومپرست ڪري ڇڏيو، ==سياسي ڪارناما== هن 1972ع ۾ [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ]] ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ]] بابت بل پيش ڪيو. هن [[ڪنب (شھر)|ڪنب]] کان [[ڪوٽ لالو]] لنڪ روڊ، [[فيض گنج تعلقو|فيض گنج تعلقي]] ۽ [[ٺري ميرواھ تعلقو|ٺري ميرواھ تعلقي]] ۾ بجليءَ جي سهوليت ڏياري. هن 9 مئي 1989ع تي وفات ڪئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A8%D8%AE%D8%B4%20%D9%BB%D8%A7%D9%86%DA%80%DA%BB{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] ehi2l3ltb72f8poj99lt1e6xj2tszof 0 20309 384777 98858 2026-06-13T03:33:20Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384777 wikitext text/x-wiki زرعي ماهر الاهي بخش ولد محمد ڀٽيءَ جا وڏا اصل [[خيرپور رياست]] جا هئا، بعد ۾ ڪوٽڙيءَ ۾ اچي رهيا. سندس والد سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ملازمت ڪندو هو، جنهن کيس اعليٰ -تعليم- ڏياري. -الاهي بخش ڀٽي- سنڌ زراعت کاتي ۾ زرعي تحقيقي شعبي جو ڊائريڪٽر جنرل ۽ زرعي يونيورسٽي ٽنڊي ڄام جو اڍائي سالن تائين وائيس چانسلر ٿي رهيو، -جتي- هن ڪيترائي زرعي تجربا ڪيا، زرعي ماهر هئڻ ڪري کيس دنيا جا ڪيترائي ملڪ گهمڻ جو موقعو مليو. هن ڪيترن ملڪن ۾ نوان تجربا متعارف ڪرائي سنڌ جو نالو روشن ڪيو. کيس ڪيترن ئي ملڪن اعزازي ڊگريون به ڏنيون ۽ سندس قابليت عيوض عالمي شخصيتن جي ڊائريڪٽري Who is Who ۾ پڻ سندس نالو شامل ڪيو ويو. زراعت تي ڪافي ڪتاب سنڌي، -اردو- ۽ انگريزيءَ ۾ لکيل اٿس، جيڪي يورپي ملڪن ۾ به مختلف ٻولين ۾ ڇپيا آهن. هن وقت ڪوٽڙيءَ ۾ رهائش پذير آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A8%D8%AE%D8%B4%20%DA%80%D9%BD%D9%8A الاهي بخش ڀٽي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 40mq0xlkodsnl7jwivrmcdeas788zpb 0 20549 384773 98854 2026-06-13T03:25:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384773 wikitext text/x-wiki سنڌ جي نامور قانوندان الاهي بخش خميساڻيءَ 10 فيبروري 1914ع تي خيرپور ۾ -جنم- ورتو. 1955ع ۾ [[سنڌ]] صوبي جو قائم مقام ايڊوڪيٽ جنرل، 1957ع ۾ اولهه -پاڪستان- جو ايڊيشنل ايڊوڪيٽ جنرل ۽ 1958ع کان 1969ع تائين اولهه -پاڪستان- جو ايڊيشنل ايڊوڪيٽ جنرل رهيو. هن 2 -جنوري- 1969ع ڌاري خيرپور<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A8%D8%AE%D8%B4%20%D8%AE%D9%85%D9%8A%D8%B3%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D8%AC%D8%B3%D9%BD%D8%B3 الاهي بخش خميساڻي جسٽس : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{ڪچو}} sq2xcm12kek121a93flvd235qbdaa9d 0 20562 384774 313360 2026-06-13T03:27:08Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384774 wikitext text/x-wiki الاهي بخش سومرو- خانداني سياستدان آهي، [[شڪارپور]] جي سومرا خاندان سان تعلق رکي ٿو ۽ سنڌ جي پراڻي سياستدان حاجي مولابخش سومري جو پٽ ۽ احمد ميان سومري جو -ڀاءُ- آهي . اصل ۾ انجنيئر آهي . اين . اي . ڊي انجنيئرنگ ڪاليج ڪراچيءَ جو پرنسپال ۽ ڪراچي ترقياتي اداري جو ڊائريڪٽر جنرل به رهي چڪو آهي . شهيد ذوالفقار -ڀٽي- جي حڪومت واري زماني ۾ ، -برطانيا- ۾ پاڪستاني سفارتخاني ۾ سفير ٿي رهيو . جنرل ضياءُ -الحق- جي حڪومت واري زماني ۾ پهريون ڀيرو وفاقي وزير ٿيو . 1985ع جي چونڊن ۾ بنامقابلي قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو . 29 مئي 1988ع ۾ جڏهن جنرل ضياءُ -الحق- ، محمد خان جوڻيجي جي حڪومت برطرف ڪري ، نگران ڪابينا ٺاهي ته -ان- ۾ کيس کي وفاقي وزيراطلاعات ۽ نشريات بنايو ويو . 1990ع ۾ ، ۽ پوءِ 1997ع ۾ مسلم ليگ جي -ٽڪيٽ- تي قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو . قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر پڻ رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A8%D8%AE%D8%B4%20%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501091007/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A8%D8%AE%D8%B4%20%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جيوت ماڻهو]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي سياستدان]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سومرو خاندان]] [[زمرو:1926ع جون پيدائشون]] 10ilme2vkgc2dxehjy9cscdwg6nejp6 0 20563 384775 98856 2026-06-13T03:29:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384775 wikitext text/x-wiki الاهي بخش ولد مولابخش شيخ، پهرين مارچ 1939ع تي روهڙي، [[سکر ضلعو|ضلعي سکر]] ۾ ڄائو. بي. اي ۽ ايل. ايل. بيءَ جون ڊگريون حاصل ڪيائين. ”دانائن جا قيمتي قول“ ۽ ”لطيف جي دنيا“ سندس تصنيفون آهن.<ref>{{Citation |title=الاهي بخش شيخ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A8%D8%AE%D8%B4%20%D8%B4%D9%8A%D8%AE |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409083217/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%A8%D8%AE%D8%B4%20%D8%B4%D9%8A%D8%AE |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} j0dwjfhksnx14ji4vw4wow1z0yekt37 0 20567 384778 98859 2026-06-13T03:35:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384778 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب اُڌارام ڀوپتراءِ واسواڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 40 صفحا آهن. رامچند نيڀراج، هن ڪتاب جو ڇاپو پهريون، شڪتي جاب پرنٽنگ پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سال 1932ع ۾ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D8%B3%DA%8F الاهي سڏ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 91hk6nwlud42fhkx0cxipbdudnbk3z4 0 20578 384779 98860 2026-06-13T03:38:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384779 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب خواجه محمد هاشم لعلواڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 22 صفحا آهن ۽ قيمت 2 -آنا- آهي. ڇاپو پهريون، مهتاڻي پرنٽنگ ورڪس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سال 1926ع ۾ ڇپيو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%8A%20%D9%86%D9%88%D8%B1%20%D9%8A%D8%A7%20%D8%A7%D9%8A%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%D8%AA الاهي نور يا ايشوري جوت : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} bumj5zqgceycyeuo4g5rj15ig4kh98o 0 20989 384781 369263 2026-06-13T03:43:52Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384781 wikitext text/x-wiki '''البرٽ ڪيمئو''' (Albert Camus) [[فرانس]] جو مشهور ناول نگار هو، البرٽ ڪيميو [[الجزائر]] ۾ سال 1913ع ڌاري پيدا ٿيو. هن جا والدين اسپيني هئا. سندس پرورش اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ هن ڪيترون ئي نوڪريون ڪيون. تنهن کان پوءِ هو فرانس جي راڄڌانيءَ ۾ آيو ۽ صحافت جو پيشو اختيار ڪيائين. سال 1942ع ۾ هن ”ڌاريو“ (out sider) ناول لکي. هو جرمن والار خلاف مزاحمتي تحريڪ جو سرگرم ڪارڪن هو ۽ "لڙائي اخبار" (جيڪا لک ڇپ ۾ نڪرندي هئي) جو ايڊيٽر هو. {{صندوق معلومات شخص}} '''البرٽ ڪامئو''' (Albert Camus) [[فرانس]] جو مشهور ناول نگار هو، البرٽ [[الجزائر]] ۾ 1913ع ڌاري پيدا ٿيو. هن جا والدين [[اسپيني ماڻھو|اسپينش]] هئا. سندس پرورش [[اتر آفريڪا]] ۾ ٿي ۽ هن ڪيترون ئي نوڪريون ڪيون. تنهن کان پوءِ هو فرانس جي راڄڌانيءَ ۾ آيو ۽ صحافت جو پيشو اختيار ڪيائين. 1942ع ۾ هن ”ڌاريو“ (out sider) ناول لکي، مڃتا ماڻي. هو جرمن والار خلاف مزاحمتي تحريڪ جو سرگرم ڪارڪن هو ۽ ”لڙائي“ اخبار (جيڪا لک ڇپ ۾ نڪرندي هئي) جو ايڊيٽر هو. جنگ جي خاتمي کان اڳ ۾ هن هڪ ناٽڪ '''ڪَئلي گلا''' (رومن شهنشاهه) 1939ع ۾ لکيو ۽ جنگ دوران ناول '''”اجنبي“'''، ”ٻاهريون ماڻهو“ ۽ ڪجهه دانشوراڻا مضمون '''”سسيفس جي ڏند ڪٿا“''' جي نالي سان لکيا. ان کان پوءِ هن سياست ترڪ ڪري ڇڏي ۽ سڄو وقت صحافت کي ڏيڻ لڳو ۽ هن کي بين الاقوامي مڃتا ناول '''”پليگ“''' ۽ ڪتاب '''”باغي“'''، '''”بغاوت، مزاحمت ۽ موت“''' ۽ ڊراما ”قابوءَ سبب ملي. هن کي جنوري 1957ع ۾ کيس نوبل پرائيز به مليو. فرانس ۾ جيڪي وڏا اديب ٿيا آهن، تن ۾ آندري مالرو، (جيڪو ڊيگال جو ڪلچر منسٽر به هو ۽ جنهن اسپين جي جنگ آزادي ۾ [[هيمنگوي]] ۽ ٻين سان گڏ انٽرنيشنل برگيڊ ۾ حصو ورتو هو، وجوديت جي فلسفي تي ڪيترا ڪتاب لکندڙ ناول نويس [[سارتر]]، هن جي محبوبا '''سميون دي بيوار''' ۽ ڪامئو اچي وڃن ٿا. ڪامئو جو مشهور ناول ”پليگ“ فرانس جي باري ۾ هڪ تشبيهه هئي. '''”سسيفس جي ڏند ڪٿا“''' واري مضمون ۾ ڪامؤ ڏيکاريو آهي ته هن ڪائنات ۾ خوشي تڏهن ممڪن ٿي سگھي ٿي، جڏهن [[انسان]] هڪ ڀيرو اهو مڃي ته زندگيءَ کي ٻي معنيٰ نه آهي سواءِ ان جي ، جا هو ان کي ڏئي ٿو. ڪامئو ڪنهن هنڌ سارتر جي وجوديت کي به مڃيندو نظر اچي ٿو. جيتوڻيڪ هن [[وجوديت]] تي تنقيد ڪندي لکيو هو ته ”اها انهيءَ مابعد الطبيعياتي سمجھاڻيءَ جي جاءِ والاري ٿي، جيڪا هوءَ الٽ پلٽ ڪري چڪي آهي.“ ڪامو ۽ سارتر سياسي اختلاف به ڪافي رکندا هئا، ڇو ته ڪاموءَ هڪ مضمون ۾ لکيو ته: ”سياسي ۽ سماجي ترقي ڏاڪي به ڏاڪي ٿيندي ۽ مڪمل انقلاب سان نه ٿيندي، جيئن سارتر ۽ مارڪسٽ چوندا هئا.“ ڪاموءَ جي ناولن ۾ انسان ذات ۾ اعتبار واضح آهي. ڪامئو 1960ع ۾ رستي تي ڪار جي حادثي ۾ مري ويو. هن جي ناول “Outsider” جو ترجمو نامور سنڌي اديب ولي رام ولڀ ”[[ڌاريو (ناول)|ڌاريو]]“ عنوان هيٺ ڪيو آهي، جيڪو روشني پبلڪيشن ڪنڊياري پاران ڇپجي چڪو آهي.<ref>{{Citation |title=البرٽ ڪامئو : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D9%BD%20%DA%AA%D8%A7%D9%85%D8%A6%D9%88 |access-date=2019-12-14 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409055935/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D9%BD%20%DA%AA%D8%A7%D9%85%D8%A6%D9%88 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1960ع جون فوتگيون]] [[زمرو:ساھتيۂ]] [[زمرو:الجيريا يونيورسٽي مان پڙهيل]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:فلاسافي]] c0x8osva5q6z6ztr35w9itcmwsj5bwj 0 20990 384782 142888 2026-06-13T03:46:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384782 wikitext text/x-wiki '''البصائر'''، فلسفي جي موضوع تي عربيءَ ۾ تصنيف [[سنڌ]] جي هڪ وڏي عالم ۽ عارف مخدوم بصر الدين صديقي سيوهاڻيءَ (1938ع-1863ع) جي آهي ۽ سندس حياتيءَ ۾ هڪ دفعو عباسي ليٿو آرٽ پريس فريئر روڊ ڪراچي مان ڇپيو هو، جنهن کي بعد ۾ مخدوم سليم الله صديقي مقدمي/سوانح ۽ سنڌي ترجمي سان اداره پاٽ هاؤس طرفان شايع ڪرايو. هن ڪتاب ۾ محقق ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] لکي ٿو ته: ”سنڌ ۾ مخدوم بصر الدين پهريون عالم هو، جنهن کي اسلامي ۽ مغربي علوم ۾ دسترس حاصل هئي. کانئس پوءِ اها علمي فضيلت ۽ عظمت علامه آءِ. آءِ. قاضي کي عطا ٿي. ٻنهي جو سنڌ جي وڏي علمي مرڪز پاٽ سان تعلق هو.“<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D8%B1 البصائر : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} luf1campntenqa06wuxe6x84jtk59w9 0 21002 384783 98863 2026-06-13T03:48:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384783 wikitext text/x-wiki هيءُ ڪتاب صاحبداد سلطان ڪوٽيءَ جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ 180 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو لکيل آهي. هيءُ ڪتاب سال [[1926ء|1926ع]] ۾ ڇپيو. پريس جو نالو ڄاڻايل ناهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D9%8A%D9%86 البلاغ المبين : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} a80sdqbxo035i62hnxv7uflbsgujpul 0 21048 384784 374777 2026-06-13T03:49:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384784 wikitext text/x-wiki {{Infobox scholar | name = ابو ريحان البيروني | image = Biruni-russian.jpg | caption = 1973 ۾ [[سوويت يونين]] ۾ البيروني جي خيالي تصوير سان جاري ڪيل پوسٽ جي ٽڪلي | native_name = ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني | birth_date = 5 سيپٽمبر 973ع | birth_place = [[بيروني|ڪاث]], [[خوارزم]], [[افريغيان خاندان]] (موجوده [[ازبڪستان]]) | death_date = c. 1050 (77 سال) | death_place = [[غزني]], [[غزنوي ايمپائر]] (موجوده [[افغانستان]]) | era = [[اسلام جو سونھري دؤر]] | region = خوارزم، وچ ايشيا <br/>[[زياريان خاندان]] ([[ري، ايران|ري]])<ref name="The Exact Sciences 1999">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=hvx9jq_2L3EC}}|title=The Cambridge History of Iran: The period from the Arab invasion to the Saljuqs|editor-last=Frye|editor-first=R. N.|editor-last2=Fisher|editor-first2=William Bayne|date=1975-06-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521200936|language=en|chapter=The Exact Sciences |first=E.S. |last=Kennedy|p= 394}}</ref> [[غزنوي شاھي خاندان|غزنوي]] ([[غزني]])<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Snf-XWjqJ0kC|page=58}}|title=Understanding Other Religions: Al-Biruni's and Gadamer's "fusion of Horizons" |last=Ataman|first=Kemal|date=2008|p=58|publisher=CRVP|isbn=9781565182523|language=en}}</ref> | main_interests = [[علم ارضيات]]، [[علم طبعيات]]، [[علم الانسان]]، [[تقابلي سماجيات]]، [[علم فلڪيات]]، [[علم نجوم]]، [[علم ڪيميا]]، [[تاريخ]]، [[جاگرافي]]، [[علم رياضي]]، [[طب]]، [[نفسيات]]، [[اسلامي فلسفو]]، [[اسلاميات]] | notable_ideas = | major_works = [[ڪتاب الآثار الباقيه عن القرون الخاليه]] (گذريل صدين جا باقي آثار)، جواھر، ڪتاب الھند، قانون المسعودي، علم النجوم | influences = [[ارسطو]]، [[بطليموس]]، [[آريا ڀٽ]]، [[برھما گپتا]]، [[ابو حنيفه دينوري]]، [[ابوبڪر محمد بن ذڪريا الرازي|الرازي]]، [[ابو سعيد السجزي]]، [[حڪيم اہرانشھري]]، [[ابو ناصر منصور]]، [[ابوعلي سينا]]، [[البتاني]]، [[التميمي]] | influenced = [[ابو سعيد السجزي]]، [[ابو علي سينا]]، [[عمر خيام]]، [[الخازني]]، [[زڪريا القزويني]]، [[مراغه رصدخانو]]، [[اسلامي سائنس]]، [[اسلامي فلسفو]] }} '''ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Abu Rehan Muhammad Ibne Ahmed Al Beruni}} جيڪو [[سائنس]] جي دنيا ۾ مختصر نالي "البيروني" {{ٻيا نالا|انگريزي= Al Beruni}} سان مشهور آهي، روسي ترڪستان جي مشهور شهر ”خوارزم“ جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ”بيرون“ ۾ تاريخ 366ھ مطابق 976ع ۾ ڄائو.<ref name="سنڌيانا"/> ان وقت خوارزم جي رياست تي سندس وڏن، احمد بن محمد بن عراق جي حڪمراني هئي.<ref name="سنڌيانا"/> سندس مادري زبان خوارزمي ٻولي ھئي.<ref name="EirLife">{{harvnb|Bosworth|1968|quote="The word ''Biruni'' means "from the outer-district" in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': "al-Bīrūnī" = "the Birunian". Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}</ref> == نالي جي معني == لفظ ”ابو ريحان“ جي لغوي معنا آهي: ”نازبوءِ جو پيءُ“<ref name="سنڌيانا"/>. البيرون فارسي ٻوليءَ ۾ ٻاھرين ضلعي کي چوندا آهن. == ننڍپڻ ۽ تعليم == هي ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو ذهين هو. هي اهو دور هو، جڏهن خوارزم جي علمي ۽ تمدني ترقي اوج تي پهتل هئي ۽ هن علائقي جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ عالمن جو وڏو انگ هر وقت علم ڏيڻ ۽ پرائيڻ ۾ رڌل رهندو هئو. ابو ريحان به پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي دور ڳوٺ ۾ ابو نصر منصور بن عليءَ جي صحبت ۾ گذاريو. جنهن وٽان رياضي، مساحت ۽ هندسه (انگن) وغيره جي علمن ۾ ڪافي مهارت حاصل ڪيائين. گهڻو ڪري پنهنجن ڪلاسين کان فڪر ۽ فلسفي ۾ گوءِ کڻي ويندو هو<ref name="سنڌيانا"/>.ھن خوارزم ۾ زندگي جا پھريان پنجويھ سال فقه، دينيات، گرامر، علم رياضي، علم فلڪيات، طب، فلسفي ۽ طبعيات ۽ ٻين سائنسن جي تعليم حاصل ڪئي<ref name"بوس ورٿ">{{harvnb|Bosworth|1968|quote="The word ''Biruni'' means "from the outer-district" in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': "al-Bīrūnī" = "the Birunian". Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}</ref>. == سياحت == البيروني جڏهن پاڻ ڀرو ٿيو، ته دنيا جي سير ۽ سياحت جو شوق جاڳيس، جنهن ڪري ديس ڇڏي پرديس ڏانهن پنڌ پيو. دنيا جو ڳچ حصو گهميو ۽ آخر هندستان پهتو. هندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڦرندو رهيو<ref name="سنڌيانا"/>. [[سنڌ]] ۽ پنجاب ۾ به ڪجهه وقت رهيو<ref name="سنڌيانا"/>. [[بنارس]] ۾ مشهور ساڌن ۽ پنڊتن جي صحبت مليس. کانئن سنسڪرت ۽ هندي ٻوليون سکيو ۽ قديم [[سنڌ]] جي حدن، مثلاً ملتان جي ايراضيءَ ۾ پهتو ۽ مقامي تهذيب، ويدانيت ۽ فلسفي جو ڳوڙهو اڀياس ڪيائين<ref name="سنڌيانا"/>. ان کان سواءِ سرياني، عربي، فارسي ۽ يوناني ٻولي جي ڀلي ڀت ڄاڻ حاصل ڪيائين<ref name="سنڌيانا"/>. هندستان جي سفر جي باري ۾ ”ڪتاب الهند“ نالي هڪ اهم ڪتاب لکيائين، جنهن ۾ هند ۽ سنڌ جي تهذيب ۽ تمدن بابت تفصيلي ۽ معلوماتي احوال ڏنائين<ref name="سنڌيانا"/>. هن قديم سناتن ڌرم جي حوالي سان لکيو آهي ته: ”هندو موحد آهن، هندو ڌرم جي بنيادي تعليم ۾ بت پرستيءَ جي سکيا ڪا نه ٿي ڏني وڃي<ref name="سنڌيانا"/>. [[هندو]] سڌريل، ايماندار ۽ علم وارا آهن، جن جي فلسفي مان يونان، مصر ۽ عرب جي عالمن تمام گهرو اثر ورتو<ref name="سنڌيانا"/>.“ اهڙيءَ طرح اڳتي هلي سنڌ جو ذڪر ڪندي لکيو اٿس: '''”هتي جي ٻولي بلڪل نرالي رنگ ۽ ڍنگ جي آهي<ref name="سنڌيانا"/>.“ هن ڪتاب ۾ ان وقت سنڌ ۾ لاڳو ڏينهن، مهينن، پسار جي شين ۽ عام شين جا مشهور ۽ لاڳو نالا به ڏنا آهن، جيڪي خاص طرح سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل آهن. انهن مان سنڌي ٻوليءَ جي قدامت ۽ لغوي وسعت جو بخوبي ڪاٿو لڳائي سگهجي ٿو<ref name="سنڌيانا"/>. هن [[سنڌي]] رسم الخط ۽ '''سنڌي ڪئلينڊر''' جو به پنهنجي ڪتاب ۾ ذڪر ڪيو آهي، جيڪو مارچ مهيني ۾ شروع ٿئي ٿو<ref name="سنڌيانا"/>.'''لاڳيتن سفرن جي مشڪلاتن، سندس ذهن ۽ خيالن کي ڪافي متاثر ڪيو. پاڻ سمورين تڪليفن کي درگذر ڪندو ۽ مصيبتون سهندو، [[ايران]] کان اچي نڪتو. ايران ۾ '''”ري“''' شهر ۾ ڳچ عرصو رهي وري ڪنهن ٻيءَ منزل جو ڳولائو ٿيو<ref name="سنڌيانا"/>. == محمود غزنوي جي درٻار ۾ == جڏهن سلطان محمود جرجان فتح ڪيو، ته البيرونيءَ کي به ساڻ غزنيءَ پاڻ سان وٺي آيو ۽ پنهنجي خاص درٻارين ۾ رهايائينس<ref name="سنڌيانا"/>. ترڪ نسل جو سلطان [[محمود غزنوي]] جو 998ع کان 1030ع تائين حاڪم رھيو. ان 1017ع ۾ خوارزم فتح ڪيو جيڪو ھن وقت [[ازبڪستان]] جو شھر [[خيو]] سڏجي ٿو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/>. فتح بعد ان البيروني کي افغانستان ۾ پنھنجي درٻار جو نجومي<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=fUFhtQEACAAJ |page=68}} |title=The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization |last=Hodgson |first=Marshall G. S.|date=1974 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0226346779 |language=en |p=68}}</ref> ۽ فلڪياتي ماھر طور شامل ڪيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/>. 1022 کان 1030 جي وچ ۾ ھي سلطان محمود سان اتر انڊيا تي ڪيل حملن دوران ساڻس گڏ رھيو ۽ ان سفرن کيس ڏجن سالن تائين ھندو مذھب ۽ فلسفي کي سمجھڻ جو موقعو فراھم ڪيو. ھن برھمڻن سان ملاقاتون ڪيون ۽ انھن جي مقدس ٻولي [[سنسڪرت]] سکيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/><ref>{{Cite book |url= {{google books |plainurl=y |id=eLDPuc4SL_c |page=27}} |title= Muslim Perceptions of Other Religions: A Historical Survey |last= Waardenburg |first=Jacques |date=1999-08-19 |publisher= Oxford University Press |isbn= 9780195355765 |language=en|p=27|ref=harv}}</ref>. ھن جي انھن ڪاوشن جو نتيجو ڪتاب الھند جھڙي بي مثال شاھڪار جي صورت ۾ ٿيو جيڪو ھن 1031 ۾ غزني ۾ پھچڻ بعد مڪمل ڪيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 45, </ref>. == عالمن جي صحبت ۽ علمي ڪاوشون == ابو ريحان کي پنهنجي دور جي مشهور عالمن کان فيض حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو، جنهنڪري لاڳيتو تعليم ۽ تحقيق هن کي ، هڪ ممتاز ۽ ناليواري حيثيت جو مالڪ بڻائي ڇڏيو<ref name="سنڌيانا"/>. سندس لکيل ڪتابن جو ڳاڻيٽو 150 جي لڳ ڀڳ آهي ۽ انهن جي ٿولهه ويهه هزار صفحن کان وڌيڪ آهي<ref name="سنڌيانا"/>. رياضي (انگي حساب)، مناظر ارض، نجوم، هيئت، مناظر، ارض، جواهر شناسي (ڪيميا)، آثار قديمه، تاريخ ۽ تمدن، مذهب، قانون، جاگرافي ۽ فلسفو وغيره سندس دل وٽان موضوع هئا<ref name="سنڌيانا"/>. علمي اعتبار کان هندستان جا عالم کيس ”وديا ساگر“ (علم جو سمنڊ) سڏيندا هئا. سندس مشهور تصنيفن ۾: ”الاثار الباقية“ ۽ ”قانون المسعودي“ شمار ٿين ٿا<ref name="سنڌيانا"/>. البيرونيءَ جي رياضي، هيئت ۽ نجوم جي علمن ۾ گهري دلچسپي رهي. ساڳئي وقت سائنس جي ميدان ۾ سندس شمار عظيم مسلمان سائنسدانن ۾ ٿئي ٿو، جن جي عظمت ۽ تدبر جو احاطو عالم انسانيت تائين پکڙيل آهي. اهو ئي سبب آهي جو سندس علمي ڪارناما رهنديءَ دنيا تائين قائم رهندا<ref name="سنڌيانا"/>. سندس شخصيت پنهنجي جامعيت ۽ هم گيريءَ جي اعتبار کان افضل هئي. [[اسلام]] جو پوئلڳ ۽ مستقل ارادي رکڻ سبب پنهنجن ڪتابن ۾ ڪڏهن به هندو يا عيسائي مذهبن تي ڪنهن به قسم جي تنقيد نه ڪيائين<ref name="سنڌيانا"/>. علم هيئت جي باري ۾ کيس وڏي استادي مليل هئي، جنهنڪري صحيح جواب ٻڌائڻ ۾ دير نه ڪندو هو. انهيءَ لحاظ کان کيس ”جادوگر“ سڏيندا هئا<ref name="سنڌيانا"/>. علم نجوم جي ڄاڻ بابت به سندس اڳڪٿيون بلڪل سچيون ثابت ٿيون. سلطان محمود غزنويءَ کي ”نجوم“ تي اعتبار نه هوندو هو، پر ابو ريحان جي پيشنگوين کان سئو سيڪڙو متاثر ٿيو<ref name="سنڌيانا"/>.ھن جي ھمدردي [[افريغيان خاندان]] سان ھيون جنھن کي 995ع ۾ مخالف ماموني خاندان ھٽائي پاڻ حاڪم ٿي ويا جنھن ڪري ھن پنھنجو علائقو ڇڏي بخارا ۾ رھڻ شروع ڪيو ۽ ساماني حاڪم [[منصور ٻيون پٽ نوح]] جي علائقي ۾ آيو جتي ھن ابوعلي سينا سان خط و ڪتابت جي شروعات ڪئي. <ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=A-jFcIshQd4CB|page=111}}|p=111|title=Beyond Death: The Mystical Teachings of ʻAyn Al-Quḍāt Al-Hamadhānī|last=Papan-Matin|first=Firoozeh|date=2010|publisher=BRILL|isbn=9004174133|language=en}}</ref> علم طبعيات ۾ البيروني ميڪانيت ۾ تجرباتي سائنسي طريقي کي متعارف ڪرايو ۽ ميڪانيڪي سائنس ۾ سڪون (static) ۽ حرڪت (dynamic) کي ملائڻ جو خيال پيش ڪيو. <ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Dy897SeErOQC|page=642}}|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science|editor-first=Rāshid|editor-last=Rushdī|date=1996|publisher=Psychology Press|isbn=9780415124119|language=en|first1= Mariam |last1=Rozhanskaya |first2=I. S. |last2=Levinova |title=Statics| p= 642|quote= Using a whole body of mathematical methods (not only those inherited from the antique theory of ratios and infinitesimal techniques, but also the methods of the contemporary algebra and fine calculation techniques), Muslim scientists raised statics to a new, higher level. The classical results of Archimedes in the theory of the centre of gravity were generalized and applied to three-dimensional bodies, the theory of ponderable lever was founded and the 'science of gravity' was created and later further developed in medieval Europe. The phenomena of statics were studied by using the dynamic approach so that two trends – statics and dynamics – turned out to be inter-related within a single science, mechanics. The combination of the dynamic approach with Archimedean hydrostatics gave birth to a direction in science which may be called medieval hydrodynamics. [...] Numerous fine experimental methods were developed for determining the specific weight, which were based, in particular, on the theory of balances and weighing. The classical works of al-Biruni and al-Khazini can by right be considered as the beginning of the application of experimental methods in medieval science.}}</ref> ھن پاڻياٺي سڪون (hydrostatics) کي حرڪت (dynamics) سان ملائي پاڻياٺي حرڪت (hydrodynamic) کي پيدا ڪيو. ھن ڪثافت يا گھٽائي، وزن ۽ ڪشش ثقل کي جاچڻ جا نوان طريقا متعارف ڪرايا. ھن روشني ۽ حرارت جا مختلف مفروصا پڻ پيش ڪيا <ref name="البيروني جي سائنس">{{cite journal|last1=Sparavigna|first1=Amelia|title=The Science of Al-Biruni|journal=International Journal of Sciences|date=2013|volume=2|url=http://www.ijsciences.com/pub/article/364}}</ref>. جيتوڻيڪ ھن پنھنجي تحقيق ۾ طبعيات کي مرڪز نہ بڻايو ھيو پر ان علم جون جھلڪيون ھن جي لکڻين ۾ موجود ھيون<ref name="البيروني جي سائنس"/>. [[فائل:Lunar phases al-Biruni.jpg|200px|thumb|البيروني جي فلڪيات تي لکيل ڪتاب مان ورتل ھڪ تمثيلي خاڪو جنهن م چنڊ جا مختلف مرحلا ڏيکاريل.]] [[فائل:Abu Reyhan Biruni-Earth Circumference.svg|200px|thumb|ڌرتي جي گولي ۽ ان جي نيم قطر ۽ گھيري جي ماپ جي تخميني لڳائڻ جي البيروني واري تجويز ۽ طريقي جو تمثيلي خاڪو]] البيروني پنھنجي ڪل 146 ڪتابن مان 95 ڪتاب علم فلڪيات، علم رياضي ۽ انھن سان لاڳاپيل جاگرافي تي لکيا. ھن جي مذھبي عبادت سان لڳاء ھن ۾ علم فلڪيات جي تحقيق جو جذبو پيدا ڪيو<ref name="البيروني جي سائنس"/>. نماز لاء ان وقت مقدس مذهبي جاين جو صحيح رخ ڄاڻڻ جي طريقي جي ضرورت ھئي ۽ درست طريقي لاء فلڪياتي معلومات ئي ھڪ ذريعو ھيو <ref name="البيروني جي سائنس"/>. ھي ستارن جي گردش جي قسمت تي اثر جي خيال کي ڪوڙي جادوگري قرار ڏئي رد ڪيو<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Hp-H4KhAvoUC&lpg=PR3|page=32}}|title=Classical Scientific Astrology|last=Noonan|first=George C.|date=July 2005|publisher=American Federation of Astr|isbn=9780866900492|language=en}}</ref>. ھن مسلمان ليکڪن جي زمين جي گردش جي قياس آرائي تي اھا ڳالھ مڃي تہ ان وٽ ان خيال کي ثابت ڪرڻ يا رد ڪرڻ جو ڪو دليل ڪونھي پر ھن زمين جي گردش جي خيال جي حق ۾ راء ڏني<ref>Douglas ([[#CITEREFDouglas1973|1973, p.210]])</ref>. ھن طبي دواسازي تي بہ تحقيق ڪئي ۽ '''ڪتاب سيداله في الطب''' نالي ڪتاب ۾ پنھنجي دؤر جي سمورين ڄاتل دوائن جو ذڪر ڪيو. ھن شامي، يوناني، بلوچي، فارسي، افغاني، ڪرد ٻولين جي دوائن جي ھم معنيَ نالن جي فھرست پڻ تيار ڪئي<ref>{{cite journal |author1=Kujundzić, E. |author2=Masić, I. |title=[Al-Biruni—a universal scientist]|journal=Med. Arh. |date=1999 |volume=53 |issue=2 |pages=117–120 |pmid=10386051 |language=Croatian}}</ref><ref name="Levey1973">{{cite book|last=Levey|first=Martin|title=Early Arabic Pharmacology: An Introduction Based on Ancient and Medieval Sources|url={{google books |plainurl=y |id=LtYUAAAAIAAJ|page=179}}|year=1973|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-03796-9|page=179}}</ref>. == لاڏاڻُو == محمود غزنوي لاڏاڻي (421ھ /1030ع) کانپوءِ سندس پٽس شاهه مسعود غزنويءَ به البيروني جي ساڳي عزت ۽ احترام ڪندو آيو<ref name="سنڌيانا"/>. اتي سندس سڃاڻپ مامون رشيد ۽ بوعلي سينا سان به ٿي، جيڪي سندس علمي فضيلت سبب شاگرد بڻيا<ref name="سنڌيانا"/>. ابو ريحان، غزنيءَ ۾ رهندي گهڻا ئي ڪتاب لکيا، نيٺ لاڳيتو جاکوڙ کان پوءِ، پنجهتر ورهين جي عمر ۾ تاريخ 3 رجب المرجب سن 440ھ مطابق 12 ڊسمبر 1048ع تي غزنيءَ ۾ وفات ڪيائين<ref name="سنڌيانا ">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=البيروني%20ابو%20ريحان البيروني ابو ريحان : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006013851/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%8A%20%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%B1%D9%8A%D8%AD%D8%A7%D9%86 |date=2023-10-06 }}-</ref>. == ڪتاب الهند == محقق اَبورَيحان البيرُونِي, جنهن ڪيترن ئي علمن ۾ ڪتاب لکيا ۽ خاص طرح پنجين صدي هجريءَ جي شروع ۾ هندستان بابت ’ڪتاب الهند‘ لکيائين، جنهن ۾ ڪتب آندل ڪي مقامي لفظَ ۽ محاورا ’[[سنڌي ٻولي]]ءَ‘ سان ملن ٿا.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/بيروني.php بيروني | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[سنڌي مهينا|سنڌي ڪئلينڊر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:البيروني]] [[زمرو:سياحت]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] s3bvd888awzgh199gi0yvearvbf74zk 0 21053 384785 174321 2026-06-13T03:51:38Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384785 wikitext text/x-wiki هيءَ [[سنڌي سنيما|سنڌي فلم]] ڀٽائي فلمز جي پيشڪش سان 1973ع ۾ عيدالفطر جي موقعي تي رليز ٿي. هن فلم جو هدايتڪار غلام حيدر صديقي، پـروڊيـوسـر -آر-. بـي. چـوڌري ۽ مـوسـيـقـار غـلام عـلـي هـو. فـلـم ۾ ڪـرن، عشرت چوڌري، [[مشتاق چنگيزي]]، عبدالحق ابڙي، سڪندر ۽ قربان جيلانيءَ اداڪاري ڪئي. فلم شاليمار سئنيما حيدرآباد، -ايمپائر سئنيما- [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ شاهه ٽاڪيز سئنيما ٽنڊي آدم ۾ پردي تي ڏيکاري وئي.<ref>{{Citation |title=البيلي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D9%84%D9%8A |access-date=2016-05-29 |archive-date=2024-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824150145/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D9%84%D9%8A |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} p21bw341sc3vqdxc577aly9y5s42l8v 0 23532 384719 259862 2026-06-13T01:50:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384719 wikitext text/x-wiki '''اعجاز علي چانڊيو''' 31 آڪٽوبر 1966ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ڄائو. هن ايم. اي (پوليٽيڪل سائنس) ۽ بي. ايڊ، تائين تعليم حاصل ڪئي. هو کاٻي ڌر جي سوچ رکندڙ هو ۽ روزاني ”عبرت“ اخبار ۾ ايڊيٽوريل صفحي جو انچارج هو. سٺو ڪالم نگار، ڪهاڻيڪار، ڊرامہ نگار ۽ صحافي هو. ڪيترين ئي اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪالم، ڪهاڻيون، فيچر، رپورٽون ۽ ترجما ڇپيل اٿس. هن جا لکيل ڊراما اسٽيج ٿيا. اسٽريٽ ٿيٽر ۽ اسٽيج جي دنيا ۾ تمام گهڻي مقبوليت ماڻي. هن آخري ڀيرو حيدرآباد پريس ڪلب طرفان سنڌي ٻوليءَ جي نامياري ڪهاڻيڪار ۽ ليکڪ امر جليل سان ملهايل شام ۾ تقرير ڪئي ۽ امر جليل کان ڪيترائي سوال پڇيا، انهيءَ تقريب ۾ ڪچهري ڪندي هن کي دل جو دورو پيو ۽ اسپتال پهچڻ کان پهرين 27 مئي 2007ع تي گذاري ويو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%20%D8%AC%D9%8A%20%DA%86%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%8A%D9%88 اي جي چانڊيو : (Sindhianaسنڌيانا)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411121725/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%20%D8%AC%D9%8A%20%DA%86%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%8A%D9%88 |date=2016-04-11 }}، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1966ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2007ع جون وفاتون]] een7bzoba7otbjnkciohgetkutkybi3 14 28487 384513 173549 2026-06-12T15:32:04Z Memon2025 21315 /* */ 384513 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] 3l39j3me253q0c7efl5vfni6lu7xrsr 0 30397 384658 383277 2026-06-13T00:02:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384658 wikitext text/x-wiki {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name =اتر وزيرستان ضلعو<br>North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[ضلعو]]| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿي: شوال وادي<br>هيٺ: مير علي بازار ۾ هڪ گهٽي| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] ۾ اتر وزيرستان ضلعو (ڳاڙهي رنگ ۾) | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[بنون ڊويزن]]| established_title = قائم ٿيل | established_date = 1910 (وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن جي ايجنسي جي طور تي)| seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = [[ميرانشاهه]] | parts_type = تحصيلن جو تعداد | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ميئر | leader_name = N/A | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = منظور احمد آفريدي | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = فرحان خان (بي پي ايس-18 پي ايس پي) | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 6,93,137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = مکيه ٻولي | blank_info_sec1 = [[پشتو]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''اتر وزيرستان ضلعو''' ([[پشتو ٻولي|پشتو]]: شمالي وزیرستان ولسوالۍ، [[اردو]]: ضلع شمالی وزیرستان) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ [[بنون ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. اهو وزيرستان، افغانستان سان ملندڙ، اتر اولهه پاڪستان جو هڪ جبل وارو علائقو، جو اتريون حصو آهي ۽ 4,707 چورس ڪلوميٽر (1817 چورس ميل) تي پکڙيل آهي.<ref name=":1">{{Citation |title=District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal |url=https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan |access-date=2026-06-07 |archive-date=2025-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118002417/https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan |url-status=dead }}</ref> اتر وزيرستان جو گاديءَ جو هنڌ [[ميرانشاهه]] آهي.<ref name=":2">[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == جائزو ۽ تاريخ == اتر وزيرستان خيبر پختونخوا جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي تي مشتمل آهي جيڪو اتر ۾ ڪرم ندي (ٽوچي) ۽ ڏکڻ ۾ گومل ندي جي وچ ۾ آهي. ميران شاهه اتر وزيرستان جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. بنون شهر فوري طور تي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته سرحد جي افغان پاسي سڀ کان وڏو شهر خوست آهي. اتر وزيرستان ٽن سب ڊويزنن ميرعلي، ميران شاهه ۽ رزمڪ ۾ ورهايل آهي. ٽنهي سب ڊويزنن کي وڌيڪ نو تعلقن: دته خيل، دوسالي، گهاريوم، غلام خان، مير علي، ميران شاهه، رزمڪ، شيوا، اسپن وام تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === برطانوي راج (1894-1947) === برطانوي 1894 ۾ وزيرستان ۾ داخل ٿيا. 1894-95 ۾ برطانوي فوجي آپريشن کان پوءِ، وزيرستان کي ٻن "ايجنسين"، اتر وزيرستان ۽ ڏکڻ وزيرستان ۾ ورهايو ويو. <ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> ٻنهي حصن ۾ ڪافي مختلف خاصيتون آهن، جيتوڻيڪ ٻئي قبيلا وزير قبيلي جا ذيلي گروپ آهن، جن جي نالي تي هن علائقي جو نالو رکيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === دهشتگردي جي خلاف جنگ === 2014 ۾، آپريشن ضرب عضب جي نتيجي ۾ اتر وزيرستان مان لڳ ڀڳ 98,640 ماڻهن جي اندروني طور تي بي گھر ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جيڪو پاڪ-افغان سرحد تي پاڪستاني فوج پاران شروع ڪيل شدت پسند انتهاپسندن خلاف هڪ فوجي ڪارروائي هئي.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === ضلعي جو قيام === 2018 ۾ پاڪستان جي پارليامينٽ جي منظوري کان پوءِ، پاڪستان جا وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا خيبر پختونخوا صوبي ۾ ضم ڪيا ويا، اڳوڻي اتر وزيرستان ايجنسي (جيڪا فاٽا جو حصو هئي) پوءِ هڪ ضلعو بڻجي وئي.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == انتظاميه == اتر وزيرستان ضلعو هن وقت نو تحصيلن ۾ ورهايل آهي.<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !علائقو (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !کثافت (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |دته خيل |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |دوسالي |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |گهاريوم |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |غلام خان |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |مير علي |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |ميران شاهه |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |رزمڪ |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |شيوا |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |اسپن وام |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === صوبائي اسيمبلي === {| class="wikitable sortable" |- ! صوبائي اسيمبلي جو ميمبر !! پارٽي الحاق !! تڪ !! سال |- | محمد اقبال خان||[[پاڪستان تحريڪ انصاف]]||[[پي ڪي-103 (اتر وزيرستان-1)|پي ڪي-111 اتر وزيرستان-I]]|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | مير ڪلام وزير||آزاد||[[پي ڪي-104 (اتر وزيرستان-2)|پي ڪي-112 اتر وزيرستان-II]] |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= ذريعات:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} سال <small>2023</small>ع جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ <small>99,595</small> گهر ۽ آبادي <small>6,93,332</small> آهي. <ref name=":0">{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ جنس جو تناسب <small>104.71</small> مردن کان <small>100</small> عورتن جو آهي<ref name=":0" /> ۽ خواندگي جي شرح %<small>32.82</small> (مردن لاءِ %<small>46.94</small> ۽ عورتن لاءِ %<small>18.03</small>) آهي. <small>2,54,259</small> (سروي ڪيل آبادي جو %<small>36.68</small>) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. <small>4,131</small> (%<small>0.60</small>) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <ref name=":0" /> ضلعي ۾ <small>2,170</small> (%<small>0.31</small>) ماڻهو مذهبي اقليتن مان، خاص طور تي عيسائي هئا.<ref name=":0" /> [[پشتو ٻولي|پشتو]] غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو %<small>99.66</small> ڳالهائي ٿو.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميرانشاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي لنڪس == {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] 8vhdpjt84lntfaeby4d14gz7ufulgrf 0 45032 384824 334908 2026-06-13T08:51:38Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384824 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name=يوڪيريئوٽس | fossil_range=[[اوروسيريئن]] -اڃان تائين موجود - {{ھڪ ڊگھي دؤر وارو پنڊپھڻ |1850|0|کان بہ پراڻو=2700}} | image=Eukaryota diversity 2.jpg | image_caption=يوڪيريئوٽس ء ان جي قسمن جا مثال- ڪلاڪ وائيز مٿان کان کاٻي پاسي: ڳاڙھي رازي ماکي جي مک، بوليٽس ايڊيولس، چمپنيزي، آئسوٽرائيڪا انٽيسٽنلس، فارسي مکڻو ڪوپ ۽ والواڪس ڪارٽيري <!--| superdomain=[[Neomura]]<See [[Talk:Eukaryote#Neomura]]>--> | taxon=يوڪيريئوٽا | authority=([[Édouard Chatton|Chatton]], 1925) [[Robert Whittaker|Whittaker]] & [[Lynn Margulis|Margulis]], 1978 | subdivision_ranks= ڪنگڊمز آف يوڪيريئوٽا<ref name="Adl2012">{{cite journal | vauthors = Adl SM, Simpson AG, Lane CE, Lukeš J, Bass D, Bowser SS, Brown MW, Burki F, Dunthorn M, Hampl V, Heiss A, Hoppenrath M, Lara E, Le Gall L, Lynn DH, McManus H, Mitchell EA, Mozley-Stanridge SE, Parfrey LW, Pawlowski J, Rueckert S, Shadwick L, Shadwick L, Schoch CL, Smirnov A, Spiegel FW | display-authors = 6 | title = The revised classification of eukaryotes | journal = The Journal of Eukaryotic Microbiology | volume = 59 | issue = 5 | pages = 429–93 | date = September 2012 | pmid = 23020233 | pmc = 3483872 | doi = 10.1111/j.1550-7408.2012.00644.x | url = http://www.paru.cas.cz/docs/documents/93-Adl-JEM-2012.pdf | format = PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20160616160800/http://www.paru.cas.cz/docs/documents/93-Adl-JEM-2012.pdf | deadurl = yes | archive-date = 16 June 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216183506/http://www.paru.cas.cz/docs/documents/93-Adl-JEM-2012.pdf |date=16 December 2013 }}</ref> يا سپر گروپ | subdivision = * <div style="background: {{Taxobox colour|Archaeplastida}}; padding: 4px;">[[آرڪئي پلاسٽڊا]] </div> ::<div style="background: {{Taxobox colour|Plantae}}; padding: 4px;"> [[ٻوٽا|ٻوٽن]] واري ڪنگڊم – </div> * <div style="background: {{Taxobox colour|SAR}}; padding: 4px;"> [[ھيڪروبيا ]]<ref name="pmid18585873">{{cite journal | vauthors = Sakaguchi M, Takishita K, Matsumoto T, Hashimoto T, Inagaki Y | title = Tracing back EFL gene evolution in the cryptomonads-haptophytes assemblage: separate origins of EFL genes in haptophytes, photosynthetic cryptomonads, and goniomonads | journal = Gene | volume = 441 | issue = 1–2 | pages = 126–31 | date = July 2009 | pmid = 18585873 | doi = 10.1016/j.gene.2008.05.010 | url = http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378-1119(08)00219-9 }}</ref></div> * <div style="background: {{Taxobox colour|SAR}}; padding: 4px;"> ايس اي آر سپر گروپ (اسٽريمينوپليز + الويئالاٽا + رائزاريئا)</div> * <div style="background: {{Taxobox colour|Excavata}}; padding: 4px;"> ايڪسڪواٽا</div> * <div style="background: {{Taxobox colour|Amoebozoa}}; padding: 4px;"> اميبزوئا</div> * اوپسٿوڪانٽ ::<div style="background: {{Taxobox colour|Animalia}}; padding: 4px;"> [[جانور|جانورن]] واري ڪنگڊم – </div> ::<div style="background: {{Taxobox colour|Fungi}}; padding: 4px;"> [[فنگس|فنگيا]] واري ڪنگڊم</div> ---- يوڪيريئوٽڪ جاندارن مان جيڪي جانورن، ٻوٽن ۽ فنگيا جي ڪنگڊمن يا [[حياتياتي تقسيم|تقسيمن]] ۾ شامل ڪري سگھڻ جھڙا نہ ھوندا آھن تہ کين پروٽيسٽا جي ڪنگڊم م رکيو ويندو آهي. {{!}}- style="background:#e0d0b0;" {{!}} }} '''يوڪيريئوٽس''' (Eukaryotes) اھڙن جاندارن جو نالو آھي جنھن جي گھرڙي کي جھلي ۾ ويڙھيل مرڪز <small>(cell nucleus)</small> ھوندو آھي. جڏھن تہ بئڪٽيريا ۽ آرڪائيا کي مرڪز ڪانہ ٿيندو آهي.<ref name="Youngson">{{cite book| last= Youngson| first= Robert M. | name-list-format = vanc | title= Collins Dictionary of Human Biology| year= 2006| publisher= HarperCollins| location= Glasgow| isbn= 0-00-722134-7}}</ref> <ref name="Nelson&Cox">{{cite book|last1= Nelson| first1= David L. | last2 = Cox| first2 = Michael M. | name-list-format = vanc |year=2005|title=Lehninger Principles of Biochemistry|edition=4th|publication-place=New York|publisher=W.H. Freeman|isbn=0-7167-4339-6 }}</ref><ref name="Martin">{{cite book| editor=Martin, E.A.| edition=2nd | title= Macmillan Dictionary of Life Sciences| year= 1983| publisher= Macmillan Press| location= London| isbn= 0-333-34867-2}}</ref> يوڪيريئوٽس جو تعلق يوڪيريئوٽا يا يوڪيريا سان آھي. لفظ يوڪيريئوٽا يوناني ٻوليءَ جي ٻن لفظن؛ "εὖ" (یو: معني، چڱو يا سچو) ء "κάρυον" (ڪيريون، معني گورو)، مان نڪتل آهي. [[فائل:Endomembrane system diagram en (edit).svg|thumb|300px|left| گھرڙن جو جھليدار نظام ۽ انھن جا جزا]] يوڪيريئوٽڪ جاندارن جي گھرڙن جا عضو جھلي ۾ ویڙھيل ھوندا آھن. ڪجهه ٻوٽن ۽ الجائي جي گھرڙن ۾ [[ڪلوروپلاسٽ]] پڻ ھوندو آھي. انھن جي جھلي دار نظام کي اينڊو ميمبرين سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|chapter=Evolutionary Integration of Chloroplast Metabolism with the Metabolic Networks of the Cells| editor-last1 = Burnap | editor-first1 = Robert L. | editor-last2 = Vermaas | editor-first2 = Willem F.J. | name-list-format = vanc |title=Functional Genomics and Evolution of Photosynthetic Systems |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-9400715332 |page=215 |url=https://books.google.com/books?id=WfzEgaLibuwC&pg=PA215 | last1 = Linka | first1 = Marc | last2 = Weber | first2 = Andreas P.M. }}</ref> گھرڙن جو مرڪز ٻٽي جھلي ۾ ويڙھيل ھوندو آھي جنھن کي نيوڪليئس ميمبرين يا نيوڪليئس جو لفافو بہ چوندا آھن جنھن ۾ سنھا سوراخ ھوندا آھن جن ذريعي مادا اندر داخل يا خارج ٿيندا آهن.<ref name=TheNuclearEnvelope-NCBI>{{cite journal | vauthors = Hetzer MW | title = The nuclear envelope | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 2 | issue = 3 | pages = a000539 | date = March 2010 | pmid = 20300205 | pmc = 2829960 | doi = 10.1101/cshperspect.a000539 }}</ref> اھي بناوٽ جون خاصيتون ھڪ گھرڙيائي جاندارن، [[آرڪيئا]] ء [[بئڪٽيريا]] ۾ نہ ھونديون آھن. يوڪيريئوٽس گھڻ گھرڙيائي جاندار ھوندا آھن ۽ انھن جا گھرڙا پاڻ ۾ ملي مختلف نمونن جا تاندورا (tissue) ٺاھيندا آھن. ھڪ گھرڙيائي يوڪيريئوٽس کي پروٽسٽس (protists) سڏيو ويندو آهي. جانور ۽ ٻوٽا سڀ کان وڌيڪَ سڃاتل يوڪيريئوٽس آھن. يوڪيريئوٽس جاندارن م پيدائش جو ھڪ طريقو جنسي ميلاپ وارو، ميئوسس (meiosis) هوندو آهي، جنھن ۾ ھڪ گھرڙو ورھائجي ٻن ھڪ جھڙن جينياتي بناوٽ وارن گھرڙن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن. پيدائش جو ٻيو طريقو وري جنسي ميلاپ کان سواءِ ٿيندو آهي جنھن کي "مٽوسس" (mitosis) چوندا آهن جنھن م ڊي اين اي جو پيدائشي عمل (DNA replication) گھرڙي جي تقسيم جي ٻن ڦيرن سان چار ھیپلائڊ (haploid daughter cells) پيدا ڪندا آهن جيڪي جنسي گھرڙن يا گئميٽ (gamete) وارو ڪم ڪندا آھن. انھن مان ھر گئميٽ ۾ [[ڪروموسوم|ڪروموسومز]] جو ھڪ سيٽ ھوندو آھي.<ref name="nyt_2016_apr_11">{{cite web | url=http://nyti.ms/25UUNvj | title=Scientists Unveil New 'Tree of Life' | publisher=The New York Times | date=11 April 2016 | access-date=2016-04-11 | last = Zimmer | first = Carl | name-list-format = vanc }}</ref> دنيا جي ننڍن جاندارن جو سڀ برادريون ھن حياتي دائري سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Whitman etal">{{cite journal | vauthors = Whitman WB, Coleman DC, Wiebe WJ | title = Prokaryotes: the unseen majority | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 12 | pages = 6578–83 | date = June 1998 | pmid = 9618454 | pmc = 33863 | doi = 10.1073/pnas.95.12.6578 | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/95/12/6578.pdf | format = PDF | bibcode = 1998PNAS...95.6578W }}</ref> يوڪيريئوٽا جاندارن جي شروعات 1.6 ارب سال کان 2.1 ارب سالن واري دؤر ۾ ٿي، جن کي پروٽيروزوئڪ دؤر (Proterozoic eon) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. [[فائل:Mitochondrion structure.svg|thumb|300px|مٽوڪونڊرين جي سادي بناوٽ]] مٽوڪونڊرين (Mitochondrion) جملي سڀني يوڪيريئوٽا، سواءِ ھڪ قسم جي، جي گھرڙن جو ھڪ ننڍڙو جزو يا عضو آھي. رڳو ھڪ يوڪيريئوٽا، مونوسيرڪامنائڊ اھو عضو وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Karn">{{cite journal | vauthors = Karnkowska A, Vacek V, Zubáčová Z, Treitli SC, Petrželková R, Eme L, Novák L, Žárský V, Barlow LD, Herman EK, Soukal P, Hroudová M, Doležal P, Stairs CW, Roger AJ, Eliáš M, Dacks JB, Vlček Č, Hampl V | title = A Eukaryote without a Mitochondrial Organelle | journal = Current Biology | volume = 26 | issue = 10 | pages = 1274–1284 | date = May 2016 | pmid = 27185558 | doi = 10.1016/j.cub.2016.03.053 }} </ref> مٽوڪونڊريا گھرڙي اندر کنڊ کي ايڊينوسائن ٽراء فاسفيٽ (ATP) ۾ تبديل ڪري يوڪيريئوٽڪ گھرڙي کي توانائي فراھم ڪندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.madsci.org/posts/archives/2006-05/1146679455.Ev.r.html|title=Re: Are there eukaryotic cells without mitochondria?|date=1 May 2006|work=madsci.org}}</ref> مٽوڪونڊريا ۾ پنھنجو الڳ قسم جو [[ڊي اين اي]] (DNA) ٿئي ٿو جيڪو بناوٽ ۾ بئڪٽيريا جي ڊي اين اي وانگر ھوندو آھي جيڪو rRNA ۽ tRNA جينز کي پنھنجي ضابطي ۾ رکندو آهي ۽ [[آر اين اي]] (RNA) کي پيدا ڪندو آھي، جنھن جي مشابهت يوڪيريئوٽا جي ڀيٽ ۾ بئڪٽيريا جي آر اين اي سان وڌيڪ ھوندي آھي.<ref name="MolecGene">{{cite book |last1=Watson |first1=James |last2=Hopkins |first2=Nancy |last3=Roberts |first3=Jeffery |last4=Steitz |first4=Joan Argetsinger |last5=Weiner |first5=Alan |title=Molecular Biology of the Gene |date=1988 |publisher=The Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc. |location=Menlo Park, CA |isbn=0-8053-9614-4 |page=1154 |edition=Fourth |language=English |format=Hardcover |chapter=28: The Origins of Life}} </ref> ==تاريخ== [[فائل:Konstantin Mereschkowski.jpg|thumb|upright|ڪنسٽنٽائين مريسچڪووسڪي جنھن گھرڙن جو نسبتي تعلق جو بنياد انھن جي مرڪز جي آڌار تي تجويز ڪيو]] يوڪيريئوٽا وارو خيال ھڪ فرينچ حياتياتي ماھر، ايڊورڊ چئٽن (Edouard Chatton؛ 1883-1947) سان منصوب ڪيو ويندو آهي. لفظ پروڪيريئوٽ (prokaryote) ۽ يوڪيريئوٽ (eukaryote) وري ڪيناڊا جي حياتياتي ماھر، راجر اسٽينيئر ۽ آمريڪا جي ڊچ نسل واري مائڪروبائيولاجي جي ماھر، سي.بي.وان نيل (C.B. van Niel) سال 1962ع ۾ ٻيھر متعارف ڪرايا. ==تنوع== {{further|جاندار}} يوڪريوٽ جاندار جيڪي خوردبيني سنگل-سيلولر, 3 مائڪرو ميٽرن کان هيٺ پکين کان وٺي، بليو وهيل جهڙا جانور، جن جو وزن 190 ٽين تائين ۽ ماپ 33.6 ميٽر (110 فوٽ) ڊگهو آهي، يا ٻوٽا جهڙوڪ ساحل ريڊ ووڊ، 120 ميٽر (390 فوٽ) کان مٿي ڊگهو، هوندا آهن آهي. ڪيترائي يوڪريوٽ سنگل-سيلولر آهن؛ غير رسمي گروهه جنهن کي پروٽسٽ سڏيو ويندو آهي، انهن مان، ڪجهه گهڻ-سيلولر شڪل آهن جهڙوڪ 200 فوٽ (61 ميٽر) ڊگهو Kellop, تائين شامل آهن. گھڻ-سيلولر يوڪريوٽس ۾ جانور، ٻوٽا ۽ فنگس شامل آهن، پر ٻيهر، انهن گروپن ۾ پڻ ڪيترائي يونيسيلولر نسل شامل آهن. يوڪريوٽڪ سيل عام طور تي پروڪاريوٽس ; بيڪٽيريا ۽ آرڪيا; جي ڀيٽ ۾ تمام وڏا هوندا آهن جن جو حجم تقريباً 10,000 ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي. يوڪريوٽس جاندارن جي تعداد جي هڪ ننڍڙي اقليت جي نمائندگي ڪن ٿا، پر جيئن ته انهن مان گهڻا وڏا آهن. يوڪريوٽ سائز ۾ سنگل سيل کان وٺي ڪيترن ئي ٽن وزني جاندارن تائين گهڻا وڏا آهن. انهن جو مجموعي عالمي بايوماس (468 گيگاٽن) پروڪاريوٽس (77 گيگاٽن) کان تمام گهڻو وڏو آهي، جنهن ۾ رڳو ٻوٽا ڌرتيء جي ڪل بايوماس جا 81 سيڪڙو کان وڌيڪ آهن. Eukaryotes are [[organism]]s that range from microscopic single [[Cell (biology)|cell]]s, such as [[picozoa]]ns under 3 micrometres across,<ref name="Seenivasan Sausen Medlin Melkonian 2013 p=e59565">{{cite journal |last1=Seenivasan |first1=Ramkumar |last2=Sausen |first2=Nicole |last3=Medlin |first3=Linda K. |last4=Melkonian |first4=Michael |name-list-style=vanc |title=Picomonas judraskeda Gen. Et Sp. Nov.: The First Identified Member of the Picozoa Phylum Nov., a Widespread Group of Picoeukaryotes, Formerly Known as 'Picobiliphytes' |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=3 |date=26 March 2013 |doi=10.1371/journal.pone.0059565 |page=e59565|pmid=23555709 |pmc=3608682 |bibcode=2013PLoSO...859565S |doi-access=free }}</ref> to [[animal]]s like the [[blue whale]], weighing up to 190 [[tonne]]s and measuring up to {{convert|33.6|m}} long,<ref name=Wood>{{cite book |last=Wood |first=Gerald |name-list-style=vanc |title=The Guinness Book of Animal Facts and Feats |year=1983 |isbn=978-0-85112-235-9 |url=https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood |publisher=Enfield, Middlesex : Guinness Superlatives }}</ref> or [[plant]]s like the [[Sequoia sempervirens|coast redwood]], up to {{convert|120|m}} tall.<ref>{{cite web |url=http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |title=Sequoia sempervirens |work=The Gymnosperm Database |editor=Earle CJ |date=2017 |access-date=2017-09-15 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401041103/http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |url-status=live }}</ref> Many eukaryotes are unicellular; the informal grouping called [[protist]]s includes many of these, with some multicellular forms like the [[Macrocystis|giant kelp]] up to {{convert|200|ft}} long.<ref name="Hoek 95">{{cite book |last1=van den Hoek |first1=C. |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M. |name-list-style=vanc |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=xuUoiFesSHMC |title=Algae An Introduction to Phycology |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-30419-9 |access-date=7 April 2023 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210172546/https://books.google.com/books?id=xuUoiFesSHMC |url-status=live }}</ref> The multicellular eukaryotes include the animals, plants, and [[Fungus|fungi]], but again, these groups too contain many unicellular [[species]].<ref name="burki2014"/> Eukaryotic cells are typically much larger than those of [[prokaryote]]s—the [[bacteria]] and the [[archaea]]—having a volume of around 10,000 times greater.<ref name="DeRennaux 2001 pp. 329–332">{{cite book |last=DeRennaux |first=B. |name-list-style=vanc |title=Encyclopedia of Biodiversity |chapter=Eukaryotes, Origin of |publisher=Elsevier |year=2001 |volume=2 |doi=10.1016/b978-0-12-384719-5.00174-x |pages=329–332|isbn=9780123847201 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Deep-sea microorganisms and the origin of the eukaryotic cell |url=http://protistology.jp/journal/jjp47/JJP47YAMAGUCHI.pdf |vauthors=Yamaguchi M, Worman CO |journal=Japanese Journal of Protozoology |volume=47 |number=1,2| date=2014 |pages=29–48 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809103456/http://protistology.jp/journal/jjp47/JJP47YAMAGUCHI.pdf|archive-date=9 August 2017 |url-status=dead}}</ref> Eukaryotes represent a small minority of the number of [[organism]]s, but, as many of them are much larger, their collective global [[biomass (ecology)|biomass]] (468 gigatons) is far larger than that of prokaryotes (77 gigatons), with plants alone accounting for over 81% of the total biomass of [[Earth]].<ref name="The biomass of Earth">{{Cite journal |last1=Bar-On |first1=Yinon M. |last2=Phillips |first2=Rob |last3=Milo |first3=Ron |date=2018-05-17 |df=dmy-all |title=The biomass distribution on Earth |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=115 |issue=25 |pages=6506–6511 |doi=10.1073/pnas.1711842115 |issn=0027-8424 |pmid=29784790 |pmc=6016768|bibcode=2018PNAS..115.6506B |doi-access=free }}</ref> <gallery class="center" mode="nolines" widths="225" heights="225" caption="Eukaryotes range in size from single cells to organisms weighing many tons"> File:Gram-negative Bacteria and Paramecium forming cyst.jpg|پروڪريوٽ (هڪ ننڍڙي سيل وارو بيڪٽيريا - کاٻو جي) ۽ هڪ سيل وارو يوڪريوٽ پيراميشيم File:California Redwood National Park (216450575).jpeg|ڪوسٽل ريڊ ووڊ File:Anim1754 - Flickr - NOAA Photo Library (rotated).jpg|نيري وهيل </gallery> يوڪريوٽس هڪ متنوع نسب آهن، جن ۾ خاص طور تي خوردبيني جاندار آهن. ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ گھڻ-سيلولر يوڪريوٽس جي اندر گهٽ ۾ گهٽ 25 ڀيرا آزاديءَ سان ترقي ڪئي آهي. ڪمپليڪس گھڻ-سيلولر جاندار، اموبيا جي مجموعي کي ڳڻڻ کان سواء سلم مولڊ ٺاهڻ لاء، صرف ڇهه يوڪريوٽڪ نسلن ۾ ترقي ڪئي آهي: جانور، سمبايوسس مايڪوٽن، فنگي، ناسي الجائي، ڳاڙهي الجائي، سائي الجائي ۽ زميني ٻوٽا. يوڪريوٽس جينوميڪ هڪجهڙائي جي لحاظ کان گروهه رکيا ويا آهن، تنهن ڪري اهي گروهه اڪثر ڪري نمايان گڏيل خاصيتون نه هوندا آهن. eukaryotes are a diverse lineage, consisting mainly of [[Microorganism|microscopic organisms]].<ref name="Burki Roger Brown Simpson 2020 pp. 43–55" /> Multicellularity in some form has [[evolved independently]] at least 25 times within the eukaryotes.<ref name="Grosberg2007">{{cite journal |last1=Grosberg |first1=RK |last2=Strathmann |first2=RR |name-list-style=vanc |year=2007 |title=The evolution of multicellularity: A minor major transition? |journal=[[Annu Rev Ecol Evol Syst]] |volume=38 |pages=621–654 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735 |url=https://grosberglab.faculty.ucdavis.edu/wp-content/uploads/sites/453/2017/05/2007-Grosberg-R.-K.-and-R.-R.-Strathmann.pdf |access-date=8 April 2023 |archive-date=14 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314222721/https://grosberglab.faculty.ucdavis.edu/wp-content/uploads/sites/453/2017/05/2007-Grosberg-R.-K.-and-R.-R.-Strathmann.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Parfrey |first1=L.W. |last2=Lahr |first2=D.J.G. |name-list-style=vanc |year=2013 |title=Multicellularity arose several times in the evolution of eukaryotes |journal=BioEssays |volume=35 |issue=4 |pages=339–347 |doi=10.1002/bies.201200143 |pmid=23315654 |s2cid=13872783 |url=http://www.producao.usp.br/bitstream/handle/BDPI/45022/339_ftp.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=8 April 2023 |archive-date=25 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725235332/http://www.producao.usp.br/bitstream/handle/BDPI/45022/339_ftp.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725235332/http://www.producao.usp.br/bitstream/handle/BDPI/45022/339_ftp.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=25 July 2014 }}</ref> Complex multicellular organisms, not counting the aggregation of [[Amoeba (genus)|amoebae]] to form [[slime mold]]s, have evolved within only six eukaryotic lineages: [[animals]], [[fungi#Phylogeny|symbiomycotan fungi]], [[brown algae]], [[red algae]], [[green algae]], and [[land plant]]s.<ref>{{cite journal |last1=Popper |first1=Zoë A. |last2=Michel |first2=Gurvan |last3=Hervé |first3=Cécile |last4=Domozych |first4=David S. |last5=Willats |first5=William G.T. |last6=Tuohy |first6=Maria G. |last7=Kloareg |first7=Bernard |last8=Stengel |first8=Dagmar B. |name-list-style=vanc |year=2011 |title=Evolution and diversity of plant cell walls: From algae to flowering plants |journal=Annual Review of Plant Biology |volume=62 |pages=567–590 |pmid=21351878 |hdl=10379/6762 |hdl-access=free |s2cid=11961888 |doi=10.1146/annurev-arplant-042110-103809}}</ref> Eukaryotes are grouped by genomic similarities, so that groups often lack visible shared characteristics.<ref name="Burki Roger Brown Simpson 2020 pp. 43–55" /> ==خاص خاصيتون== {{further|جيو گھرڙو#يوڪريوٽڪ گھرڙا }} === نيوڪليئس === يوڪريوٽ جي تعريف واري خصوصيت اها آهي ته انهن جي سيلن ۾ نيوڪليئس آهي. اھو انھن کي انھن جو يوناني نالو "εὖ" (يو، سٺو) ۽ "κάρυονn" (ڪريون، نٽ يا ڪرنيل، ھتي مطلب "نيوڪليس" آهي) ڏئي ٿو. يوڪريوٽڪ سيلن ۾ مختلف قسم جي اندروني جھلي سان جڙيل جوڙجڪ آهن، جن کي آرگنيلز سڏيو ويندو آهي ۽ هڪ سائٽوسڪيلٽن (cytoskeleton) جيڪو سيل جي جوڙجڪ ۽ شڪل کي بيان ڪري ٿو. نيوڪليئس سيل جي ڊي اين اي کي ذخيرو ڪري ٿو، جيڪو لڪيري بنڊلن ۾ ورهايل آهي جنهن کي ڪروموزوم سڏيو ويندو آهي؛ اهي ائٽمي تقسيم, خاص طور تي ميٽوسس (mitosis) جي يوڪريوٽڪ عمل جي دوران هڪ مائڪروٽيوبلر اسپنڊل ذريعي ٻن ملندڙ سيٽن ۾ ورهايل آهن. ، The defining feature of eukaryotes is that [[Cell (biology)#Eukaryotic cells|their cells]] have [[nucleus (cell)|nuclei]]. This gives them their name, from the [[Greek language|Greek]] [[wikt:εὖ|εὖ]] (''eu'', "well" or "good") and [[wikt:κάρυον|κάρυον]] (''karyon'', "nut" or "kernel", here meaning "nucleus").<ref name="OnlineEtDict">{{OEtymD|eukaryotic}}</ref> Eukaryotic cells have a variety of internal membrane-bound structures, called [[organelle]]s, and a [[cytoskeleton]] which defines the cell's organization and shape. The nucleus stores the cell's [[DNA]], which is divided into linear bundles called [[chromosome]]s;<ref>{{Cite journal |last1=Bonev |first1=B |last2=Cavalli |first2=G |name-list-style=vanc |date=14 October 2016 |title=Organization and function of the 3D genome |journal=Nature Reviews Genetics |volume=17 |issue=11 |pages=661–678 |doi=10.1038/nrg.2016.112 |pmid=27739532 |hdl=2027.42/151884 |s2cid=31259189 |hdl-access=free}}</ref> these are separated into two matching sets by a [[spindle apparatus|microtubular spindle]] during nuclear division, in the distinctively eukaryotic process of [[mitosis]].<ref>{{Cite web |title=Chromosome Segregation: The Role of Centromeres |last=O'Connor |first=Clare |work=Nature Education |date= 2008|access-date=18 February 2024 |url= https://www.nature.com/scitable/topicpage/chromosome-segregation-in-mitosis-the-role-of-242/ |quote=eukar }}</ref> === حياتياتي ڪيميا === يوڪريوٽ ڪيترن ئي طريقن منفرد بايو ڪيميڪل رستن جهڙوڪ اسٽرين سنٿيسس سان پروڪاريوٽس کان مختلف آهن. يوڪريوٽڪ دستخطي پروٽين جو زندگيءَ جي ٻين شعبن ۾ موجود پروٽينن سان ڪو به هومولوجي نه آهي، پر يوڪريوٽس جي وچ ۾ عالمگير نظر اچي ٿو. انهن ۾ cytoskeleton جي پروٽين، پيچيده ٽرانسپشن مشينري، جھلي جي ترتيب ڏيڻ وارو نظام، ايٽمي سوراخ، ۽ بايو ڪيميڪل رستن ۾ ڪجهه اينزيمس شامل آهن. differ from prokaryotes in multiple ways, with unique biochemical pathways such as [[sterane]] synthesis.<ref name="sterane" /> The eukaryotic signature [[protein]]s have no homology to proteins in other domains of life, but appear to be universal among eukaryotes. They include the proteins of the cytoskeleton, the complex [[Transcription (biology)|transcription]] machinery, the membrane-sorting systems, the [[nuclear pore]], and some [[enzyme]]s in the biochemical pathways.<ref name="pmid11805300">{{cite journal |vauthors=Hartman H, Fedorov A |title=The origin of the eukaryotic cell: a genomic investigation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=3 |pages=1420–5 |date=February 2002 |pmid=11805300 |pmc=122206 |doi=10.1073/pnas.032658599 |bibcode=2002PNAS...99.1420H |doi-access=free }}</ref> === اندروني جھلي === {{further|Endomembrane system}} {{multiple image | image1 = Prokaryote cell.svg | width1 = 5<!--to scale! the point is this is the relative size, thanks-->0 | caption1 = <small>[[Prokaryote]], to same scale</small> | image2 = Endomembrane system diagram en (edit).svg | width2 = 300 | caption2 = Eukaryotic cell with [[endomembrane system]] | footer = Eukaryotic cells are some 10,000 times larger than prokaryotic cells by volume, and contain [[membrane-bound organelle]]s. }} Eukaryote cells include a variety of membrane-bound structures, together forming the [[endomembrane system]].<ref>{{cite book |vauthors=Linka M, Weber AP |chapter=Evolutionary Integration of Chloroplast Metabolism with the Metabolic Networks of the Cells |veditors=Burnap RL, Vermaas WF |title=Functional Genomics and Evolution of Photosynthetic Systems |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-94-007-1533-2 |page=215 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WfzEgaLibuwC&pg=PA215 |access-date=27 October 2015 |archive-date=29 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529130011/https://books.google.com/books?id=WfzEgaLibuwC&pg=PA215 |url-status=live }}</ref> Simple compartments, called [[vesicle (biology)|vesicles]] and [[vacuole]]s, can form by budding off other membranes. Many cells ingest food and other materials through a process of [[endocytosis]], where the outer membrane [[Invagination|invaginates]] and then pinches off to form a vesicle.<ref>{{cite book| vauthors=Marsh M | title=Endocytosis| publisher=Oxford University Press| year=2001| page=vii| isbn=978-0-19-963851-2}}</ref> Some cell products can leave in a vesicle through [[exocytosis]].<ref>{{Cite journal |last1=Stalder |first1=Danièle |last2=Gershlick |first2=David C. |name-list-style=vanc |date=November 2020|title=Direct trafficking pathways from the Golgi apparatus to the plasma membrane |journal=Seminars in Cell & Developmental Biology |volume=107 |pages=112–125 |doi=10.1016/j.semcdb.2020.04.001 |pmc=7152905 |pmid=32317144}}</ref> The nucleus is surrounded by a double membrane known as the [[nuclear envelope]], with [[nuclear pore]]s that allow material to move in and out.<ref name=TheNuclearEnvelope-NCBI/> Various tube- and sheet-like extensions of the nuclear membrane form the [[endoplasmic reticulum]], which is involved in [[protein transport]] and maturation. It includes the rough endoplasmic reticulum, covered in [[ribosome]]s which synthesize proteins; these enter the interior space or lumen. Subsequently, they generally enter vesicles, which bud off from the smooth endoplasmic reticulum.<ref>{{cite web |title=Endoplasmic Reticulum (Rough and Smooth) |url=http://bscb.org/learning-resources/softcell-e-learning/endoplasmic-reticulum-rough-and-smooth/ |publisher=British Society for Cell Biology |access-date=12 November 2017 |archive-date=24 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324055727/https://bscb.org/learning-resources/softcell-e-learning/endoplasmic-reticulum-rough-and-smooth/ |url-status=live }}</ref> In most eukaryotes, these protein-carrying vesicles are released and further modified in stacks of flattened vesicles ([[cisterna]]e), the [[Golgi apparatus]].<ref>{{cite web |title=Golgi Apparatus |url=http://bscb.org/learning-resources/softcell-e-learning/golgi-apparatus/ |publisher=British Society for Cell Biology |access-date=12 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113060218/http://bscb.org/learning-resources/softcell-e-learning/golgi-apparatus/ |archive-date=13 November 2017 |url-status=dead }}</ref> Vesicles may be specialized; for instance, [[lysosome]]s contain [[digestive enzyme]]s that break down [[biomolecule]]s in the cytoplasm.<ref>{{cite web |title=Lysosome |url=http://bscb.org/learning-resources/softcell-e-learning/lysosome/ |publisher=British Society for Cell Biology |access-date=12 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113060214/http://bscb.org/learning-resources/softcell-e-learning/lysosome/ |archive-date=13 November 2017 |url-status=dead }}</ref> === Mitochondria === {{main |Mitochondrion}} [[File:Mitochondrion structure.svg |thumb |upright=1.4 |[[Mitochondrion|Mitochondria]] are essentially universal in the eukaryotes, and with their own [[DNA]] somewhat resemble prokaryotic cells. ]] [[Mitochondrion|Mitochondria]] are organelles in eukaryotic cells. The mitochondrion is commonly called "the powerhouse of the cell",<ref>{{cite journal |vauthors=Saygin D, Tabib T, Bittar HE, Valenzi E, Sembrat J, Chan SY, Rojas M, Lafyatis R |display-authors=3 |title=Transcriptional profiling of lung cell populations in idiopathic pulmonary arterial hypertension |journal=Pulmonary Circulation |volume=10 |issue=1 |pages=131–144 |date=July 1957 |pmid=32166015 |doi=10.1038/scientificamerican0757-131 |pmc=7052475 |bibcode=1957SciAm.197a.131S }}</ref> for its function providing energy by oxidising sugars or fats to produce the energy-storing molecule [[adenosine triphosphate|ATP]].<ref name=Voet>{{cite book | vauthors=Voet D, Voet JC, Pratt CW |name-list-style=vanc |title=Fundamentals of Biochemistry |edition=2nd |publisher=John Wiley and Sons |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/fundamentalsofbi00voet_0/page/547 547, 556] |isbn=978-0471214953 |url=https://archive.org/details/fundamentalsofbi00voet_0/page/547 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.madsci.org/posts/archives/2006-05/1146679455.Ev.r.html |title=Re: Are there eukaryotic cells without mitochondria? |date=1 May 2006 |work=madsci.org |vauthors=Mack S |access-date=24 April 2014 |archive-date=24 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424224700/http://www.madsci.org/posts/archives/2006-05/1146679455.Ev.r.html |url-status=live }}</ref> Mitochondria have two surrounding [[Mitochondrion#Structure|membranes]], each a [[Lipid bilayer|phospholipid bilayer]], the [[Inner mitochondrial membrane|inner]] of which is folded into invaginations called [[cristae]] where [[aerobic respiration]] takes place.<ref>{{cite journal |last1=Zick |first1=M |last2=Rabl |first2=R |last3=Reichert |first3=AS |name-list-style=vanc |title=Cristae formation-linking ultrastructure and function of mitochondria. |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular Cell Research |date=January 2009 |volume=1793 |issue=1 |pages=5–19 |pmid=18620004 |doi=10.1016/j.bbamcr.2008.06.013 |doi-access=}}</ref> Mitochondria contain [[Mitochondrial DNA|their own DNA]], which has close structural similarities to [[bacterial DNA]], from which it originated, and which encodes [[rRNA]] and [[tRNA]] genes that produce RNA which is closer in structure to bacterial RNA than to eukaryote RNA.<ref name="MolecGene"/> Some eukaryotes, such as the [[metamonad]]s ''[[Giardia]]'' and ''[[Trichomonas]]'', and the amoebozoan ''[[Pelomyxa]]'', appear to lack mitochondria, but all contain mitochondrion-derived organelles, like [[hydrogenosome]]s or [[mitosome]]s, having lost their mitochondria secondarily.<ref name="Karn"/> They obtain energy by enzymatic action in the cytoplasm.<ref>{{cite web |url=http://www.iflscience.com/plants-and-animals/first-eukaryote-found-lack-mitochondria |title=Scientists Shocked To Discover Eukaryote With NO Mitochondria |date=13 May 2016 |vauthors=Davis JL |website=IFL Science |access-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217214255/https://www.iflscience.com/plants-and-animals/first-eukaryote-found-lack-mitochondria/ |archive-date=17 February 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name="Karn"/> === Plastids === {{main|Plastid}} [[File:Chloroplast II.svg|thumb|upright=1.2|The most common type of [[plastid]] is the [[chloroplast]], which contains [[chlorophyll]] and produces organic compounds by [[photosynthesis]]. ]] Plants and various groups of [[algae]] have [[plastid]]s as well as mitochondria. Plastids, like mitochondria, have [[Chloroplast DNA|their own DNA]] and are developed from [[endosymbionts]], in this case [[cyanobacteria]]. They usually take the form of [[chloroplast]]s which, like cyanobacteria, contain [[chlorophyll]] and produce organic compounds (such as [[glucose]]) through [[photosynthesis]]. Others are involved in storing food. Although plastids probably had a single origin, not all plastid-containing groups are closely related. Instead, some eukaryotes have obtained them from others through [[secondary endosymbiosis]] or ingestion.<ref>{{cite book | vauthors=Sato N |year=2006 |pages= 75–102 |title=The Structure and Function of Plastids |volume=23 |veditors=Wise RR, Hoober JK |publisher= Springer Netherlands|chapter=Origin and Evolution of Plastids: Genomic View on the Unification and Diversity of Plastids |isbn=978-1-4020-4060-3 |doi=10.1007/978-1-4020-4061-0_4 |series=Advances in Photosynthesis and Respiration}}</ref> The capture and sequestering of photosynthetic cells and chloroplasts, [[kleptoplasty]], occurs in many types of modern eukaryotic organisms.<ref name=pmid18518896>{{cite journal |vauthors=Minnhagen S, Carvalho WF, Salomon PS, Janson S |title=Chloroplast DNA content in Dinophysis (Dinophyceae) from different cell cycle stages is consistent with kleptoplasty |journal=Environ. Microbiol. |volume=10 |issue=9 |pages=2411–7 |date=September 2008 |pmid=18518896 |doi=10.1111/j.1462-2920.2008.01666.x |bibcode=2008EnvMi..10.2411M }}</ref><ref name="Kleptoplastidy Hypothesis">{{cite journal | vauthors=Bodył A | s2cid=24613863 | title=Did some red alga-derived plastids evolve via kleptoplastidy? A hypothesis | journal=Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society | volume=93 | issue=1 | pages=201–222 | date=February 2018 | pmid=28544184 | doi=10.1111/brv.12340 }}</ref> ===Cytoskeletal structures=== {{main|Cytoskeleton}} [[File:FluorescentCells.jpg|thumb|The cytoskeleton. [[Actin filaments]] are shown in red, [[microtubules]] in green. (The nucleus is in blue.) ]] The [[cytoskeleton]] provides stiffening structure and points of attachment for motor structures that enable the cell to move, change shape, or transport materials. The motor structures are [[microfilament]]s of [[actin]] and [[actin-binding protein]]s, including α-[[actinin]], [[fimbrin]], and [[filamin]] are present in submembranous [[Cell cortex|cortical layers]] and bundles. [[Motor protein]]s of microtubules, [[dynein]] and [[kinesin]], and [[myosin]] of actin filaments, provide dynamic character of the network.<ref>{{Cite book |chapter=Molecular Motors |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4th |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26888/ |date=2002-01-01 |first1=Bruce |last1=Alberts |first2=Alexander |last2=Johnson |first3=Julian |last3=Lewis |first4=Martin |last4=Raff |first5=Keith |last5=Roberts |first6=Peter |last6=Walter |name-list-style=vanc |publisher=Garland Science |location=New York |isbn=978-0-8153-3218-3 |access-date=6 April 2023 |archive-date=8 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308094109/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26888/ |url-status=live }}</ref><ref name="Sweeney">{{cite journal |vauthors=Sweeney HL, Holzbaur EL |title=Motor Proteins |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=10 |issue=5 |pages= a021931|date=May 2018 |pmid=29716949 |pmc=5932582 |doi=10.1101/cshperspect.a021931 |url=}}</ref> Many eukaryotes have long slender motile cytoplasmic projections, called [[flagellum|flagella]], or multiple shorter structures called [[cilium|cilia]]. [[Undulipodium|These organelles]] are variously involved in movement, feeding, and sensation. They are composed mainly of [[tubulin]], and are entirely distinct from prokaryotic flagella. They are supported by a bundle of [[microtubule]]s arising from a [[centriole]], characteristically arranged as nine doublets surrounding two singlets. Flagella may have hairs ([[mastigoneme]]s), as in many [[Stramenopile]]s. Their interior is continuous with the cell's [[cytoplasm]].<ref name="Bardy Ng Jarrell 2003">{{cite journal | vauthors=Bardy SL, Ng SY, Jarrell KF | title=Prokaryotic motility structures | journal=Microbiology | volume=149 | issue=Pt 2 | pages=295–304 | date=February 2003 | pmid=12624192 | doi=10.1099/mic.0.25948-0 | doi-access=free }}</ref><ref name="Silflow Lefebvre 2001">{{cite journal | vauthors=Silflow CD, Lefebvre PA | title=Assembly and motility of eukaryotic cilia and flagella. Lessons from Chlamydomonas reinhardtii | journal=Plant Physiology | volume=127 | issue=4 | pages=1500–7 | date=December 2001 | pmid=11743094 | pmc=1540183 | doi=10.1104/pp.010807 }}</ref> Centrioles are often present, even in cells and groups that do not have flagella, but [[conifer]]s and [[flowering plant]]s have neither. They generally occur in groups that give rise to various microtubular roots. These form a primary component of the cytoskeleton, and are often assembled over the course of several cell divisions, with one flagellum retained from the parent and the other derived from it. Centrioles produce the spindle during nuclear division.<ref>{{cite book |vauthors=Vorobjev IA, Nadezhdina ES |title=The centrosome and its role in the organization of microtubules |volume=106 |pages=227–293 |year=1987 |pmid=3294718 |doi=10.1016/S0074-7696(08)61714-3 |isbn=978-0-12-364506-7 |series=International Review of Cytology }}</ref> === Cell wall === {{main|Cell wall}} The cells of plants, algae, fungi and most [[Chromalveolata|chromalveolates]], but not animals, are surrounded by a cell wall. This is a layer outside the [[cell membrane]], providing the cell with structural support, protection, and a filtering mechanism. The cell wall also prevents [[cytolysis|over-expansion]] when water enters the cell.<ref name="Howland 2000">{{cite book | vauthors=Howland JL | year=2000 | title=The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life | pages=69–71 | publisher=Oxford University Press | location=Oxford | isbn=978-0-19-511183-5}}</ref> The major [[polysaccharides]] making up the primary cell wall of [[land plants]] are [[cellulose]], [[hemicellulose]], and [[pectin]]. The cellulose [[microfibril]]s are linked together with hemicellulose, embedded in a pectin matrix. The most common hemicellulose in the primary cell wall is [[xyloglucan]].<ref name="Fry1989">{{cite journal | vauthors=Fry SC |title=The Structure and Functions of Xyloglucan |journal=Journal of Experimental Botany |volume=40 |issue=1 |year=1989 |pages=1–11 |doi=10.1093/jxb/40.1.1}}</ref> === جنسي پيدائش === {{further|جنسي پيدائش جو ارتقا}} [[File:Sexual cycle N-2N.svg|thumb|جنسي پيدائش کي هڪ زندگي جي چڪر جي ضرورت آهي جيڪا هڪ هيپلوڊ مرحلن جي وچ ۾، سيل ۾ هر ڪروموزوم جي هڪ ڪاپي سان ۽ هڪ ڊپلوڊ مرحلو، ٻن نقلن سان تبديل ٿئي ٿي. يوڪريوٽ ۾، هيپلوڊ گيمٽس ميوسس (meiosis) ذريعي پيدا ٿين ٿا. ٻه ملائي هڪ ڊبلوڊ زائگوٽ ٺاهيندا آهن.]] يوڪريوٽس جي زندگي جو هڪ چڪر آهي جنهن ۾ جنسي پيدائش شامل آهي، هڪ هيپلوڊ مرحلي جي وچ ۾ متبادل، جتي هر هڪ ڪروموزوم جي صرف هڪ ڪاپي هر سيل ۾ موجود آهي، ۽ هڪ ڊپلوڊ مرحلو، هر سيل ۾ هر ڪروموزوم جون ٻه ڪاپيون آهن. ڊپلوميڊ مرحلو ٻن هيپلوڊ گيميٽس جي ميلاپ سان ٺهيو آهي، جهڙوڪ انڊا ۽ اسپرماتوزوا، هڪ زائگوٽ ٺاهڻ لاءِ؛ اهو هڪ جسم ۾ وڌي سگهي ٿو، ان جي سيلز کي ميٽوسس سان ورهائڻ سان، ۽ ڪجهه اسٽيج تي ميوسس ذريعي هيپلوڊ گيمٽس پيدا ڪري ٿو، هڪ تقسيم جيڪو ڪروموزوم جو تعداد گھٽائي ٿو ۽ جينياتي تبديلي پيدا ڪري ٿو.<ref>{{cite book|last=Hamilton|first=Matthew B.|name-list-style=vanc|title=Population genetics|url=https://archive.org/details/populationgeneti00hami|url-access=limited|year=2009|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|isbn=978-1-4051-3277-0|page=[https://archive.org/details/populationgeneti00hami/page/n69 55]}}</ref> هن نموني ۾ ڪافي فرق آهي. ٻوٽن ۾ هيپلوڊ ۽ ڊپلوڊ ملٽي سيلولر مرحلا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Taylor|first1=TN|last2=Kerp|first2=H|last3=Hass|first3=H|name-list-style=vanc|year=2005|title=Life history biology of early land plants: Deciphering the gametophyte phase|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=102|issue=16|pages=5892–5897|doi=10.1073/pnas.0501985102|pmid=15809414|pmc=556298|doi-access=free}}</ref> يوڪريوٽ ۾ ميٽابولڪ جي شرح گھٽ هوندي آهي ۽ پروڪاريوٽس جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيدا ٿيڻ جو وقت هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي وڏا هوندا آهن ۽ ان ڪري انهن جي مٿاڇري واري ايراضي ۽ حجم جي نسبت ۾ ننڍي هوندي آهي.<ref name="Lane20112">{{cite journal|vauthors=Lane N|authorlink=Nick Lane|title=Energetics and genetics across the prokaryote-eukaryote divide|journal=Biology Direct|volume=6|issue=1|page=35|date=June 2011|pmid=21714941|pmc=3152533|doi=10.1186/1745-6150-6-35|doi-access=free}}</ref> جنسي پيدائش جو ارتقا شايد يوڪريوٽس جي هڪ بنيادي خصوصيت ٿي سگهي ٿي. هڪ فيلوجينيٽڪ تجزيي جي بنياد تي، ڊيڪس ۽ راجر پيش ڪيو آهي ته فيڪلٽي جنس گروپ جي عام ابن ڏاڏن ۾ موجود هئي.<ref>{{cite journal|vauthors=Dacks J, Roger AJ|s2cid=9441768|title=The first sexual lineage and the relevance of facultative sex|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=48|issue=6|pages=779–783|date=June 1999|pmid=10229582|doi=10.1007/PL00013156|bibcode=1999JMolE..48..779D}}</ref> جين جو هڪ بنيادي سيٽ جيڪو ميوسس ۾ ڪم ڪري ٿو، ٽريچوموناس واگيناليس ۽ گيارڊيا انٽيسٽنيلس، ٻه جاندار جيڪي اڳ ۾ غير جنسي سمجهيا ويندا هئا، ٻنهي ۾ موجود آهي.<ref name="Ramesh">{{cite journal |vauthors=Ramesh MA, Malik SB, Logsdon JM |title=A phylogenomic inventory of meiotic genes; evidence for sex in Giardia and an early eukaryotic origin of meiosis |journal=Current Biology |volume=15 |issue=2 |pages=185–191 |date=January 2005 |pmid=15668177 |doi=10.1016/j.cub.2005.01.003 |s2cid=17013247 |doi-access=free |bibcode=2005CBio...15..185R }}</ref><ref name="Malik">{{cite journal |vauthors=Malik SB, Pightling AW, Stefaniak LM, Schurko AM, Logsdon JM |title=An expanded inventory of conserved meiotic genes provides evidence for sex in Trichomonas vaginalis |journal=PLOS ONE |volume=3 |issue=8 |pages=e2879 |date=August 2007 |pmid=18663385 |pmc=2488364 |doi=10.1371/journal.pone.0002879 |veditors=Hahn MW |bibcode=2008PLoSO...3.2879M |doi-access=free }}</ref> ڇاڪاڻ ته اهي ٻئي نسلون هن نسلن مان آهن جيڪي ابتدائي طور تي يوڪريوٽڪ ارتقائي وڻ کان ڌار ٿي ويون آهن، بنيادي مييوٽڪ جين، ۽ ان ڪري جنس، ممڪن آهي ته يوڪريوٽس جي عام ابن ڏاڏن ۾ موجود هئا.<ref name="Ramesh" /><ref name="Malik" /> نسلن کي هڪ ڀيرو غير جنسي سمجهيو ويندو هيو، جهڙوڪ لشمانيا پرازي، هڪ جنسي چڪر رکندو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Akopyants NS, Kimblin N, Secundino N, Patrick R, Peters N, Lawyer P, Dobson DE, Beverley SM, Sacks DL|title=Demonstration of genetic exchange during cyclical development of Leishmania in the sand fly vector|journal=Science|volume=324|issue=5924|pages=265–268|date=April 2009|pmid=19359589|pmc=2729066|doi=10.1126/science.1169464|bibcode=2009Sci...324..265A}}</ref> اموايبائي (Amoebae)، اڳ ۾ غير جنسي سمجهيو ويندو هو، شايد قديم طور تي جنسي هجي. جڏهن ته هاڻوڪي غير جنسي گروهه ٿي سگهي ٿو تازو پيدا ٿيا آهن.<ref>{{cite journal|vauthors=Lahr DJ, Parfrey LW, Mitchell EA, Katz LA, Lara E|title=The chastity of amoebae: re-evaluating evidence for sex in amoeboid organisms|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=278|issue=1715|pages=2081–2090|date=July 2011|pmid=21429931|pmc=3107637|doi=10.1098/rspb.2011.0289}}</ref> ==ارتقا== [[File:Openly available illustrations as tools to describe eukaryotic microbial diversity - Journal.pbio.3002395.g001.tif|thumb|يوڪئريوٽس جو هي شجرو مکيه ذيلي گروپ ۽ هر گروپ جي نمائندن جي ميمبرن جا ٿمب نيل ڊائيگرام ڏيکاري ٿو. تازه ڪاري ڪيل تجزيو تازو (2023ع جي مطابق) ڦائلوجئنومڪ ٻيهر تعميرن جي بنياد تي آهي.<ref>{{Cite Q|Q123558544|doi-access=free}}</ref>]] === درجه بندي جي تاريخ === {{further|ٽئڪسانومي جي تاريخ}} آڳاٽي دور ۾، جانورن ۽ ٻوٽن جي ٻن سلسلن کي [[ارسطو]] ۽ [[ٿيوڦراسٽس|ٿيو فراسٽس]] تسليم ڪيو هو. 18هين صدي عيسوي ۾ [[ڪارل لينئي|لينئي]] پاران هنن کي ڪنگڊم جو درجو ڏنو ويو. جيتوڻيڪ هن [[فنگس]] کي ٻوٽن سان گڏ ڪجهه تحفظات سان شامل ڪيو، بعد ۾ اهو محسوس ڪيو ويو ته اها بلڪل الڳ آهن ۽ هڪ الڳ ڪنگڊم جي ضمانت ڏين ٿا.<ref name="Moore19802">{{cite journal|vauthors=Moore RT|year=1980|title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts|journal=Botanica Marina|volume=23|issue=6|pages=361–373|doi=10.1515/bot-1980-230605}}</ref> مختلف هڪ- گھرڙن وارا يوڪريوٽس اصل ۾ ٻوٽن يا جانورن سان گڏ رکيا ويا هئا جڏهن اهي سڃاتل ٿي ويا. سال 1818ع ۾ جرمن بايولوجسٽ، جارج اي گولڊ فُس لفظ "پروٽوزوآ" (protozoa) جوڙايو ته جيئن جاندار جهڙوڪ سيليئٽس (ciliates) ڏانهن اشارو ڪيو وڃي<ref>{{cite journal|author=Goldfuß|title=Ueber die Classification der Zoophyten|journal=Isis, Oder, Encyclopädische Zeitung von Oken|date=1818|volume=2|issue=6|pages=1008–1019|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/47614#page/530/mode/1up|trans-title=On the classification of zoophytes|language=de|access-date=15 March 2019|archive-date=24 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324105702/https://www.biodiversitylibrary.org/item/47614#page/530/mode/1up|url-status=live}} From p. 1008: ''"Erste Klasse. Urthiere. Protozoa."'' (First class. Primordial animals. Protozoa.) [Note: each column of each page of this journal is numbered; there are two columns per page.]</ref> ۽ هن گروهه کي ان وقت تائين وڌايو ويو، جيستائين ارنسٽ هيڪل ان کي هڪ ڪنگڊم بنايو، جنهن ۾ 1866ع ۾ سڀني هڪ جيو گھرڙي وارا يوڪريوٽس يعني پروٽيسٽا شامل ٿي ويا.<ref name=Scamardella1999>{{cite journal |vauthors=Scamardella JM |title=Not plants or animals: a brief history of the origin of Kingdoms Protozoa, Protista and Protoctista |year=1999 |journal=[[International Microbiology]] |volume=2 |issue=4 |pages=207–221 |pmid=10943416 |url=http://www.im.microbios.org/08december99/03%20Scamardella.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614000656/http://www.im.microbios.org/08december99/03%20Scamardella.pdf |archive-date=14 June 2011 }}</ref><ref name=Rothschild1989>{{cite journal |vauthors=Rothschild LJ |title=Protozoa, Protista, Protoctista: what's in a name? |journal=Journal of the History of Biology |volume=22 |issue=2 |pages=277–305 |year=1989 |pmid=11542176 |doi=10.1007/BF00139515 |s2cid=32462158 |authorlink=Lynn J. Rothschild |url=https://zenodo.org/record/1232387 |access-date=4 February 2020 |archive-date=4 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204233203/https://zenodo.org/record/1232387 |url-status=live }}</ref><ref name="Whittaker">{{cite journal |vauthors=Whittaker RH |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |journal=Science |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |date=January 1969 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |citeseerx=10.1.1.403.5430 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> هن طرح يوڪئريوٽس کي چار ڪنگڊم جي طور تي ڏٺو ويو: * ڪنگڊم پروٽسٽا * ڪنگڊم پلانٽائي * ڪنگڊم فنگائي * ڪنگڊم انيماليا پروٽسٽ ان وقت ”ابتدائي شڪل“ سمجهيا ويندا هئا، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ ارتقائي درجو، انهن جي ابتدائي هڪ-گھرڙيائي فطرت سان متحد ٿي ويا.<ref name="Rothschild19892">{{cite journal|vauthors=Rothschild LJ|title=Protozoa, Protista, Protoctista: what's in a name?|journal=Journal of the History of Biology|volume=22|issue=2|pages=277–305|year=1989|pmid=11542176|doi=10.1007/BF00139515|s2cid=32462158|authorlink=Lynn J. Rothschild|url=https://zenodo.org/record/1232387|access-date=4 February 2020|archive-date=4 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204233203/https://zenodo.org/record/1232387|url-status=live}}</ref> زندگيءَ جي وڻ ۾ سڀ کان پراڻي شاخن جي سمجھاڻي صرف ڊي اين اي جي ترتيب سان ڪافي ترقي ڪئي، جنهن جي ڪري ڪنگڊم جي بجاءِ ڊومينز جو هڪ سرشتو پيدا ٿيو جيئن 1990ع ۾ ڪارل ويز، اوٽو ڪنڊلر ۽ مارڪ ويلس پاران مٿين سطح جو درجو پيش ڪيو ويو، سڀني يوڪريوٽ کي متحد ڪري. ڊومين ۾ ڪنگڊم "يوڪاريا" بيان ڪندي، جيتوڻيڪ، يوڪريوٽس قابل قبول عام مترادف جاري رهيو.<ref name="w1990">{{cite journal |vauthors=Woese CR, Kandler O, Wheelis ML |author1-link=Carl Woese |author2-link=Otto Kandler |author3-link=Mark Wheelis |title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=87 |issue=12 |pages=4576–4579 |date=June 1990 |pmid=2112744 |pmc=54159 |doi=10.1073/pnas.87.12.4576 |bibcode=1990PNAS...87.4576W |doi-access=free }}</ref><ref name="Knoll 1992">{{cite journal |last=Knoll |first=Andrew H. |name-list-style=vanc |authorlink=Andrew H. Knoll |title=The Early Evolution of Eukaryotes: A Geological Perspective |journal=Science |volume=256 |issue=5057 |year=1992 |doi=10.1126/science.1585174 |pages=622–627 |pmid=1585174 |bibcode=1992Sci...256..622K |quote=Eucarya, or eukaryotes}}</ref> سال 1996ع ۾، ارتقائي حياتيات جي ماهر، لين مارگوليس تجويز ڏنو ته ڪنگڊم ۽ ڊومينز جي بجاء شامل نالن سان سمبوسس جي بنياد تي فائلوجيني ٺاهي، "يوڪاريا" جو وضاحت ڪيو.<ref name="Margulis 19962">{{cite journal|last=Margulis|first=Lynn|authorlink=Lynn Margulis|name-list-style=vanc|title=Archaeal-eubacterial mergers in the origin of Eukarya: phylogenetic classification of life|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=93|issue=3|date=6 February 1996|doi=10.1073/pnas.93.3.1071|pages=1071–1076|pmid=8577716|pmc=40032|bibcode=1996PNAS...93.1071M|doi-access=free}}</ref> == فائلوجيني == {{anchor|Phylogeny}} سال 2014ع تائين، گذريل ٻن ڏهاڪن جي فائلوجينومڪ مطالعي مان ھڪڙي اتفاق راءِ پيدا ٿيڻ شروع ٿي.<ref name="burki2014">{{cite journal |vauthors=Burki F |title=The eukaryotic tree of life from a global phylogenomic perspective |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=6 |issue=5 |pages=a016147 |date=May 2014 |pmid=24789819 |doi=10.1101/cshperspect.a016147 |pmc=3996474 }}</ref><ref name="UntanglingEarlyEukaryotes">{{cite journal |vauthors=Burki F, Kaplan M, Tikhonenkov DV, Zlatogursky V, Minh BQ, Radaykina LV, Smirnov A, Mylnikov AP, Keeling PJ |display-authors=3 |title=Untangling the early diversification of eukaryotes: a phylogenomic study of the evolutionary origins of Centrohelida, Haptophyta and Cryptista |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=283 |issue=1823 |pages=20152802 |date=January 2016 |pmid=26817772 |pmc=4795036 |doi=10.1098/rspb.2015.2802 }}</ref> يوڪريوٽس جي اڪثريت کي ٻن وڏين ڪلئڊن مان ھڪڙي ۾ رکي سگھجي ٿو جنھن کي "امورفيا" (Amorphea) سڏيو ويندو آھي (جيڪو ٺھيل ۾ يونيڪونٽ مفروضو آھي) ۽ ڊائي ڦوڊا (Diphoda) (اڳوڻو بائيڪونٽ)، جنھن ۾ ٻوٽا ۽ سڀ کان وڌيڪ الجائي (algal) نسب شامل آھن. هڪ ٽيون وڏو گروهه، ايڪسڪاوئٽا، هڪ رسمي گروپ جي طور تي ڇڏي ڏنو ويو آهي ڇاڪاڻ ته اهو طفيلي (paraphyletic) آهي.<ref name="AdlBass20192">{{cite journal|vauthors=Adl SM, Bass D, Lane CE, Lukeš J, Schoch CL, Smirnov A, Agatha S, Berney C, Brown MW, Burki F, Cárdenas P, Čepička I, Chistyakova L, Del Campo J, Dunthorn M, Edvardsen B, Eglit Y, Guillou L, Hampl V, Heiss AA, Hoppenrath M, James TY, Karnkowska A, Karpov S, Kim E, Kolisko M, Kudryavtsev A, Lahr DJ, Lara E, Le Gall L, Lynn DH, Mann DG, Massana R, Mitchell EA, Morrow C, Park JS, Pawlowski JW, Powell MJ, Richter DJ, Rueckert S, Shadwick L, Shimano S, Spiegel FW, Torruella G, Youssef N, Zlatogursky V, Zhang Q|display-authors=3|title=Revisions to the Classification, Nomenclature, and Diversity of Eukaryotes|journal=The Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=66|issue=1|pages=4–119|date=January 2019|pmid=30257078|pmc=6492006|doi=10.1111/jeu.12691}}</ref> هيٺ ڏنل تجويز ڪيل فائلوجيني صرف هڪ گروپ، ڊسڪوبا (Discoba) جي کوٽائي شامل آهي<ref name="Brown 20182">{{Cite journal|last1=Brown|first1=Matthew W.|last2=Heiss|first2=Aaron A.|last3=Kamikawa|first3=Ryoma|last4=Inagaki|first4=Yuji|last5=Yabuki|first5=Akinori|last6=Tice|first6=Alexander K|last7=Shiratori|first7=Takashi|last8=Ishida|first8=Ken-Ichiro|last9=Hashimoto|first9=Tetsuo|last10=Simpson|first10=Alastair|last11=Roger|first11=Andrew|name-list-style=vanc|date=2018-01-19|title=Phylogenomics Places Orphan Protistan Lineages in a Novel Eukaryotic Super-Group|journal=Genome Biology and Evolution|volume=10|issue=2|pages=427–433|doi=10.1093/gbe/evy014|pmc=5793813|pmid=29360967}}</ref> ۽ 2021ع جي تجويز کي شامل ڪري ٿو ته پڪوزوئن روڊوفائٽس جا ويجها مائٽ آهن. <ref name="SchönZlatogursky20212">{{cite journal|vauthors=Schön ME, Zlatogursky VV, Singh RP, Poirier C, Wilken S, Mathur V, Strassert JF, Pinhassi J, Worden AZ, Keeling PJ, Ettema TJ|display-authors=3|title=Picozoa are archaeplastids without plastid|journal=Nature Communications|year=2021|volume=12|issue=1|page=6651|doi=10.1038/s41467-021-26918-0|pmid=34789758|pmc=8599508|biorxiv=10.1101/2021.04.14.439778|s2cid=233328713|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:umu:diva-189959|access-date=20 December 2021|archive-date=2 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202091441/https://umu.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1614928&dswid=-3028|url-status=live}}</ref> پرووورا سال 2022ع ۾ دريافت ڪيل مائڪروبيل حملا آورن (predators) جو هڪ گروپ آهي.<ref name="Provora2">{{cite journal|vauthors=Tikhonenkov DV, Mikhailov KV, Gawryluk RM, Belyaev AO, Mathur V, Karpov SA, Zagumyonnyi DG, Borodina AS, Prokina KI, Mylnikov AP, Aleoshin VV, Keeling PJ|display-authors=3|title=Microbial predators form a new supergroup of eukaryotes|journal=Nature|date=December 2022|volume=612|issue=7941|pages=714–719|pmid=36477531|doi=10.1038/s41586-022-05511-5|bibcode=2022Natur.612..714T|s2cid=254436650}}</ref> === يوڪاريوٽس جي ابتدا === {{anchor|Eukaryogenesis|Origin of eukaryotes|Last common ancestor}} {{main|يوڪاريوجينيسس}} [[File:Symbiogenesis 2 mergers.svg|thumb|upright=1.5|سمبائيوجينيسس جي نظريي ۾، هڪ آرڪيان ۽ هڪ ايروبڪ بيڪٽيريا جي ضم ٿي، ايروبڪ ميڪوڪونڊريا سان، يوڪريوٽس پيدا ڪيو؛ هڪ ٻيو ضم کلوروپلاسٽ شامل ڪيو، سائي ٻوٽن کي ٺاهي.<ref name="latorre2">{{cite book|vauthors=Latorre A, Durban A, Moya A, Pereto J|chapter-url=https://books.google.com/books?id=m3oFebknu1cC&pg=PA326|chapter=The role of symbiosis in eukaryotic evolution|title=Origins and Evolution of Life: An astrobiological perspective|veditors=Gargaud M, López-Garcìa P, Martin H|year=2011|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|pages=326–339|isbn=978-0-521-76131-4|access-date=27 August 2017|archive-date=24 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324055723/https://books.google.com/books?id=m3oFebknu1cC&pg=PA326|url-status=live}}</ref>]] يوڪريوٽڪ سيل جي ابتدا، يا يوڪاريوجينيسس، زندگيءَ جي ارتقا ۾ هڪ سنگ ميل آهي، ڇاڪاڻ ته يوڪريوٽس ۾ سڀ پيچيده سيل ۽ لڳ ڀڳ سڀ ملٽي سيلولر جاندار شامل آهن. آخري يوڪريوٽڪ عام اباڻي (LECA) سڀني جاندار يوڪريوٽس جي فرضي اصليت آهي<ref name="Gabaldón2">{{cite journal|vauthors=Gabaldón T|title=Origin and Early Evolution of the Eukaryotic Cell|journal=Annual Review of Microbiology|volume=75|issue=1|pages=631–647|date=October 2021|pmid=34343017|doi=10.1146/annurev-micro-090817-062213|s2cid=236916203}}</ref> ۽ گهڻو ڪري، هڪ فرد نه، هڪ حياتياتي آبادي هئي.<ref name="O'Malley Leger Wideman Ruiz-Trillo pp. 338–3442">{{cite journal|vauthors=O'Malley MA, Leger MM, Wideman JG, Ruiz-Trillo I|title=Concepts of the last eukaryotic common ancestor|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=3|issue=3|pages=338–344|date=March 2019|pmid=30778187|doi=10.1038/s41559-019-0796-3|bibcode=2019NatEE...3..338O|hdl-access=free|s2cid=67790751|hdl=10261/201794}}</ref> آخري يوڪريوٽڪ عام اباڻي (LECA) کي مڃيو وڃي ٿو ته هڪ نيوڪليس, گهٽ ۾ گهٽ هڪ سينٽريول ۽ فليگيلم، بنيادي طور تي ايروبڪ ميڪوڪونڊريا، جنس (مييوسس ۽ سنگامي)، هڪ غير فعال سسٽ جنهن ۾ چيٽين يا سيلولوز جي سيل وال سان گڏ ۽ پيروڪسيسوم سان، هڪ پروٽسٽ آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Leander BS |title=Predatory protists |journal=Current Biology |volume=30 |issue=10 |pages=R510–R516 |date=May 2020 |pmid=32428491 |doi=10.1016/j.cub.2020.03.052 |s2cid=218710816 |doi-access=free |bibcode=2020CBio...30.R510L }}</ref><ref name="RedAlgalDerivedPlastids">{{cite journal |vauthors=Strassert JF, Irisarri I, Williams TA, Burki F |title=A molecular timescale for eukaryote evolution with implications for the origin of red algal-derived plastids |journal=Nature Communications |volume=12 |issue=1 |pages=1879 |date=March 2021 |pmid=33767194 |pmc=7994803 |doi=10.1038/s41467-021-22044-z |bibcode=2021NatCo..12.1879S |doi-access=free }}</ref><ref name="Koumandou Wickstead Ginger van der Giezen 2013">{{cite journal |last1=Koumandou |first1=V. Lila |last2=Wickstead |first2=Bill |last3=Ginger |first3=Michael L. |last4=van der Giezen |first4=Mark |last5=Dacks |first5=Joel B. |last6=Field |first6=Mark C. |name-list-style=vanc |title=Molecular paleontology and complexity in the last eukaryotic common ancestor |journal=Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology |volume=48 |issue=4 |year=2013 |doi=10.3109/10409238.2013.821444 |pages=373–396|pmid=23895660 |pmc=3791482 }}</ref> متحرڪ anaerobic archaean ۽ aerobic alphaproteobacterium جي وچ ۾ هڪ endosymbiotic اتحاد LECA ۽ سڀني eukaryotes کي جنم ڏنو، mitochondria سان. هڪ سيڪنڊ، گهڻو پوءِ هڪ سائانو بيڪٽيريا سان Endosymbiosis ٻوٽن جي اباڻي کي جنم ڏنو، ڪلوروپلاسٽس سان. آرڪيا ۾ يوڪريوٽڪ بائيو مارڪرز جي موجودگي آثار قديمه ڏانهن اشارو ڪري ٿي. Asgard archaea جي جينومس ۾ ڪافي مقدار ۾ Eukaryotic signature پروٽين جين موجود آهن، جيڪي cytoskeleton جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا ۽ eukaryotes جي پيچيده سيلولر ڍانچي جي خاصيت. 2022 ۾، cryo-electron tomography ظاھر ڪيو ته Asgard archaea ۾ ھڪڙو پيچيده ايڪٽين تي ٻڌل سائٽوسڪليٽن آھي، جيڪو يوڪريوٽس جي قديم آثارن جو پھريون سڌو سنئون ثبوت مهيا ڪري ٿو. An [[Symbiogenesis|endosymbiotic union]] between a motile [[anaerobic organism|anaerobic]] archaean and an aerobic [[Alphaproteobacteria|alphaproteobacterium]] gave rise to the LECA and all eukaryotes, with [[mitochondrion|mitochondria]]. A second, much later endosymbiosis with a cyanobacterium gave rise to the ancestor of plants, with [[chloroplast]]s.<ref name=latorre>{{cite book |vauthors=Latorre A, Durban A, Moya A, Pereto J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m3oFebknu1cC&pg=PA326 |chapter=The role of symbiosis in eukaryotic evolution |title=Origins and Evolution of Life: An astrobiological perspective |veditors=Gargaud M, López-Garcìa P, Martin H |year=2011 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=326–339 |isbn=978-0-521-76131-4 |access-date=27 August 2017 |archive-date=24 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324055723/https://books.google.com/books?id=m3oFebknu1cC&pg=PA326 |url-status=live }}</ref> The presence of eukaryotic biomarkers in archaea points towards an archaeal origin. The genomes of [[Asgard (archaea)|Asgard]] archaea have plenty of [[Eukaryotic signature protein]] genes, which play a crucial role in the development of the [[cytoskeleton]] and complex cellular structures characteristic of eukaryotes. In 2022, [[Cryo Electron Tomography|cryo-electron tomography]] demonstrated that Asgard archaea have a complex [[actin]]-based cytoskeleton, providing the first direct visual evidence of the archaeal ancestry of eukaryotes.<ref name="Rodrigues-Oliveira et al 2023">{{cite journal |vauthors=Rodrigues-Oliveira T, Wollweber F, Ponce-Toledo RI, etal. |title=Actin cytoskeleton and complex cell architecture in an Asgard archaean |journal=Nature |volume=613 |pages=332–339 |date=2023 |issue=7943 |doi=10.1038/s41586-022-05550-y|pmid=36544020 |pmc=9834061 |bibcode=2023Natur.613..332R |hdl=20.500.11850/589210 |hdl-access=free }}</ref> === فوسل === يوڪريوٽ جي اصليت جو وقت معلوم ڪرڻ ڏکيو آهي، پر ڪنگشانيا ميگنيفيسيا (Qingshania magnificia) جي دريافت، اتر [[چين]] مان سڀ کان قديم ملٽي سيلولر يوڪريوٽ، جيڪو 1.635 بلين سال اڳ جي دور ۾ رهندو هو، اهو ظاهر ڪري ٿو ته تاج گروپ يوڪريوٽس پيلوپروٽيروزوڪ (اسٽيرين) دور مان پيدا ٿيو هوندو. سڀ کان اوائلي غير واضح يونيسيلولر يوڪريوٽس جيڪي لڳ ڀڳ 1.65 بلين سال اڳ جي دور ۾ رهندا هئا. اهي پڻ اتر چين مان دريافت ڪيا ويا آهن: تپانيا پلانا, شيوسپاريڊم ميڪروريٽيڪولاٽم, ڊڪٽواسفيرا ميڪروريٽيڪولاٽا، جيڪو Germino. sphaera alveo. لتا ۽ والريا لوفو. اسٽريٽا ڪجھ ايڪريارچ گهٽ ۾ گهٽ 1.65 بلين سال اڳ کان سڃاتا وڃن ٿا، ۽ هڪ فوسل، گريپينيا، جيڪو شايد هڪ الگا هجي، جيترو 2.1 بلين سال پراڻو آهي. "مسئلو" فوسل ڊسڪاگما 2.2 بلين سال پراڻي paleosols ۾ مليو آهي. the earliest unequivocal unicellular eukaryotes which lived during approximately 1.65 billion years ago are also discovered from North China: ''Tappania plana'', ''Shuiyousphaeridium macroreticulatum'', ''Dictyosphaera macroreticulata'', ''Germinosphaera alveolata'', and ''Valeria lophostriata''.<ref>{{Cite journal|last1=Miao |first1=L. |last2=Yin |first2=Z. |last3=Knoll |first3=A. H. |last4=Qu |first4=Y. |last5=Zhu |first5=M. |title=1.63-billion-year-old multicellular eukaryotes from the Chuanlinggou Formation in North China |year=2024 |journal=Science Advances |volume=10 |issue=4 |pages=eadk3208 |doi=10.1126/sciadv.adk3208 |doi-access=free |pmid=38266082 |pmc=10807817 |bibcode=2024SciA...10K3208M }}</ref> Some [[acritarch]]s are known from at least 1.65 billion years ago, and a fossil, ''[[Grypania]]'', which may be an alga, is as much as 2.1 billion years old.<ref name="Han">{{cite journal |vauthors=Han TM, Runnegar B |title=Megascopic eukaryotic algae from the 2.1-billion-year-old negaunee iron-formation, Michigan |journal=Science |volume=257 |issue=5067 |pages=232–5 |date=July 1992 |pmid=1631544 |doi=10.1126/science.1631544 |bibcode=1992Sci...257..232H |url=}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Knoll AH, Javaux EJ, Hewitt D, Cohen P |title=Eukaryotic organisms in Proterozoic oceans |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=361 |issue=1470 |pages=1023–1038 |date=June 2006 |pmid=16754612 |pmc=1578724 |doi=10.1098/rstb.2006.1843 }}</ref> The [[Incertae sedis|"problematic"]]<ref name="Retallack 2013"/><!--in case adj is challenged--> fossil ''[[Diskagma]]'' has been found in [[paleosol]]s 2.2 billion years old.<ref name="Retallack 2013">{{cite journal |vauthors=Retallack GJ, Krull ES, Thackray GD, Parkinson DH |title= Problematic urn-shaped fossils from a Paleoproterozoic (2.2 Ga) paleosol in South Africa. |journal=Precambrian Research |year=2013 |volume=235 |pages=71–87 |doi=10.1016/j.precamres.2013.05.015 |bibcode=2013PreR..235...71R }}</ref> [[File:Diskagma butonii.jpg|thumb|left|تقريبن 2.2 بلين سال پراڻي پٿر مان، مشڪلاتي <ref name="Retallack 20132">{{cite journal|vauthors=Retallack GJ, Krull ES, Thackray GD, Parkinson DH|title=Problematic urn-shaped fossils from a Paleoproterozoic (2.2 Ga) paleosol in South Africa.|journal=Precambrian Research|year=2013|volume=235|pages=71–87|doi=10.1016/j.precamres.2013.05.015|bibcode=2013PreR..235...71R}}</ref> ڊسڪاگما بٽنائي جي بحالي، هڪ زميني فوسل جيڪا هڪ ملي ميٽر کان به گهٽ آهي.]] "وڏي نوآبادياتي جاندارن" جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيل اڏاوتون (Palaeoproterozoic) جي ڪاري شيل ۾ مليون آهن جهڙوڪ فرانسويلين بي فارميشن، گبون ۾، "فرانسويلين بايوٽا" جو نالو ڏنو ويو آهي، جيڪو 2.1 بلين سال پراڻو آهي.<ref name="El Albani Bengtson Canfield 20102">{{cite journal|vauthors=El Albani A, Bengtson S, Canfield DE, Bekker A, Macchiarelli R, Mazurier A, Hammarlund EU, Boulvais P, Dupuy JJ, Fontaine C, Fürsich FT, Gauthier-Lafaye F, Janvier P, Javaux E, Ossa FO, Pierson-Wickmann AC, Riboulleau A, Sardini P, Vachard D, Whitehouse M, Meunier A|display-authors=3|s2cid=4331375|title=Large colonial organisms with coordinated growth in oxygenated environments 2.1 Gyr ago|journal=Nature|volume=466|issue=7302|pages=100–104|date=July 2010|pmid=20596019|doi=10.1038/nature09166|bibcode=2010Natur.466..100A}}</ref> <ref name="El Albani 20232">{{cite journal|title=A search for life in Palaeoproterozoic marine sediments using Zn isotopes and geochemistry|last=El Albani|first=Abderrazak|journal=Earth and Planetary Science Letters|year=2023|volume=623|page=118169|doi=10.1016/j.epsl.2023.118169|bibcode=2023E&PSL.61218169E|s2cid=258360867|doi-access=free|url=https://hal.science/hal-04095643/file/El%20Albani%20et%20al._EPSL_2023.pdf}}</ref> بهرحال، انهن اڏاوتن جي حيثيت کي فوسلز جي حيثيت سان مقابلو ڪيو ويو آهي، ٻين ليکڪن سان گڏ اهو مشورو ڏئي ٿو ته اهي شايد (pseudofossils) جي نمائندگي ڪن ٿا. <ref name="Ossa Ossa Pons Bekker Hofmann 20232">{{cite journal|last1=Ossa Ossa|first1=Frantz|last2=Pons|first2=Marie-Laure|last3=Bekker|first3=Andrey|last4=Hofmann|first4=Axel|last5=Poulton|first5=Simon W.|last6=Andersen|first6=Morten B.|last7=Agangi|first7=Andrea|last8=Gregory|first8=Daniel|last9=Reinke|first9=Christian|last10=Steinhilber|first10=Bernd|last11=Marin-Carbonne|first11=Johanna|last12=Schoenberg|first12=Ronny|display-authors=5|title=Zinc enrichment and isotopic fractionation in a marine habitat of the c. 2.1 Ga Francevillian Group: A signature of zinc utilization by eukaryotes?|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=611|date=2023|doi=10.1016/j.epsl.2023.118147|page=118147|doi-access=free|bibcode=2023E&PSL.61118147O|url=https://eprints.whiterose.ac.uk/197720/8/1-s2.0-S0012821X23001607-main.pdf}}</ref> سڀ کان پراڻا فوسلز غير واضح طور تي يوڪريوٽس کي تفويض ڪري سگهجن ٿا، چين جي روئيانگ گروپ مان آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 1.8-1.6 بلين سال اڳ جي تاريخ جا آهن.<ref>{{Cite journal|last1=Fakhraee|first1=Mojtaba|last2=Tarhan|first2=Lidya G.|last3=Reinhard|first3=Christopher T.|last4=Crowe|first4=Sean A.|last5=Lyons|first5=Timothy W.|last6=Planavsky|first6=Noah J.|date=May 2023|title=Earth's surface oxygenation and the rise of eukaryotic life: Relationships to the Lomagundi positive carbon isotope excursion revisited|journal=Earth-Science Reviews|language=en|volume=240|pages=104398|doi=10.1016/j.earscirev.2023.104398|bibcode=2023ESRv..24004398F|s2cid=257761993|doi-access=free}}</ref> فوسلز جيڪي واضح طور تي جديد گروهن سان لاڳاپيل آهن هڪ اندازي مطابق 1.2 بلين سال اڳ، ڳاڙهي الجي جي صورت ۾ ظاهر ٿيڻ شروع ڪن ٿا، جيتوڻيڪ تازو ڪم ڏيکاري ٿو ته ونڌيا بيسن ۾ فوسيل ٿيل تنتي الجي جي وجود جي تاريخ شايد 1.6 کان 1.7 بلين سال اڳ واري هئي.<ref>{{cite journal|vauthors=Bengtson S, Belivanova V, Rasmussen B, Whitehouse M|title=The controversial "Cambrian" fossils of the Vindhyan are real but more than a billion years older|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=106|issue=19|pages=7729–7734|date=May 2009|pmid=19416859|pmc=2683128|doi=10.1073/pnas.0812460106|bibcode=2009PNAS..106.7729B|doi-access=free}}</ref> آسٽريلين شيلز ۾ اسٽيرانن جي موجودگي، يوڪريوٽڪ-مخصوص بايو مارڪرز، اڳ ۾ اشارو ڪيو ويو آهي ته يوڪريوٽس انهن پٿرن ۾ موجود هئا جن جي تاريخ 2.7 بلين سال پراڻي هئي، <ref name="sterane2">{{cite journal|vauthors=Brocks JJ, Logan GA, Buick R, Summons RE|title=Archean molecular fossils and the early rise of eukaryotes|journal=Science|volume=285|issue=5430|pages=1033–1036|date=August 1999|pmid=10446042|doi=10.1126/science.285.5430.1033|bibcode=1999Sci...285.1033B|citeseerx=10.1.1.516.9123}}</ref> <ref>{{cite magazine|vauthors=Ward P|title=Mass extinctions: the microbes strike back|magazine=[[New Scientist]]|pages=40–43|date=9 February 2008|url=https://www.newscientist.com/channel/life/mg19726421.900-mass-extinctions-the-microbes-strike-back.html|authorlink=Peter Ward (paleontologist)|access-date=27 August 2017|archive-date=8 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080708222803/http://www.newscientist.com/channel/life/mg19726421.900-mass-extinctions-the-microbes-strike-back.html|url-status=live}}</ref> پر اهي آرڪيائي بائيو مارڪرز کي بعد ۾ آلودگي جي طور تي رد ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=French KL, Hallmann C, Hope JM, Schoon PL, Zumberge JA, Hoshino Y, Peters CA, George SC, Love GD, Brocks JJ, Buick R, Summons RE|title=Reappraisal of hydrocarbon biomarkers in Archean rocks|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=112|issue=19|pages=5915–5920|date=May 2015|pmid=25918387|doi=10.1073/pnas.1419563112|pmc=4434754|bibcode=2015PNAS..112.5915F|doi-access=free}}</ref> سڀ کان پراڻو صحيح بايو مارڪر رڪارڊ صرف 800 ملين سال پراڻو آهي. ان جي ابتڙ، هڪ ماليڪيولر ڪلاڪ جو تجزيو ڏيکاري ٿو ته اسٽيرول بايو سنٿيسس جي شروعات 2.3 بلين سال اڳ ٿي.<ref>{{cite journal|vauthors=Gold DA, Caron A, Fournier GP, Summons RE|title=Paleoproterozoic sterol biosynthesis and the rise of oxygen|journal=Nature|volume=543|issue=7645|pages=420–423|date=March 2017|pmid=28264195|doi=10.1038/nature21412|hdl-access=free|s2cid=205254122|bibcode=2017Natur.543..420G|hdl=1721.1/128450|url=https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:20170407-083556533}}</ref> يوڪريوٽڪ بائيو مارڪرز جي طور تي اسٽيرانن جي فطرت ڪجهه بيڪٽيريا پاران اسٽيرولس جي پيداوار جي ڪري وڌيڪ پيچيدگي آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Wei JH, Yin X, Welander PV |title=Sterol Synthesis in Diverse Bacteria |journal=Frontiers in Microbiology |volume=7 |pages=990 |date=2016-06-24 |pmid=27446030 |pmc=4919349 |doi=10.3389/fmicb.2016.00990 |doi-access=free |authorlink3=Paula V. Welander }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hoshino Y, Gaucher EA |title=Evolution of bacterial steroid biosynthesis and its impact on eukaryogenesis |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=25 |pages=e2101276118 |date=June 2021 |pmid=34131078 |pmc=8237579 |doi=10.1073/pnas.2101276118 |bibcode=2021PNAS..11801276H |doi-access=free }}</ref> جڏهن ته انهن جي اصليت، يوڪريوٽس شايد گهڻي دير تائين ماحولياتي طور تي غالب نه ٿي سگهيا آهن؛ وڏي آباديءَ جي اڀار جي ڪري سامونڊي ٻوٽن جي زنڪ ٺهڻ ۾ وڏي پئماني تي اضافو ٿيو آهي.<ref name="pmid298698322">{{cite journal|vauthors=Isson TT, Love GD, Dupont CL, Reinhard CT, Zumberge AJ, Asael D, Gueguen B, McCrow J, Gill BC, Owens J, Rainbird RH, Rooney AD, Zhao MY, Stueeken EE, Konhauser KO, John SG, Lyons TW, Planavsky NJ|display-authors=3|title=Tracking the rise of eukaryotes to ecological dominance with zinc isotopes|journal=Geobiology|volume=16|issue=4|pages=341–352|date=June 2018|pmid=29869832|doi=10.1111/gbi.12289|bibcode=2018Gbio...16..341I|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikispecies|يوڪئريوٽا}} * [http://www.tolweb.org/Eukaryotes/3 "Eukaryotes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129074456/http://www.tolweb.org/Eukaryotes/3 |date=29 January 2012 }} ([[Tree of Life Web Project]]) {{Authority control}} [[زمرو:يوڪريوٽا]] [[زمرو:دائرو (حياتيات)]] [[زمرو:ويڊيو ڪلپ وارا مضمون]] [[زمرو:علم حياتيات جون اصطلاحون]] t9mlyvteapx16a3b1pv27qj6tpbc8dg 0 49614 384836 353155 2026-06-13T10:14:23Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384836 wikitext text/x-wiki {{Short description|Chemical substance not composed of simpler ones}} [[File:32-column periodic table.png|thumb|upright=1.53|[[دوري جدول]] ۾ 32-ڪالم ترتيب ڏنل ڪيميائي عنصر]] '''ڪيميائي عنصر''' (Chemical element) مادي جي سڀ کان سادي حالت کي عنصر چئبو آهي. يا ھر اھا شئي جنھن کي طبعي يا [[ڪيميائي عمل]] ذريعي مخصوص خاصيتن جي بنياد تي وڌيڪ سادن حصن ۾ تقسيم نہ ڪري سگھجي، ان کي عنصر چئبو آهي. مثال: [[لوھ|لوھه]]، [[چاندي]]، [[آڪسيجن]]، [[ھائڊروجن]] وغيرہ. ھن وقت تائين دنيا ۾ 118 عنصر لڌا ويا آهن ۽ انھن کي [[دوري جدول]] ۾ رکي، ترتيب ڏنو ويو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.chemistry.com/|title=Chemistry.com™ {{!}} An Online Dating Site for Singles|website=www.chemistry.com|access-date=2023-01-12}}</ref> هڪ ڪيميائي عنصر (Chemical Element) اها ڪيميائي شئي آهي، جنهن جي سڀني [[ايٽم|ايٽمن]] ۾ [[پروٽان]] جو تعداد ساڳيو هوندو آهي. ڪنهن به عنصر ۾ پروٽان جي هي مقرر تعداد کي ان جو [[ايٽمي نمبر|ايٽمي انگ]] چيو ويندو آهي. مثال طور [[آڪسيجن]] جو ايٽمي انگ 8 آهي، ان جو مطلب آهي ته آڪسيجن جي هر ايٽم جي نيوڪليس ۾ 8 پروٽان هوندا آهن. ساڳئي عنصر جي ايٽمن ۾ [[نيوٽران|نيوٽرانن]] جو انگ مختلف ٿي سگهي ٿو، يعني هن جو [[ايٽمي مايو]]، جيڪو پروٽان ۽ نيوٽران جي وزن جو مجموعو هوندو آهي، مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ هنن کي، هڪ ائ عنصر جا [[ھمزاد|همجاء]] (<small>Isotopes</small>) چيو ويندو آهي. ٻه يا ٻه کان وڌيڪ ايٽم گڏجي [[ماليڪيول]] ٺاهي سگهن ٿا. ڪيتري ئي تت جا ايٽم ساڳئي تت جي ايٽم سان گڏجي ماليڪيول ٺاهڻ ٿا، مثال طور آڪسيجن (O) جا ٻه ايٽم گڏجي، آڪسيجن جو ٻه ايٽم وارو ماليڪيول (O₂) ٺاهيندا آهن. ڪيميائي مرڪب <small>(Chemical Compound)</small> مختلف عنصرن جي ايٽمن سان ٺهيل ماليڪيول تي مشتمل هوندا آهن ۽ انهن ۾ ماليڪيولي يا غير ماليڪيولر جوڙجڪ ٿي سگهي ٿي. آميزا (mixture) اهڙا مواد آهن جن ۾ مختلف قسم جا مرڪب طبيعي طور تي گڏ ٿيل هوندا آهن (ڪيميائي طور تي نه). مطلب انهن ۾ مختلف قسم جي مرڪبن جا ماليڪيول ڌار ڌار هوندا آهن. هڪ عنصر جا ايٽم نيوڪليائي رد عمل ۾، جيڪو هن ايٽمن جي ايٽمي انگ (پروٽان جي انگ) کي تبديل ڪندو آهي، ذريعي هڪ مختلف تت جي ايٽمن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. تاريخي طور تي، اصطلاح "ڪيميائي عنصر" جو مطلب هڪ اهڙو مادو هو جن کي ڪيميائي (نيوڪليائي نه) رد عمل جي ذريعي انهن جي جزو (نيوٽران، پروٽان وغيره) ۾ نه ٿو ٽوڙي سگهجي. هي تعريف اڃا تائين درست (<small>valid</small>) آهي. اصطلاح، "ڪيميائي عنصر" ٻن مختلف پر ويجهي سان لاڳاپيل معنائن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="iupac2">{{cite journal|last1=Chemistry (IUPAC)|first1=The International Union of Pure and Applied|title=IUPAC – chemical element (C01022)|url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/C01022|doi=10.1351/goldbook.C01022|doi-access=free|website=goldbook.iupac.org}}</ref> هڪ اها ته ڪيميائي مادو جيڪو هڪ ئي قسم جي ايٽمن (هڪ مخصوص تت جا ايٽم) تي مشتمل هجي، يا ان جو مطلب مختلف ڪيميائي مرڪبن جي جزو جي طور تي ان قسم جو ايٽم ٿي سگهي ٿو. مثال طور، پاڻي جو ماليڪيول (H₂O) ٻه عنصرن هائڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) تي مشتمل آهي جيتوڻيڪ ان ۾ ڪيميائي مادا هائيڊروجن ماليڪيول، (H₂) ۽ آڪسيجن ماليڪيول، (O₂) شامل نه آهن، هن ڪري پاڻي جا ماليڪيول، H₂O هائيڊروجن جي ماليڪيول H₂ ۽ آڪسيجن جي ماليڪيول O₂ کان مختلف آهن. انگريزي ۾ هڪ قسم جي ايٽم تي مشتمل ڪيميائي شي" لاءِ، "بنيادي مادو" (<small>Elementary</small> <small>Substance</small>) ۽ ايٽم جي قسم لاء "سمپل ايليمينٽ" (<small>Simple</small> <small>element</small>) جي اصطلاحون تجويز ڪيو ويو، پر انهن کي انگريزي ڪيميائي اصطلاحن ۾ گھٽ قبوليت ملي. جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ انهن جي برابري واري اصطلاحون وڏي پيماني تي استعمال ٿئين ٿيون. مثال طور، فرينچ ۾ "ايليمينٽ ڪيمڪ" (<small>élément</small> <small>chimique</small>) جي اصطلاح ايٽم جي قسم کي بيان ڪن لاء ۽ "ڪارپس سمپل" (<small>corps</small> <small>simple</small>) ڪيميائي مادو جيڪو هڪ قسم جي ايٽم تي مشتمل هوندو آهي، لاء استعمال ڪي ويندو آهي. روسي ٻولي ۾ ڪيميائي تت لاء اصطلاح "ڪيمسڪايا ايليمينٽ" (<small>химический</small> <small>элемент</small>) ۽ مادو جيڪا هڪ ئي قسم جي ايٽمن تي مشتمل هوندو آهي لاء "پروسٽوئ ويشسٽوو" (<small>простое</small> <small>вещество</small>) جي اصطلاح استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪائنات ۾ تقريبن سڀئي مادو عنصرن تي مشتمل آهي (نادر استثنا ۾ نيوٽران تارا آهن)، جڏهن مختلف عنصر ڪيميائي رد عمل مان گذرندا آهن، ايٽم کي ڪيميائي بانڊن ذريعي گڏ رکيل نئين مرڪبن ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو ويندو آهي. صرف ڪجھ عنصر، جهڙوڪ چاندي ۽ سون، نسبتاً خالص اصلي عنصر جي حالت ۾، غير گڏيل مليا آهن. تقريبن سڀئي ٻيا قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ عنصر زمين ۾ مرڪب ۽ مڪسچر جي طور تي ٿين ٿا. جئين ته هوا گهڻو ڪري، نائٽروجن ۽ آڪسيجن جي ماليڪيولن جو مڪسچر آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ (CO₂) ۽ پاڻي (H₂O) مرڪب ۽ انهن سان گڏ هڪ آزاد ايٽم طور تي آرگن گيس (Ar)، هڪ نوبل گئس، جيڪي ڪيميائي طور تي غير فعال (<small>inert</small>) آھي ۽ ان ڪري ماليڪيول نه ٺاهيندي آهي، شامل هوندا آهن. عنصرن جي دريافت ۽ استعمال جي تاريخ ابتدائي انساني سماجن سان شروع ٿي جن ڪاربن، سلفر، ٽامي ۽ سون جهڙن اصلي معدنيات کي دريافت ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت عنصر جو جديد تصور معلوم نه هو. مواد کي درجه بندي ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. (جهڙوڪ انهن جي نتيجي ۾ ڪلاسيڪل عنصرن، ڪيميا، ۽ تاريخ ۾ ساڳين نظرين جا تصور پيدا ٿيا). عنصرن جي جديد سمجھ جو گهڻو حصو [[دميتري مينڊليف]]، هڪ روسي ڪيميا دان، جنهن 1869ع ۾ پهريون سڃاڻپ ڪندڙ دوري جدول شايع ڪيو، جي ڪم مان پيدا ٿيو. اها جدول عناصرن کي دورن (periods) ۽ ڪالمن (groups) ۾ ايٽمي انگ جي وڌندڙ قدر سان ترتيب ڏني وئي آهي، جيڪا دوري (periodic) طبيعي ۽ ڪيميائي خاصيتون رکڻ ٿا. دوري جدول عنصرن جي مختلف خاصيتن جو خلاصو ڪري ٿي ۽ ڪيميادان کي انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جي ڄاڻ ڏئي، هنن عنصرن جيڪا اڃا تائين دريافت نه ٿيا آهن، جي بابت اڳڪٿيون ڪرڻ ۽ نوان مرڪب ٺاهڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي. نومبر 2016ع تائين، انٽرنيشنل يونين آف پيور اينڊ اپلائيڊ ڪيمسٽري (<small>IUPAC</small>) ڪل 118 ڪيميائي تتن کي تسليم ڪيو آهي. پهريان 94 تت قدرتي طور تي ڌرتيء تي موجود آهن ۽ باقي 24 مصنوعي تت اه، جيڪا ليبارٽري ۾ نيوڪليائي رد عمل جي ذريعي پيدا ڪيا ويا آهن. غير مستحڪم تابڪار تت <small>(unstable radioactive elements)</small> کان سواءِ، جيڪا پنهنجي مختصر اڌ زندگي <small>(Half life)</small> جي ڪارڻ جلدي زوال پذير ٿين ٿا، تقريبن سڀئي عنصر صنعتي طور تي مختلف مقدار ۾ موجود آهن. وڌيڪ ننين تتن جي دريافت ۽ هنن جي مصنوعي بناوٽ (<small>synthesis</small>) سائنسي مطالعي جو هڪ جاري علائقو آهي. ==تفصيل== {{Short description|Chemical substance not composed of simpler ones}} {{pp-vandalism|small=yes}} [[File:32-column periodic table.png|thumb|upright=1.53|[[دوري جدول]] ۾ 32-ڪالم ترتيب ڏنل ڪيميائي عنصر]] ڪيميائي عنصر ايٽم جو هڪ قسم آهي جيڪو ان جي پروٽان جي تعداد سان بيان ڪيو ويندو آهي. پروٽان جي تعداد کي ان عنصر جو ايٽمي نمبر سڏيو ويندو آهي. مثال طور، آڪسيجن جو ايٽمي نمبر 8 هوندو آهي، هن جو معني اها آهي ته هر آڪسيجن ايٽم جي نيوڪليس ۾ 8 پروٽان هوندا آهن. ساڳئي عنصر جي ايٽم کي پنهنجي نيوڪليس ۾ نيوٽران جا مختلف انگ ٿي سگهن ٿا. عنصر جي آئسوٽوپس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ عنصر جا ايٽم ايٽمي رد عمل ۾ مختلف عنصر جي ايٽم ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. جيڪي ايٽم جي ايٽمي نمبر کي تبديل ڪن ٿا. ڪائنات ۾ تقريبن سڀئي بيرونڪ مادو عنصرن تي مشتمل آهي (نادر استثنا ۾ نيوٽران تارا آهن). "ڪيميائي عنصر" جو اصطلاح پڻ وڏي پيماني تي هڪ خالص ڪيميائي مادو جي معنيٰ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو هڪ عنصر تي مشتمل هوندو آهي. مثال طور. آڪسيجن گئس صرف آڪسيجن جي ايٽمن تي مشتمل هوندي آهي. تاريخي طور تي، اصطلاح "ڪيميائي عنصر" جو مطلب هڪ اهڙو مادو هو جيڪو ڪيميائي رد عمل ذريعي جزوي مادن ۾ نه ٿو ٽوڙي سگهجي. ۽ اڪثر عملي مقصدن لاءِ هي تعريف اڃا تائين صحيح آهي. 1920 جي ڏهاڪي ۾ ڪجهه تڪرار ٿيو ته ڇا آئسوٽوپس کي الڳ عنصرن جي طور تي تسليم ڪرڻ جي لائق آهي - جيڪڏهن انهن کي ڪيميائي طريقن سان الڳ ڪري سگهجي ٿو. نومبر 2016 تائين. انٽرنيشنل يونين آف پيور اينڊ اپلائيڊ ڪيمسٽري (IUPAC) 108 عنصرن کي تسليم ڪيو. A '''chemical element''' is a [[Chemical species|species]] of [[atom]] defined by its number of [[proton]]s. The number of protons is called the [[atomic number]] of that element. For example, oxygen has an atomic number of 8: each oxygen atom has 8 protons in its [[atomic nucleus|nucleus]]. Atoms of the same element can have different numbers of [[neutron]]s in their nuclei, known as [[isotope]]s of the element. Atoms of one element can be transformed into atoms of a different element in [[nuclear reaction]]s, which change an atom's atomic number. Almost all [[baryonic matter]] in the universe is composed of elements (among rare exceptions are [[neutron star]]s). The term "chemical element" is also widely used to mean a pure [[chemical substance]] consisting of a single element. For example, oxygen gas consists only of atoms of oxygen. Historically, the term "chemical element" meant a substance that cannot be broken down into constituent substances by chemical reactions, and for most practical purposes this definition still has validity. There was some controversy in the 1920s over whether isotopes deserved to be recognised as separate elements if they could be separated by chemical means.<ref>{{cite journal | first=Helge | last=Kragh | year=2000 | title=Conceptual Changes in Chemistry: The Notion of a Chemical Element, ca. 1900-1925 | journal= Studies in History and Philosophy of Science Part B: Studies in History and Philosophy of Modern Physics| volume=31 | issue=4 | page=435 | doi=10.1016/S1355-2198(00)00025-3 | bibcode=2000SHPMP..31..435K }}</ref> By November 2016, the [[International Union of Pure and Applied Chemistry]] (IUPAC) recognized a total of 118 elements. The first 94 occur naturally on [[Earth]], and the remaining 24 are [[synthetic element]]s produced in nuclear reactions. Save for unstable radioactive elements (radioelements) which [[radioactive decay|decay]] quickly, nearly all elements are available industrially in varying amounts. The [[timeline of chemical element discoveries|discovery and synthesis of further new elements]] is an ongoing area of scientific study. The history of the discovery and use of elements began with early [[society|human societies]] that discovered native minerals like [[carbon]], [[sulfur]], [[copper]] and gold (though the modern concept of an element was not yet understood). Attempts to classify materials such as these resulted in the concepts of [[classical element]]s, [[alchemy]], and similar theories throughout history. Much of the modern understanding of elements developed from the work of [[Dmitri Mendeleev]], a Russian chemist who published the first recognizable [[periodic table]] in 1869. This table organizes the elements by increasing atomic number into rows ("[[period (periodic table)|periods]]") in which the columns ("[[group (periodic table)|groups]]") share recurring ("periodic") [[physical property|physical]] and [[chemical property|chemical properties]]. The periodic table summarizes various properties of the elements, allowing chemists to derive relationships between them and to make predictions about exceedingly transient [[nuclides]] not yet observed, and potential compounds these unknown elements might form. ==نالا ۽ نشانيون== [[File:Periodic table (32-col, enwiki), black and white.png|thumb|upright=1.63|دوري جدول ۾ ترتيب ڏنل ڪيميائي عنصر]] ==عنصرن جي اصليت ۽ شروعات== ==ڪائنات ۾ موجودگي== ==تاريخ== ==ڪيميائي عنصرن جي فهرست== {{Main|ڪيميائي عنصرن جي فهرست}} هيٺ ڏنل جدول 118 سڃاتل [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]] کي ڏيکاري ٿو. * ايٽمي نمبر، عنصر جو نالو ۽ نشان سڀ آزاد طور تي منفرد سڃاڻپ ڪندڙ طور ڪم ڪن ٿا. * بلاڪ هر عنصر لاءِ [[دوري جدول]] جي بلاڪ کي ظاهر ڪري ٿو: # ڳاڙهو = s-بلاڪ # پيلو = p-بلاڪ # نيرو = d-بلاڪ # سائو = f-بلاڪ * گروپ ۽ پريڊ [[دوري جدول]] ۾ عنصر جي پوزيشن جو حوالو ڏين ٿا. هتي گروپ نمبر موجوده طور تي قبول ٿيل نمبرنگ جي مطابق آهن. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- !ايٽمي نمبر (Z) ! نشان ! نالو ! ايٽمي ماس (amu) ! گروپ ! گھاٽائي<br>(g/cm3) ! حالت (STP تي) |- |align="center"|1 |align="center"|H |align="right"|[[ھائڊروجن]] |align="right"|1.0080 |align="center"|1 |align="right"|0.00008988 |align="right"|گئس |- |2 |He |align="right"|[[هيليئم]] |align="left"|4.0026 |18 |align="left"|0.0001785 |align="right"|گئس |- |3 |Li |[[لٿيئم|ليٿيئم]] |align="left"|6.94 |1 |align="left"|0.534 |گئس |- |4 |Be |[[بيريليئم]] |align="left"|9.012 |2 |align="left"|1.85 |سالڊ |- |5 |B |[[بورون]] |align="left"|10.81 |13 |align="left"|2.34 |سالڊ |- |6 |C |[[ڪاربان]] |align="left"|12.011 |14 |align="left"|2.267 |سالڊ |- |7 |N |[[نائٽروجن]] |align="left"|14.007 |15 |align="left"|0.0012506 |گئس |- |8 |O |[[آڪسيجن]] |align="left"|15.999 |16 |align="left"|0.001429 |گئس |- |9 |F |[[فلورين]] |align="left"|18.998 |17 |align="left"|0.001696 |گئس |- |10 |Ne |[[نيون]] |align="left"|20.180 |18 |align="left"|0.0009002 |گئس |- |11 |Na |[[سوڊيئم]] |align="left"|22.990 |1 |align="left"|0.968 |سالڊ |- |12 |Mg |[[ميگنيشيئم]] |align="left"|24.305 |2 |align="left"|1.738 |سالڊ |- |13 |Al |[[ايليومينيم|ايلومينيم]] |align="left"|26.982 |13 |align="left"|2.70 |سالڊ |- |14 |Si |[[سليڪان]] |align="left"|28.085 |14 |align="left"|2.3290 |سالڊ |- |15 |P |[[فاسفورس]] |align="left"|30.974 |15 |align="left"|1.823 |سالڊ |- |16 |S |[[گندرف|سلفر]] |align="left"|32.06 |16 |align="left"|2.07 |سالڊ |- |17 |Cl |[[ڪلورين]] |align="left"|35.45 |17 |align="left"|0.0032 |گئس |- |18 |Ar |[[آرگون]] |align="left"|39.95 |18 |align="left"|0.001784 |گئس |- |19 |K |[[پوٽاشيئم]] |align="left"|39.098 |1 |align="left"|0.89 |سالڊ |- |20 |Ca |[[ڪيلشم|ڪئلشيم]] |align="left"|40.078 |2 |align="left"|1.55 |سالڊ |- |21 |Sc |[[اسڪينڊيئم]] |align="left"|44.956 |3 |align="left"|2.985 |سالڊ |- |22 |Ti |[[ٽائيٽانيئم|ٽائيٽينئم]] |align="left"|47.867 |4 |align="left"|4.506 |سالڊ |- |23 |V |[[وينئڊيئم|وينڊيئم]] |align="left"|50.942 |5 |align="left"|6.11 |سالڊ |- |24 |Cr |[[ڪروميئم]] |align="left"|51.996 |6 |align="left"|7.15 |سالڊ |- |25 |Mn |[[مينگانيز]] |align="left"|54.938 |7 |align="left"|7.21 |سالڊ |- |26 |Fe |[[لوھ|آئرن]] |align="left"|55.845 |8 |align="left"|7.874 |سالڊ |- |27 |Co |[[ڪوبالٽ]] |align="left"|58.933 |9 |align="left"|8.90 |سالڊ |- |28 |Ni |[[نڪل]] |align="left"|58.693 |10 |align="left"|8.908 |سالڊ |- |29 |Cu |[[ٽامو|ڪاپر]] |align="left"|63.546 |11 |align="left"|8.96 |سالڊ |- |30 |Zn |[[جست|زنڪ]] |align="left"|65.38 |12 |align="left"|7.14 |سالڊ |- |31 |Ga |[[گئليئم|گيليئم]] |align="left"|69.723 |13 |align="left"|5.91 |سالڊ |- |32 |Ge |[[جرمئنيئم|جرمينيئم]] |align="left"|72.630 |14 |align="left"|5.323 |سالڊ |- |33 |As |[[آرسينڪ]] |align="left"|74.922 |15 |align="left"|5.727 |سالڊ |- |34 |Se |[[سيلينيم|سيلينيئم]] |align="left"|78.971 |16 |align="left"|4.81 |سالڊ |- |35 |Br |[[برومين]] |align="left"|79.904 |17 |align="left"|3.1028 |مايع |- |36 |Kr |[[ڪرپٽن]] |align="left"|83.798 |18 |align="left"|0.003749 |گئس |- |37 |Rb |[[روبيڊيم]] |align="left"|85.468 |1 |align="left"|1.532 |سالڊ |- |38 |Sr |[[اسٽرونشيئم]] |align="left"|87.62 |2 |align="left"|2.64 |سالڊ |- |39 |Y |[[ايٽريم]] |align="left"|88.906 |3 |align="left"|4.472 |سالڊ |- |40 |Zr |[[زرڪونيئم]] |align="left"|91.224 |4 |align="left"|6.52 |سالڊ |- |41 |Nb |[[نايوبيئم|نائيوبيئم]] |align="left"|92.906 |5 |align="left"|8.57 |سالڊ |- |42 |Mo |[[مولبڊينم|مولبيڊينم]] |align="left"|95.95 |6 |align="left"| 10.28 |سالڊ |- |43 |Tc |[[ٽيڪنيشيئم]] |align="left"|97 |7 |align="left"|11 |سالڊ <small>^{'''(from decay)'''}</small> |- |44 |Ru |[[روٿينيئم]] |align="left"|101.07 |8 |align="left"|12.45 |سالڊ |- |45 |Rh |[[روڊيم|روڊيئم]] |align="left"|102.91 |9 |align="left"|12.41 |سالڊ |- |46 |Pd |[[پلاڊيئم]] |align="left"|106.42 |10 |align="left"|12.023 |سالڊ |- |47 |Ag |[[چاندي|سلور]] |align="left"|107.87 |11 |align="left"|10.49 |سالڊ |- |48 |Cd |[[ڪيڊميئم]] |align="left"|112.41 |12 |align="left"|8.65 |سالڊ |- |49 |In |[[انڊيم|انڊيئم]] |align="left"|114.82 |13 |align="left"|7.31 |سالڊ |- |50 |Sn |[[ٽين|ٽن]] |align="left"|118.71 |14 |align="left"|7.265 |سالڊ |- |51 |Sb |[[اينٽيمني]] |align="left"|121.76 |15 |align="left"|6.697 |سالڊ |- |52 |Te |[[ٽيلريئم]] |align="left"|127.60 |16 |align="left"|6.24 |سالڊ |- |53 |I |[[آيوڊين]] |align="left"|126.90 |17 |align="left"|4.933 |سالڊ |- |54 |Xe |[[زينون]] |align="left"|131.29 |18 |align="left"|0.005894 |گئس |- |55 |Cs |[[سيزيئم]] |align="left"|132.91 |1 |align="left"|1.93 |سالڊ |- |56 |Ba |[[بيريئم]] |align="left"|137.33 |2 |align="left"|3.51 |سالڊ |- |57 |La |[[لنٿانم]] |align="left"|138.91 |<small>''f-block''</small> |align="left"|6.162 |سالڊ |- |58 |Ce |[[سئريئم|سيريئم]] |align="left"|140.12 |<small>''f-block''</small> |align="left"|6.770 |سالڊ |- |59 |Pr |[[پراسيوڊائيميئم]] |align="left"|140.91 |<small>''f-block''</small> |align="left"|6.77 |سالڊ |- |60 |Nd |[[نيوڊائيميئم]] |align="left"|144.24 |<small>''f-block''</small> |align="left"|7.01 |سالڊ |- |61 |Pm |[[پرومئٿيئم]] |align="left"|145 |<small>''f-block''</small> |align="left"|7.26 |سالڊ<small>^{'''(from decay)'''}</small> |- |62 |Sm |[[سماريئم]] |align="left"|150.36 |<small>''f-block''</small> |align="left"|7.52 |سالڊ |- |63 |Eu |[[يورپيئم]] |align="left"|151.96 |<small>''f-block''</small> |align="left"|5.244 |سالڊ |- |64 |Gd |[[گڊوليئم]] |align="left"|157.25 |<small>''f-block''</small> |align="left"|7.90 |سالڊ |- |65 |Tb |[[ٽيربيئم]] |align="left"|158.93 |<small>''f-block''</small> |align="left"|8.23 |سالڊ |- |66 |Dy |[[ڊسپروسيئم]] |align="left"|162.50 |<small>''f-block''</small> |align="left"|8.540 |سالڊ |- |67 |Ho |[[هولميئم]] |align="left"|164.93 |<small>''f-block''</small> |align="left"|8.79 |سالڊ |- |68 |Er |[[اربيئم]] |align="left"|167.26 |<small>''f-block''</small> |align="left"|9.066 |سالڊ |- |69 |Tm |[[ٿئليئم|ٿوليئم]] |align="left"|168.93 |<small>''f-block''</small> |align="left"|9.32 |سالڊ |- |70 |Yb |[[اٽيربيئم]] |align="left"|173.05 |<small>''f-block''</small> |align="left"|6.90 |سالڊ |- |71 |Lu |[[لوٽئشيئم|لٽيشيئم]] |align="left"|174.97 |3 |align="left"|9.841 |سالڊ |- |72 |Hf |[[هئفنيئم|هفنيئم]] |align="left"|178.49 |4 |align="left"|13.31 |سالڊ |- |73 |Ta |[[ٽئنٽالم|ٽنٽالم]] |align="left"|180.95 |5 |align="left"|16.69 |سالڊ |- |74 |W |[[ٽنگسٽين|ٽنگسٽن]] |align="left"|183.84 |6 |align="left"|19.25 |سالڊ |- |75 |Re |[[رئنيئم|رينيئم]] |align="left"|186.21 |7 |align="left"|21.02 |سالڊ |- |76 |Os |[[اوسميئم]] |align="left"|190.23 |8 |align="left"|22.59 |سالڊ |- |77 |Ir |[[ايريڊيم|اريڊيئم]] |align="left"|192.22 |9 |align="left"|22.56 |سالڊ |- |78 |Pt |[[پلاٽينيم|پلاٽينم]] |align="left"|195.08 |10 |align="left"|21.45 |سالڊ |- |79 |Au |[[سون|گولڊ]] |align="left"|196.97 |11 |align="left"|19.3 |سالڊ |- |80 |Hg |[[پارو|مرڪري]] |align="left"|200.59 |12 |align="left"|13.534 |مايع |- |81 |Tl |[[ٿئليئم]] |align="left"|204.38 |13 |align="left"|11.85 |سالڊ |- |82 |Pb |[[شيھو|ليڊ]] |align="left"|207.2 |14 |align="left"|11.34 |سالڊ |- |83 |Bi |[[بسمٿ]] |align="left"|208.98 |15 |align="left"|9.78 |سالڊ |- |84 |Po |[[پولونيئم]] |align="left"|209 |16 |align="left"|9.196 |سالڊ<small>^{'''(from decay)'''}</small> |- |85 |At |[[ايسٽئٽن]] |align="left"|210 |17 |align="left"|8.91-8.95 |<small>^{'''(unknown phase from decay)'''}</small> |- |86 |Rn |[[ريڊون]] |align="left"|222 |18 |align="left"|0.00973 |گئس<small>^{'''(from decay)'''}</small> |- |87 |Fr |[[فرانسيئم]] |align="left"|223 |1 |align="left"|2.48 |<small>^{'''(unknown phase from decay)'''}</small> |- |88 |Ra |[[ريڊيئم]] |align="left"|226 |2 |align="left"|5.5 |سالڊ<small>^{'''(from decay)'''}</small> |- |89 |Ac |[[ايڪٽينيئم]] |align="left"|227 |<small>''f-block''</small> |align="left"|10 |سالڊ<small>^{'''(from decay)'''}</small> |- |90 |Th |[[ٿوريئم]] |align="left"|232.04 |<small>''f-block''</small> |align="left"|11.7 |سالڊ |- |91 |Pa |[[پروٽيڪٽينيم]] |align="left"|231.04 |<small>''f-block''</small> |align="left"|15.37 |سالڊ<small>^{'''(from decay)'''}</small> |- |92 |U |[[يورينيئم]] |align="left"|238.03 |<small>''f-block''</small> |align="left"|19.1 |سالڊ |- |93 |Np |[[نيپچونيئم]] |align="left"|237 |<small>''f-block''</small> |align="left"|20.45 |سالڊ<small>^{'''(from decay)'''}</small> |- |94 |Pu |[[پلوٽونيم|پلوٽونيئم]] |align="left"|244 |<small>''f-block''</small> |align="left"|19.85 |سالڊ<small>^{'''(from decay)'''}</small> |- |95 |Am |[[آمريڪيئم]] |align="left"|243 |<small>''f-block''</small> |align="left"|12 |<small>^{'''(synthetic solid )'''}</small> |- |96 |Cm |[[ڪيوريم]] |align="left"|247 |<small>''f-block''</small> |align="left"|13.5 |<small>^{'''(synthetic solid )'''}</small> |- |97 |Bk |[[برڪيليئم]] |align="left"|247 |<small>''f-block''</small> |align="left"|14.78 |<small>^{'''(synthetic solid )'''}</small> |- |98 |Cf |[[ڪيليفورنيم]] |align="left"|251 |<small>''f-block''</small> |align="left"|15.1 |<small>^{'''(synthetic solid )'''}</small> |- |99 |Es |[[آئنسٽائنيئم]] |align="left"|252 |<small>''f-block''</small> |align="left"|8.84 |<small>^{'''(synthetic solid )'''}</small> |- |100 |Fm |[[فرميئم]] |align="left"|257 |<small>''f-block''</small> |align="left"|9.7 |<small>^{'''(synthetic unknown phase)'''}</small> |- |101 |Md |[[مينڊليويم]] |align="left"|258 |<small>''f-block''</small> |align="left"|10.3 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |102 |No |[[نوبيليم]] |align="left"|259 |<small>''f-block''</small> |align="left"|9.9 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |103 |Lr |[[لارينسيئم]] |align="left"|266 |<small>''f-block''</small> |align="left"|14.4 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |104 |Rf |[[رٿرفورڊيم]] |align="left"|267 |<small>''f-block''</small> |align="left"|17 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |105 |Db |[[ڊبنيئم]] |align="left"|268 |<small>''f-block''</small> |align="left"|21.6 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |106 |Sg |[[شيبورجيئم]] |align="left"|267 |<small>''f-block''</small> |align="left"|23 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |107 |Bh |[[بوهريم]] |align="left"|270 |<small>''f-block''</small> |align="left"|26 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |108 |Hs |[[هئسيئم]] |align="left"|271 |<small>''f-block''</small> |align="left"|27 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |109 |Mt |[[ميٽنريم]] |align="left"|278 |<small>''f-block''</small> |align="left"|27 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |110 |Ds |[[ڊرمسٽاڊيم]] |align="left"|281 |<small>''f-block''</small> |align="left"|27 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |111 |Rg |[[روئنٽجينيم]] |align="left"|282 |<small>''f-block''</small> |align="left"|22 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |112 |Cn |[[ڪوپرنيڪيم]] |align="left"|285 |<small>''f-block''</small> |align="left"|14 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |113 |Nh |[[نيهونيئم]] |align="left"|286 |<small>''f-block''</small> |align="left"|16 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |114 |Fl |[[فليروويئم]] |align="left"|289 |<small>''f-block''</small> |align="left"|11.4 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |115 |Mc |[[ماسڪوويئم]] |align="left"|290 |<small>''f-block''</small> |align="left"|13.5 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |116 |Lv |[[ليورموريئم]] |align="left"|293 |<small>''p-block''</small> |align="left"|12.9 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |117 |Ts |[[ٽينيسائن]] |align="left"|294 |<small>''p-block''</small> |align="left"|7.1 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |118 |Og |[[اوگانيسن]] |align="left"|294 |<small>''f-block''</small> |align="left"|7 |<small>^{'''unknown phase (synthetic)'''}</small> |- |} ==پڻ ڏسو== دوراني جدول: * شڪلون # معياري # 18 ۽ 32-ڪالمون * دور * گروپ # گروپ-1 # گروپ-18 * دور: 1 2 3 4 5 6 7 * بلاڪ: # s-بلاڪ # p-bl # d-bl # f-bl * ڌاتو جي لحاظ کان ** ڌاتو # الڪلي ڌاتو # الڪلي زميني ڌاتو # لينٿانائيڊس ايڪٽينائيڊس # منتقلي ڌاتو # منتقلي کان پوءِ ڌاتو ** ڌاتو: * ڌاتو جون فهرستون * غير ڌاتو * رد عمل غير ڌاتو * نوبل گيسز. ٻيا سيٽ: # پلاٽينم گروپ ڌاتو (PGM) # ناياب زميني عنصر # ريفريڪٽري ڌاتو # قيمتي ڌاتو # سڪن جي ڌاتو # نوبل ڌاتو # ڳري ڌاتو # اصلي ڌاتو # ٽرانس يورينيم # ٽرانزيڪٽينائيڊ # مکيه ايڪٽينائيڊ # ننڍا ايڪٽينائيڊ * عنصر: * ايٽمي نمبر، وزن، علامت جي لحاظ کان فهرستون * ملڪيتون # ڪرسٽل ڍانچي # اليڪٽران جي ترتيب #اليڪٽران منفيت * ڊيٽا صفحا: # ڪثرت # ايٽمي ريڊيس # اُبلندڙ نقطو # نازڪ نقطو # کثافت # اليڪٽران جي ترتيب # برقي منفيت # سختي # گرمي جي گنجائش # فيوزن جي گرمي # بخارات جي گرمي # آئنائيزيشن توانائي # پگھلڻ جو نقطو # آڪسائيڊيشن جي حالت # بخارات جو دٻاءُ * تاريخ * عنصرن جون دريافتون * مينڊيليف جون اڳڪٿيون * نالو ڏيڻ جي اشتقاق ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://periodicvideos.com/ Videos for each element] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226135042/http://www.periodicvideos.com/ |date=2014-12-26 }} by the University of Nottingham * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00546sz "Chemical Elements"], ''In Our Time'', BBC Radio 4 discussion with Paul Strathern, Mary Archer and [[John Murrell (chemist)|John Murrell]] (25 May 2000) {{Navbox periodic table}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪيميا]] [[زمرو:دوري جدول]] [[زمرو:ڪيميائي اصطلاحون]] ==حوالا== {{حوالا}} nm6misjho1mdbkgr4onmb9cioxgt8l9 0 53508 384599 334297 2026-06-12T22:30:51Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384599 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement |official_name=Ahmadpur Sial |name={{Nastaliq|'''احمد پُورسیال'''}} |native_name= |settlement_type=شهر |image_skyline= |imagesize=240px |image_alt= |image_caption= |image_map= |mapsize=150 px |map_alt= |map_caption= |coordinates={{coord|30.41|71.46|region:PK_type:city|display=inline,title}} |pushpin_map=Pakistan |pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_alt= |pushpin_mapsize= |pushpin_map_caption= |subdivision_type=[[ملڪ]] |subdivision_name={{flag|Pakistan}} |subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] |subdivision_name1=[[پنجاب، پاڪستان]] |subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا]] |subdivision_name2=[[جهنگ ضلعو]] |subdivision_type3=تعلقو |subdivision_name3=[[Ahmedpur Sial Tehsil]] |population_total=13131 |population_as_of=1998 |population_est= |pop_est_as_of= |population_footnotes= |area_total_km2= |elevation_m=119 |elevation_m_min= |elevation_m_max= |population_density_km2= |leader_title= |leader_name= |leader_title1= |leader_name1= |area_code= |area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] |timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]] |utc_offset1=+5 |website= |footnotes= }} '''احمدپو رسيال''' ([[انگريزي]]: Ahmedpur Sial) [[پاڪستان]] جو هڪ [[آباد جڳهه]] جو [[جهنگ ضلعو]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |author =انگريزي وڪيپيڊيا جا ڀاڱيدار |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahmedpur_Sial&redirect=no&oldid=933471945 |title =Ahmedpur Sial|date =}}</ref> == تفصيلَ== احمدپو رسيال جي مجموعي آبادي 13,131 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 119 ميٽر سطح سمنڊ کان۾َٿانهينءَ تي واقع آهي. == وڌيڪ ڏسو == * [[پاڪستان]] * [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]] ==حوالا== {{حوالا}} {{Portal bar|پاڪستان|جاگرافي}} {{گھڻا سانچا|پاڪستان-اڻپورو|پاڪستان-جاگرافي-اڻپورو}} [[زمرو:احمد پور سيال تعلقو]] [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 5bvja8n2x4i311dimnugw1ud9nltw35 384603 384599 2026-06-12T22:32:55Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[احمدپو رسيال]] کي [[احمدپور سيال تعلقو]] ڏانھن چوريو 384599 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement |official_name=Ahmadpur Sial |name={{Nastaliq|'''احمد پُورسیال'''}} |native_name= |settlement_type=شهر |image_skyline= |imagesize=240px |image_alt= |image_caption= |image_map= |mapsize=150 px |map_alt= |map_caption= |coordinates={{coord|30.41|71.46|region:PK_type:city|display=inline,title}} |pushpin_map=Pakistan |pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_alt= |pushpin_mapsize= |pushpin_map_caption= |subdivision_type=[[ملڪ]] |subdivision_name={{flag|Pakistan}} |subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] |subdivision_name1=[[پنجاب، پاڪستان]] |subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا]] |subdivision_name2=[[جهنگ ضلعو]] |subdivision_type3=تعلقو |subdivision_name3=[[Ahmedpur Sial Tehsil]] |population_total=13131 |population_as_of=1998 |population_est= |pop_est_as_of= |population_footnotes= |area_total_km2= |elevation_m=119 |elevation_m_min= |elevation_m_max= |population_density_km2= |leader_title= |leader_name= |leader_title1= |leader_name1= |area_code= |area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] |timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]] |utc_offset1=+5 |website= |footnotes= }} '''احمدپو رسيال''' ([[انگريزي]]: Ahmedpur Sial) [[پاڪستان]] جو هڪ [[آباد جڳهه]] جو [[جهنگ ضلعو]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |author =انگريزي وڪيپيڊيا جا ڀاڱيدار |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahmedpur_Sial&redirect=no&oldid=933471945 |title =Ahmedpur Sial|date =}}</ref> == تفصيلَ== احمدپو رسيال جي مجموعي آبادي 13,131 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 119 ميٽر سطح سمنڊ کان۾َٿانهينءَ تي واقع آهي. == وڌيڪ ڏسو == * [[پاڪستان]] * [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]] ==حوالا== {{حوالا}} {{Portal bar|پاڪستان|جاگرافي}} {{گھڻا سانچا|پاڪستان-اڻپورو|پاڪستان-جاگرافي-اڻپورو}} [[زمرو:احمد پور سيال تعلقو]] [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 5bvja8n2x4i311dimnugw1ud9nltw35 384791 384603 2026-06-13T04:58:01Z Memon2025 21315 384791 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement |official_name=Ahmadpur Sial |name={{Nastaliq|'''احمد پُورسیال'''}} |native_name= |settlement_type=شهر |image_skyline= |imagesize=240px |image_alt= |image_caption= |image_map= |mapsize=150 px |map_alt= |map_caption= |coordinates={{coord|30.41|71.46|region:PK_type:city|display=inline,title}} |pushpin_map=Pakistan |pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_alt= |pushpin_mapsize= |pushpin_map_caption= |subdivision_type=[[ملڪ]] |subdivision_name={{flag|Pakistan}} |subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] |subdivision_name1=[[پنجاب، پاڪستان]] |subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا]] |subdivision_name2=[[جهنگ ضلعو]] |subdivision_type3=تعلقو |subdivision_name3=[[Ahmedpur Sial Tehsil]] |population_total=13131 |population_as_of=1998 |population_est= |pop_est_as_of= |population_footnotes= |area_total_km2= |elevation_m=119 |elevation_m_min= |elevation_m_max= |population_density_km2= |leader_title= |leader_name= |leader_title1= |leader_name1= |area_code= |area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] |timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]] |utc_offset1=+5 |website= |footnotes= }} '''احمدپو رسيال''' ([[انگريزي]]: Ahmedpur Sial) [[پاڪستان]] جو هڪ [[آباد جڳهه]] جو [[جهنگ ضلعو]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |author =انگريزي وڪيپيڊيا جا ڀاڱيدار |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahmedpur_Sial&redirect=no&oldid=933471945 |title =Ahmedpur Sial|date =}}</ref> == تفصيلَ== احمدپو رسيال جي مجموعي آبادي 13,131 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 119 ميٽر سطح سمنڊ کان۾َٿانهينءَ تي واقع آهي. == وڌيڪ ڏسو == * [[پاڪستان]] * [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]] ==حوالا== {{حوالا}} {{Portal bar|پاڪستان|جاگرافي}} {{گھڻا سانچا|پاڪستان-اڻپورو|پاڪستان-جاگرافي-اڻپورو}} [[زمرو:احمد پور سيال تعلقو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن]] 4m9hun7r9jqw2tus9us8rpn3z27n8wa 384792 384791 2026-06-13T04:59:42Z Memon2025 21315 /* */ 384792 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement |official_name=Ahmadpur Sial |name={{Nastaliq|'''احمد پُورسیال'''}} |native_name= |settlement_type=شهر |image_skyline= |imagesize=240px |image_alt= |image_caption= |image_map= |mapsize=150 px |map_alt= |map_caption= |coordinates={{coord|30.41|71.46|region:PK_type:city|display=inline,title}} |pushpin_map=Pakistan |pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_alt= |pushpin_mapsize= |pushpin_map_caption= |subdivision_type=[[ملڪ]] |subdivision_name={{flag|Pakistan}} |subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] |subdivision_name1=[[پنجاب، پاڪستان]] |subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا]] |subdivision_name2=[[جهنگ ضلعو]] |subdivision_type3= [[تعلقو]] |subdivision_name3= [[احمدپور سيال تعلقو]] |population_total=13131 |population_as_of=1998 |population_est= |pop_est_as_of= |population_footnotes= |area_total_km2= |elevation_m=119 |elevation_m_min= |elevation_m_max= |population_density_km2= |leader_title= |leader_name= |leader_title1= |leader_name1= |area_code= |area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] |timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]] |utc_offset1=+5 |website= |footnotes= }} '''احمدپو رسيال''' ([[انگريزي]]: Ahmedpur Sial) [[پاڪستان]] جو هڪ [[آباد جڳهه]] جو [[جهنگ ضلعو]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |author =انگريزي وڪيپيڊيا جا ڀاڱيدار |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahmedpur_Sial&redirect=no&oldid=933471945 |title =Ahmedpur Sial|date =}}</ref> == تفصيلَ== احمدپو رسيال جي مجموعي آبادي 13,131 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 119 ميٽر سطح سمنڊ کان۾َٿانهينءَ تي واقع آهي. == وڌيڪ ڏسو == * [[پاڪستان]] * [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]] ==حوالا== {{حوالا}} {{Portal bar|پاڪستان|جاگرافي}} {{گھڻا سانچا|پاڪستان-اڻپورو|پاڪستان-جاگرافي-اڻپورو}} [[زمرو:احمد پور سيال تعلقو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن]] gaa63dpibjfqjn32ca0eznb1xb4m5sn 384794 384792 2026-06-13T05:01:39Z Memon2025 21315 /* */ 384794 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement |official_name=Ahmadpur Sial |name={{Nastaliq|'''احمد پُورسیال'''}} |native_name= |settlement_type=شهر |image_skyline= |imagesize=240px |image_alt= |image_caption= |image_map= |mapsize=150 px |map_alt= |map_caption= |coordinates={{coord|30.41|71.46|region:PK_type:city|display=inline,title}} |pushpin_map=Pakistan |pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_alt= |pushpin_mapsize= |pushpin_map_caption= |subdivision_type=[[ملڪ]] |subdivision_name={{flag|Pakistan}} |subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] |subdivision_name1=[[پنجاب، پاڪستان]] |subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا]] |subdivision_name2=[[جهنگ ضلعو]] |subdivision_type3= [[تعلقو]] |subdivision_name3= [[احمد پور سيال تعلقو]] |population_total=13131 |population_as_of=1998 |population_est= |pop_est_as_of= |population_footnotes= |area_total_km2= |elevation_m=119 |elevation_m_min= |elevation_m_max= |population_density_km2= |leader_title= |leader_name= |leader_title1= |leader_name1= |area_code= |area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] |timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]] |utc_offset1=+5 |website= |footnotes= }} '''احمدپور سيال''' ([[انگريزي]]: Ahmedpur Sial) [[پاڪستان]] جو هڪ [[آباد جڳهه]] جو [[جهنگ ضلعو]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |author =انگريزي وڪيپيڊيا جا ڀاڱيدار |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahmedpur_Sial&redirect=no&oldid=933471945 |title =Ahmedpur Sial|date =}}</ref> == تفصيلَ== احمدپو رسيال جي مجموعي آبادي 13,131 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 119 ميٽر سطح سمنڊ کان۾َٿانهينءَ تي واقع آهي. == وڌيڪ ڏسو == * [[پاڪستان]] * [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]] ==حوالا== {{حوالا}} {{Portal bar|پاڪستان|جاگرافي}} {{گھڻا سانچا|پاڪستان-اڻپورو|پاڪستان-جاگرافي-اڻپورو}} [[زمرو:احمد پور سيال تعلقو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن]] 4nl602103aqgcgxshmsx1qh13uput3k 384795 384794 2026-06-13T05:02:00Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[احمدپور سيال تعلقو]] کي [[احمدپور سيال]] ڏانھن چوريو 384794 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement |official_name=Ahmadpur Sial |name={{Nastaliq|'''احمد پُورسیال'''}} |native_name= |settlement_type=شهر |image_skyline= |imagesize=240px |image_alt= |image_caption= |image_map= |mapsize=150 px |map_alt= |map_caption= |coordinates={{coord|30.41|71.46|region:PK_type:city|display=inline,title}} |pushpin_map=Pakistan |pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_alt= |pushpin_mapsize= |pushpin_map_caption= |subdivision_type=[[ملڪ]] |subdivision_name={{flag|Pakistan}} |subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] |subdivision_name1=[[پنجاب، پاڪستان]] |subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا]] |subdivision_name2=[[جهنگ ضلعو]] |subdivision_type3= [[تعلقو]] |subdivision_name3= [[احمد پور سيال تعلقو]] |population_total=13131 |population_as_of=1998 |population_est= |pop_est_as_of= |population_footnotes= |area_total_km2= |elevation_m=119 |elevation_m_min= |elevation_m_max= |population_density_km2= |leader_title= |leader_name= |leader_title1= |leader_name1= |area_code= |area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] |timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]] |utc_offset1=+5 |website= |footnotes= }} '''احمدپور سيال''' ([[انگريزي]]: Ahmedpur Sial) [[پاڪستان]] جو هڪ [[آباد جڳهه]] جو [[جهنگ ضلعو]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |author =انگريزي وڪيپيڊيا جا ڀاڱيدار |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahmedpur_Sial&redirect=no&oldid=933471945 |title =Ahmedpur Sial|date =}}</ref> == تفصيلَ== احمدپو رسيال جي مجموعي آبادي 13,131 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 119 ميٽر سطح سمنڊ کان۾َٿانهينءَ تي واقع آهي. == وڌيڪ ڏسو == * [[پاڪستان]] * [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]] ==حوالا== {{حوالا}} {{Portal bar|پاڪستان|جاگرافي}} {{گھڻا سانچا|پاڪستان-اڻپورو|پاڪستان-جاگرافي-اڻپورو}} [[زمرو:احمد پور سيال تعلقو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن]] 4nl602103aqgcgxshmsx1qh13uput3k 0 74528 384506 383464 2026-06-12T15:23:23Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384506 wikitext text/x-wiki {{For|the military unit|3rd (Lahore) Division}}{{Infobox settlement | name = لاهور ڊويزن<br>Lahore Division | native_name = لاہور ڈویژن | native_name_lang = ur | settlement_type = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Punjab - Lahore (division).svg | map_alt = | map_caption = پنجاب جي نقشي ۾ لاهور ڊويزن واضح ڪيل | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = 30'30°30 | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = گادي وارو شهر | subdivision_name2 = [[لاھور|لاهور شهر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو|لاهور]]<br />[[قصور ضلعو|قصور]]<br />[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانه صاحب]]<br />[[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = آبادي | seat = 2,27,72,710 (2022ع) | government_footnotes = | government_type = ڊويزنل انتظاميه | governing_body = | leader_title = ڪمشنر | leader_name = محمد علي رنڌاوا (PAS) | leader_title1 = سي سي پي او | leader_name1 = بلال صديقي ڪميانه (PSP) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 11,727 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_total = 22,772,710 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|lahoredivision.punjab.gov.pk}} | footnotes = | total_type = ڪل | parts_type = | parts = | p1 = | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = }} <references /> '''لاهور ڊويزن''' (اردو: لاہور ڈویژن) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي هڪ پهرين سطح جي انتظامي ورهاست (ڊويزن) آهي. اها چار [[ضلعو|ضلعن]]؛ [[قصور ضلعو|قصور]]، [[لاهور ضلعو|لاهور]]، [[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانه صاحب]] ۽ [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره]] تي مشتمل آهي. سال 2000ع جي سڌارن تحت، ڊويزنن کي ختم ڪيو ويو، پر سال 2008ع ۾ ٻيهر بحال ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://health.punjab.gov.pk/?q=system/files/Division_and_district_wise_facilities.pdf|title=Firewall Notification|website=health.punjab.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416005317/http://health.punjab.gov.pk/?q=system%2Ffiles%2FDivision_and_district_wise_facilities.pdf|archive-date=2015-04-16}}</ref> ڊويزن جو انتظام ڪمشنر ھيٺ آهي ۽ ڪمشنر جي ھيٺ چار ايڊيشنل ڪمشنر آهن ۽ هر ضلعي لاءِ هڪ ڊپٽي ڪمشنر آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.opfblog.com/6245/punjab-government-plans-to-carve-a-new-district-from-lahore/|title=Punjab Government Plans to Carve a New District from Lahore|date=6 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603222725/http://www.opfblog.com/6245/punjab-government-plans-to-carve-a-new-district-from-lahore/|archive-date=2010-06-03}}</ref> سال 2023ع جي آدمشماري جي موجب، لاهور ڊويزن جي آبادي 2,27,72,710، تقريبن سري لنڪا يا آمريڪي رياست فلوريڊا جي برابر آهي. ورهاڱي کان اڳ، اهو ڇهن ضلعن؛ [[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالہ ضلعو|گجرانواله]]، [[لاهور ضلعو|لاهور]]، [[امرتسر]]، [[ننڪانہ صاحب ضلعو|گورداسپور]] ۽ [[گجرات ضلعو|گجرات]] تي مشتمل هو ۽ ڊويزن جي ڪل پکيڙ 44,430 چورس ڪلوميٽر هئي. 1947ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت جي آزادي سان، لاهور ڊويزن ٻنهي ملڪن ۾ ورهائجي ويو ۽ اوڀر اڌ (امرتسر ۽ گرداسپور) امرتسر ضلعو بڻجي ويو. ==تاريخ== [[File:Map of the Lahore Division comprising the Districts of Gurdaspur, Amritsar, Lahore, Sialkot, and Gujranwala, surveyed in 1850–55. Reduced and drawn by Abdoos Sobhan, 1858 (F.4-31).jpg|thumb|<small>'''لاهور، سيالڪوٽ، گورداسپور، امرتسر، گوجرانواله ۽ گجرات ضلعن تي مشتمل لاهور ڊويزن جو نقشو. سروي سال 1850-1855ع جي دوران ڪيو ويو ۽ سال 1858ع ۾ عبدالسبحان پاران خلاصو ڪيو ويو ۽ نقشو ٺاهيو ويو.'''</small>]] لاهور ڊويزن ورهاڱي کان اڳ، [[برطانوي ھندوستان جا پرڳڻا ۽ صوبا|برطانوي هندستان جي صوبي]] [[پنجاب]] جو هڪ انتظامي ڊويزن هو. اهو [[ستلج|ستلج درياءَ]] جي ساڄي ڪناري تي [[هماليا|هماليه]] کان [[ملتان ڊويزن]] تائين پکڙيل هو ۽ هن ۾ سيالڪوٽ، گوجرانوالا، لاهور، امرتسر، گورداسپور ۽ گجرات جا ڇهه ضلعا شامل هئا. ڊويزن جو ڪل علائقو 44,430 چورس ڪلوميٽر (17,154 چورس ميل) هو ۽ آبادي هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق 55,98,463 هئي. چمبا جي جبل واري رياست پڻ ڊويزن جي ڪمشنر جي سياسي ڪنٽرول هيٺ هئي. ڪمشنر جو هيڊ ڪوارٽر لاهور (سياري ۾) ۽ ڊلهوزي (اونهاري ۾) ۾ هو. ڊويزن جي ڪل آبادي سال <small>1881ع</small> ۾ <small>46,96,636</small> کان وڌي <small>53,21,535</small> ۽ سال <small>1891ع</small> ۾ <small>55,98,463</small> ٿي وئي، جڏهن ته ڪل پکيڙ <small>44,430</small> چورس ڪلوميٽر (<small>17,154</small> چورس ميل) هئي.<ref name="IGI962">{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 16, page 96 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717163709/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|archive-date=17 July 2014|access-date=27 April 2018|url-status=live}}</ref> آبادي جي گھاٽائي <small>326</small> ماڻهو في چورس ميل هئي. سال <small>1901ع</small> ۾ مسلمانن جو تعداد <small>33,32,175</small> يا ڪل آبادي جو 60 سيڪڙو هو، جڏهن ته، <small>15,67,400</small> [[هندوڌرم|هندومت]]، <small>6,61,320</small> [[سک مت|سک مذهب]]، <small>5,507</small> [[جين ڌرم|جين مت]]، <small>31,815</small> [[عيسائيت]]، <small>228</small> [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]] ۽ 6 [[ٻڌمت]] سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_101.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 16, page 95 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222359/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_101.gif|archive-date=3 March 2016|access-date=27 April 2018|url-status=live}}</ref> ڊويزن ۾ ڇهه ضلعا هئا:<ref name="IGI963">{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 16, page 96 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717163709/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|archive-date=17 July 2014|access-date=27 April 2018|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! ضلعو ! پکيڙ <small>_(چورس ^ميل)</small> ! آبادي <small>_(1991ع ^{آدمشماري)}</small> ! محصول ۽ ٽيڪس (هزار روپيه) |- | [[گجرات ضلعو|'''گجرات''']] | 4,771 | 497,706 | 6,90 |- | '''[[لاهور ضلعو|لاهور]]''' | 3,704 | 1,162,109 | 12,55 |- | '''[[امرتسر]]''' | 1,601 | 1,023,828 | 14,54 |- | [[ننڪانہ صاحب ضلعو|'''گورداسپور''']] | 1,889 | 940,334 | 17,72 |- | '''[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]]''' | 1,991 | 1,083,909 | 17,27 |- | [[گجرانوالہ ضلعو|'''گوجرانواله''']] | 3,198 | 890,557 | 12,89 |- | '''ڪل''' | 17,154 | 5,598,463 | 81,87 |} گورداسپور ۾ ڪجهه چورس ميل جبل وارو علائقو شامل هو، جيڪو ڊلهوزي جي هل اسٽيشن، سڀ کان اچو نقطو: 7,687 فوٽ کي گهيرو ڪري ٿو، پر ٻي صورت ۾ ڊويزن جي مٿاڇري هموار هئي. ان ۾ 9,869 ڳوٺ ۽ 41 شهر هئا. جن مان سڀ کان وڏو لاهور (آبادي: 202,964 ؛ ڪينٽونمينٽ سميت)، امرتسر (1,62,429)، سيالڪوٽ (57,956)، گوجرانوالا (29,224)، بٽالا (27,365) ۽ گجرات (22,022) هئا. تجارتي اهميت ۾. لاهور ۽ امرتسر جا شهر ڊويزن جي ٻين سڀني شهرن کي گهٽائي ڇڏيو، پر سيالڪوٽ ۽ بٽاله شهر مقامي مرڪزن کان گهڻو وڌيڪ هئا. ڇهن برطانوي ضلعن جي انتظامي چارج کانسواء، لاهور جي ڪمشنر جو چمبا جي مقامي رياست تي سياسي ڪنٽرول هو، جن جو علائقو 8,330 چورس ڪلوميٽر (3,216 چورس ميل) ۽ آبادي سال 1901ع ۾ 1,27,834 هئي.<ref name="IGI964">{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 16, page 96 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717163709/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|archive-date=17 July 2014|access-date=27 April 2018|url-status=live}}</ref> ==آبادي== [[پاڪستان جي مردم شماري، 2023ع|سال 2023ع جي آدمشماري]] جي موجب، لاهور ڊويزن جي آبادي 2,27,72,710،<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf|title=table 1|date=2023|website=www.pbs.gov.pk}}</ref> لڳ ڀڳ [[سري لنڪا]] يا [[آمريڪا جي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|آمريڪي رياست]] [[فلوريڊا]] جي برابر آهي.<ref name="cia2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|title=Country Comparison:Population|author=US Directorate of Intelligence|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|archive-date=13 June 2007|access-date=2011-10-01|quote=Latvia 2,204,708, July 2011 est.|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=2010 Resident Population Data|publisher=U. S. Census Bureau|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|archive-date=19 October 2013|access-date=2011-09-30|quote=New Mexico - 2,059,179|url-status=dead}}</ref> ==ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" !# !ضلعا<ref>{{Cite web|url=https://lgcd.punjab.gov.pk/Lahore_Division|title=Lahore Division &#124; Local Government and Community Development}}{{Dead link|date=July 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> !هيڊ ڪوارٽر !پکيڙ (چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf|title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB}}</ref> !آبادي (2023ع) !<small>آبادي جي گھاٽائي</small> <small>(فرد في چورس ڪلوميٽر)</small> <small>(2023)</small> <nowiki>************</nowiki> !خواندگي جي شرح (2023) |- |1 |'''[[لاهور ضلعو|لاهور]]''' |[[لاھور|لاهور شهر]] |1,772 |13,004,135 |7,336.6 |79.62% |- |2 |'''[[قصور ضلعو|قصور]]''' |[[قصور|قصور شهر]] |3,995 |4,084,286 |1,021.4 |62.85% |- |3 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|'''ننڪانه صاحب''']]<ref name="nankana2">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|work=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref> |[[نانڪانا صاحب|ننڪانه صاحب]] |2,216 |1,634,871 |737.0 |63.12% |- |4 |'''[[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره]]''' |[[شيخوپوره]] |3,744 |4,049,418 |1,080.3 |68.88% |} ==تعلقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" !# !تعلقو ___________ !پکيڙ (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گھاٽائي (ppl/km²) (2023) !خوانگي جي شرح (2023) !ضلعو |- |1 |[[چونيان تعلقو|چونيان]] |1,212 |979,746 |808.37 |60.64% | rowspan="4" |'''[[قصور ضلعو]]''' |- |2 |[[قصور]] |1,493 |1,603,658 |1,074.12 |63.63% |- |3 |[[ڪوٽ راڌا ڪشن]] |398 |424,875 |1,067.53 |64.66% |- |4 |[[پتوڪي تعلقو|پتوڪي]] |892 |1,076,007 |1,206.29 |62.98% |- |5 |[[لاهور ڪينٽ]] |466 |1,885,098 |4,045.27 |81.01% | rowspan="10" |'''[[لاهور ضلعو]]''' |- |6 |[[لاھور]] |214 |4,123,354 |19,268.01 |80.36% |- |7 |[[ماڊل ٽائون]] |353 |3,244,906 |9,192.37 |78.94% |- |8 |[[رائيونڊ تعلقو|رائيونڊ]] |467 |1,080,637 |2,314.00 |72.35% |- |9 |[[شاليمار ٽائون]] |272 |2,670,140 |9,816.69 |81.21% |- |10 |[[نشتر ٽائون]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |11 |[[واهگه تعلقو]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |12 |[[اقبال ٽائون، لاهور|اقبال ٽائون]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |13 |[[راوي ٽائون]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |14 |[[صدر ٽائون]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |15 |[[سانگله هل تعلقو]] |223 |269,993 |1,210.73 |72.08% | rowspan="3" |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|'''ننڪانه صاحب ضلعو''']] |- |16 |[[نانڪانا صاحب]] |1,662 |1,065,063 |640.83 |59.02% |- |17 |[[شاهه ڪوٽ تعلقو|شاهه ڪوٽ]] |331 |299,815 |905.79 |69.28% |- |18 |[[مريدڪي]] |1,028 |721,192 |701.55 |69.10% | rowspan="5" |'''[[شيخوپوره ضلعو]]''' |- |19 |[[فيروز والا تعلقو|فيروز واله]] |511 |997,246 |1,951.56 |66.55% |- |20 |[[صفدرآباد]] |461 |320,851 |695.99 |67.55 % |- |21 |[[شيخوپوره تعلقو|شيخوپوره]] |1,369 |1,780,837 |1,300.83 |70.72% |- |22 |[[شرقپور]] |375 |229,292 |611.45 |65.05% |} ==انتخابي تڪ== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! صوبائي اسيمبلي تڪ !قومي اسيمبلي تڪ ! ضلعو |- |[[پ.پ - 132 نانڪانا صاحب- I]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 111 نانڪانا صاحب-I]] | rowspan="4" |[[نانڪانا صاحب ضلعو]] |- |[[پ.پ - 133 نانڪانا صاحب-II]] |- |[[پ.پ - 134 نانڪانا صاحب-III]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 112 نانڪانا صاحب-II]] |- |[[پ.پ - 135 نانڪانا صاحب-IV]] |- |[[پ.پ - 136 شيخوپورا-I]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 113 شيخوپورا-I]] | rowspan="9" |[[شيخوپورا ضلعو]] |- |[[پ.پ - 137 شيخوپورا-II]] |- |[[پ.پ - 138 شيخوپورا-III]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 114 شيخوپورا-II]] |- |[[پ.پ - 139 شيخوپورا-IV]] |- |[[پ.پ - 140 شيخوپورا-V]] |- |[[پ.پ - 141 شيخوپورا-VI]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 115 شيخوپورا-III]] |- |[[پ.پ - 142 شيخوپورا-VII]] |- |[[پ.پ - 143 شيخوپورا-VIII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 116 شيخوپورا-IV]] |- |[[پ.پ - 144 شيخوپورا-IX]] |- |[[پ.پ - 145 لاھور-I]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 117 لاھور-I]] | rowspan="30" |[[لاھور ضلعو]] |- |[[پ.پ - 146 لاھور-II]] |- |[[پ.پ - 147 لاھور-III]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 118 لاھور-II]] |- |[[پ.پ - 148 لاھور-IV]] |- |[[پ.پ - 149 لاھور-V]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 119 لاھور-III]] |- |[[پ.پ - 150 لاھور-VI]] |- |[[پ.پ - 151 لاھور-VII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 120 لاھور-IV]] |- |[[پ.پ - 152 لاھور-X]] |- |[[پ.پ - 153 لاھور-VIII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 121 لاھور-V]] |- |[[پ.پ - 155 لاھور-IX]] |- |[[پ.پ - 155 لاھور-XI]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 122 لاھور-VI]] |- |[[پ.پ - 156 لاھور-XII]] |- |[[پ.پ - 157 لاھور-XIII]] |- |[[پ.پ - 158 لاھور-XIV]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 123 لاھور-VII]] |- |[[پ.پ - 159 لاھور-XX]] |- |[[پ.پ - 160 لاھور-XV]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 124 لاھور-VIII]] |- |[[پ.پ - 163 لاھور-XIX]] |- |[[پ.پ - 165 لاھور-XXI]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 125 لاھور-IX]] |- |[[پ.پ - 166 لاھور-XXII]] |- |[[پ.پ - 167 لاھور-XXIII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 126 لاھور-X]] |- |[[پ.پ - 168 لاھور-XXIV]] |- |[[پ.پ - 160 لاھور-XVI]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 127 لاھور-XI]] |- |[[پ.پ - 162 لاھور-XVIII]] |- |[[پ.پ - 161 لاھور-XVII]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 128 لاھور-XII]] |- |[[پ.پ - 169 لاھور-XXV]] |- |[[پ.پ - 170 لاھور-XXVI]] |- |[[پ.پ - 171 لاھور-XXVII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 129 لاھور-XIII]] |- |[[پ.پ - 172 لاھور-XXVIII]] |- |[[پ.پ - 173 لاھور-XXIX]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 130 لاھور-XIV]] |- |[[پ.پ - 174 لاھور-XXX]] |- |[[پ.پ - 176 قصور-II]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 131 قصور-I]] | rowspan="10" |[[قصور ضلعو]] |- |[[پ.پ - 177 قصور-III]] |- |[[پ.پ - 178 قصور-IV]] |- |[[پ.پ - 175 قصور-I]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 132 قصور-II]] |- |[[پ.پ - 179 قصور-V]] |- |[[پ.پ - 180 قصور-VI]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 133 قصور-III]] |- |[[پ.پ - 181 قصور-VII]] |- |[[پ.پ - 182 قصور-VIII]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 134 قصور-IV]] |- |[[پ.پ - 183 قصور-IX]] |- |[[پ.پ - 184 قصور-X]] |} ==پڻ ڏسو== * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] * [[سنڌ جون ڊويزنون]] * [[پنجاب، پاڪستان جون ڊويزنون]] * [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] * [[بلوچستان، پاڪستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] * [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] * [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڊویزن]] lvozephsgvq71n2gp749mh2zid2md7b 384526 384506 2026-06-12T19:45:30Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:لاهور]] جو اضافو + ترتيب 384526 wikitext text/x-wiki {{For|the military unit|3rd (Lahore) Division}}{{Infobox settlement | name = لاهور ڊويزن<br>Lahore Division | native_name = لاہور ڈویژن | native_name_lang = ur | settlement_type = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pakistan - Punjab - Lahore (division).svg | map_alt = | map_caption = پنجاب جي نقشي ۾ لاهور ڊويزن واضح ڪيل | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = 30'30°30 | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = گادي وارو شهر | subdivision_name2 = [[لاھور|لاهور شهر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو|لاهور]]<br />[[قصور ضلعو|قصور]]<br />[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانه صاحب]]<br />[[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = آبادي | seat = 2,27,72,710 (2022ع) | government_footnotes = | government_type = ڊويزنل انتظاميه | governing_body = | leader_title = ڪمشنر | leader_name = محمد علي رنڌاوا (PAS) | leader_title1 = سي سي پي او | leader_name1 = بلال صديقي ڪميانه (PSP) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 11,727 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_total = 22,772,710 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|lahoredivision.punjab.gov.pk}} | footnotes = | total_type = ڪل | parts_type = | parts = | p1 = | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = }} <references /> '''لاهور ڊويزن''' (اردو: لاہور ڈویژن) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي هڪ پهرين سطح جي انتظامي ورهاست (ڊويزن) آهي. اها چار [[ضلعو|ضلعن]]؛ [[قصور ضلعو|قصور]]، [[لاهور ضلعو|لاهور]]، [[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانه صاحب]] ۽ [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره]] تي مشتمل آهي. سال 2000ع جي سڌارن تحت، ڊويزنن کي ختم ڪيو ويو، پر سال 2008ع ۾ ٻيهر بحال ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://health.punjab.gov.pk/?q=system/files/Division_and_district_wise_facilities.pdf|title=Firewall Notification|website=health.punjab.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416005317/http://health.punjab.gov.pk/?q=system%2Ffiles%2FDivision_and_district_wise_facilities.pdf|archive-date=2015-04-16}}</ref> ڊويزن جو انتظام ڪمشنر ھيٺ آهي ۽ ڪمشنر جي ھيٺ چار ايڊيشنل ڪمشنر آهن ۽ هر ضلعي لاءِ هڪ ڊپٽي ڪمشنر آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.opfblog.com/6245/punjab-government-plans-to-carve-a-new-district-from-lahore/|title=Punjab Government Plans to Carve a New District from Lahore|date=6 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603222725/http://www.opfblog.com/6245/punjab-government-plans-to-carve-a-new-district-from-lahore/|archive-date=2010-06-03}}</ref> سال 2023ع جي آدمشماري جي موجب، لاهور ڊويزن جي آبادي 2,27,72,710، تقريبن سري لنڪا يا آمريڪي رياست فلوريڊا جي برابر آهي. ورهاڱي کان اڳ، اهو ڇهن ضلعن؛ [[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالہ ضلعو|گجرانواله]]، [[لاهور ضلعو|لاهور]]، [[امرتسر]]، [[ننڪانہ صاحب ضلعو|گورداسپور]] ۽ [[گجرات ضلعو|گجرات]] تي مشتمل هو ۽ ڊويزن جي ڪل پکيڙ 44,430 چورس ڪلوميٽر هئي. 1947ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت جي آزادي سان، لاهور ڊويزن ٻنهي ملڪن ۾ ورهائجي ويو ۽ اوڀر اڌ (امرتسر ۽ گرداسپور) امرتسر ضلعو بڻجي ويو. ==تاريخ== [[File:Map of the Lahore Division comprising the Districts of Gurdaspur, Amritsar, Lahore, Sialkot, and Gujranwala, surveyed in 1850–55. Reduced and drawn by Abdoos Sobhan, 1858 (F.4-31).jpg|thumb|<small>'''لاهور، سيالڪوٽ، گورداسپور، امرتسر، گوجرانواله ۽ گجرات ضلعن تي مشتمل لاهور ڊويزن جو نقشو. سروي سال 1850-1855ع جي دوران ڪيو ويو ۽ سال 1858ع ۾ عبدالسبحان پاران خلاصو ڪيو ويو ۽ نقشو ٺاهيو ويو.'''</small>]] لاهور ڊويزن ورهاڱي کان اڳ، [[برطانوي ھندوستان جا پرڳڻا ۽ صوبا|برطانوي هندستان جي صوبي]] [[پنجاب]] جو هڪ انتظامي ڊويزن هو. اهو [[ستلج|ستلج درياءَ]] جي ساڄي ڪناري تي [[هماليا|هماليه]] کان [[ملتان ڊويزن]] تائين پکڙيل هو ۽ هن ۾ سيالڪوٽ، گوجرانوالا، لاهور، امرتسر، گورداسپور ۽ گجرات جا ڇهه ضلعا شامل هئا. ڊويزن جو ڪل علائقو 44,430 چورس ڪلوميٽر (17,154 چورس ميل) هو ۽ آبادي هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق 55,98,463 هئي. چمبا جي جبل واري رياست پڻ ڊويزن جي ڪمشنر جي سياسي ڪنٽرول هيٺ هئي. ڪمشنر جو هيڊ ڪوارٽر لاهور (سياري ۾) ۽ ڊلهوزي (اونهاري ۾) ۾ هو. ڊويزن جي ڪل آبادي سال <small>1881ع</small> ۾ <small>46,96,636</small> کان وڌي <small>53,21,535</small> ۽ سال <small>1891ع</small> ۾ <small>55,98,463</small> ٿي وئي، جڏهن ته ڪل پکيڙ <small>44,430</small> چورس ڪلوميٽر (<small>17,154</small> چورس ميل) هئي.<ref name="IGI962">{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 16, page 96 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717163709/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|archive-date=17 July 2014|access-date=27 April 2018|url-status=live}}</ref> آبادي جي گھاٽائي <small>326</small> ماڻهو في چورس ميل هئي. سال <small>1901ع</small> ۾ مسلمانن جو تعداد <small>33,32,175</small> يا ڪل آبادي جو 60 سيڪڙو هو، جڏهن ته، <small>15,67,400</small> [[هندوڌرم|هندومت]]، <small>6,61,320</small> [[سک مت|سک مذهب]]، <small>5,507</small> [[جين ڌرم|جين مت]]، <small>31,815</small> [[عيسائيت]]، <small>228</small> [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]] ۽ 6 [[ٻڌمت]] سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_101.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 16, page 95 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222359/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_101.gif|archive-date=3 March 2016|access-date=27 April 2018|url-status=live}}</ref> ڊويزن ۾ ڇهه ضلعا هئا:<ref name="IGI963">{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 16, page 96 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717163709/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|archive-date=17 July 2014|access-date=27 April 2018|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! ضلعو ! پکيڙ <small>_(چورس ^ميل)</small> ! آبادي <small>_(1991ع ^{آدمشماري)}</small> ! محصول ۽ ٽيڪس (هزار روپيه) |- | [[گجرات ضلعو|'''گجرات''']] | 4,771 | 497,706 | 6,90 |- | '''[[لاهور ضلعو|لاهور]]''' | 3,704 | 1,162,109 | 12,55 |- | '''[[امرتسر]]''' | 1,601 | 1,023,828 | 14,54 |- | [[ننڪانہ صاحب ضلعو|'''گورداسپور''']] | 1,889 | 940,334 | 17,72 |- | '''[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]]''' | 1,991 | 1,083,909 | 17,27 |- | [[گجرانوالہ ضلعو|'''گوجرانواله''']] | 3,198 | 890,557 | 12,89 |- | '''ڪل''' | 17,154 | 5,598,463 | 81,87 |} گورداسپور ۾ ڪجهه چورس ميل جبل وارو علائقو شامل هو، جيڪو ڊلهوزي جي هل اسٽيشن، سڀ کان اچو نقطو: 7,687 فوٽ کي گهيرو ڪري ٿو، پر ٻي صورت ۾ ڊويزن جي مٿاڇري هموار هئي. ان ۾ 9,869 ڳوٺ ۽ 41 شهر هئا. جن مان سڀ کان وڏو لاهور (آبادي: 202,964 ؛ ڪينٽونمينٽ سميت)، امرتسر (1,62,429)، سيالڪوٽ (57,956)، گوجرانوالا (29,224)، بٽالا (27,365) ۽ گجرات (22,022) هئا. تجارتي اهميت ۾. لاهور ۽ امرتسر جا شهر ڊويزن جي ٻين سڀني شهرن کي گهٽائي ڇڏيو، پر سيالڪوٽ ۽ بٽاله شهر مقامي مرڪزن کان گهڻو وڌيڪ هئا. ڇهن برطانوي ضلعن جي انتظامي چارج کانسواء، لاهور جي ڪمشنر جو چمبا جي مقامي رياست تي سياسي ڪنٽرول هو، جن جو علائقو 8,330 چورس ڪلوميٽر (3,216 چورس ميل) ۽ آبادي سال 1901ع ۾ 1,27,834 هئي.<ref name="IGI964">{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 16, page 96 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717163709/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_102.gif|archive-date=17 July 2014|access-date=27 April 2018|url-status=live}}</ref> ==آبادي== [[پاڪستان جي مردم شماري، 2023ع|سال 2023ع جي آدمشماري]] جي موجب، لاهور ڊويزن جي آبادي 2,27,72,710،<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf|title=table 1|date=2023|website=www.pbs.gov.pk}}</ref> لڳ ڀڳ [[سري لنڪا]] يا [[آمريڪا جي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|آمريڪي رياست]] [[فلوريڊا]] جي برابر آهي.<ref name="cia2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|title=Country Comparison:Population|author=US Directorate of Intelligence|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|archive-date=13 June 2007|access-date=2011-10-01|quote=Latvia 2,204,708, July 2011 est.|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=2010 Resident Population Data|publisher=U. S. Census Bureau|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|archive-date=19 October 2013|access-date=2011-09-30|quote=New Mexico - 2,059,179|url-status=dead}}</ref> ==ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" !# !ضلعا<ref>{{Cite web|url=https://lgcd.punjab.gov.pk/Lahore_Division|title=Lahore Division &#124; Local Government and Community Development}}{{Dead link|date=July 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> !هيڊ ڪوارٽر !پکيڙ (چورس ڪلوميٽر)<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf|title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB}}</ref> !آبادي (2023ع) !<small>آبادي جي گھاٽائي</small> <small>(فرد في چورس ڪلوميٽر)</small> <small>(2023)</small> <nowiki>************</nowiki> !خواندگي جي شرح (2023) |- |1 |'''[[لاهور ضلعو|لاهور]]''' |[[لاھور|لاهور شهر]] |1,772 |13,004,135 |7,336.6 |79.62% |- |2 |'''[[قصور ضلعو|قصور]]''' |[[قصور|قصور شهر]] |3,995 |4,084,286 |1,021.4 |62.85% |- |3 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|'''ننڪانه صاحب''']]<ref name="nankana2">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|work=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref> |[[نانڪانا صاحب|ننڪانه صاحب]] |2,216 |1,634,871 |737.0 |63.12% |- |4 |'''[[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره]]''' |[[شيخوپوره]] |3,744 |4,049,418 |1,080.3 |68.88% |} ==تعلقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" !# !تعلقو ___________ !پکيڙ (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گھاٽائي (ppl/km²) (2023) !خوانگي جي شرح (2023) !ضلعو |- |1 |[[چونيان تعلقو|چونيان]] |1,212 |979,746 |808.37 |60.64% | rowspan="4" |'''[[قصور ضلعو]]''' |- |2 |[[قصور]] |1,493 |1,603,658 |1,074.12 |63.63% |- |3 |[[ڪوٽ راڌا ڪشن]] |398 |424,875 |1,067.53 |64.66% |- |4 |[[پتوڪي تعلقو|پتوڪي]] |892 |1,076,007 |1,206.29 |62.98% |- |5 |[[لاهور ڪينٽ]] |466 |1,885,098 |4,045.27 |81.01% | rowspan="10" |'''[[لاهور ضلعو]]''' |- |6 |[[لاھور]] |214 |4,123,354 |19,268.01 |80.36% |- |7 |[[ماڊل ٽائون]] |353 |3,244,906 |9,192.37 |78.94% |- |8 |[[رائيونڊ تعلقو|رائيونڊ]] |467 |1,080,637 |2,314.00 |72.35% |- |9 |[[شاليمار ٽائون]] |272 |2,670,140 |9,816.69 |81.21% |- |10 |[[نشتر ٽائون]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |11 |[[واهگه تعلقو]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |12 |[[اقبال ٽائون، لاهور|اقبال ٽائون]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |13 |[[راوي ٽائون]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |14 |[[صدر ٽائون]] |N/A |N/A |N/A |N/A |- |15 |[[سانگله هل تعلقو]] |223 |269,993 |1,210.73 |72.08% | rowspan="3" |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|'''ننڪانه صاحب ضلعو''']] |- |16 |[[نانڪانا صاحب]] |1,662 |1,065,063 |640.83 |59.02% |- |17 |[[شاهه ڪوٽ تعلقو|شاهه ڪوٽ]] |331 |299,815 |905.79 |69.28% |- |18 |[[مريدڪي]] |1,028 |721,192 |701.55 |69.10% | rowspan="5" |'''[[شيخوپوره ضلعو]]''' |- |19 |[[فيروز والا تعلقو|فيروز واله]] |511 |997,246 |1,951.56 |66.55% |- |20 |[[صفدرآباد]] |461 |320,851 |695.99 |67.55 % |- |21 |[[شيخوپوره تعلقو|شيخوپوره]] |1,369 |1,780,837 |1,300.83 |70.72% |- |22 |[[شرقپور]] |375 |229,292 |611.45 |65.05% |} ==انتخابي تڪ== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! صوبائي اسيمبلي تڪ !قومي اسيمبلي تڪ ! ضلعو |- |[[پ.پ - 132 نانڪانا صاحب- I]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 111 نانڪانا صاحب-I]] | rowspan="4" |[[نانڪانا صاحب ضلعو]] |- |[[پ.پ - 133 نانڪانا صاحب-II]] |- |[[پ.پ - 134 نانڪانا صاحب-III]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 112 نانڪانا صاحب-II]] |- |[[پ.پ - 135 نانڪانا صاحب-IV]] |- |[[پ.پ - 136 شيخوپورا-I]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 113 شيخوپورا-I]] | rowspan="9" |[[شيخوپورا ضلعو]] |- |[[پ.پ - 137 شيخوپورا-II]] |- |[[پ.پ - 138 شيخوپورا-III]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 114 شيخوپورا-II]] |- |[[پ.پ - 139 شيخوپورا-IV]] |- |[[پ.پ - 140 شيخوپورا-V]] |- |[[پ.پ - 141 شيخوپورا-VI]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 115 شيخوپورا-III]] |- |[[پ.پ - 142 شيخوپورا-VII]] |- |[[پ.پ - 143 شيخوپورا-VIII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 116 شيخوپورا-IV]] |- |[[پ.پ - 144 شيخوپورا-IX]] |- |[[پ.پ - 145 لاھور-I]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 117 لاھور-I]] | rowspan="30" |[[لاھور ضلعو]] |- |[[پ.پ - 146 لاھور-II]] |- |[[پ.پ - 147 لاھور-III]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 118 لاھور-II]] |- |[[پ.پ - 148 لاھور-IV]] |- |[[پ.پ - 149 لاھور-V]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 119 لاھور-III]] |- |[[پ.پ - 150 لاھور-VI]] |- |[[پ.پ - 151 لاھور-VII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 120 لاھور-IV]] |- |[[پ.پ - 152 لاھور-X]] |- |[[پ.پ - 153 لاھور-VIII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 121 لاھور-V]] |- |[[پ.پ - 155 لاھور-IX]] |- |[[پ.پ - 155 لاھور-XI]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 122 لاھور-VI]] |- |[[پ.پ - 156 لاھور-XII]] |- |[[پ.پ - 157 لاھور-XIII]] |- |[[پ.پ - 158 لاھور-XIV]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 123 لاھور-VII]] |- |[[پ.پ - 159 لاھور-XX]] |- |[[پ.پ - 160 لاھور-XV]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 124 لاھور-VIII]] |- |[[پ.پ - 163 لاھور-XIX]] |- |[[پ.پ - 165 لاھور-XXI]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 125 لاھور-IX]] |- |[[پ.پ - 166 لاھور-XXII]] |- |[[پ.پ - 167 لاھور-XXIII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 126 لاھور-X]] |- |[[پ.پ - 168 لاھور-XXIV]] |- |[[پ.پ - 160 لاھور-XVI]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 127 لاھور-XI]] |- |[[پ.پ - 162 لاھور-XVIII]] |- |[[پ.پ - 161 لاھور-XVII]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 128 لاھور-XII]] |- |[[پ.پ - 169 لاھور-XXV]] |- |[[پ.پ - 170 لاھور-XXVI]] |- |[[پ.پ - 171 لاھور-XXVII]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 129 لاھور-XIII]] |- |[[پ.پ - 172 لاھور-XXVIII]] |- |[[پ.پ - 173 لاھور-XXIX]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 130 لاھور-XIV]] |- |[[پ.پ - 174 لاھور-XXX]] |- |[[پ.پ - 176 قصور-II]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 131 قصور-I]] | rowspan="10" |[[قصور ضلعو]] |- |[[پ.پ - 177 قصور-III]] |- |[[پ.پ - 178 قصور-IV]] |- |[[پ.پ - 175 قصور-I]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 132 قصور-II]] |- |[[پ.پ - 179 قصور-V]] |- |[[پ.پ - 180 قصور-VI]] | rowspan="2" |[[اين. اي- 133 قصور-III]] |- |[[پ.پ - 181 قصور-VII]] |- |[[پ.پ - 182 قصور-VIII]] | rowspan="3" |[[اين. اي- 134 قصور-IV]] |- |[[پ.پ - 183 قصور-IX]] |- |[[پ.پ - 184 قصور-X]] |} ==پڻ ڏسو== * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] * [[سنڌ جون ڊويزنون]] * [[پنجاب، پاڪستان جون ڊويزنون]] * [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] * [[بلوچستان، پاڪستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] * [[سنڌ جا ضلعا]] * [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] * [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] * [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڊویزن]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ڊويزن]] nwdsmzwx2x3cs1an2rtsiz64nxkrf5t 0 75959 384500 334315 2026-06-12T15:17:16Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384500 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٽڪ تعلقو | image_skyline = Attock Fort - Optographer.jpg | imagesize = | image_caption = اٽڪ قلعو | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = | population_total = 4,34,705<ref name=PBS/> | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan]] | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | footnotes = }} '''اٽڪ تعلقو''' (پنجابي ۽ {{lang-ur|تحصیل اٹک}}) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|صوبي پنجاب]] جي [[اٽڪ ضلعو|اٽڪ ضلعي]] جي ڇهن [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|تعلقن]] مان هڪ آهي.<ref name="PBS">{{حوالو ويب|url=http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/punjab/ATTOCK_SUMMARY.pdf|title=District And Tehsil Level Population Summary With Region Breakup (Attock District & Attock Tehsil)|website=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123193814/http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/punjab/ATTOCK_SUMMARY.pdf|archive-date=23 November 2018|access-date=20 May 2023}}</ref> [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] ان کي اتر-اولهه ۾ ڳنڍي، ان کي صوبی [[خيبر پختونخوا]] کان ورهائي ٿو، جڏهن ته هارو درياهه اوڀر کان اولهه طرف وهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=70101|title=Attock (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=Citypopulation.de website|language=en|access-date=2023-05-20}}</ref> اتر-اولهه ڪنڊ تي زرخيز چچ وادي آهي. هن جي ڏکڻ ۾ هڪ سڪل ریت جو ميدان آهي، جنهن کان اڳتي ڪالا چِٽا جبل جو سلسلو اڀري ٿو. اڀرندي اڌ حصو "ناله" جي نالي سان مشهور خطي تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترن ئي هيٺاهين ٽڪرن ۽ تمام گهڻو ٽٽل علایقو شامل آهن، ڪافي حد تائين سٺي سطح واري زمين آهي، جنهن جو ڪجهه حصو هارو ندي جي ڪٽڻ ۽ ٻيا ننڍا کوهن ذريعي سيراب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="IGI">{{Citation |title=Attock Tahsil - Imperial Gazetteer of India, v. 6, p. 138 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_144.gif |accessdate=2024-05-04 |archive-date=2024-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504221505/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_144.gif |dead-url=yes }}</ref> هن تعلقي ۾ وڏي ٻولي هندڪو ۽ پوء پشتو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٽڪ ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] oevx98mghz67qzsq9ol1lf0ugisjze5 0 75965 384497 334289 2026-06-12T15:14:42Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384497 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = احمد پور شرقيہ تعلقو | native_name = {{nq|تحصیل احمدپور شرقیہ}} | other_name = | settlement_type = [[تعلقو]] | nickname = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Pakistan <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[بهاولپور ضلعو|بهاولپور]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-24|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114531/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-25|url-status=dead}}</ref> | population_total = 10,78,683 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 1,75,977 | population_rural = 9,02,706 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = Ethnicities | population_blank2_title = مذھب | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 63350 | area_code = 06222 | website = | footnotes = }} '''احمد پور شرقيہ''' یا '''احمد پور اوڀر''' ([[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، {{lang-ur|{{nq|تحصِيل احمدپُور شرقیہ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب جي]] [[بهاولپور ضلعو|بهاولپور ضلعي]] جي پنجن [[تعلقو|تعلقن]]، يا انتظامي سب ڊويزنن مان هڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[احمد پور شرقيه|احمد پور شرقیہ شھر]] آهي. لڳ ڀڳ 10 لک آبادي سان، اها [[پاڪستان]] ۾ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو تعلقو آهي. علائقي جي مکيه ٻولي [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]] آهي. [[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به ڳالهائي وڃي ٿي. اردو ۽ انگريزي سرڪاري ٻوليون آھن جيڪي مختلف تعليمي ۽ سرڪاري ادارن ۾ استعمال ٿين ٿيون. مشهور سماجي ورڪر عرفان بلوچ، انٽرنيشنل هيومن رائيٽس موومينٽ اينڊ هيومن رائيٽس پروٽيڪشن اينڊ سوشل جسٽس، احمد پور ايسٽ جو صدر هتي رهي ٿو جنهن کي جده 2023ع ۾ بيسٽ انفلوئنسر جو ايوارڊ مليو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 2ka2cyi829q2bhudh41wqz7yuje971v 384550 384497 2026-06-12T21:04:50Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384550 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = احمد پور شرقيہ تعلقو | native_name = {{nq|تحصیل احمدپور شرقیہ}} | other_name = | settlement_type = [[تعلقو]] | nickname = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Pakistan <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[بهاولپور ضلعو|بهاولپور]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-24|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114531/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-25|url-status=dead}}</ref> | population_total = 10,78,683 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 1,75,977 | population_rural = 9,02,706 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = Ethnicities | population_blank2_title = مذھب | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 63350 | area_code = 06222 | website = | footnotes = }} '''احمد پور شرقيہ''' یا '''احمد پور اوڀر''' ([[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، {{lang-ur|{{nq|تحصِيل احمدپُور شرقیہ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب جي]] [[بهاولپور ضلعو|بهاولپور ضلعي]] جي پنجن [[تعلقو|تعلقن]]، يا انتظامي سب ڊويزنن مان هڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[احمد پور شرقيه|احمد پور شرقیہ شھر]] آهي. لڳ ڀڳ 10 لک آبادي سان، اها [[پاڪستان]] ۾ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو تعلقو آهي. علائقي جي مکيه ٻولي [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]] آهي. [[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به ڳالهائي وڃي ٿي. اردو ۽ انگريزي سرڪاري ٻوليون آھن جيڪي مختلف تعليمي ۽ سرڪاري ادارن ۾ استعمال ٿين ٿيون. مشهور سماجي ورڪر عرفان بلوچ، انٽرنيشنل هيومن رائيٽس موومينٽ اينڊ هيومن رائيٽس پروٽيڪشن اينڊ سوشل جسٽس، احمد پور ايسٽ جو صدر هتي رهي ٿو جنهن کي جده 2023ع ۾ بيسٽ انفلوئنسر جو ايوارڊ مليو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:احمد پور شرقيه تعلقو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] mrhzf1sz7adfjj9wdbhzbmag0l80a9l 0 76256 384481 334301 2026-06-12T13:05:56Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384481 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = فيصل آباد صدر تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصیل فیصل آباد صدر}} | native_name_lang = ur | settlement_type = تعلقو | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/FAISLABAD_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-25|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508151358/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/FAISLABAD_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-05-08|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 14,65,411 | population_density_km2 = | population_urban = 39,917 | population_rural = 14,25,494 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''فيصل آباد صدر (Faisalabad Sadar)'''، [[پنجاب، پاڪستان]] جي ضلعي [[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستان جي سال 2017ع جي مردم شماري]] مطابق تعلقي جي آبادي14,65,411 آھي. هتي 96 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 3.99 سيڪڙو عيسائي آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فيصل آباد صدر تعلقو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 8ekurq0cn8axo1czon8k6bzsh3u0xox 384573 384481 2026-06-12T21:40:25Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384573 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = فيصل آباد صدر تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصیل فیصل آباد صدر}} | native_name_lang = ur | settlement_type = تعلقو | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/FAISLABAD_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-25|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508151358/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/FAISLABAD_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-05-08|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 14,65,411 | population_density_km2 = | population_urban = 39,917 | population_rural = 14,25,494 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''فيصل آباد صدر (Faisalabad Sadar)'''، [[پنجاب، پاڪستان]] جي ضلعي [[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستان جي سال 2017ع جي مردم شماري]] مطابق تعلقي جي آبادي14,65,411 آھي. هتي 96 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 3.99 سيڪڙو عيسائي آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد صدر تعلقو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعي جا تعلقا]] fcoe1rnvujvmgmyo4exqncoalllclm8 0 76263 384488 334324 2026-06-12T14:14:45Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384488 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جهانيان تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصِيل جہانياں}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = جهانيان شهر | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=District and tehsil level population summary with region breakup: Punjab|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 384,822 | population_rural = 299,763 | population_density_km2 = | population_urban = 43,598 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = | footnotes = | area_total_km2 = 549 }} '''جهانيان''' (اردو، پنجابي: تحصِيل جہانياں)، پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. جهانيان شهر هن تعلقي جو صدر مقام آهي. ان تعلقي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، ميواتي ۽ [[ھريانوي ٻولي|هريانوي]] آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] nrf9meh5ftdjuh9qhin1lmi39w6duek 384489 384488 2026-06-12T14:15:28Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384489 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جهانيان تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصِيل جہانياں}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = جهانيان شهر | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=District and tehsil level population summary with region breakup: Punjab|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 384,822 | population_rural = 299,763 | population_density_km2 = | population_urban = 43,598 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = | footnotes = | area_total_km2 = 549 }} '''جهانيان''' (اردو، پنجابي: تحصِيل جہانياں)، پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. جهانيان شهر هن تعلقي جو صدر مقام آهي. ان تعلقي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، ميواتي ۽ [[ھريانوي ٻولي|هريانوي]] آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جهانيان تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 6rlbapwrfm1ew65e2is2hnj35qmr1cg 384723 384489 2026-06-13T01:56:18Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384723 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جهانيان تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصِيل جہانياں}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = جهانيان شهر | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=District and tehsil level population summary with region breakup: Punjab|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 384,822 | population_rural = 299,763 | population_density_km2 = | population_urban = 43,598 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = | footnotes = | area_total_km2 = 549 }} '''جهانيان''' (اردو، پنجابي: تحصِيل جہانياں)، پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. جهانيان شهر هن تعلقي جو صدر مقام آهي. ان تعلقي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، ميواتي ۽ [[ھريانوي ٻولي|هريانوي]] آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:جهانيان تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] 7276silnwdxpsacemym6h1z7yx4qt37 384797 384723 2026-06-13T05:05:53Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384797 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جهانيان تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصِيل جہانياں}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = جهانيان شهر | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=District and tehsil level population summary with region breakup: Punjab|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 384,822 | population_rural = 299,763 | population_density_km2 = | population_urban = 43,598 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = | footnotes = | area_total_km2 = 549 }} '''جهانيان''' (اردو، پنجابي: تحصِيل جہانياں)، پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. جهانيان شهر هن تعلقي جو صدر مقام آهي. ان تعلقي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، ميواتي ۽ [[ھريانوي ٻولي|هريانوي]] آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جهانيان تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] lk9u22lp59x42l7euhe7d9ntolw73my 384822 384797 2026-06-13T07:33:26Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384822 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جهانيان تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصِيل جہانياں}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = جهانيان شهر | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=District and tehsil level population summary with region breakup: Punjab|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 384,822 | population_rural = 299,763 | population_density_km2 = | population_urban = 43,598 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = | footnotes = | area_total_km2 = 549 }} '''جهانيان''' (اردو، پنجابي: تحصِيل جہانياں)، پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. جهانيان شهر هن تعلقي جو صدر مقام آهي. ان تعلقي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، ميواتي ۽ [[ھريانوي ٻولي|هريانوي]] آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:جهانيان تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] h499lloeic87rhtuonoaqki6ccj0it9 0 76265 384491 334329 2026-06-12T14:17:22Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384491 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خانيوال تعلقو | native_name = تحصِيل خانيوال | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ لوڪيشن | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = علائقو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان |پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو|خانيوال]] | subdivision_type3 = گادي جو هنڌ | subdivision_name3 = [[خانيوال]] | subdivision_type4 = قصبا | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسل | subdivision_name5 = 25 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ناظم | leader_name = | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 784 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-05-02|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 987,445 | population_rural = 608,545 | population_density_km2 = | population_urban = 248,248 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''خانيوال تعلقو''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|تحصِيل خانيوال}}}})، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو انتظامي طور تي 25 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان 6 تعلقي گادي واري هنڌ [[خانيوال]] ۾ شامل آهن.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Khanewal - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |accessdate=2024-05-26 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807200017/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |dead-url=unfit }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خانيوال تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] hm846j89sf1hk2i2bc15at8ahibeg6o 384798 384491 2026-06-13T05:06:45Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384798 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خانيوال تعلقو | native_name = تحصِيل خانيوال | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ لوڪيشن | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = علائقو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان |پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو|خانيوال]] | subdivision_type3 = گادي جو هنڌ | subdivision_name3 = [[خانيوال]] | subdivision_type4 = قصبا | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسل | subdivision_name5 = 25 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ناظم | leader_name = | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 784 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-05-02|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 987,445 | population_rural = 608,545 | population_density_km2 = | population_urban = 248,248 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''خانيوال تعلقو''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|تحصِيل خانيوال}}}})، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو انتظامي طور تي 25 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان 6 تعلقي گادي واري هنڌ [[خانيوال]] ۾ شامل آهن.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Khanewal - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |accessdate=2024-05-26 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807200017/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |dead-url=unfit }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خانيوال تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] paxr6tygc8t9ueq8kle10ut7or46qb9 0 76292 384493 309970 2026-06-12T14:18:47Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384493 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ميان چنو تعلقو | native_name = تحصِيل مِياں چنُّوں | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[ميان چنو]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = 11 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 36 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1212 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-05-02|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 872,581 | population_rural = 639,860 | population_density_km2 = 628.68 | population_urban = 122,095 | population_density_urban_km2 = 16.02 | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +92-65 | website = https://www.facebook.com/MianChannu/ | footnotes = }} '''ميان چنو''' (اردو:تحصِيل مِياں چنُّوں) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ميان چنو]] شهر آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Khanewal - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |accessdate=2024-05-29 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807200017/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |dead-url=unfit }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] dha07416welwr3qdvfmxwfl7ocbrx8e 384494 384493 2026-06-12T14:19:37Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384494 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ميان چنو تعلقو | native_name = تحصِيل مِياں چنُّوں | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[ميان چنو]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = 11 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 36 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1212 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-05-02|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 872,581 | population_rural = 639,860 | population_density_km2 = 628.68 | population_urban = 122,095 | population_density_urban_km2 = 16.02 | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +92-65 | website = https://www.facebook.com/MianChannu/ | footnotes = }} '''ميان چنو''' (اردو:تحصِيل مِياں چنُّوں) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ميان چنو]] شهر آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Khanewal - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |accessdate=2024-05-29 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807200017/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |dead-url=unfit }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميان چنو تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] osb5aaggm1s8rxkayl6azv7sxzgispl 384527 384494 2026-06-12T19:53:56Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384527 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ميان چنو تعلقو | native_name = تحصِيل مِياں چنُّوں | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[ميان چنو]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = 11 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 36 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1212 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-05-02|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 872,581 | population_rural = 639,860 | population_density_km2 = 628.68 | population_urban = 122,095 | population_density_urban_km2 = 16.02 | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +92-65 | website = https://www.facebook.com/MianChannu/ | footnotes = }} '''ميان چنو''' (اردو:تحصِيل مِياں چنُّوں) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ميان چنو]] شهر آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Khanewal - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |accessdate=2024-05-29 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807200017/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |dead-url=unfit }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:ميان چنو تعلقو]] hyyr7feon9n3g4bh8sw1siesx7ra7ao 384799 384527 2026-06-13T05:08:52Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384799 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ميان چنو تعلقو | native_name = تحصِيل مِياں چنُّوں | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[ميان چنو]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = 11 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 36 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1212 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-05-02|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 872,581 | population_rural = 639,860 | population_density_km2 = 628.68 | population_urban = 122,095 | population_density_urban_km2 = 16.02 | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +92-65 | website = https://www.facebook.com/MianChannu/ | footnotes = }} '''ميان چنو''' (اردو:تحصِيل مِياں چنُّوں) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ميان چنو]] شهر آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Khanewal - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |accessdate=2024-05-29 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807200017/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |dead-url=unfit }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميان چنو تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] jpb2wgxzd0lfmgrln0yl014mz0opkue 384829 384799 2026-06-13T09:44:52Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384829 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ميان چنو تعلقو | native_name = تحصِيل مِياں چنُّوں | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[ميان چنو]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = 11 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 36 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1212 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140252/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-05-02|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 872,581 | population_rural = 639,860 | population_density_km2 = 628.68 | population_urban = 122,095 | population_density_urban_km2 = 16.02 | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +92-65 | website = https://www.facebook.com/MianChannu/ | footnotes = }} '''ميان چنو''' (اردو:تحصِيل مِياں چنُّوں) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ميان چنو]] شهر آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Khanewal - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |accessdate=2024-05-29 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807200017/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=16&dn=Khanewal |dead-url=unfit }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:ميان چنو تعلقو]] 3senhgx0cwcazrpdaxhbxzj3xcvt0gx 0 76293 384483 309972 2026-06-12T14:07:07Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384483 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪبيروالا تعلقو | native_name = تحصِيل كبِيروالا | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_note = | population_total = 1,119,229 | population_rural = 8,09,747 | population_density_km2 = | population_urban = 1,50,114 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = http://www.mckabirwala.lgpunjab.org.pk | footnotes = | official_name = Kabirwala Tehsil | area_total_km2 = 1,804 }} '''ڪبيروالا''' (اردو: تحصِيل كبِيروالا)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:ڪبيروالا تعلقو]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] mln5g6n63m9kpy7thskp63zpuop6fay 384484 384483 2026-06-12T14:09:31Z Memon2025 21315 384484 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪبيروالا تعلقو | native_name = تحصِيل كبِيروالا | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_note = | population_total = 1,119,229 | population_rural = 8,09,747 | population_density_km2 = | population_urban = 1,50,114 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = http://www.mckabirwala.lgpunjab.org.pk | footnotes = | official_name = Kabirwala Tehsil | area_total_km2 = 1,804 }} '''ڪبيروالا''' (اردو: تحصِيل كبِيروالا)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪبيروالا تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:ملتان ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] 48usoftw5vtqve2pqanx4b4qd33z16b 384485 384484 2026-06-12T14:11:55Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384485 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪبيروالا تعلقو | native_name = تحصِيل كبِيروالا | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_note = | population_total = 1,119,229 | population_rural = 8,09,747 | population_density_km2 = | population_urban = 1,50,114 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = http://www.mckabirwala.lgpunjab.org.pk | footnotes = | official_name = Kabirwala Tehsil | area_total_km2 = 1,804 }} '''ڪبيروالا''' (اردو: تحصِيل كبِيروالا)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪبيروالا تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] b1dfkx6qj25nx7qqdzrlzx66t7y0wnd 384523 384485 2026-06-12T17:10:01Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384523 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪبيروالا تعلقو | native_name = تحصِيل كبِيروالا | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_note = | population_total = 1,119,229 | population_rural = 8,09,747 | population_density_km2 = | population_urban = 1,50,114 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = http://www.mckabirwala.lgpunjab.org.pk | footnotes = | official_name = Kabirwala Tehsil | area_total_km2 = 1,804 }} '''ڪبيروالا''' (اردو: تحصِيل كبِيروالا)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:ڪبيروالا تعلقو]] qb014pu1v6uf974inrvedhyacevinlw 384800 384523 2026-06-13T05:11:03Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384800 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪبيروالا تعلقو | native_name = تحصِيل كبِيروالا | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan (Punjab, Khanewal) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خانيوال ضلعو]] | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KHANEWAL_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_note = | population_total = 1,119,229 | population_rural = 8,09,747 | population_density_km2 = | population_urban = 1,50,114 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 58200 | area_code = | website = http://www.mckabirwala.lgpunjab.org.pk | footnotes = | official_name = Kabirwala Tehsil | area_total_km2 = 1,804 }} '''ڪبيروالا''' (اردو: تحصِيل كبِيروالا)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[خانيوال ضلعو|خانيوال ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪبيروالا تعلقو]] [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] qlexllvby6h8m7uhuzhri7jx5rxtmug 0 76322 384801 271196 2026-06-13T05:15:53Z Memon2025 21315 /* */ 384801 wikitext text/x-wiki '''گلگت (Gilgit Tehsil)''' [[پاڪستان]] جي [[گلگت بلتستان]] علائقي جو هڪ تعلقو آهي. '''Gilgit Tehsil''' is a [[tehsil]] in [[Gilgit District]], [[Pakistan]]. It contains the city of [[Gilgit, Pakistan|Gilgit]] and some villages. '''Assistant Commissioner Gilgit''' Adil Ali (PAS) The table below shows some of the villages in Gilgit tehesil. {| class="wikitable sortable" |- !Village !class="unsortable"|{{abbr|Description|Brief description}} !{{abbr|Coord|Coordinates}} !class="unsortable"|{{abbr|Ref|References}} |- |[[Bagrot Valley|Bagrot]] || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Basseen || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Bilchar || ||{{Coord|35.954|74.517|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Chakarkot || ||{{Coord|35.730|74.574|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Damoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Daroot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Danyor ||Probably the largest and widest village of the tehsil, it has gained the status of town in 2008. It is located {{Convert|8|km|mi}} to the east of Gilgit. It is a greener and agricultural area. Many schools and colleges have been set up recently and its population is above 40,000 individuals. The literacy rates, according to 2007-08 survey conducted by Local Support Organization, is over 78%.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.920|74.388|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Hainzal || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Haramosh || ||{{Coord|35.840|74.702|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jaglot ||Also known as Juglot Sai.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|36.179|74.310|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jalal Abad ||A large village about {{convert|15|km|mi}} east of Giligt, with a population of about 20,000.{{Citation needed|date=January 2008}} ||{{Coord|35.880|74.493|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jalal Abad (Masingote) || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Kar Gah ||Also known as Kargah.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.909|74.256|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Manoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |[[Minawar]] ||A village of around 300 families located {{Convert|8|km|mi}} southeast of Gilgit. ||{{Coord|35.876|74.436|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Nagral ||It is situated near City Park Gilgit City. ||{{Coord|35.915|74.313|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Nomal || ||{{Coord|36.074|74.283|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Oshikhandass ||Also known as Oshi-khand-das.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.885|74.467|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Pahoot || ||{{Coord|35.772|74.276|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |[[Parri Bangla]] ||A small village on the [[Karakoram Highway]] about {{Convert|20|km|mi}} from Gilgit. The ancient name of the village was Pari or Fairi.{{Citation needed|date=January 2008}} Parri Bangla has a population of about 1,200. Only about 2% of the people are literate and most of the peoples are labourers. ||{{Coord|35.815|74.559|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Sakwar || ||{{Coord|35.885|74.388|region:PK_type:city_scale:15000|display=inline}} || |- |Sakaar koi || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Shahtoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Sharoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Sonikoat || || ||{{cn|date=April 2014}} |} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] 9v4ti3khwh0sohkabd334lph1odz6xq 384802 384801 2026-06-13T05:37:46Z Memon2025 21315 /* */ 384802 wikitext text/x-wiki '''گلگت (Gilgit Tehsil)''' [[پاڪستان]] جي [[گلگت بلتستان]] علائقي جو هڪ تعلقو آهي. '<nowiki/>'''گلگت تحصيل'<nowiki/>''' [[گلگت ضلعي]]، [[پاڪستان]] ۾ هڪ [[تحصيل]] آهي. ان ۾ [[گلگت، پاڪستان|گلگت]] شهر ۽ ڪجهه ڳوٺ شامل آهن. * ''''اسسٽنٽ ڪمشنر گلگت عادل علي (PAS). * هيٺ ڏنل جدول گلگت تحصيل جي ڪجهه ڳوٺن کي ڏيکاري ٿو. * [[بگروٽ وادي|بگروٽ]] * بسين * بلچر * چاڪرڪوٽ * دانيور: شايد تحصيل جو سڀ کان وڏو ۽ ويڪرو ڳوٺ، ان کي 2008 ۾ شهر جو درجو مليو آهي. گلگت کان 8 ڪلوميٽر اوڀر ۾. اهو هڪ سرسبز ۽ زرعي علائقو آهي. ڪيترائي اسڪول ۽ ڪاليج تازو قائم ڪيا ويا آهن ۽ ان جي آبادي 40,000 کان مٿي آهي. مقامي سپورٽ آرگنائيزيشن پاران 2007-08 جي سروي مطابق، خواندگي جي شرح 78٪ کان وڌيڪ آهي. * داموٽ * دڙو * هينزل * وادي حراموش * جگلوٽ، جگلوٽ سائي جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * جلال آباد: گلگت کان 15 ڪلوميٽر اوڀر طرف هڪ وڏو ڳوٺ، جنهن جي آبادي اٽڪل 20,000 آهي. * جلال آباد (مسنگوٽ) * ڪار گاهه: ڪارگاه جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * منٿ * [[مناور]]: گلگت کان 8 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ 300 خاندانن جو ڳوٺ. * نگرال: هي سٽي پارڪ گلگت شهر جي ڀرسان آهي. * نامياري * Oshikhandass: پڻ اوشي-کنڊ-داس طور سڃاتو وڃي ٿو. * پاڙو. * |[[پري بنگلا]]: گلگت کان اٽڪل 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي [[قراقرم هاءِ وي]] تي هڪ ننڍڙو ڳوٺ. هن ڳوٺ جو قديم نالو پري يا فيئر هو. پاري بنگلا جي آبادي اٽڪل 1,200 آهي. صرف 2 سيڪڙو ماڻهو پڙهيل لکيل آهن ۽ گهڻا ماڻهو مزدور آهن. * سڪوار * سڪار ڪوئي * شهتوت * شروت * سوني ڪوٽ''' {| class="wikitable sortable" |- !Village !class="unsortable"|{{abbr|Description|Brief description}} !{{abbr|Coord|Coordinates}} !class="unsortable"|{{abbr|Ref|References}} |- |[[Bagrot Valley|Bagrot]] || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Basseen || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Bilchar || ||{{Coord|35.954|74.517|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Chakarkot || ||{{Coord|35.730|74.574|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Damoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Daroot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Danyor ||Probably the largest and widest village of the tehsil, it has gained the status of town in 2008. It is located {{Convert|8|km|mi}} to the east of Gilgit. It is a greener and agricultural area. Many schools and colleges have been set up recently and its population is above 40,000 individuals. The literacy rates, according to 2007-08 survey conducted by Local Support Organization, is over 78%.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.920|74.388|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Hainzal || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Haramosh || ||{{Coord|35.840|74.702|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jaglot ||Also known as Juglot Sai.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|36.179|74.310|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jalal Abad ||A large village about {{convert|15|km|mi}} east of Giligt, with a population of about 20,000.{{Citation needed|date=January 2008}} ||{{Coord|35.880|74.493|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jalal Abad (Masingote) || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Kar Gah ||Also known as Kargah.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.909|74.256|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Manoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |[[Minawar]] ||A village of around 300 families located {{Convert|8|km|mi}} southeast of Gilgit. ||{{Coord|35.876|74.436|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Nagral ||It is situated near City Park Gilgit City. ||{{Coord|35.915|74.313|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Nomal || ||{{Coord|36.074|74.283|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Oshikhandass ||Also known as Oshi-khand-das.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.885|74.467|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Pahoot || ||{{Coord|35.772|74.276|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |[[Parri Bangla]] ||A small village on the [[Karakoram Highway]] about {{Convert|20|km|mi}} from Gilgit. The ancient name of the village was Pari or Fairi.{{Citation needed|date=January 2008}} Parri Bangla has a population of about 1,200. Only about 2% of the people are literate and most of the peoples are labourers. ||{{Coord|35.815|74.559|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Sakwar || ||{{Coord|35.885|74.388|region:PK_type:city_scale:15000|display=inline}} || |- |Sakaar koi || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Shahtoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Sharoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Sonikoat || || ||{{cn|date=April 2014}} |} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] ruqy5mveg4n3ls32q9v1ktinbjcqemo 384803 384802 2026-06-13T05:48:08Z Memon2025 21315 /* */ 384803 wikitext text/x-wiki '''گلگت''' (Gilgit Tehsil) [[پاڪستان]] جي [[گلگت بلتستان]] علائقي جي ضلعي [[گلگت ضلعو|گلگت]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ان تعلقي ۾ [[گلگت، پاڪستان|گلگت شهر]] ۽ ڪجهه ڳوٺ شامل آهن. هيٺ ڏنل جدول گلگت تعلقي جي ڪجهه ڳوٺن کي ڏيکاري ٿو. * [[بگروٽ وادي]] * بسين * بلچر * چڪرڪوٽ * دنيور: شايد تعلقي جو سڀ کان وڏو ۽ ويڪرو ڳوٺ، ان کي 2008 ۾ شهر جو درجو مليو آهي. گلگت کان 8 ڪلوميٽر اوڀر ۾ اهو هڪ سرسبز ۽ زرعي علائقو آهي. ڪيترائي اسڪول ۽ ڪاليج تازو قائم ڪيا ويا آهن ۽ ان جي آبادي 40,000 کان مٿي آهي. مقامي سپورٽ آرگنائيزيشن پاران 2007-08 جي سروي مطابق، خواندگي جي شرح %78 کان وڌيڪ آهي. * داموٽ * هينزل * وادي حراموش * جگلوٽ، جگلوٽ سائي جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * جلال آباد: گلگت کان 15 ڪلوميٽر اوڀر طرف هڪ وڏو ڳوٺ، جنهن جي آبادي اٽڪل 20,000 آهي. * جلال آباد (مسنگوٽ) * ڪار گاهه: ڪارگاه جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * منٿ * [[مناور]]: گلگت کان 8 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ 300 خاندانن جو ڳوٺ * نگرال: هي سٽي پارڪ گلگت شهر جي ڀرسان آهي. * اوشيکنداس: پڻ اوشي-کنڊ-داس طور سڃاتو وڃي ٿو. * [[پري بنگلا]]: گلگت کان اٽڪل 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي [[قراقرم هاءِ وي]] تي هڪ ننڍڙو ڳوٺ. هن ڳوٺ جو قديم نالو پري يا فيئر هو. پاري بنگلا جي آبادي اٽڪل 1,200 آهي. صرف 2 سيڪڙو ماڻهو پڙهيل لکيل آهن ۽ گهڻا ماڻهو مزدور آهن. * سڪوار * سڪار ڪوئي * شهتوت * شروت * سوني ڪوٽ {| class="wikitable sortable" |- !Village !class="unsortable"|{{abbr|Description|Brief description}} !{{abbr|Coord|Coordinates}} !class="unsortable"|{{abbr|Ref|References}} |- |[[Bagrot Valley|Bagrot]] || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Basseen || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Bilchar || ||{{Coord|35.954|74.517|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Chakarkot || ||{{Coord|35.730|74.574|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Damoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Daroot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Danyor ||Probably the largest and widest village of the tehsil, it has gained the status of town in 2008. It is located {{Convert|8|km|mi}} to the east of Gilgit. It is a greener and agricultural area. Many schools and colleges have been set up recently and its population is above 40,000 individuals. The literacy rates, according to 2007-08 survey conducted by Local Support Organization, is over 78%.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.920|74.388|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Hainzal || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Haramosh || ||{{Coord|35.840|74.702|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jaglot ||Also known as Juglot Sai.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|36.179|74.310|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jalal Abad ||A large village about {{convert|15|km|mi}} east of Giligt, with a population of about 20,000.{{Citation needed|date=January 2008}} ||{{Coord|35.880|74.493|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jalal Abad (Masingote) || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Kar Gah ||Also known as Kargah.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.909|74.256|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Manoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |[[Minawar]] ||A village of around 300 families located {{Convert|8|km|mi}} southeast of Gilgit. ||{{Coord|35.876|74.436|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Nagral ||It is situated near City Park Gilgit City. ||{{Coord|35.915|74.313|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Nomal || ||{{Coord|36.074|74.283|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Oshikhandass ||Also known as Oshi-khand-das.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.885|74.467|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Pahoot || ||{{Coord|35.772|74.276|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |[[Parri Bangla]] ||A small village on the [[Karakoram Highway]] about {{Convert|20|km|mi}} from Gilgit. The ancient name of the village was Pari or Fairi.{{Citation needed|date=January 2008}} Parri Bangla has a population of about 1,200. Only about 2% of the people are literate and most of the peoples are labourers. ||{{Coord|35.815|74.559|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Sakwar || ||{{Coord|35.885|74.388|region:PK_type:city_scale:15000|display=inline}} || |- |Sakaar koi || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Shahtoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Sharoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Sonikoat || || ||{{cn|date=April 2014}} |} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] n4iidlckbm8yhc661xkm4fuig7zp8el 0 79827 384804 323486 2026-06-13T05:50:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384804 wikitext text/x-wiki '''سائنس جي تاريخ''' قديم زماني کان وٺي اڄ تائين [[سائنس]] جي ترقيءَ تي مشتمل آهي. اهو سائنس جي سڀني ٽن وڏن شاخن تي مشتمل آهي: # [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] # [[سماجي سائنس]] ۽ # [[رسمي سائنس]] پروٽوسائنس، ابتدائي علوم، ۽ قدرتي فلسفا جهڙوڪ [[ڪيميا]] ۽ [[علم نجوم]] جي دور ۾ برونز ايج، آئرن ايج، ڪلاسيڪل آڳاٽي دور ۽ وچين دور ۾ سائنس جي باضابطه مضمونن جي قيام کان پوءِ روشن خياليءَ جي دور ۾ ابتدائي جديد دور ۾ زوال پذير ٿيا. سائنس جي ابتدائي جڙ کي [[قديم مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي چوڌاري 3000 کان 1200 قبل مسيح تائين ڳولي سگهجي ٿو. [[رياضي]]، [[فلڪيات]] ۽ [[طب]] ۾ انهن تهذيبن جي مدد بعد ۾ يوناني قدرتي فلسفي تي اثر پيو، جنهن ۾ طبيعي دنيا ۾ قدرتي سببن جي بنياد تي واقعن جي وضاحت ڪرڻ لاءِ رسمي ڪوششون ڪيون ويون. مغربي رومن سلطنت جي زوال کان پوء، دنيا جي يوناني تصورات جي ڄاڻ لاطيني ڳالهائيندڙ مغربي يورپ ۾ وچين صدين جي شروعاتي صدين (400 کان 1000 عيسوي) دوران خراب ٿي وئي، پر يوناني ڳالهائيندڙ بازنطيني سلطنت ۾ ترقي جاري رهي. يوناني نصوص جي ترجمن جي مدد سان، دنيا جي متعلق قديم يوناني نقطه نظر (Hellenistic worldview) محفوظ ڪيو ويو ۽ اسلامي گولڊن ايج دوران عربي ڳالهائيندڙ مسلم دنيا ۾ جذب ​​ڪيو ويو. 10هين کان 13هين صديءَ تائين مغربي يورپ ۾ يوناني ڪمن ۽ اسلامي تحقيقات جي بحالي ۽ انضمام، اولهه ۾ قدرتي فلسفي جي سکيا کي بحال ڪيو. ابتدائي سائنس جون روايتون [[قديم هندستان]] ۾ ۽ الڳ الڳ [[قديم چين]] ۾ به ترقي ڪيون ويون، چيني ماڊل مغربي تحقيق کان اڳ [[ويٽنام]]، [[ڪوريا]] ۽ [[جاپان]] کي متاثر ڪيو. ميسو آمريڪا جي پري-ڪولمبيا جي ماڻھن ۾، زاپوتيڪ تمدن، ڪئلينڊر تيار ڪرڻ لاءِ فلڪيات ۽ رياضي جي پنھنجي پھرين ڄاتل سڃاتل روايتن کي قائم ڪيو ۽ ان کان پوءِ ٻيون تمدن، جهڙوڪ مايا تمدن جو دور آيو. 16هين کان 17هين صدي عيسويء جي يورپ ۾ سائنسي انقلاب دوران قدرتي فلسفو تبديل ٿي ويو، جيئن نوان خيال ۽ دريافتون اڳئين يوناني تصورن ۽ روايتن کان پري ٿي ويون. نئين سائنس جيڪا اڀري اُڀري، پنهنجي دنيا جي نظر ۾ وڌيڪ مشيني هئي، رياضي سان وڌيڪ جڙيل ۽ وڌيڪ قابل اعتماد ۽ کليل هئي، ڇاڪاڻ ته ان جو علم هڪ نئين بيان ڪيل سائنسي طريقي تي ٻڌل هو. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ ”انقلاب“ جلد ئي پٺيان آيا. 18هين صديءَ جي ڪيميائي انقلاب، مثال طور، ڪيميا لاءِ نوان مقداري طريقا ۽ ماپون متعارف ڪرايون. 19هين صدي ۾، توانائي جي تحفظ، ڌرتيء جي عمر ۽ ارتقاء جي حوالي سان نوان نقطا ڌيان ۾ آيا ۽ 20هين صدي ۾، جينيات ۽ فزڪس ۾ نئين دريافتون، نوان ذيلي شعبا، جهڙوڪ ماليڪيولر بائلاجي ۽ پارٽيڪل فزڪس جي بنيادون رکيو ويو. ان کان علاوه، صنعتي ۽ فوجي ضرورتن سان گڏوگڏ نئين تحقيق جي ڪوششن جي وڌندڙ پيچيدگي "وڏي سائنس" جي دور ۾، خاص طور تي ٻئي عالمي جنگ کان پوء، مزيد تيز ٿي وئي. ==سائنس جي تاريخ ڏانهن طريقا== ==ما قبل تاريخ دور== ==قديم ويجھو اوڀر ۾ ابتدائي جڙ== ==قديم ۽ وچين دور ڏکڻ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا== ==پري ڪولمبين ميسوامريڪا== ==قديم آثار ۽ يوناني-رومن سائنس== ==وچين دور== ==ريناسنس== ==روشن خيالي جو دور== ==19هين صدي== ==20هين صدي== ==21هين صدي== ==پڻ ڏسو== * سائنس جو فلسفو * ماپ جي تاريخ * علم فلڪيات جي تاريخ * حياتيات جي تاريخ * ڪيميا جي تاريخ * ڌرتي سائنس جي تاريخ * فزڪس جي تاريخ * سماجي سائنس جي تاريخ * ٽيڪنالاجي جي تاريخ * سائنسي تجربن جي فهرست * نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست * سائنسدانن جي فهرست ==خارجي لنڪس== {{Commons|History of science|History of science}} {{Wikiquote}} * [https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/what-is-the-history-of-science/ 'What is the History of Science', British Academy] * [https://www.bshs.org.uk/ British Society for the History of Science] * {{cite IEP |url-id=s-change |title=Scientific Change}} * [http://www.crhst.cnrs.fr The CNRS History of Science and Technology Research Center] in Paris (France) {{in lang|fr}} * [[Henry Smith Williams]], [https://web.archive.org/web/19991006233503/http://www.worldwideschool.org/library/catalogs/bysubject-sci-history.html ''History of Science'', Vols 1–4], online text * [http://nistdigitalarchives.contentdm.oclc.org/ Digital Archives of the National Institute of Standards and Technology (NIST)] * [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/search/collection/astro_early!astro_atlas!color!earththeory!eng_tech!math!nat_hist!physics!philsci/order/title/ad/asc Digital facsimiles of books from the History of Science Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113061229/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/search/collection/astro_early!astro_atlas!color!earththeory!eng_tech!math!nat_hist!physics!philsci/order/title/ad/asc |date=13 January 2020 }}, Linda Hall Library Digital Collections * [http://www.dhstweb.org/ Division of History of Science and Technology of the International Union of History and Philosophy of Science] * [https://gigancinauki.pl/ge/ Giants of Science (website of the Institute of National Remembrance)] * [http://digital.lib.usu.edu/cdm/landingpage/collection/History_sci History of Science Digital Collection: Utah State University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915195647/http://digital.lib.usu.edu/cdm/landingpage/collection/History_sci |date=2019-09-15 }} – Contains primary sources by such major figures in the history of scientific inquiry as Otto Brunfels, Charles Darwin, Erasmus Darwin, Carolus Linnaeus Antony van Leeuwenhoek, Jan Swammerdam, James Sowerby, Andreas Vesalius, and others. * [http://www.hssonline.org/ History of Science Society ("HSS")] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200915192429/https://hssonline.org/ |date=15 September 2020 }} * [http://www.idtc-iuhps.com/ Inter-Divisional Teaching Commission (IDTC) of the International Union for the History and Philosophy of Science (IUHPS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113061501/http://www.idtc-iuhps.com/ |date=13 January 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20120322231834/http://www.aihs-iahs.org/ International Academy of the History of Science] * [http://ihpst.net/ International History, Philosophy and Science Teaching Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919193605/http://ihpst.net/ |date=2020-09-19 }} * [http://data.isiscb.org/ IsisCB Explore: History of Science Index] An open access discovery tool * [http://www.museogalileo.it/ Museo Galileo – Institute and Museum of the History of Science in Florence, Italy] * [https://www.archives.ucar.edu/ National Center for Atmospheric Research (NCAR) Archives] * [http://nobelprize.org/ The official site of the Nobel Foundation]. Features biographies and info on Nobel laureates * [http://trailblazing.royalsociety.org The Royal Society, trailblazing science from 1650 to date] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150818210315/http://trailblazing.royalsociety.org/ |date=18 August 2015 }} * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] Free to view videos of scientists including Feynman, Perutz, Rotblat, Born and many Nobel Laureates. * [https://www.gutenberg.org/ebooks/73605 A Century of Science in America: with special reference to the American Journal of Science, 1818-1918] {{History of science}} {{Science and technology studies}} {{Social sciences}} {{World history}} {{Authority control}} [[Category:History of science| ]] [[Category:Science studies]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سائنس]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ]] tc7nsypjw0gw1b6q58wpj9qifuemaa6 0 79930 384823 359980 2026-06-13T08:47:20Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384823 wikitext text/x-wiki [[File:Tusi_couple.jpg|thumb|طوسي جوڙو، هڪ رياضياتي اوزار، فارسي پوليميٿ [[نصيرالدين طوسي|نصير الدين طوسي]] طرفان ايجاد ڪيو ويو ته جيئن سيارن جي مدار ۾ گردش مڪمل طور تي گول نه هجي.]] '''وچين دور جي اسلامي دنيا ۾ سائنس''' (Science in the Medieval Islamic world)، اها سائنس جيڪا اسلامي سونهري دور ۾ [[بغداد]] جي [[عباسي خلافت]]، قرطبه جي اموي حڪومت، اشبيليه جي عبادين، ساماني، زيارڊي ۽ [[ايران|فارس]] ۽ ان کان ٻاهر بني بويه جي دور ۾، تقريبن 786ع ۽ 1258ع جي وچ ۾، ترقي ڪئي هئي. اسلامي سائنسي ڪاميابيون مختلف ميدانن تي، خاص ڪري علم فلڪيات، رياضي ۽ طب تي مشتمل آهن. سائنسي تحقيق جي ٻين مضمونن ۾ ڪيميا ۽ علم ڪيميا، [[نباتاتيات]] ۽ زراعت، جاگرافي ۽ نقشا نگاري، بصريات، اکين جي علم، فارماڪولوجي، طبيعيات ۽ [[حيوانيات|علم حيوانيات]] شامل آهن. وچين دور جي اسلامي سائنس جا مقصد عملي فائدن سان گڏ تحقيق ۽ علم به هئا. مثال طور، علم فلڪيات ''[[قبلو|قبله جي]]'' تعين ڪرڻ لاءِ مفيد هو، جنهن طرف نماز ادا ڪئي وڃي ٿي، علم نباتاتيات کي زراعت ۾ عملي طور استعمال ڪيو ويو، جيئن ابن بسال ۽ ابن العوام جي ڪمن ۾ ۽ جاگرافي ابو زيد البلخي کي نقشا درست ڪرڻ جي قابل بڻايو. اسلامي رياضيدانن جهڙوڪ الخوارزمي، [[ابن سينا]] ۽ جمشيد الڪشي [[آلجبرا|الجبرا]]، ٽرگنوميٽري، [[جاميٽري]] ۽ عربي انگن ۾ ترقي ڪئي. مسلمان طبيب، [[ماتا (بيماري)|چيچڪ]] ۽ [[اُرڙي|خسري]] جهڙي بيمارين کي بيان ڪيو ۽ ڪلاسيڪل يوناني طبي نظريي کي چيلينج ڪيو. [[البيروني]]، ابن سينا ۽ ٻين ٻوٽن ۽ ڪيميائي مرڪبن مان ٺهيل سوين دوائن جي تياري ٻڌايو. مسلمان طبيعيات دانن جهڙوڪ [[ابن ھيثم|ابن الهيثم]]، البيروني ۽ ٻين [[بصريات]] ۽ [[ميڪانيات]] سان گڏوگڏ [[فلڪيات]] جو اڀياس ڪيو ۽ [[ارسطو]] جي [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] جي باري ۾ نظريي تي تنقيد ڪئي. وچين دور ۾، اسلامي سائنس [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] جي چوڌاري وسيع علائقي ۾ ۽ اڳتي هلي، ڪيترن ئي صدين تائين، ادارن جي هڪ وسيع رينج ۾ ترقي ڪئي. ==پس منظر ۽ تاريخ== [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|left|upright=1|اسلامي فتوحات: {{legend|#a1584e|[[محمد|حضرت محمد ﷺ]] جي دور ۾، 622ع کان 632 ع تائين}} {{legend|#ef9070|[[راشدين خلافت|خليفي راشدين]] جي دور ۾، 632ع کان 661 ع تائين}} {{legend|#fad07d|[[ٻنو اميه|اموي خليفن]] جي دور ۾، 661ع کان 750 ع تائين}}]] {{Further|تاريخ اسلام}}اسلامي دور سال 622ع ۾ شروع ٿيو. اسلامي فوجون آخرڪار [[عرب جزيري نما|عربستان]]، [[مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا|عراق]] کي فتح ڪري ورتو ۽ ڪاميابيءَ سان چند ڏهاڪن اندر [[ساساني سلطنت|پارسي]] ۽ [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني سلطنتن]] کي علائقي مان نيڪالي ڏني. هڪ صدي اندر اسلام اولهه ۾ موجوده [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ اوڀر ۾ [[وچ ايشيا]] تائين پهچي چڪو هو. اسلامي سونهري دور (تقريبن 786 ۽ 1258 جي وچ ۾) [[عباسي خلافت]] (750ع کان 1258ع تائين) جي دور ۾، مستحڪم سياسي جوڙجڪ ۽ ترقي يافته واپار سان گڏ، ترقي ڪيو. اسلامي سلطنت جا اهم مذهبي ۽ ثقافتي ڪارناما عربي ۽ ڪڏهن ڪڏهن فارسي ۾ ترجمو ڪيا ويا. اسلامي ثقافت کي يوناني، هندستاني، آشوري ۽ فارسي ثقافتن جا اثر ورثي ۾ مليا. اسلام جي بنياد تي، اعلي ثقافت ۽ جدت جو هڪ دور، آبادي ۽ شهرن ۾ تيزيء سان واڌ سان، هڪ نئين گڏيل تهذيب قائم ڪئي وئي. عرب زرعي انقلاب ٻهراڙين ۾ وڌيڪ فصلن ۽ بهتر زرعي ٽيڪنالاجي، خاص طور تي آبپاشي کڻي آيو. هن وڏي آبادي جي حمايت ڪئي ۽ ثقافت کي ڦهلائڻ جي قابل ڪيو.<ref name="Hodgson2">{{cite book|url=https://archive.org/details/ventureofislamco00hodg/page/233|title=The Venture of Islam; Conscience and History in a World Civilisation Vol 1|last=Hodgson|first=Marshall|date=1974|publisher=University of Chicago|isbn=978-0-226-34683-0|pages=[https://archive.org/details/ventureofislamco00hodg/page/233 233–238]|author-link=Marshall Hodgson}}</ref> <ref name="McClellanDorn20062">McClellan and Dorn [[وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ سائنس#CITEREFMcClellanDorn2006|2006, pp.103–115]]</ref> نائين صدي عيسويءَ کان پوءِ، [[الڪندي]] جهڙن عالمن هندي، آشوري، فارسي ۽ يوناني علمن جو ترجمو ڪيو،<ref name="SEP-Al-Kindi2">{{cite encyclopedia|title=Al-Kindi|url=https://plato.stanford.edu/entries/al-kindi/|encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|date=17 March 2015}}</ref> جنهن ۾ [[ارسطو|ارسطوءَ]] جي خيالات به شامل آهن. انهن ترجمن اسلامي دنيا جي سائنسدانن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="RobinsonCambridge2">{{cite book|title=The Cambridge Illustrated History of the Islamic World|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1996|editor-last=Robinson|editor-first=Francis|editor-link=Francis Robinson|pages=228–229}}</ref> [[File:Abbasids850.png|thumb|left|upright=1|عباسي خلافت، 750-1261ع، (۽ بعد ۾ مصر ۾) اٽڪل 850ع ۾ پنهنجي عروج تي]] اسلامي سائنس اسپين جي ابتدائي عيسائي فتح کان بچي وئي، جنهن ۾ 1248ع ۾ اشبيليه جو سقوط به شامل آهي، جيئن اڀرندي مرڪزن ۾ ڪم جاري رهيو (جهڙوڪ فارس ۾). سال 1492ع ۾ اسپين جي فتح کان پوءِ اسلامي دنيا معاشي ۽ ثقافتي زوال جو شڪار ٿي وئي.<ref name="McClellanDorn20063">McClellan and Dorn [[وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ سائنس#CITEREFMcClellanDorn2006|2006, pp.103–115]]</ref> عباسي خلافت جي پٺيان عثماني سلطنت (1299 کان 1922ع تائين) جو مرڪز ترڪي ۾ هو ۽ صفوي سلطنت (1501ع کان 1736ع تائين) جو مرڪز فارس ۾ هو، جتي فن ۽ سائنس ۾ ڪم جاري رهيو.<ref>Turner [[وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ سائنس#CITEREFTurner1997|1997, p.7]]</ref> ==تحقيق جا ميدان== Medieval Islamic scientific achievements encompassed a wide range of subject areas, especially [[Mathematics in medieval Islam|mathematics]], [[Astronomy in the medieval Islamic world|astronomy]], and [[Medicine in the medieval Islamic world|medicine]].<ref name=RobinsonCambridge/> Other subjects of scientific inquiry included [[Physics in the medieval Islamic world|physics]], [[Alchemy and chemistry in medieval Islam|alchemy and chemistry]], [[Ophthalmology in medieval Islam|ophthalmology]], and [[Geography and cartography in medieval Islam|geography and cartography]].<ref>Turner [[#CITEREFTurner1997|1997, Table of contents]]</ref>{{efn|{{harvnb|Lindberg|Shank|2013|loc=chapters 1–5}} cover science, mathematics and medicine in Islam.}} ===ڪيميا ۽ علم ڪيميا=== {{Main |Alchemy and chemistry in the medieval Islamic world}} The early Islamic period saw the establishment of theoretical frameworks in [[alchemy]] and [[chemistry]]. The [[sulfur-mercury theory of metals]], first found in ''[[Sirr al-khalīqa]]'' ("The Secret of Creation", c. 750–850, [[pseudepigraphy|falsely attributed]] to [[Apollonius of Tyana]]), and in the writings attributed to [[Jabir ibn Hayyan]] (written c. 850–950),<ref name="Kraus">{{cite book |last=Kraus |first=Paul |author-link=Paul Kraus (Arabist) |year=1942–1943 |title=Jâbir ibn Hayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. Le corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque |publisher=Institut Français d'Archéologie Orientale |location=Cairo |oclc=468740510 |isbn=978-3-487-09115-0}} vol. II, p. 1, note 1; {{cite book |last=Weisser |first=Ursula |editor-first1=Otto |editor-last1=Spies |title=Das "Buch über das Geheimnis der Schöpfung" von Pseudo-Apollonios von Tyana |publisher=[[De Gruyter]] |year=1980 |location=Berlin |doi=10.1515/9783110866933 |page=199|isbn=978-3-11-007333-1 }}</ref> remained the basis of theories of metallic composition until the 18th century.<ref>{{cite journal |last=Norris |first=John |year=2006 |title=The Mineral Exhalation Theory of Metallogenesis in Pre-Modern Mineral Science |journal=Ambix |volume=53 |issue=1 |pages=43–65 |doi=10.1179/174582306X93183|s2cid=97109455 }}</ref> The ''[[Emerald Tablet]]'', a cryptic text that all later alchemists up to and including [[Isaac Newton]] saw as the foundation of their art, first occurs in the ''Sirr al-khalīqa'' and in one of the works attributed to Jabir.<ref>{{cite book |last=Weisser |first=Ursula |editor-first1=Otto |editor-last1=Spies |title=Das "Buch über das Geheimnis der Schöpfung" von Pseudo-Apollonios von Tyana |publisher=[[De Gruyter]] |year=1980 |location=Berlin |doi=10.1515/9783110866933|isbn=978-3-11-007333-1 }} p. 46. On Newton's alchemy, see {{cite book |last=Newman |first=William R. |author-link=William R. Newman |title=Newton the Alchemist: Science, Enigma, and the Quest for Nature's Secret Fire |year=2019 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-17487-7}}</ref> In practical chemistry, the works of Jabir, and those of the Persian alchemist and physician [[Abu Bakr al-Razi]] (c. 865–925), contain the earliest systematic classifications of chemical substances.<ref name="chemicke-listy.cz">{{cite journal |last1=Karpenko |first1=Vladimír |last2=Norris |first2=John A. |year=2002 |title=Vitriol in the History of Chemistry |journal=Chemické listy |volume=96 |issue=12 |pages=997–1005 |url=http://www.chemicke-listy.cz/ojs3/index.php/chemicke-listy/article/view/2266}}</ref> Alchemists were also interested in artificially creating such substances.<ref>See {{cite book |last=Newman |first=William R. |author-link=William R. Newman |year=2004 |title=Promethean Ambitions: Alchemy and the Quest to Perfect Nature |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-57524-7}}</ref> Jabir describes the synthesis of [[ammonium chloride]] ([[sal ammoniac]]) from [[Organic compound|organic substances]],<ref name="Kraus"/> and Abu Bakr al-Razi experimented with the heating of ammonium chloride, [[vitriol]], and other [[Salt (chemistry)|salts]], which would eventually lead to the discovery of the [[mineral acids]] by 13th-century Latin alchemists such as [[pseudo-Geber]].<ref name="chemicke-listy.cz"/> ===فلڪيات ۽ ڪاسمولوجي=== [[File:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|[[al-Biruni]]'s explanation of the [[Lunar phase|phases of the moon]] ]] {{Main|Astronomy in the medieval Islamic world| Cosmology in medieval Islam}} Astronomy became a major discipline within Islamic science. Astronomers devoted effort both towards understanding the nature of the cosmos and to practical purposes. One application involved determining the [[Qibla|''Qibla'', the direction to face during prayer]]. Another was [[Astrology in medieval Islam|astrology]], predicting events affecting human life and [[electional astrology|selecting suitable times for actions]] such as going to war or founding a city.<ref>Turner [[#CITEREFTurner1997|1997, pp.59–116]]</ref> [[Al-Battani]] (850–922) accurately determined the length of the solar year. He contributed to the [[Tables of Toledo]], used by astronomers to predict the movements of the sun, moon and planets across the sky. [[Nicolaus Copernicus|Copernicus]] (1473–1543) later used some of Al-Battani's astronomic tables.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.74, 148–150]]</ref> [[Al-Zarqali]] (1028–1087) developed a more accurate [[astrolabe]], used for centuries afterwards. He constructed a [[water clock]] in [[Toledo, Spain|Toledo]], discovered that the Sun's [[apogee]] moves slowly relative to the fixed stars, and obtained a good estimate of its motion<ref>[[#CITEREFLinton2004|Linton (2004)]], [https://books.google.com/books?id=aJuwFLGWKF8C&pg=PA97 p.97)]. Owing to the unreliability of the data al-Zarqali relied on for this estimate, its remarkable accuracy was fortuitous.</ref> for its rate of change.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.73–75]]</ref> [[Nasir al-Din al-Tusi]] (1201–1274) wrote an important revision to [[Ptolemaic system|Ptolemy's 2nd-century celestial model]]. When Tusi became [[Hulagu Khan|Helagu]]'s astrologer, he was given an observatory and gained access to Chinese techniques and observations. He developed [[trigonometry]] as a separate field, and compiled the most [[Zij-i Ilkhani|accurate astronomical tables]] available up to that time.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.132–135]]</ref> ===علم نباتاتيات ۽ زراعت=== {{Further|Arab Agricultural Revolution}} [[File:A Quince Tree, a Cypress Tree, and a Sumac Tree in Zakariya al-Qazwini's Wonders of Creation.jpg|thumb|upright|[[Quince]], [[cypress]], and [[sumac]] trees, in [[Zakariya al-Qazwini]]'s 13th century [[ʿAjā'ib al-makhlūqāt wa gharā'ib al-mawjūdāt|''Wonders of Creation'']] ]] The study of the natural world extended to a detailed examination of plants. The work done proved directly useful in the unprecedented growth of [[pharmacology]]<!--see Pharmacology below for details--> across the Islamic world.<ref name=Turner138/> [[Abu Hanifa Dinawari|Al-Dinawari]] (815–896) popularised [[botany]] in the Islamic world with his six-volume ''Kitab al-Nabat'' (''Book of Plants''). Only volumes 3 and 5 have survived, with part of volume 6 reconstructed from quoted passages. The surviving text describes 637 plants in alphabetical order from the letters ''sin'' to ''ya'', so the whole book must have covered several thousand kinds of plants. Al-Dinawari described the phases of [[plant growth]] and the production of flowers and fruit. The thirteenth century encyclopedia compiled by [[Zakariya al-Qazwini]] (1203–1283) – [[ʿAjā'ib al-makhlūqāt wa gharā'ib al-mawjūdāt|''ʿAjā'ib al-makhlūqāt'' (The Wonders of Creation)]] – contained, among many other topics, both realistic botany and fantastic accounts. For example, he described trees which grew birds on their twigs in place of leaves, but which could only be found in the far-distant British Isles.<ref name=Fahd-815>{{citation|last=Fahd |first=Toufic |title=Botany and agriculture| page=815}}, in Morelon & Rashed [[#CITEREFMorelonRashed1996|1996, pp.813–852]]</ref><ref name=Turner138>Turner [[#CITEREFTurner1997|1997, pp.138–139]]</ref><ref>Turner [[#CITEREFTurner1997|1997, pp.162–188]]</ref> The use and cultivation of plants was documented in the 11th century by [[Ibn Bassal|Muhammad bin Ibrāhīm Ibn Bassāl]] of [[Toledo, Spain|Toledo]] in his book ''Dīwān al-filāha'' (The Court of Agriculture), and by [[Ibn al-'Awwam|Ibn al-'Awwam al-Ishbīlī]] (also called Abū l-Khayr al-Ishbīlī) of [[Seville]] in his 12th century book ''Kitāb al-Filāha'' (Treatise on Agriculture). Ibn Bassāl had travelled widely across the Islamic world, returning with a detailed knowledge of [[agronomy]] that fed into the [[Arab Agricultural Revolution]]. His practical and systematic book describes over 180 plants and how to propagate and care for them. It covered leaf- and root-vegetables, herbs, spices and trees.<ref>{{cite web |title=Ibn Baṣṣāl: Dīwān al-filāḥa / Kitāb al-qaṣd wa'l-bayān |url=http://www.filaha.org/author_Ibn_bassal.html |website=The Filaha Texts Project: The Arabic Books of Husbandry |access-date=11 April 2017}}</ref> ===جاگرافي ۽ نقشا نويسي=== [[File:Piri reis world map 01.jpg|thumb|upright| Surviving fragment of the [[Piri Reis map|first World Map]] of [[Piri Reis]] (1513)]] {{Main|Geography and cartography in medieval Islam}} The spread of Islam across Western Asia and North Africa encouraged an unprecedented growth in trade and travel by land and sea as far away as Southeast Asia, China, much of Africa, Scandinavia and even Iceland. Geographers worked to compile increasingly accurate maps of the known world, starting from many existing but fragmentary sources.<ref>Turner [[#CITEREFTurner1997|1997, pp.117–130]]</ref> [[Abu Zayd al-Balkhi]] (850–934), founder of the Balkhī school of cartography in Baghdad, wrote an atlas called ''Figures of the Regions'' (Suwar al-aqalim).<ref>{{cite book |author1=Edson, E. |author2=[[Savage-Smith, Emilie]] |title=Medieval Views of the Cosmos |pages=61–63 |publisher=Bodleian Library |date=2004 |isbn=978-1-851-24184-2}}</ref> [[Al-Biruni]] (973–1048) measured the radius of the earth using a new method. It involved observing the height of a mountain at [[Nandana]] (now in Pakistan).<ref>{{cite encyclopedia |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN iv. Geography |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |date=March 1997 |publisher=Columbia University |isbn=978-1-56859-050-9}}</ref> [[Al-Idrisi]] (1100–1166) drew a map of the world for [[Roger II of Sicily|Roger]], the Norman King of Sicily (ruled 1105–1154). He also wrote the ''[[Tabula Rogeriana]]'' (Book of Roger), a geographic study of the peoples, climates, resources and industries of the whole of the world known at that time.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.79–80]]</ref> The [[Ottoman Empire|Ottoman]] [[admiral]] [[Piri Reis]] ({{circa}} 1470–1553) made a map of the New World and West Africa in 1513. He made use of maps from Greece, Portugal, Muslim sources, and perhaps one made by [[Christopher Columbus]]. He represented a part of a major tradition of Ottoman cartography.<ref>Turner [[#CITEREFTurner1997|1997, pp.128–129]]</ref> <gallery mode="packed"> File:TabulaRogeriana upside-down.jpg| Modern copy of [[al-Idrisi]]'s 1154 ''[[Tabula Rogeriana]]'', upside-down, north at top </gallery> ===رياضي=== [[File:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|upright|left| A page from [[Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī|al-Khwarizmi]]'s ''Algebra'']] {{Main|Mathematics in medieval Islam}} Islamic mathematicians gathered, organised and clarified the mathematics they inherited from ancient Egypt, Greece, India, Mesopotamia and Persia, and went on to make innovations of their own. Islamic mathematics covered [[algebra]], [[geometry]] and [[arithmetic]]. Algebra was mainly used for recreation: it had few practical applications at that time. Geometry was studied at different levels. Some texts contain practical geometrical rules for surveying and for measuring figures. Theoretical geometry was a necessary prerequisite for understanding astronomy and optics, and it required years of concentrated work. Early in the Abbasid caliphate (founded 750), soon after the foundation of Baghdad in 762, some mathematical knowledge was assimilated by [[al-Mansur]]'s group of scientists from the pre-Islamic Persian tradition in astronomy. Astronomers from India were invited to the court of the caliph in the late eighth century; they explained the rudimentary [[trigonometry|trigonometrical]] techniques used in Indian astronomy. Ancient Greek works such as [[Ptolemy]]'s ''[[Almagest]]'' and [[Euclid's Elements|Euclid's ''Elements'']] were translated into Arabic. By the second half of the ninth century, Islamic mathematicians were already making contributions to the most sophisticated parts of Greek geometry. Islamic mathematics reached its apogee in the Eastern part of the Islamic world between the tenth and twelfth centuries. Most medieval Islamic mathematicians wrote in Arabic, others in Persian.<ref>{{cite book |last=Meri |first=Josef W. |title=Medieval Islamic Civilization, Volume 1: An Encyclopedia |date=January 2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-96691-7 |pages=484–485}}</ref><ref>Turner [[#CITEREFTurner1997|1997, pp.43–61]]</ref><ref>{{cite journal |first1=Jan P. |last1=Hogendijk |last2=Berggren |first2=J. L. |title=''Episodes in the Mathematics of Medieval Islam'' by J. Lennart Berggren |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=109 |issue=4 |year=1989 |pages=697–698 |doi=10.2307/604119 |jstor=604119}}</ref> [[File:Khayyam-paper-1stpage.png|thumb|upright|[[Omar Khayyam]]'s "Cubic equation and intersection of [[conic sections]]"]] [[Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī|Al-Khwarizmi]] (8th–9th centuries) was instrumental in the adoption of the [[Hindu–Arabic numeral system]] and the development of [[algebra]], introduced methods of simplifying equations, and used [[Euclidean geometry]] in his proofs.<ref>[[Gerald J. Toomer|Toomer, Gerald]] (1990). "Al-Khwārizmī, Abu Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā". In Gillispie, Charles Coulston. ''Dictionary of Scientific Biography''. 7. New York: Charles Scribner's Sons. {{ISBN|978-0-684-16962-0}}.</ref><ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.139–145]]</ref> He was the first to treat algebra as an independent discipline in its own right,<ref name="Gandz">{{citation |last=Gandz |first=S. |title=The Sources of Al-Khowārizmī's Algebra |journal=[[Osiris (journal)|Osiris]] |volume=1 |year=1936 |pages=263–277|doi=10.1086/368426 |s2cid=60770737 }}, page 263–277: "In a sense, al-Khwarizmi is more entitled to be called "the father of algebra" than Diophantus because al-Khwarizmi is the first to teach algebra in an elementary form and for its own sake, Diophantus is primarily concerned with the theory of numbers".</ref> and presented the first systematic solution of [[linear equation|linear]] and [[quadratic equation]]s.<ref name="Maher">Maher, P. (1998). From Al-Jabr to Algebra. Mathematics in School, 27(4), 14–15.</ref>{{rp|14}} [[Ibn Ishaq al-Kindi]] (801–873) worked on cryptography for the [[Abbasid Caliphate]],<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.49–52]]</ref> and gave the first known recorded explanation of [[cryptanalysis]] and the first description of the method of [[Frequency analysis (cryptanalysis)|frequency analysis]].<ref>{{cite journal |last=Broemeling |first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology |journal=The American Statistician |date=1 November 2011 |volume=65 |issue=4 |pages=255–257 |doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Al-Kadi | first1=Ibrahim A. | year=1992 | title=The origins of cryptology: The Arab contributions | journal=Cryptologia | volume=16 | issue=2| pages=97–126 | doi=10.1080/0161-119291866801}}</ref> [[Avicenna]] ({{circa}} 980–1037) contributed to mathematical techniques such as [[casting out nines]].<ref name="Masood 2009, pp.104">Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.104–105]]</ref> [[Thābit ibn Qurra]] (835–901) calculated the solution to a [[Mathematical chess problem|chessboard problem]] involving an exponential series.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.48–49]]</ref> [[Al-Farabi]] ({{circa}} 870–950) attempted to describe, geometrically, the [[Islamic geometric patterns|repeating patterns popular in Islamic decorative motifs]] in his book ''Spiritual Crafts and Natural Secrets in the Details of Geometrical Figures''.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.148–149]]</ref> [[Omar Khayyam]] (1048–1131), known in the West as a poet, calculated the length of the year to within 5 decimal places, and found geometric solutions to all 13 forms of cubic equations, developing some [[quadratic equation]]s still in use.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.5, 104, 145–146]]</ref> [[Jamshīd al-Kāshī]] (c. 1380–1429) is credited with several theorems of trigonometry, including the [[law of cosines]], also known as Al-Kashi's Theorem. He has been credited with the invention of [[decimal fractions]], and with a [[Horner's method|method like Horner's]] to calculate roots. He calculated [[Pi|π]] correctly to 17 significant figures.<ref>O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Ghiyath al-Din Jamshid Mas'ud al-Kashi", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews.</ref> Sometime around the seventh century, Islamic scholars adopted the [[Hindu–Arabic numeral system]], describing their use in a standard type of text ''fī l-ḥisāb al hindī'', (On the numbers of the Indians). A distinctive Western Arabic variant of the [[Eastern Arabic numerals]] began to emerge around the 10th century in the [[Maghreb]] and [[Al-Andalus]] (sometimes called ''ghubar'' numerals, though the term is not always accepted), which are the direct ancestor of the modern [[Arabic numerals]] used throughout the world.<ref>{{citation |first=Paul |last=Kunitzsch |chapter=The Transmission of Hindu-Arabic Numerals Reconsidered |editor1=J. P. Hogendijk |editor2=A. I. Sabra |title=The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_AUtLNtg3nsC&pg=PA3 |year=2003 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-19482-2 |pages=3–22}}</ref> ===طب=== [[File:Mansur1911.jpg|thumb|upright|A coloured illustration from [[Mansur ibn Ilyas|Mansur]]'s ''Anatomy'', {{circa|1450}}]] {{Main| Medicine in the medieval Islamic world}} Islamic society paid careful attention to medicine, following a ''[[hadith]]'' enjoining the preservation of good health. Its physicians inherited knowledge and traditional medical beliefs from the civilisations of classical Greece, Rome, Syria, Persia and India. These included the writings of [[Hippocrates]] such as on the theory of the [[four humours]], and the theories of [[Galen]].<ref>Turner [[#CITEREFTurner1997|1997, pp.131–161]]</ref> [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi|al-Razi]] ({{circa}} 865–925) identified smallpox and measles, and recognized fever as a part of the body's defenses. He wrote a 23-volume compendium of Chinese, Indian, Persian, Syriac and Greek medicine. al-Razi questioned the classical Greek medical theory of how the four humours regulate [[Physiology|life processes]]. He challenged Galen's work on several fronts, including the treatment of [[bloodletting]], arguing that it was effective.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.74, 99–105]]</ref> [[al-Zahrawi]] (936–1013) was a surgeon whose most important surviving work is referred to as ''[[al-Tasrif]]'' (Medical Knowledge). It is a 30-volume set mainly discussing medical symptoms, treatments, and pharmacology. The last volume, on surgery, describes surgical instruments, supplies, and pioneering procedures.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.108–109]]</ref> Avicenna (c. 980–1037) wrote the major medical textbook, ''[[The Canon of Medicine]]''.<ref name="Masood 2009, pp.104"/> [[Ibn al-Nafis]] (1213–1288) wrote an influential book on medicine; it largely replaced Avicenna's ''Canon'' in the Islamic world. He wrote commentaries on Galen and on Avicenna's works. One of these commentaries, discovered in 1924, described [[Pulmonary circulation|the circulation of blood through the lungs]].<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.110–111]]</ref><ref>Turner [[#CITEREFTurner1997|1997, pp.131–139]]</ref> ===بصريات ۽ اکين جي بيمارين جو علم=== [[File:Cheshm manuscript.jpg|thumb|upright|The eye according to [[Hunayn ibn Ishaq]], {{circa|1200}}]] {{Main|Physics in the medieval Islamic world#Optics|Ophthalmology in medieval Islam}} [[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|upright=0.7|[[Ibn al-Haytham]] (Alhazen), (965–1039 [[Iraq]]). A polymath, sometimes considered the father of modern [[scientific method]]ology due to his emphasis on experimental data and on the [[reproducibility]] of its results.<ref name=news.bbc.co.uk>{{cite web |title=The 'first true scientist'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7810846.stm |work=BBC News |first=Jim |last=Al-Khalili |date=4 January 2009 |quote=Ibn al-Haytham is regarded as the father of the modern scientific method.}}</ref><ref>{{cite book |title=Mind, Brain, and Education Science: A Comprehensive Guide to the New Brain-Based Teaching|year=2010|publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-70607-9 |author=Tracey Tokuhama-Espinosa |page=39 |quote=Alhazen (or Al-Haytham; 965–1039 CE) was perhaps one of the greatest physicists of all times and a product of the Islamic Golden Age or Islamic Renaissance (7th–13th centuries). He made significant contributions to anatomy, astronomy, engineering, [[mathematics]], medicine, ophthalmology, philosophy, physics, psychology, and visual perception and is primarily attributed as the inventor of the scientific method, for which author Bradley Steffens (2006) describes him as the "first scientist".}}</ref>]] Optics developed rapidly in this period. By the ninth century, there were works on physiological, geometrical and physical optics. Topics covered included mirror reflection. [[Hunayn ibn Ishaq]] (809–873) wrote the book ''Ten Treatises on the Eye''; this remained influential in the West until the 17th century.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.47–48, 59, 96–97, 171–72]]</ref> [[Abbas Ibn Firnas|Abbas ibn Firnas]] (810–887) developed lenses for magnification and the improvement of vision.<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.71–73]]</ref> [[Ibn Sahl (mathematician)|Ibn Sahl]] ({{circa}} 940–1000) discovered the law of refraction known as [[Snell's law]]. He used the law to produce the first [[Aspheric lens]]es that focused light without geometric aberrations.<ref>K. B. Wolf, "Geometry and dynamics in refracting systems", ''European Journal of Physics'' 16, p. 14–20, 1995.</ref><ref>R. Rashed, "A pioneer in anaclastics: Ibn Sahl on burning mirrors and lenses", ''Isis'' 81, p. 464–491, 1990</ref> In the eleventh century [[Ibn al-Haytham]] (Alhazen, 965–1040) rejected the Greek ideas about vision, whether the Aristotelian tradition that held that the form of the perceived object entered the eye (but not its matter), or that of Euclid and Ptolemy which held that the eye emitted a ray. Al-Haytham proposed in his ''Book of Optics'' that vision occurs by way of light rays forming a cone with its vertex at the center of the eye. He suggested that light was reflected from different surfaces in different directions, thus causing objects to look different.<ref name=Dallal>{{cite book |last=Dallal |first=Ahmad |title=Islam, Science, and the Challenge of History |url=https://archive.org/details/islamsciencechal0000dall |url-access=registration |publisher=Yale University Press |date=2010 |pages=[https://archive.org/details/islamsciencechal0000dall/page/38 38–39]}}</ref><ref name=Lindberg>{{cite book |last=Lindberg |first=David C.|year=1976 |title=Theories of Vision from al-Kindi to Kepler |publisher=University of Chicago Press, Chicago |isbn=978-0-226-48234-7|oclc=1676198}}</ref><ref>{{cite book |last=El-Bizri |first=Nader |author-link=Nader El-Bizri |title=A Philosophical Perspective on Alhazen's Optics |work=Arabic Sciences and Philosophy, Vol. 15 |publisher=Cambridge University Press |date=2005 |pages=189–218}}</ref><ref>{{cite web |last=El-Bizri |first=Nader |url=http://www.muslimheritage.com/article/nader-el-bizri-ibn-al-haytham-introduction |publisher=Muslim Heritage |title=Ibn al-Haytham |date=30 March 2011 |access-date=9 July 2017}}</ref> He argued further that the mathematics of reflection and [[refraction]] needed to be consistent with the anatomy of the eye.<ref name="Masood 2009, pp.173">Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.173–175]]</ref> He was also an early proponent of the [[scientific method]], the concept that a hypothesis must be proved by experiments based on confirmable procedures or mathematical evidence, five centuries before [[History of science in the Renaissance|Renaissance scientists]].<ref>{{citation |last=Ackerman |first=James S. |title=Distance Points: Essays in Theory and Renaissance Art and Architecture |date=August 1991 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01122-8}}</ref><ref name="Haq">[[Nomanul Haq|Haq, Syed]] (2009). "Science in Islam". Oxford Dictionary of the Middle Ages. {{ISSN|1703-7603}}. Retrieved 22 October 2014.</ref><ref name="Toomer">[[G. J. Toomer]]. [https://www.jstor.org/stable/228328?pg=464 Review on JSTOR, Toomer's 1964 review of Matthias Schramm (1963) ''Ibn Al-Haythams Weg Zur Physik''] Toomer p.464: "Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method."</ref><ref>{{cite web|url=http://www.light2015.org/Home/ScienceStories/1000-Years-of-Arabic-Optics.html|title=International Year of Light - Ibn Al-Haytham and the Legacy of Arabic Optics|access-date=2019-04-09|archive-date=2014-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20141001171116/http://www.light2015.org/Home/ScienceStories/1000-Years-of-Arabic-Optics.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm |work=BBC News |title=The 'first true scientist' |last=Al-Khalili |first=Jim |date=4 January 2009 |access-date=24 September 2013}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gorini |first=Rosanna |title=Al-Haytham the man of experience. First steps in the science of vision |url=http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf |journal=Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine |volume=2 |issue=4 |pages=53–55 |date=October 2003 |access-date=25 September 2008 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf |date=9 October 2022 }}</ref> ===فارماڪولوجي=== [[File:Avicenna Expounding Pharmacy to his Pupils Wellcome L0008688.jpg|thumb|left|[[Avicenna|Ibn Sina]] teaching the use of drugs. 15th-century ''Great Canon of Avicenna'']] {{Further|History of pharmacy}} Advances in [[botany]] and [[chemistry]] in the Islamic world encouraged developments in [[pharmacology]]. [[Muhammad ibn Zakarīya Rāzi]] (Rhazes) (865–915) promoted the medical uses of chemical compounds. [[Abu al-Qasim al-Zahrawi]] (Abulcasis) (936–1013) pioneered the preparation of medicines by [[sublimation (phase transition)|sublimation]] and [[distillation]]. His ''Liber servitoris'' provides instructions for preparing [[Simple (pharmacology)|"simples"]] from which were [[compounding|compounded]] the complex drugs then used. Sabur Ibn Sahl (died 869) was the first physician to describe a large variety of drugs and remedies for ailments. [[Abu Mansur Muwaffaq|Al-Muwaffaq]], in the 10th century, wrote ''The foundations of the true properties of Remedies'', describing chemicals such as [[arsenious oxide]] and [[silicic acid]]. He distinguished between [[sodium carbonate]] and [[potassium carbonate]], and drew attention to the poisonous nature of [[copper]] compounds, especially copper [[vitriol]], and also of [[lead]] compounds. [[Al-Biruni]] (973–1050) wrote the ''Kitab al-Saydalah'' (''The Book of Drugs''), describing in detail the properties of drugs, the role of pharmacy and the duties of the pharmacist. [[Avicenna|Ibn Sina]] (Avicenna) described 700 preparations, their properties, their mode of action and their indications. He devoted a whole volume to simples in ''[[The Canon of Medicine]]''. Works by [[Masawaih al-Mardini]] ({{circa}} 925–1015) and by [[Ibn al-Wafid]] (1008–1074) were printed in [[Latin]] more than fifty times, appearing as ''De Medicinis universalibus et particularibus'' by [[Masawaih al-Mardini|Mesue the Younger]] (died 1015) and as the ''Medicamentis simplicibus'' by [[Ibn al-Wafid|Abenguefit]] (c. 997 – 1074) respectively. [[Peter of Abano]] (1250–1316) translated and added a supplement to the work of al-Mardini under the title ''De Veneris''. [[Ibn al-Baytar]] (1197–1248), in his ''Al-Jami fi al-Tibb'', described a thousand simples and drugs based directly on Mediterranean plants collected along the entire coast between Syria and Spain, for the first time exceeding the coverage provided by [[Dioscorides]] in classical times.<ref>{{cite book |last=Levey |first=M. |date=1973 |title=Early Arabic Pharmacology |publisher=E. J. Brill}}</ref><ref name=Turner138/> Islamic physicians such as Ibn Sina described [[clinical trials]] for determining the efficacy of medical [[drug]]s and [[Chemical substance|substances]].<ref name="MeinartTonascia">{{cite book |first1=Curtis L. |last1=Meinert |first2=Susan |last2=Tonascia |title=Clinical trials: design, conduct, and analysis |year=1986 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=3 |url=https://books.google.com/books?id=i1oAxuE29MUC&pg=PA3 |isbn=978-0-19-503568-1 }}</ref> ===طبيعيات=== [[File:Banu musa mechanical.jpg|thumb|upright|''Self trimming lamp'' in [[Banū Mūsā|Ahmad ibn Mūsā ibn Shākir]]'s treatise on mechanical devices, c. 850]] {{Main|Physics in the medieval Islamic world}} The fields of physics studied in this period, apart from optics and astronomy which are described separately, are aspects of [[mechanics]]: [[statics]], [[dynamics (mechanics)|dynamics]], [[kinematics]] and [[Motion (physics)|motion]]. In the sixth century [[John Philoponus]] ({{circa|490|570}}) rejected the [[Aristotle|Aristotelian]] view of motion. He argued instead that an object acquires an inclination to move when it has a motive power impressed on it. In the eleventh century Ibn Sina adopted roughly the same idea, namely that a moving object has force which is dissipated by external agents like air resistance.<ref name="ibn sina and buridan">{{cite journal |last=Sayili |first=Aydin |title=Ibn Sina and Buridan on the Motion the Projectile |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |issue=1 |pages=477–482 |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x |year=1987 |s2cid=84784804 }}</ref> Ibn Sina distinguished between "force" and "inclination" (''mayl''); he claimed that an object gained ''mayl'' when the object is in opposition to its natural motion. He concluded that continuation of motion depends on the inclination that is transferred to the object, and that the object remains in motion until the ''mayl'' is spent. He also claimed that a projectile in a vacuum would not stop unless it is acted upon. That view accords with [[Newton's first law of motion]], on inertia.<ref name=Espinoza>{{cite journal |last=Espinoza |first=Fernando |title=An Analysis of the Historical Development of Ideas About Motion and its Implications for Teaching |journal=Physics Education |volume=40 |issue=2 |doi=10.1088/0031-9120/40/2/002 |year=2005 |pages=139–146|bibcode=2005PhyEd..40..139E |s2cid=250809354 }}</ref> As a non-Aristotelian suggestion, it was essentially abandoned until it was described as "impetus" by [[Jean Buridan]] (c. 1295–1363), who was likely influenced by Ibn Sina's [[The Book of Healing|''Book of Healing'']].<ref name="ibn sina and buridan"/> In the ''Shadows'', [[Abū Rayḥān al-Bīrūnī]] (973–1048) describes non-uniform motion as the result of acceleration.<ref name="al-biruni">{{cite web| title=Biography of Al-Biruni| publisher=University of St. Andrews, Scotland |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Biruni.html}}</ref> Ibn-Sina's theory of ''mayl'' tried to relate the velocity and weight of a moving object, a precursor of the concept of [[momentum]].<ref name="Nasr & Razavi">{{cite book |last1=Nasr |first1=S. H. |last2=Razavi |first2=M. A. |title=The Islamic Intellectual Tradition in Persia |date=1996 |publisher=Routledge}}</ref> Aristotle's theory of motion stated that a constant force produces a uniform motion; [[Abu'l-Barakāt al-Baghdādī]] (c. 1080 – 1164/5) disagreed, arguing that velocity and acceleration are two different things, and that force is proportional to acceleration, not to velocity.<ref name=Gutman>{{cite book |title=Studies in Arabic versions of Greek texts and in mediaeval science |volume=2 |first=Shlomo |last=Pines |author-link=Shlomo Pines |publisher=Brill Publishers |year=1986 |isbn=978-965-223-626-5 |page=203}}</ref> [[Banū Mūsā|The Banu Musa brothers]], Jafar-Muhammad, Ahmad and al-Hasan (c. early 9th century) invented automated devices described in their [[Book of Ingenious Devices]].<ref>Masood [[#CITEREFMasood2009|2009, pp.161–163]]</ref><ref>{{Cite book |last=Lindberg |first=David |title=Science in the Middle Ages |publisher=University of Chicago Press |year=1978 |pages=23, 56}}</ref><ref>{{Cite book |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |editor-link=Helaine Selin |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=1997 |pages=151, 235, 375}}</ref> Advances on the subject were also made by [[al-Jazari]] and [[Ibn Ma'ruf]]. ===علم حيوانيات=== [[File:Al-Jahiz - pages from Kitaab al Hayawaan 3.jpg|thumb|upright|Page from the ''Kitāb al-Hayawān'' (''Book of Animals'') by [[Al-Jahiz]]. Ninth century]] {{Further|Kitāb al-Hayawān}} Many [[Transmission of the Greek Classics|classical works, including those of Aristotle, were transmitted from Greek]] to Syriac, then to Arabic, then to Latin in the Middle Ages. [[Aristotle's biology|Aristotle's zoology]] remained dominant in its field for two thousand years.<ref>{{cite book |last=Hoffman |first=Eva R. |title=Translating Image and Text in the Medieval Mediterranean World between the Tenth and Thirteenth Centuries|work=Mechanisms of Exchange: Transmission in Medieval Art and Architecture of the Mediterranean, ca. 1000–1500 |url=https://books.google.com/books?id=XaNjNFu8fnEC&pg=PA288 |year=2013 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-25034-5 |pages=288–}}</ref> The ''[[Kitāb al-Hayawān]]'' (كتاب الحيوان, English: ''Book of Animals'') is a 9th-century [[Arabic]] translation of ''History of Animals'': 1–10, ''On the Parts of Animals'': 11–14,<ref>Kruk, R., 1979, The Arabic Version of Aristotle's ''Parts of Animals'': book XI–XIV of the Kitab al-Hayawan, Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences, Amsterdam-Oxford 1979.</ref> and ''Generation of Animals'': 15–19.<ref>{{cite book |last1=Contadini |first1=Anna |title=A World of Beasts: A Thirteenth-Century Illustrated Arabic Book on Animals (the Kitab Na't al-Hayawan) in the Ibn Bakhtishu' Tradition) |date=2012 |publisher=Brill |location=Leiden |url=https://books.google.com/books?id=mf0xAQAAQBAJ&pg=PA39|isbn=978-90-04-22265-6 }}</ref><ref>Kruk, R., 2003, "La zoologie aristotélicienne. Tradition arabe", DPhA Supplement, 329–334</ref> The book was mentioned by [[Al-Kindī]] (died 850), and commented on by [[Avicenna]] (Ibn Sīnā) in his ''[[The Book of Healing]]''. [[Avempace]] (Ibn Bājja) and [[Averroes]] (Ibn Rushd) commented on and criticised ''On the Parts of Animals'' and ''Generation of Animals''.<ref>{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=354–355}}</ref> ==اهميت== مسلمان سائنسدانن هڪ تجرباتي سائنس جو، انهن جي مدد سان سائنسي طريقي ۽ سائنسي تحقيق لاءِ انهن جي سادا، تجرباتي ۽ مقداري انداز سان، بنياد رکڻ ۾ مدد ڪئي. وڌيڪ عام معنيٰ ۾، اسلامي سائنس جي مثبت ڪاميابي صدين تائين، ڪيترن ئي ادارن ۾، رصد گاهن کان وٺي لائبريرين، مدرسن کان وٺي اسپتالن ۽ ڪورٽن تائين، ٻنهي اسلامي سونهري دور جي اوج تي ۽ ڪجهه صدين تائين ڦهلجڻ ئي هئي. بعد ۾ اهو ابتدائي جديد يورپ وانگر سائنسي انقلاب جو سبب نه بڻيو، پر اهڙيون خارجي موازن کي، هڪ ڪامياب قرون وسطي واري ثقافت تي "تاريخ ۽ ثقافتي طور تي اجنبي معيار" لاڳو ڪري، شايد رد ڪيو وڃي ٿو. ==پڻ ڏسو== * [[اسلام ۽ سائنس]] * [[سائنسي طريقو]] * [[اسلامي اقتصاديات جي تاريخ]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سائنس ڏانهن اسلامي رويو]] * [[مسلم دنيا ۾ سائنس ۽ انجنيئرنگ جو خاڪو]] ==خارجي لنڪس== {{Commons category|History of Islamic science}} *[http://www.aina.org/books/hgsptta.pdf "How Greek Science Passed to the Arabs"] by [[De Lacy O'Leary]] *{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~gas1/project/visions/case1/sci.1.html |title=Whose Science is Arabic Science in Renaissance Europe? |first=George |last=Saliba |author-link=George Saliba |ref=none}} *Habibi, Golareh. [https://www.scq.ubc.ca/is-there-such-a-thing-as-islamic-science-the-influence-of-islam-on-the-world-of-science/ is there such a thing as Islamic science? the influence of Islam on the world of science], ''Science Creative Quarterly''. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Science In Medieval Islam}} [[زمرو:سائنس جي تاريخ]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور]] [[زمرو:وچ اوڀر جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور ۾ سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} ahda7cue76ofahousn12d3hju3w85id 0 81173 384501 325944 2026-06-12T15:18:12Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384501 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بهاولنگر تعلقو | native_name = تحصیل بہاولنگر | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_blank_emblem = Tehsil Municipal Administration Bahawalnagar.png | blank_emblem_type = تعلقا بلدياتي انتظاميا جو لوگو | blank_emblem_alt = Tehsil Municipal Administration Bahawalnagar | image_map = Bahawalnagar Tehsil in Punjab, Pakistan.svg | map_caption = Location of Bahawalnagar Tehsil in Punjab, Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = [[بهاولنگر]] | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[بهاولنگر ضلعو|بهاولنگر]] | subdivision_type3 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name3 = 2 | subdivision_type4 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name4 = 31 | government_footnotes = <ref name="tma-web">{{cite web|url=http://www.tmabahawalnagar.com/Administrative-Setup.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421091803/http://www.tmabahawalnagar.com/Administrative-Setup.html|archive-date=2016-04-21|access-date=2018-04-24|title=Tehsil Municipal Administration Bahawal Nagar|publisher=Local Government Punjab}}</ref> | government_type = تعلقا بلدياتي انتظاميا | leader_title = ايڊمنسٽريٽر | leader_name = منظر جاويد علي | leader_title1 = ميونسپل آفيسر | leader_name1 = محمد بوٽا مظهر | established_title = تعلقا بلدياتي انتظاميا قائم ٿي | established_date = 2001ع | area_total_km2 = 1,729 | area_metro_km2 = | area_blank1_acre = 24,195 | area_blank1_title = ٻيلو | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALNAGAR_SUMMARY.pdf|title=District and Tehsil Level Population Summary With Regional Breakup: Punjab|date=2018-01-03|access-date=2018-04-24|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425031911/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALNAGAR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-25|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 8,15,143 | population_urban = 1,94,042 | population_rural = 6,21,101 | population_density_km2 = 471.4 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت ([[Pakistan Standard Time|PST]]) | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''بهاولنگر''' (اردو: تحصیل بہاولنگر؛ انگريزي: Bahawalnagar Tehsil) [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] جي ضلعي، [[بهاولنگر ضلعو|بهاولنگر]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. بهاولنگر تعلقي ۾ ٻه شهر آهن: [[بھاول نگر|بهاولنگر]] ۽ ڊنگا بنگا. [[بھاول نگر|بهاولنگر]] جو شهر هن تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر آهي جيڪو انتظامي طور تي 31 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Bahawalnagar – Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=5&dn=Bahawalnagar |accessdate=2025-01-04 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209041140/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=5&dn=Bahawalnagar |dead-url=unfit }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بهاولنگر ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] 97yr3zyr7c0p9rybrnsc0z274ew4v1r 384559 384501 2026-06-12T21:11:50Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384559 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بهاولنگر تعلقو | native_name = تحصیل بہاولنگر | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_blank_emblem = Tehsil Municipal Administration Bahawalnagar.png | blank_emblem_type = تعلقا بلدياتي انتظاميا جو لوگو | blank_emblem_alt = Tehsil Municipal Administration Bahawalnagar | image_map = Bahawalnagar Tehsil in Punjab, Pakistan.svg | map_caption = Location of Bahawalnagar Tehsil in Punjab, Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = [[بهاولنگر]] | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[بهاولنگر ضلعو|بهاولنگر]] | subdivision_type3 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name3 = 2 | subdivision_type4 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name4 = 31 | government_footnotes = <ref name="tma-web">{{cite web|url=http://www.tmabahawalnagar.com/Administrative-Setup.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421091803/http://www.tmabahawalnagar.com/Administrative-Setup.html|archive-date=2016-04-21|access-date=2018-04-24|title=Tehsil Municipal Administration Bahawal Nagar|publisher=Local Government Punjab}}</ref> | government_type = تعلقا بلدياتي انتظاميا | leader_title = ايڊمنسٽريٽر | leader_name = منظر جاويد علي | leader_title1 = ميونسپل آفيسر | leader_name1 = محمد بوٽا مظهر | established_title = تعلقا بلدياتي انتظاميا قائم ٿي | established_date = 2001ع | area_total_km2 = 1,729 | area_metro_km2 = | area_blank1_acre = 24,195 | area_blank1_title = ٻيلو | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALNAGAR_SUMMARY.pdf|title=District and Tehsil Level Population Summary With Regional Breakup: Punjab|date=2018-01-03|access-date=2018-04-24|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425031911/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALNAGAR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-25|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 8,15,143 | population_urban = 1,94,042 | population_rural = 6,21,101 | population_density_km2 = 471.4 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت ([[Pakistan Standard Time|PST]]) | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''بهاولنگر''' (اردو: تحصیل بہاولنگر؛ انگريزي: Bahawalnagar Tehsil) [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] جي ضلعي، [[بهاولنگر ضلعو|بهاولنگر]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. بهاولنگر تعلقي ۾ ٻه شهر آهن: [[بھاول نگر|بهاولنگر]] ۽ ڊنگا بنگا. [[بھاول نگر|بهاولنگر]] جو شهر هن تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر آهي جيڪو انتظامي طور تي 31 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Bahawalnagar – Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=5&dn=Bahawalnagar |accessdate=2025-01-04 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209041140/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=5&dn=Bahawalnagar |dead-url=unfit }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بهاولنگر تعلقو]] [[زمرو:بهاولنگر ضلعو]] [[زمرو:بهاولنگر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] fz47ehdz3d28o1dfuzrqw919s0fek65 0 81179 384502 325947 2026-06-12T15:19:14Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384502 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بهاولپور صدر تعلقو<br>Bahawalpur Saddar Tehsil | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}}&nbsp;[[Punjab, Pakistan|Punjab]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]] | subdivision_name2 = [[Bahawalpur District|Bahawalpur]] | subdivision_type3 = Capital | subdivision_name3 = [[Bahawalpur]] | subdivision_type4 = Towns | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = Union councils | subdivision_name5 = 36 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-24|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114531/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|archive-date=25 April 2018|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 574,950 | population_rural = 467,297 | population_urban = 107,653 | population_density_km2 = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''بهاولپور صدر''' (Bahawalpur Sadar) پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[بهاولپور ضلعو|ضلعي بهاولپور]] ۾ واقع هڪ [[تعلقو]] آهي. [[بهاولپور]] شهر ان تعلقي جو صدر مقام آهي جيڪو انتظامي طور تي 36 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=3&dn=Bahawalpur|title=archive.ph|website=archive.ph|archive-url=https://archive.today/20120805235154/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=3&dn=Bahawalpur|archive-date=5 August 2012|access-date=28 November 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://archive.today/20120805235154/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=3&dn=Bahawalpur "archive.ph"]. </cite></ref> هيءَ تعلقو خشڪ ٿيل هاڪڙا نديءَ جي وهڪري مان گذري ٿو، جنهن جي ڏکڻ ۾ ريگستان آهي. اتر طرف ستلج نديءَ جي طاس ۾ واقع آهي ۽ ستلج جي طاس ۽ هاڪڙي جي وهڪري جي وچ ۾ مرڪزي مٿيون علائقو آهي.<ref name="IGI">{{حوالو ويب|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_210.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 6, page 204 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] q74f0o01prm35ygpef2rsyz3wl2xu9a 384541 384502 2026-06-12T20:58:59Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384541 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بهاولپور صدر تعلقو<br>Bahawalpur Saddar Tehsil | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}}&nbsp;[[Punjab, Pakistan|Punjab]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]] | subdivision_name2 = [[Bahawalpur District|Bahawalpur]] | subdivision_type3 = Capital | subdivision_name3 = [[Bahawalpur]] | subdivision_type4 = Towns | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = Union councils | subdivision_name5 = 36 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-24|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114531/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|archive-date=25 April 2018|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 574,950 | population_rural = 467,297 | population_urban = 107,653 | population_density_km2 = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''بهاولپور صدر''' (Bahawalpur Sadar) پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[بهاولپور ضلعو|ضلعي بهاولپور]] ۾ واقع هڪ [[تعلقو]] آهي. [[بهاولپور]] شهر ان تعلقي جو صدر مقام آهي جيڪو انتظامي طور تي 36 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=3&dn=Bahawalpur|title=archive.ph|website=archive.ph|archive-url=https://archive.today/20120805235154/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=3&dn=Bahawalpur|archive-date=5 August 2012|access-date=28 November 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://archive.today/20120805235154/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=3&dn=Bahawalpur "archive.ph"]. </cite></ref> هيءَ تعلقو خشڪ ٿيل هاڪڙا نديءَ جي وهڪري مان گذري ٿو، جنهن جي ڏکڻ ۾ ريگستان آهي. اتر طرف ستلج نديءَ جي طاس ۾ واقع آهي ۽ ستلج جي طاس ۽ هاڪڙي جي وهڪري جي وچ ۾ مرڪزي مٿيون علائقو آهي.<ref name="IGI">{{حوالو ويب|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_210.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 6, page 204 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بهاولپور صدر تعلقو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] l4sg8knc2l4yb5aoaowiw5g32ygzrip 0 81180 384547 334299 2026-06-12T21:02:47Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384547 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = حاصل پور تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | native_name = <br/>{{nq|تحصیل حاصل پور}} | native_name_lang = ur | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = Hasilpur Tehsil in Punjab, Pakistan.svg | map_caption = Location of Hasilpur Tehsil in Punjab, Pakistan | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}}&nbsp;[[Punjab, Pakistan|Punjab]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]] | subdivision_name2 = [[Bahawalpur District|Bahawalpur]] | subdivision_type3 = Capital | subdivision_name3 = [[Hasilpur]] | subdivision_type4 = Towns | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = Union councils | subdivision_name5 = 15 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_footnotes = <ref name="language2023"/> | population_total = 506,604 | population_rural = 310,921 | population_density_km2 = | population_urban = 195,683 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''حاصل پور''' (اردو: تحصیل حاصل پور) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[بهاولپور ضلعو|بهاولپور ضلعي]] جو هڪ انتظامي سب ڊويزن ([[تعلقو]]) آهي. [[حاصل پور|حاصلپور]] شهر هن تعلقي جو صدر مقام آهي جيڪو انتظامي طور 15 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Bahawalpur |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=3&dn=Bahawalpur |accessdate=2025-01-05 |archive-date=2012-08-05 |archive-url=https://archive.today/20120805235154/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=3&dn=Bahawalpur |dead-url=unfit }}</ref> سال 2023ع جي آدمشماري موجب حاصل پور تعلقي ۾ 5,06,604 ماڻهو رهندا هئا، جيڪا 2017ع ۾ 4,56,006 ۽ 1998ع ۾ 3,17,513 هئا.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107021641/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-11-07|access-date=2017-11-26}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:حاصل پور تعلقو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 7mkpc7k1irjz9w65rgv5m0ibrj2imo9 0 81181 384553 334331 2026-06-12T21:06:48Z Ibne maryam 17680 384553 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور ٽاميوالي تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | native_name = <br/>{{nq|تحصیل خیر پور ٹامیوالی}} | native_name_lang = ur | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = Khairpur Tamewali | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Logo | blank_emblem_link = | image_map = Khairpur Tamiwali Tehsil in Punjab, Pakistan.svg | mapsize = 280px | map_alt = | map_caption = Location of Khairpur Tamiwali Tehsil in Punjab, Pakistan | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = Location within [[Pakistan]] | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}}&nbsp;[[Punjab, Pakistan|Jallah Jeem]] | subdivision_type2 = [[Subdivisions of Pakistan|District]] | subdivision_name2 = [[Bahawalpur District|Bahawalpur]] | subdivision_type3 = [[List of capitals in Pakistan|Capital]] | subdivision_name3 = [[Khairpur Tamewali]] | population_total = 262,628 | population_rural = 221,208 | population_urban = 41,420 | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-24|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114531/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-25|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 1014 | leader_title = MNA | leader_name = Mian Riaz Husain Pirzada | leader_title1 = MPA | leader_name1 = Mian Kazim Ali pirzada | blank_info_sec2 = 8 | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''خيرپور ٽاميوالي''' (اردو: تحصیل خیر پور ٹامیوالی) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[بهاولپور ضلعو|بهاولپور ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. [[خيرپورتاميوالي|خيرپور ٽاميوالي]] شهر تعلقي جو هيڊڪوارٽر آهي جيڪو انتظامي طور تي 8 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خيرپور ٽاميوالي تعلقو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] cj0cfzh4t8qbpsvr40lichiqscgsk22 0 81182 384555 325949 2026-06-12T21:08:44Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384555 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = يزمان تعلقو | name = | native_name = <br/>{{nq|تحصیل یزمان}} | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = Tehsil Municipal Administration Yazman.jpg | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Tehsil Municipal Administration logo | blank_emblem_alt = Tehsil Municipal Administration Yazman | blank_emblem_link = | image_map = Yazman Tehsil in Punjab, Pakistan.svg | mapsize = 280px | map_alt = | map_caption = Location of Yazman Tehsil in Punjab, Pakistan | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = Location within [[Pakistan]] | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}}&nbsp;[[Punjab, Pakistan|Punjab]] | subdivision_type2 = [[Subdivisions of Pakistan|District]] | subdivision_name2 = [[Bahawalpur District|Bahawalpur]] | subdivision_type3 = [[List of capitals in Pakistan|Capital]] | subdivision_name3 = [[Yazman]] | population_total = 614,143 | population_rural = 565,167 | population_urban = 48,976 | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/BAHAWALPUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-24|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | area_total_km2 = 19,160 | government_type = [[Tehsil Municipal Administration]] | government_footnotes = <ref name="tma-web">{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322100500/http://www.tmayazman.com/Administrative-Setup.html|url=http://www.tmayazman.com/Administrative-Setup.html|title=TMA Yazman: Administrative Setup|access-date=2018-04-25|archive-date=2016-03-22|publisher=Local Government Punjab}}</ref> | leader_title = Administrator | leader_name = Shakeel Ahmad | leader_title1 = Municipal Officer | leader_name1 = Muhammad Aslam Khan Khambrra | blank_name_sec2 = Number of [[Union councils of Pakistan|Union Councils]] | blank_info_sec2 = 18 | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = [http://www.tmayazman.lgpunjab.org.pk/ TMA Yazman] | footnotes = }} '''يزمان''' (اردو: تحصیل یزمان) [[بهاولپور ضلعو|بهاولپور ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع هڪ [[تعلقو]] آهي. [[يزمان]] شهر هن تعلقي جو صدر مقام آهي جيڪو انتظامي طور تي 18 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي. 19,160 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ سان، اها پنجاب صوبي جو سڀ کان وڏو تعلقو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يزمان تعلقو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] poaezt98t5lg0d5hjcoaeywuw0kjuoa 0 81207 384472 301470 2026-06-12T12:55:09Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384472 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = چنيوٽ تعلقو | native_name = <br/>{{nq|تحصیل چنیوٹ}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] | subdivision_type3 = گادي وارو شهر | subdivision_name3 = [[چنيوٽ]] | subdivision_type4 = ٽائون جو تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 44 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-25|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426075721/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-26|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 5,56,147 | population_density_km2 = | population_urban = 2,78,747 | population_rural = 2,77,400 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''چنيوٽ''' (اردو: تحصیل چنیوٹ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[چنيوٽ ضلعو|ضلعي چنيوٽ]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. فيبروري، 2009ع کان اڳ چنيوٽ ضلعو ۽ تعلقو [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جو حصو ھيون، ان تعلقي کي 44 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو.<ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Jhang – NRB |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang |accessdate=January 6, 2025 |archive-date=February 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043419/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang |dead-url=unfit }}</ref> == پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعي جا تعلقا]] i285skfhu4wn7i3he8das88d8bvvxts 384473 384472 2026-06-12T12:56:28Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384473 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = چنيوٽ تعلقو | native_name = <br/>{{nq|تحصیل چنیوٹ}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] | subdivision_type3 = گادي وارو شهر | subdivision_name3 = [[چنيوٽ]] | subdivision_type4 = ٽائون جو تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 44 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-25|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426075721/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-26|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 5,56,147 | population_density_km2 = | population_urban = 2,78,747 | population_rural = 2,77,400 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''چنيوٽ''' (اردو: تحصیل چنیوٹ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[چنيوٽ ضلعو|ضلعي چنيوٽ]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. فيبروري، 2009ع کان اڳ چنيوٽ ضلعو ۽ تعلقو [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جو حصو ھيون، ان تعلقي کي 44 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو.<ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Jhang – NRB |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang |accessdate=January 6, 2025 |archive-date=February 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043419/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang |dead-url=unfit }}</ref> == پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چنيوٽ تعلقو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 5t3si4tjll8k1482dmviw33cjo0enbo 384790 384473 2026-06-13T04:56:14Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384790 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = چنيوٽ تعلقو | native_name = <br/>{{nq|تحصیل چنیوٹ}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] | subdivision_type3 = گادي وارو شهر | subdivision_name3 = [[چنيوٽ]] | subdivision_type4 = ٽائون جو تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 44 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-25|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426075721/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-26|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 5,56,147 | population_density_km2 = | population_urban = 2,78,747 | population_rural = 2,77,400 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''چنيوٽ''' (اردو: تحصیل چنیوٹ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[چنيوٽ ضلعو|ضلعي چنيوٽ]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. فيبروري، 2009ع کان اڳ چنيوٽ ضلعو ۽ تعلقو [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جو حصو ھيون، ان تعلقي کي 44 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو.<ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Jhang – NRB |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang |accessdate=January 6, 2025 |archive-date=February 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043419/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang |dead-url=unfit }}</ref> == پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:چنيوٽ تعلقو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] frvouosb7cjarb9tp97fbljmdga7vby 0 81208 384605 334360 2026-06-12T22:34:35Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384605 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = شورڪوٽ تعلقو | native_name = {{nq|تحصیل شورکوٹ}} | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_alt = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جھنگ ضلعو|جھنگ]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[شورڪوٽ|شورڪوٽ شهر]] | subdivision_type4 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name4 = 29 | government_footnotes = | government_type = تعلقا ميونسپل ايڊمنسٽريشن | leader_title = ايڊمنسٽريٽر | leader_name = عمران قريشي | leader_title1 = ميونسپل آفيسر | leader_name1 = خالد اقبال ملڪ | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1,158 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_note = | population_total = 604,763 | population_density_km2 = | population_rural = 474,885 | population_urban = 73,741 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''شورڪوٽ''' (اردو: تحصیل شورکوٹ) [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو 29 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|title=Tehsils & Unions in the District of Jhang|website=National Reconstruction Bureau of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043419/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|archive-date=9 February 2012|access-date=5 June 2021}}</ref> تعلقي جو صدر مقام [[شورڪوٽ]] شهر آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html|title=Population Census Organization (See Shorkot Tehsil under Jhang District)|date=10 February 2004|website=Statistics Division, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20101230183032/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html|archive-date=30 December 2010|access-date=5 June 2021}}</ref> == پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شورڪوٽ تعلقو]] [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 36ckh63dakzw575nbqlzz6fdykjie93 0 81209 384465 335278 2026-06-12T12:47:13Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384465 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گوجره تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | native_name = {{nq|تحصیل گوجرہ}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبه ٽيڪ سنگهه]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[گوجره]] | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 24 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1115 | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=District and Tehsil Level Population Summary With Region Breakup|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/TOBA%20TEK%20SINGH_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417045228/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/TOBA%20TEK%20SINGH_SUMMARY.pdf|archive-date=17 April 2018|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 6,56,007 | population_density_km2 = | population_urban = 174,860 | population_rural = 481,147 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''گوجره''' (اردو: تحصیل گوجرہ؛ پنجابي: تحصیل گوجرا) [[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقو 1,115 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ انتظامي طور تي 24 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان 6 تعلقي جو گاديءَ جو هنڌ [[گوجره]] ٺاهڻ ٿيون.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.pndpunjab.gov.pk/user_files/File/8District%20and%20Tehsil%20Codes.pdf|title=Tehsils of Punjab List (see Gojra Tehsil under Toba Tek Singh District)|website=Punjab Government website|archive-url=https://web.archive.org/web/20110626203112/http://www.pndpunjab.gov.pk/user_files/File/8District%20and%20Tehsil%20Codes.pdf|archive-date=26 June 2011|access-date=18 May 2023}}</ref> == پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گوجره تعلقو]] [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:ٽوبه ٽيڪ سنگهه ضلعي جا تعلقا]] 0skn7v2wc9yyry1xnzgdyf20xyqek44 384667 384465 2026-06-13T00:29:40Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384667 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گوجره تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | native_name = {{nq|تحصیل گوجرہ}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبه ٽيڪ سنگهه]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[گوجره]] | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 24 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1115 | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=District and Tehsil Level Population Summary With Region Breakup|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/TOBA%20TEK%20SINGH_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417045228/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/TOBA%20TEK%20SINGH_SUMMARY.pdf|archive-date=17 April 2018|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 6,56,007 | population_density_km2 = | population_urban = 174,860 | population_rural = 481,147 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''گوجره''' (اردو: تحصیل گوجرہ؛ پنجابي: تحصیل گوجرا) [[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقو 1,115 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ انتظامي طور تي 24 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان 6 تعلقي جو گاديءَ جو هنڌ [[گوجره]] ٺاهڻ ٿيون.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.pndpunjab.gov.pk/user_files/File/8District%20and%20Tehsil%20Codes.pdf|title=Tehsils of Punjab List (see Gojra Tehsil under Toba Tek Singh District)|website=Punjab Government website|archive-url=https://web.archive.org/web/20110626203112/http://www.pndpunjab.gov.pk/user_files/File/8District%20and%20Tehsil%20Codes.pdf|archive-date=26 June 2011|access-date=18 May 2023}}</ref> == پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:ٽوبه ٽيڪ سنگهه ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:گوجره تعلقو]] qxvgrl24qm4pdl0ntsnp07s1093p5rh 0 81236 384504 301468 2026-06-12T15:20:49Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384504 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = پتوڪي تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصِيل پتّوكى}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قصور ضلعو|قصور]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[پتوڪي]] | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 13 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ناظم | leader_name = | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2023-03-03|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429160614/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-29|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 9,34,329 | population_density_km2 = | population_urban = 180,466 | population_rural = 753,863 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | footnotes = }} '''پتوڪي''' (اردو: تحصِيل پتّوكى)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[قصور ضلعو|قصور ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Kasur - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |accessdate=2025-01-08 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115094258/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |dead-url=unfit }}</ref> تعلقي جو صدر مقام بازار وارو شهر [[پتوڪي]] آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] 4tuagwnhub8alw137z13qbk86a7aps7 384505 384504 2026-06-12T15:21:30Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384505 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = پتوڪي تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصِيل پتّوكى}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قصور ضلعو|قصور]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[پتوڪي]] | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 13 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ناظم | leader_name = | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2023-03-03|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429160614/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-29|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 9,34,329 | population_density_km2 = | population_urban = 180,466 | population_rural = 753,863 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | footnotes = }} '''پتوڪي''' (اردو: تحصِيل پتّوكى)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[قصور ضلعو|قصور ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Kasur - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |accessdate=2025-01-08 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115094258/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |dead-url=unfit }}</ref> تعلقي جو صدر مقام بازار وارو شهر [[پتوڪي]] آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پتوڪي تعلقو]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] rastgei1j9ag7o9thwjaeucazbnq9dw 384537 384505 2026-06-12T20:51:52Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384537 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = پتوڪي تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصِيل پتّوكى}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قصور ضلعو|قصور]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[پتوڪي]] | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 13 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ناظم | leader_name = | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2023-03-03|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429160614/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-29|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 9,34,329 | population_density_km2 = | population_urban = 180,466 | population_rural = 753,863 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | footnotes = }} '''پتوڪي''' (اردو: تحصِيل پتّوكى)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[قصور ضلعو|قصور ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Kasur - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |accessdate=2025-01-08 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115094258/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |dead-url=unfit }}</ref> تعلقي جو صدر مقام بازار وارو شهر [[پتوڪي]] آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پتوڪي تعلقو]] [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] gs6ssfb76zcjxfamgxi5xef26ydwc4d 0 81237 384516 334344 2026-06-12T15:36:02Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384516 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = رائيونڊ تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصیل رائے ونڈ}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاهور ضلعو|لاهور]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan]] | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716|title=Raiwind Tehsil population per 2017 census|archive-date=28 June 2020|website=Citypopulation.de website|url-status=dead|access-date=14 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628050535/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716}}</ref> | population_note = | population_total = 8,55,626 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''رائيونڊ''' (Raiwind Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي، [[لاهور ضلعو|لاهور]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref>[http://www.fallingrain.com/world/PK/04/Raiwind.html Raiwind, Pakistan Page] Fallingrain.com website</ref> [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 8,55,626 آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] 6ktv7w8k46e3uno7d8z0jau7ptm8wmx 384517 384516 2026-06-12T15:38:49Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384517 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = رائيونڊ تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصیل رائے ونڈ}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاهور ضلعو|لاهور]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan]] | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716|title=Raiwind Tehsil population per 2017 census|archive-date=28 June 2020|website=Citypopulation.de website|url-status=dead|access-date=14 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628050535/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716}}</ref> | population_note = | population_total = 8,55,626 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''رائيونڊ''' (Raiwind Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي، [[لاهور ضلعو|لاهور]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref>[http://www.fallingrain.com/world/PK/04/Raiwind.html Raiwind, Pakistan Page] Fallingrain.com website</ref> [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 8,55,626 آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:رائيونڊ تعلقو]] [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاھور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] ot1jtlphpmycuawynagecgs9dv2j899 384525 384517 2026-06-12T19:10:16Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]، [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384525 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = رائيونڊ تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصیل رائے ونڈ}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاهور ضلعو|لاهور]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan]] | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716|title=Raiwind Tehsil population per 2017 census|archive-date=28 June 2020|website=Citypopulation.de website|url-status=dead|access-date=14 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628050535/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716}}</ref> | population_note = | population_total = 8,55,626 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''رائيونڊ''' (Raiwind Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي، [[لاهور ضلعو|لاهور]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref>[http://www.fallingrain.com/world/PK/04/Raiwind.html Raiwind, Pakistan Page] Fallingrain.com website</ref> [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 8,55,626 آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:رائيونڊ تعلقو]] [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاھور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] kt8w1fymwy04euvuu31pyytqr0gtjkw 384529 384525 2026-06-12T20:42:07Z Ibne maryam 17680 384529 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = رائيونڊ تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصیل رائے ونڈ}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاهور ضلعو|لاهور]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan]] | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716|title=Raiwind Tehsil population per 2017 census|archive-date=28 June 2020|website=Citypopulation.de website|url-status=dead|access-date=14 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628050535/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716}}</ref> | population_note = | population_total = 8,55,626 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''رائيونڊ''' (Raiwind Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي، [[لاهور ضلعو|لاهور]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref>[http://www.fallingrain.com/world/PK/04/Raiwind.html Raiwind, Pakistan Page] Fallingrain.com website</ref> [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 8,55,626 آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:رائيونڊ تعلقو]] [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاھور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] g49ou5ndklrg0yet28lkr7krjro04gj 384786 384529 2026-06-13T04:03:30Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384786 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = رائيونڊ تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصیل رائے ونڈ}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاهور ضلعو|لاهور]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan]] | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716|title=Raiwind Tehsil population per 2017 census|archive-date=28 June 2020|website=Citypopulation.de website|url-status=dead|access-date=14 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628050535/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm1id=716}}</ref> | population_note = | population_total = 8,55,626 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''رائيونڊ''' (Raiwind Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي، [[لاهور ضلعو|لاهور]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref>[http://www.fallingrain.com/world/PK/04/Raiwind.html Raiwind, Pakistan Page] Fallingrain.com website</ref> [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 8,55,626 آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:رائيونڊ تعلقو]] [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاھور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] kt8w1fymwy04euvuu31pyytqr0gtjkw 0 81245 384503 334316 2026-06-12T15:20:00Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384503 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بوريوالا تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصِيل بُورے والا}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = Burewala Tehsil in Punjab, Pakistan.svg | map_caption = صوبي پنجاب، پاڪستان ۾ بوريوالا تعلقي جو مقام | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[بوريوالا]] | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 32 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ناظم | leader_name = | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1313 | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/VEHARI_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502211058/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/VEHARI_SUMMARY.pdf|archive-date=2 May 2018|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 10,15,385 | population_density_km2 = | population_urban = 231,797 | population_rural = 783,588 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] (PST) | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | footnotes = }} '''بوريوالا''' ([[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: تحصیل بورے والا)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي [[وهاڙي ضلعو|وهاڙي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. [[بوريوالا|بوريوالا شهر]] هن تعلقي جو صدر مقام آهي.<ref>[https://www.punjab.gov.pk/vehari Tehsils & Unions in the District of Vehari - Government of Punjab, Pakistan Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127102203/https://www.punjab.gov.pk/vehari |date=27 January 2023 }}, Retrieved 30 September 2017</ref> == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وهاڙي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] 8hqymv0tb7o3apkh91lw4tyspvt20td 0 81247 384624 325932 2026-06-12T22:51:02Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384624 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = پنڊ دادن خان تعلقو<br>{{Nastaliq|تحصِيل پنڈ دادن خان}} | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = File:Tehsil wise map of Jhelum.jpg | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_name2 = [[جھلم ضلعو|جھلم]] | subdivision_name3 = [[پنڊ دادن خان]] | subdivision_name4 = 1 | subdivision_name5 = 16 | established_title = | established_date = | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] }}'''پنڊ دادن خان''' ([[اردو]]/[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: تحصیل پنڈ دادن خان) [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]]، پنجاب، پاڪستان جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Jhelum – Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&dn=Jhelum |accessdate=2025-01-09 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&dn=Jhelum |dead-url=unfit }}</ref> هن جو هيڊ ڪوارٽر پنڊ دادن خان شهر ۾ آهي، جيڪو جهلم ندي جي ڪناري تي ايم-2 (M-2) موٽر وي کان 22 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي آهي. هي علائقو کيوڙه لوڻ جي کاڻ، ايشيا جي سڀ کان وڏي لوڻ جي کاڻ لاءِ مشهور آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقو]] [[زمرو:جهلم ضلعو]] [[زمرو:جهلم ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:راولپنڊي ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] t2bfvqsb9fufh1qqwlczpi6lbl2bkz3 384732 384624 2026-06-13T02:08:34Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384732 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = پنڊ دادن خان تعلقو<br>{{Nastaliq|تحصِيل پنڈ دادن خان}} | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = File:Tehsil wise map of Jhelum.jpg | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_name2 = [[جھلم ضلعو|جھلم]] | subdivision_name3 = [[پنڊ دادن خان]] | subdivision_name4 = 1 | subdivision_name5 = 16 | established_title = | established_date = | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] }}'''پنڊ دادن خان''' ([[اردو]]/[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: تحصیل پنڈ دادن خان) [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]]، پنجاب، پاڪستان جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Jhelum – Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&dn=Jhelum |accessdate=2025-01-09 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&dn=Jhelum |dead-url=unfit }}</ref> هن جو هيڊ ڪوارٽر پنڊ دادن خان شهر ۾ آهي، جيڪو جهلم ندي جي ڪناري تي ايم-2 (M-2) موٽر وي کان 22 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي آهي. هي علائقو کيوڙه لوڻ جي کاڻ، ايشيا جي سڀ کان وڏي لوڻ جي کاڻ لاءِ مشهور آهي. == پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقو]] [[زمرو:جهلم ضلعو]] [[زمرو:جهلم ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:راولپنڊي ڊويزن جا تعلقا]] h9gwq0lhq79v97zgr9pianwwk1kvyhw 0 81253 384614 335285 2026-06-12T22:45:03Z Ibne maryam 17680 384614 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪوٽلي ستيان تعلقو<br>Kotli Sattian Tehsil | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = Rawalpindi District Sub Div.svg | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[مري ضلعو|مري]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = ڪوٽلي ستيان | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2017ع | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,19,312 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | postal_code = 47260 | area_code = | website = | footnotes = }} '''ڪوٽلي ستیان''' (اردو: کوٹلی ستیاں) [[پاڪستان]] جي [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|صوبي]] [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[مري ضلعو|ضلعي مري]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref>{{Citation |title=District Government of Rawalpindi |url=http://www.rawalpindi.gov.pk/ |accessdate=2025-01-09 |archive-date=2024-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619041555/http://rawalpindi.gov.pk/ |dead-url=unfit }}</ref> ان جو نالو جبل واري قصبي ڪوٽلي ۽ ستي قبيلي جي نالي سان پيو. هي تعلقو جاگرافيائي لحاظ کان [[ڪوھ مري|مري]] ۽ ڪهوٽا جي جبلن جو هڪ حصو آهي. سال 1990ع ۾ ٻنهي سب ڊويزنن مان 40 ڳوٺن کي ٽوڙي ان کي سب ڊويزن قرار ڏنو ويو. ==پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪوٽلي ستيان تعلقو]] [[زمرو:مري ضلعو]] [[زمرو:مري ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:راولپنڊي ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] bfm4nw9yry4d3q07dn3nkzgfbahah8h 384812 384614 2026-06-13T06:24:15Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384812 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪوٽلي ستيان تعلقو<br>Kotli Sattian Tehsil | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = Rawalpindi District Sub Div.svg | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[مري ضلعو|مري]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = ڪوٽلي ستيان | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2017ع | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,19,312 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | postal_code = 47260 | area_code = | website = | footnotes = }} '''ڪوٽلي ستیان''' (اردو: کوٹلی ستیاں) [[پاڪستان]] جي [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|صوبي]] [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[مري ضلعو|ضلعي مري]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.<ref>{{Citation |title=District Government of Rawalpindi |url=http://www.rawalpindi.gov.pk/ |accessdate=2025-01-09 |archive-date=2024-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619041555/http://rawalpindi.gov.pk/ |dead-url=unfit }}</ref> ان جو نالو جبل واري قصبي ڪوٽلي ۽ ستي قبيلي جي نالي سان پيو. هي تعلقو جاگرافيائي لحاظ کان [[ڪوھ مري|مري]] ۽ ڪهوٽا جي جبلن جو هڪ حصو آهي. سال 1990ع ۾ ٻنهي سب ڊويزنن مان 40 ڳوٺن کي ٽوڙي ان کي سب ڊويزن قرار ڏنو ويو. ==پڻ ڏسو== * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:راولپنڊي ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:ڪوٽلي ستيان تعلقو]] [[زمرو:مري ضلعو]] [[زمرو:مري ضلعي جا تعلقا]] 2w8kqv3fjr36tkw0twdsb3cpqc7td6s 0 81432 384498 334313 2026-06-12T15:15:32Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384498 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڪاڙه تعلقو<br>Okara Tehsil | native_name = {{Nastaliq|تحصیل اوکاڑہ}} | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | image_map = Okara Tehsil.png | image_caption = | imagesize = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = [[پاڪستان]] جي نقشي ۾ اوڪاڙه تعلقي جي لوڪيشن | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙه]] | subdivision_type3 = صدرمقام | subdivision_name3 = [[اوڪاڙا]] | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 41 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] (PST) | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''اوڪاڙه''' (Okara Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[اوڪاڙا ضلعو|ضلعي اوڪاڙه]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو انتظامي طور تي 41 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان 11 تعلقي جي گاديءَ جو هنڌ [[اوڪاڙا|اوڪاڙه]] ۾ آهن.<ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Okara - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=24&dn=Okara |accessdate=January 26, 2025 |archive-date=February 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043337/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=24&dn=Okara |dead-url=unfit }}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[:باب:پنجاب]] * [[:باب:پاڪستان]] * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[پاڪستان جا تعلقا|پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڪاڙا ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 0km1w0jl6s29xqwr4rk9rph575b5i9u 384528 384498 2026-06-12T20:14:39Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384528 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڪاڙه تعلقو<br>Okara Tehsil | native_name = {{Nastaliq|تحصیل اوکاڑہ}} | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | image_map = Okara Tehsil.png | image_caption = | imagesize = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = [[پاڪستان]] جي نقشي ۾ اوڪاڙه تعلقي جي لوڪيشن | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙه]] | subdivision_type3 = صدرمقام | subdivision_name3 = [[اوڪاڙا]] | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 41 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] (PST) | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''اوڪاڙه''' (Okara Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[اوڪاڙا ضلعو|ضلعي اوڪاڙه]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو انتظامي طور تي 41 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان 11 تعلقي جي گاديءَ جو هنڌ [[اوڪاڙا|اوڪاڙه]] ۾ آهن.<ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Okara - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=24&dn=Okara |accessdate=January 26, 2025 |archive-date=February 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043337/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=24&dn=Okara |dead-url=unfit }}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[:باب:پنجاب]] * [[:باب:پاڪستان]] * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[پاڪستان جا تعلقا|پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڪاڙا ضلعو]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] jyswp4qo1vnark763z216jltm0ju9rs 0 81573 384476 334308 2026-06-12T12:59:26Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384476 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tehsil in Punjab, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = لاليان تعلقو<br>Lalian Tehsil | native_name = {{nq|تحصيل لالیاں}} | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = Muhammad Wala.jpg | image_caption = تعلقي جو علائقو، محمد واله | image_flag = | image_seal = | motto = | image_map = | mapsize = 250x200px | map_caption = | coordinates = {{coord|31.82526|N|72.80274|E|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan | pushpin_map_caption = Location in the Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Punjab.svg|25px]] [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = تعلقا انتظاميه | leader_title = | leader_name = | leader_party = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | leader_title1 = شهري ڪونسل | leader_name1 = {{Collapsible list |title = Members' List |frame_style = border:1; padding:1; |title_style = <!-- (optional) --> |list_style = text-align:left;display:none; |1 = • |2 = • |3 = • |4 = • |5 = • |6 = • |7 = • |8 = • |9 = • }} | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2023-03-16|website=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426075721/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|archive-date=26 April 2018|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_total = 4,39,323 | population_rural = 329,609 | population_rank = | population_urban = 109,714 | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_sq_mi = auto | population_demonym = | population_note = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] (PST) | utc_offset = +5 | timezone_DST = [[Pakistan Standard Time|PDT]] | utc_offset_DST = +6 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | area_code = 047 | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | blank2_name = | blank2_info = | website = | footnotes = }} '''لالیان''' (اردو: تحصيل لالیاں) صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي، [[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] جو هڪ [[تعلقو]] ۽ شهر آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-chiniot|title=District Chiniot {{!}} Local Government and Community Development|website=lgcd.punjab.gov.pk|access-date=2022-09-25}}</ref> اهو [[سرگوڌا]] روڊ تي، [[چنيوٽ]] کان 22 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي آهي. اهو 2 فيبروري، 2009ع تي [[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ ضلعي]] جو هڪ تعلقو بڻجي ويو. ان کان اڳ، اهو [[چنيوٽ تعلقو|چنيوٽ تعلقي]] جو هڪ مشهور شهر هو ۽ هاڻي اها پاڻ 12 وڌيڪ يونين ڪائونسلن جي اضافي سان، شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ماڻهن جي وڏي تعداد سان گڏ هڪ تعلقو بڻجي چڪو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[:باب:پنجاب]] * [[:باب:پاڪستان]] * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[پاڪستان جا تعلقا| پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لاليان تعلقو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] bchv3dht2a808ycpobwdu808sawxmea 384788 384476 2026-06-13T04:48:15Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384788 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tehsil in Punjab, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = لاليان تعلقو<br>Lalian Tehsil | native_name = {{nq|تحصيل لالیاں}} | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = Muhammad Wala.jpg | image_caption = تعلقي جو علائقو، محمد واله | image_flag = | image_seal = | motto = | image_map = | mapsize = 250x200px | map_caption = | coordinates = {{coord|31.82526|N|72.80274|E|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan | pushpin_map_caption = Location in the Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Punjab.svg|25px]] [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = تعلقا انتظاميه | leader_title = | leader_name = | leader_party = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | leader_title1 = شهري ڪونسل | leader_name1 = {{Collapsible list |title = Members' List |frame_style = border:1; padding:1; |title_style = <!-- (optional) --> |list_style = text-align:left;display:none; |1 = • |2 = • |3 = • |4 = • |5 = • |6 = • |7 = • |8 = • |9 = • }} | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2023-03-16|website=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426075721/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/CHINIOT_SUMMARY.pdf|archive-date=26 April 2018|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_total = 4,39,323 | population_rural = 329,609 | population_rank = | population_urban = 109,714 | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_sq_mi = auto | population_demonym = | population_note = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] (PST) | utc_offset = +5 | timezone_DST = [[Pakistan Standard Time|PDT]] | utc_offset_DST = +6 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | area_code = 047 | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | blank2_name = | blank2_info = | website = | footnotes = }} '''لالیان''' (اردو: تحصيل لالیاں) صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي، [[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] جو هڪ [[تعلقو]] ۽ شهر آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-chiniot|title=District Chiniot {{!}} Local Government and Community Development|website=lgcd.punjab.gov.pk|access-date=2022-09-25}}</ref> اهو [[سرگوڌا]] روڊ تي، [[چنيوٽ]] کان 22 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي آهي. اهو 2 فيبروري، 2009ع تي [[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ ضلعي]] جو هڪ تعلقو بڻجي ويو. ان کان اڳ، اهو [[چنيوٽ تعلقو|چنيوٽ تعلقي]] جو هڪ مشهور شهر هو ۽ هاڻي اها پاڻ 12 وڌيڪ يونين ڪائونسلن جي اضافي سان، شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ماڻهن جي وڏي تعداد سان گڏ هڪ تعلقو بڻجي چڪو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[:باب:پنجاب]] * [[:باب:پاڪستان]] * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[پاڪستان جا تعلقا| پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:لاليان تعلقو]] maxxqsoxj6w0sxj5ct8ob0rpb9x9e6g 0 82201 384608 334326 2026-06-12T22:36:42Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384608 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جهنگ تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصيل جھنگ}} | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = Jhang Tehsil | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جهنگ ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[جھنگ (شھر)|جهنگ شهر]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 55 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 2,591 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,640,676 | population_density_km2 = | population_urban = 429,363 | population_rural = 1,036,878 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''جھنگ''' ( اردو، پنجابي: تحصیل جهنگ), [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي [[جهنگ ضلعو|جهنگ]] جو هڪ تعلقو آهي. اهو 55 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|title=Tehsils & Unions in the District of Jhang|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212062545/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|archive-date=2008-02-12|access-date=23 January 2023}}</ref> [[جھنگ (شھر)|جهنگ شهر]] تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جھنگ تعلقو]] [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 14busu2u7gfbt59akd99ulbiavcove4 0 82202 384496 334269 2026-06-12T15:13:00Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384496 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = احمد پور سيال تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصِيل احمد پُور سيال}} | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Logo | blank_emblem_link = | image_map = | mapsize = 280px | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = Location within [[Pakistan]] | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جهنگ ضلعو]] | population_total = 487,905 | population_as_of = 2023ع | population_urban = | population_rural = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 851 | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name = مرزا شبيهه الحسنين | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = Number of towns | blank_info_sec1 = 1 | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = http://www.ahmadpursial.com/ }} '''احمد پور سيال''' ( احمد پور سيال ) پاڪستان [[پنجاب، پاڪستان|جي پنجاب جي]] [[جهنگ ضلعو|ضلعي جهنگ]] ۾ هڪ [[تعلقو|تحصيل]] آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[احمدپو رسيال|احمد پور سيال]] شهر آهي. هي تعلقو پهريون [[شورڪوٽ تعلقو|شورڪوٽ تحصيل]] جو حصو هيو. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|title=Tehsils & Unions in the District of Jhang (Ahmadpur Sial Tehsil)|date=2 January 2007|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212062545/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|archive-date=12 February 2008|access-date=22 July 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جھنگ ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] t9iqbc68cjai8bt49evpywog988604r 384787 384496 2026-06-13T04:41:46Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384787 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = احمد پور سيال تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصِيل احمد پُور سيال}} | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Logo | blank_emblem_link = | image_map = | mapsize = 280px | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = Location within [[Pakistan]] | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جهنگ ضلعو]] | population_total = 487,905 | population_as_of = 2023ع | population_urban = | population_rural = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 851 | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name = مرزا شبيهه الحسنين | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = Number of towns | blank_info_sec1 = 1 | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = http://www.ahmadpursial.com/ }} '''احمد پور سيال''' ( احمد پور سيال ) پاڪستان [[پنجاب، پاڪستان|جي پنجاب جي]] [[جهنگ ضلعو|ضلعي جهنگ]] ۾ هڪ [[تعلقو|تحصيل]] آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[احمدپو رسيال|احمد پور سيال]] شهر آهي. هي تعلقو پهريون [[شورڪوٽ تعلقو|شورڪوٽ تحصيل]] جو حصو هيو. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|title=Tehsils & Unions in the District of Jhang (Ahmadpur Sial Tehsil)|date=2 January 2007|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212062545/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|archive-date=12 February 2008|access-date=22 July 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:جھنگ ضلعو]] 3ml1co1immyol792ht79vad58rjeb72 384789 384787 2026-06-13T04:55:47Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384789 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = احمد پور سيال تعلقو | native_name = {{Nastaliq|تحصِيل احمد پُور سيال}} | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Logo | blank_emblem_link = | image_map = | mapsize = 280px | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = Location within [[Pakistan]] | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جهنگ ضلعو]] | population_total = 487,905 | population_as_of = 2023ع | population_urban = | population_rural = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 851 | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name = مرزا شبيهه الحسنين | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = Number of towns | blank_info_sec1 = 1 | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = http://www.ahmadpursial.com/ }} '''احمد پور سيال''' ( احمد پور سيال ) پاڪستان [[پنجاب، پاڪستان|جي پنجاب جي]] [[جهنگ ضلعو|ضلعي جهنگ]] ۾ هڪ [[تعلقو|تحصيل]] آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[احمدپو رسيال|احمد پور سيال]] شهر آهي. هي تعلقو پهريون [[شورڪوٽ تعلقو|شورڪوٽ تحصيل]] جو حصو هيو. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|title=Tehsils & Unions in the District of Jhang (Ahmadpur Sial Tehsil)|date=2 January 2007|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212062545/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|archive-date=12 February 2008|access-date=22 July 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:احمد پور سيال تعلقو]] [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] fe8wuobk38j5zscplqlmqorz1dnyy54 0 82204 384499 334314 2026-06-12T15:16:23Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 384499 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = Athara Hazari Tehsil | name = اٺاره هزاري تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصِيل اٹهاره ہزارى}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جهنگ ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[اٺاراھزاري|اٺاره هزاري]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 13 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1,566 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/JHNAG_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417045219/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/JHNAG_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-17|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 332,295 | population_density_km2 = | population_urban = 27,561 | population_rural = 268,240 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''اٺاره هزاري تعلقو''' ( اردو) [[پاڪستان]] [[پنجاب، پاڪستان|جي پنجاب جي]] [[جهنگ ضلعو|ضلعي جهنگ]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اٺاره هزاري تعلقو پير تاج الدين جي درگاهه جو گهر آهي، جيڪو ڪوٽ ڪروڙ کان موضع مڱيانه (جهنگ) ۾ سير لاءِ آيو هو. جڏهن هو [[جھلم ندي|جهلم]] ندي تي پهتو، ته هن ڏٺو ته مسلمان آبادي اسلام ڏانهن بي حس آهي. هن هتي رهائش اختيار ڪئي ۽ اسلام جي تعليمات کي عام ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|title=Tehsils & Unions in the District of Jhang|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212062545/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|archive-date=2008-02-12|access-date=2023-01-25}}</ref> هي تعلقو 3,86,065 ايڪڙن تي پکڙيل آهي، جيڪو جهنگ ضلعي جو 25 سيڪڙو علائقو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://jhang.punjab.gov.pk/geography|title=Jhang District, Geography|website=punjab.gov.pk (Government of the Punjab)|access-date=2025-02-03}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جھنگ ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] oqd453qsok5ks6g8t8zlc76dsdzefjw 384521 384499 2026-06-12T15:56:19Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384521 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = Athara Hazari Tehsil | name = اٺاره هزاري تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصِيل اٹهاره ہزارى}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جهنگ ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[اٺاراھزاري|اٺاره هزاري]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 13 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1,566 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/JHNAG_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417045219/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/JHNAG_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-17|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 332,295 | population_density_km2 = | population_urban = 27,561 | population_rural = 268,240 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''اٺاره هزاري تعلقو''' ( اردو) [[پاڪستان]] [[پنجاب، پاڪستان|جي پنجاب جي]] [[جهنگ ضلعو|ضلعي جهنگ]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اٺاره هزاري تعلقو پير تاج الدين جي درگاهه جو گهر آهي، جيڪو ڪوٽ ڪروڙ کان موضع مڱيانه (جهنگ) ۾ سير لاءِ آيو هو. جڏهن هو [[جھلم ندي|جهلم]] ندي تي پهتو، ته هن ڏٺو ته مسلمان آبادي اسلام ڏانهن بي حس آهي. هن هتي رهائش اختيار ڪئي ۽ اسلام جي تعليمات کي عام ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|title=Tehsils & Unions in the District of Jhang|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212062545/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|archive-date=2008-02-12|access-date=2023-01-25}}</ref> هي تعلقو 3,86,065 ايڪڙن تي پکڙيل آهي، جيڪو جهنگ ضلعي جو 25 سيڪڙو علائقو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://jhang.punjab.gov.pk/geography|title=Jhang District, Geography|website=punjab.gov.pk (Government of the Punjab)|access-date=2025-02-03}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:جھنگ ضلعو]] 3l43lxb4ailgtphp5dxpz1m94y3xz8t 384610 384521 2026-06-12T22:39:25Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384610 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = Athara Hazari Tehsil | name = اٺاره هزاري تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصِيل اٹهاره ہزارى}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جهنگ ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[اٺاراھزاري|اٺاره هزاري]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 13 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1,566 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/JHNAG_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417045219/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/JHNAG_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-17|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 332,295 | population_density_km2 = | population_urban = 27,561 | population_rural = 268,240 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''اٺاره هزاري تعلقو''' ( اردو) [[پاڪستان]] [[پنجاب، پاڪستان|جي پنجاب جي]] [[جهنگ ضلعو|ضلعي جهنگ]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اٺاره هزاري تعلقو پير تاج الدين جي درگاهه جو گهر آهي، جيڪو ڪوٽ ڪروڙ کان موضع مڱيانه (جهنگ) ۾ سير لاءِ آيو هو. جڏهن هو [[جھلم ندي|جهلم]] ندي تي پهتو، ته هن ڏٺو ته مسلمان آبادي اسلام ڏانهن بي حس آهي. هن هتي رهائش اختيار ڪئي ۽ اسلام جي تعليمات کي عام ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|title=Tehsils & Unions in the District of Jhang|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212062545/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|archive-date=2008-02-12|access-date=2023-01-25}}</ref> هي تعلقو 3,86,065 ايڪڙن تي پکڙيل آهي، جيڪو جهنگ ضلعي جو 25 سيڪڙو علائقو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://jhang.punjab.gov.pk/geography|title=Jhang District, Geography|website=punjab.gov.pk (Government of the Punjab)|access-date=2025-02-03}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٺاره هزاري تعلقو]] [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] eu7c03g94cmwub5i5wbkdajonmbhbdz 384632 384610 2026-06-12T23:08:15Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384632 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = Athara Hazari Tehsil | name = اٺاره هزاري تعلقو | native_name = <br/>{{Nastaliq|تحصِيل اٹهاره ہزارى}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جهنگ ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقا هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[اٺاراھزاري|اٺاره هزاري]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 13 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Nazim | leader_name = | leader_title1 = Naib nazim | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1,566 | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/JHNAG_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417045219/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/JHNAG_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-17|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 332,295 | population_density_km2 = | population_urban = 27,561 | population_rural = 268,240 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''اٺاره هزاري تعلقو''' ( اردو) [[پاڪستان]] [[پنجاب، پاڪستان|جي پنجاب جي]] [[جهنگ ضلعو|ضلعي جهنگ]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اٺاره هزاري تعلقو پير تاج الدين جي درگاهه جو گهر آهي، جيڪو ڪوٽ ڪروڙ کان موضع مڱيانه (جهنگ) ۾ سير لاءِ آيو هو. جڏهن هو [[جھلم ندي|جهلم]] ندي تي پهتو، ته هن ڏٺو ته مسلمان آبادي اسلام ڏانهن بي حس آهي. هن هتي رهائش اختيار ڪئي ۽ اسلام جي تعليمات کي عام ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|title=Tehsils & Unions in the District of Jhang|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212062545/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=13&dn=Jhang|archive-date=2008-02-12|access-date=2023-01-25}}</ref> هي تعلقو 3,86,065 ايڪڙن تي پکڙيل آهي، جيڪو جهنگ ضلعي جو 25 سيڪڙو علائقو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://jhang.punjab.gov.pk/geography|title=Jhang District, Geography|website=punjab.gov.pk (Government of the Punjab)|access-date=2025-02-03}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٺاره هزاري تعلقو]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] klrzxncsj3kky6ltv4mo3765nr91oyg 0 82739 384478 334296 2026-06-12T13:03:21Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384478 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جڙانوالا تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | native_name = <br/>{{nq|تحصیل جڑانوالہ}} | native_name_lang = ur | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[فيصل آباد ضلعو]] | subdivision_type3 = گادي | subdivision_name3 = جڙانوالا | subdivision_type4 = قصبا | subdivision_name4 = 2 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 57 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1770.04 | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/FAISLABAD_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|access-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508151358/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/FAISLABAD_SUMMARY.pdf|archive-date=8 May 2018|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 1,492,276 | population_density_km2 = | population_urban = 226,256 | population_rural = 1,266,020 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 0092 431 xxxx | area_code = | website = | footnotes = }} '''جڙانوالا تعلقو''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: '''جڑانوالا''' تحصیل) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. صنعتي علائقو، کُرڙيانوالا، [[جڙانوالا]] ۽ مڪوانا ۾ واقع آهي. جڙانوالا 57 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي. <ref name="NRB">{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=8&dn=Faisalabad|title=Towns & Unions in the City District of Faisalabad (Jaranwala Tehsil)|date=1 February 2011|website=Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326133048/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=8&dn=Faisalabad|archive-date=26 March 2012|access-date=11 September 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جڙانواله تعلقو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 501ohykpqyrioh0se1j459634xwo3qg 384522 384478 2026-06-12T16:45:05Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384522 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جڙانوالا تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | native_name = <br/>{{nq|تحصیل جڑانوالہ}} | native_name_lang = ur | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[فيصل آباد ضلعو]] | subdivision_type3 = گادي | subdivision_name3 = جڙانوالا | subdivision_type4 = قصبا | subdivision_name4 = 2 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 57 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 1770.04 | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/FAISLABAD_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|access-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508151358/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/FAISLABAD_SUMMARY.pdf|archive-date=8 May 2018|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 1,492,276 | population_density_km2 = | population_urban = 226,256 | population_rural = 1,266,020 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = 0092 431 xxxx | area_code = | website = | footnotes = }} '''جڙانوالا تعلقو''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: '''جڑانوالا''' تحصیل) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. صنعتي علائقو، کُرڙيانوالا، [[جڙانوالا]] ۽ مڪوانا ۾ واقع آهي. جڙانوالا 57 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي. <ref name="NRB">{{حوالو ويب|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=8&dn=Faisalabad|title=Towns & Unions in the City District of Faisalabad (Jaranwala Tehsil)|date=1 February 2011|website=Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326133048/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=8&dn=Faisalabad|archive-date=26 March 2012|access-date=11 September 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:جڙانواله تعلقو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعي جا تعلقا]] 4wrosxlcvrlhfmn1w4xboj8avwcjcr1 14 85232 384515 333352 2026-06-12T15:34:09Z Memon2025 21315 /* */ 384515 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] 3l39j3me253q0c7efl5vfni6lu7xrsr 14 85325 384508 333772 2026-06-12T15:27:13Z Memon2025 21315 /* */ 384508 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] 3l39j3me253q0c7efl5vfni6lu7xrsr 14 85376 384511 334142 2026-06-12T15:29:31Z Memon2025 21315 /* */ 384511 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا ضلعا]] 3l39j3me253q0c7efl5vfni6lu7xrsr 0 85403 384539 334961 2026-06-12T20:53:36Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384539 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = تحصِيل چُونياں | name = چونيان تعلقو<br>Chunian Tehsil | settlement_type = تعلقو | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[قصور ضلعو]] | subdivision_type3 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[چنيان|چونيان شهر]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 27 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-29|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429160614/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-29|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 825,684 | population_density_km2 = | population_urban = 162,795 | population_rural = 662,889 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''چونيان''' ([[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: تحصِيل چُونياں)، [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[قصور ضلعو|قصور ضلعي]] جي هڪ انتظامي ذيلي تقسيم (تعلقو) آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Kasur - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |accessdate=October 2, 2025 |archive-date=January 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115094258/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |dead-url= }}</ref> [[چنيان|چونيان]] شهر تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چونيان تعلقو]] [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] auvm114g3gx47zu8fwz0emupgijbiad 384793 384539 2026-06-13T04:59:51Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384793 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = تحصِيل چُونياں | name = چونيان تعلقو<br>Chunian Tehsil | settlement_type = تعلقو | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[قصور ضلعو]] | subdivision_type3 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name3 = [[چنيان|چونيان شهر]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 27 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-29|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429160614/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-29|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 825,684 | population_density_km2 = | population_urban = 162,795 | population_rural = 662,889 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''چونيان''' ([[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: تحصِيل چُونياں)، [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[قصور ضلعو|قصور ضلعي]] جي هڪ انتظامي ذيلي تقسيم (تعلقو) آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Kasur - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |accessdate=October 2, 2025 |archive-date=January 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115094258/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |dead-url= }}</ref> [[چنيان|چونيان]] شهر تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:چونيان تعلقو]] [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] kunf42elyt2aop6ab1wjm1erasdjc9d 0 85422 384535 335420 2026-06-12T20:50:24Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384535 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = قصور تعلقو<br>Kasur Tehsil | native_name = تحصِيل قصُور | settlement_type = تعلقو | other_name = | image_skyline = Bulleh Shah's Shrine.JPG | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاهور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قصور ضلعو]] | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[قصور|قصور شهر]] | subdivision_type5 = ٽائون | subdivision_name5 = 3 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name = NA | leader_title1 = آبادي | leader_name1 = 13,34,653 (2017) | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-29|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429160614/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-29|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 1,334,653 | population_rural = 845,912 | population_density_km2 = | population_urban = 488,741 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = | subdivision_name6 = 55 | subdivision_type6 = يونين ڪائونسلون }} '''قصور تعلقو''' (اردو، پنجابي: تحصِيل قصُور)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[قصور ضلعو|قصور ضلعي]] جي هڪ انتظامي ذيلي تقسيم ([[تعلقو]]) آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Kasur - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |accessdate=2025-10-03 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115094258/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |dead-url= }}</ref> [[قصور]] شهر تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قصور تعلقو]] [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] ryjarznlupxpaz2qrtche4lhgrlxvgo 384680 384535 2026-06-13T00:45:00Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384680 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = قصور تعلقو<br>Kasur Tehsil | native_name = تحصِيل قصُور | settlement_type = تعلقو | other_name = | image_skyline = Bulleh Shah's Shrine.JPG | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاهور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قصور ضلعو]] | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[قصور|قصور شهر]] | subdivision_type5 = ٽائون | subdivision_name5 = 3 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name = NA | leader_title1 = آبادي | leader_name1 = 13,34,653 (2017) | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-29|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429160614/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-29|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = 1,334,653 | population_rural = 845,912 | population_density_km2 = | population_urban = 488,741 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = | subdivision_name6 = 55 | subdivision_type6 = يونين ڪائونسلون }} '''قصور تعلقو''' (اردو، پنجابي: تحصِيل قصُور)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[قصور ضلعو|قصور ضلعي]] جي هڪ انتظامي ذيلي تقسيم ([[تعلقو]]) آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Kasur - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |accessdate=2025-10-03 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115094258/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=14&dn=Kasur |dead-url= }}</ref> [[قصور]] شهر تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قصور تعلقو]] [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] ia1uskeecxcey1nszn5urx5laxl9xle 0 85423 384531 334376 2026-06-12T20:47:56Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384531 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = ڪوٽ راڌا ڪشن تعلقو<br>Kot Radha Kishan Tehsil | native_name = تحصیل کوٹ رادھا کشن | native_name_lang = ur | settlement_type = تعلقو | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاهور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قصور ضلعو]] | subdivision_type4 = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name4 = [[ڪوٽ راڌا ڪشن]] | subdivision_type5 = ٽائون | subdivision_name5 = NA | government_footnotes = | government_type = | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name = NA | leader_title1 = آبادي | leader_name1 = 4,24,875 (2023) | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 398 | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_footnotes = <ref name="census2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_punjab_districts.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-04-29|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429160614/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/KASUR_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-29|url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | population_total = 424,875 | population_rural = 322,818 (75.98%) | population_urban = 102057 (24.02%) | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | subdivision_type6 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name6 = NA }} '''ڪوٽ راڌا ڪشن''' (اردو، پنجابي: تحصیل کوٹ رادھا کشن) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[قصور ضلعو|ضلعي قصور]] ۾ واقع هڪ [[تعلقو]] آهي. [[ڪوٽ راڌا ڪشن]] شهر تعلقي جي انتظامي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. [[پاڪستان جي مردم شماري، 2023ع]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 4,24,870 آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪوٽ راڌا ڪشن تعلقو]] [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] kcpy82c6jo2h6uhjo9muem3z5yz2kqt 0 85425 384469 334395 2026-06-12T12:51:21Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 384469 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪماليه تعلقو<br>Kamalia Tehsil | settlement_type = [[پنجاب جي تعلقن جي فهرست|تعلقو]] | native_name = تحصیل کمالیہ | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[فيصل آباد ڊويزن]] | population_total = 371,851 | population_rural = 236,210 | population_urban = 135,641 | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/TOBA%20TEK%20SINGH_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|access-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417045228/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/TOBA%20TEK%20SINGH_SUMMARY.pdf|archive-date=17 April 2018|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | seat = [[ڪماليه|ڪماليه شهر]] | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name3 = [[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبه ٽيڪ سنگھه]] | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_type6 = آبادي | subdivision_name5 = 15 | subdivision_name6 = 371,851 (2017) | leader_name = NA | leader_title1 = آبادي | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name1 = 3,71,851 (2017ع) | total_type = ڪل | area_total_km2 = 45 }} '''ڪماليه تعلقو''' ([[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: تحصیل کمالیہ) "[[ڪپھ|کدر]] جو شهر" جي نالي سان مشهور، [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي، [[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبه ٽيڪ سنگھه]] ۾ هڪ [[تعلقو]] آهي. [[ڪماليه|ڪماليه شهر]] تعلقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.pndpunjab.gov.pk/user_files/File/8District%20and%20Tehsil%20Codes.pdf|title=Tehsils of Punjab List (see Kamalia Tehsil under Toba Tek Singh District)|website=Punjab Government website|archive-url=https://web.archive.org/web/20110626203112/http://www.pndpunjab.gov.pk/user_files/File/8District%20and%20Tehsil%20Codes.pdf|archive-date=26 June 2011|access-date=18 May 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪماليه تعلقو]] [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:ٽوبه ٽيڪ سنگهه ضلعي جا تعلقا]] 935m2o9ua8li18ao6jtljgzp3420y9m 384673 384469 2026-06-13T00:36:51Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384673 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪماليه تعلقو<br>Kamalia Tehsil | settlement_type = [[پنجاب جي تعلقن جي فهرست|تعلقو]] | native_name = تحصیل کمالیہ | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[فيصل آباد ڊويزن]] | population_total = 371,851 | population_rural = 236,210 | population_urban = 135,641 | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/TOBA%20TEK%20SINGH_SUMMARY.pdf|year=2017|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|access-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417045228/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/TOBA%20TEK%20SINGH_SUMMARY.pdf|archive-date=17 April 2018|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | seat = [[ڪماليه|ڪماليه شهر]] | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_type4 = ٽائون | subdivision_name3 = [[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبه ٽيڪ سنگھه]] | subdivision_name4 = 1 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_type6 = آبادي | subdivision_name5 = 15 | subdivision_name6 = 371,851 (2017) | leader_name = NA | leader_title1 = آبادي | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name1 = 3,71,851 (2017ع) | total_type = ڪل | area_total_km2 = 45 }} '''ڪماليه تعلقو''' ([[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: تحصیل کمالیہ) "[[ڪپھ|کدر]] جو شهر" جي نالي سان مشهور، [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي، [[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبه ٽيڪ سنگھه]] ۾ هڪ [[تعلقو]] آهي. [[ڪماليه|ڪماليه شهر]] تعلقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.pndpunjab.gov.pk/user_files/File/8District%20and%20Tehsil%20Codes.pdf|title=Tehsils of Punjab List (see Kamalia Tehsil under Toba Tek Singh District)|website=Punjab Government website|archive-url=https://web.archive.org/web/20110626203112/http://www.pndpunjab.gov.pk/user_files/File/8District%20and%20Tehsil%20Codes.pdf|archive-date=26 June 2011|access-date=18 May 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:ٽوبه ٽيڪ سنگهه ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:ڪماليه تعلقو]] kpz9iydo153jb4qf0glgl33hk85ce4q 14 85601 384467 381167 2026-06-12T12:48:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 384467 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] klpp9am0afwq7khdqw66ho69lwzp4cn 14 85602 384625 381165 2026-06-12T22:52:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 384625 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جهلم ضلعو]] [[زمرو:راولپنڊي ڊويزن جا تعلقا]] jly0yvilidno7vtafipxmjxd2qsbg5k 14 85604 384617 381166 2026-06-12T22:46:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 384617 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مري ضلعو]] [[زمرو:مري ضلعي جا تعلقا]] q3xjzbphy755t4ra8rz4aq2zeduuz01 384619 384617 2026-06-12T22:47:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 384619 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مري ضلعو]] [[زمرو:راولپنڊي ڊويزن جا تعلقا]] tbotgs9hc3ct4s5ipzn0gq1aowbw5tw 0 96183 384653 376417 2026-06-12T23:45:51Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384653 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> صرف سب سهارا آفريقي علائقو عالمي نومولوڊن ۽ ٻارن جي موت جي تقريبن %45 جو سبب بڻجندو آهي. مطالعي مان ٻار جي بقا ۽ مائرن جي تعليم جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته تعليم جا سال مثبت طور تي ٻارن جي بقا جي شرح سان لاڳاپيل آهن. جاگرافيائي مقام پڻ هڪ عنصر آهي ڇاڪاڻ ته ٻار جي موت جي شرح شهري علائقن جي مقابلي ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ آهي. <ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون جهڙوڪ انفيڪشن ([[hookworm infection]]) ڪجهه عام صحت جي حالتن کي شامل ڪن ٿيون. جيڪي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ اندازاً 500 ملين ماڻهن کي متاثر ڪن ٿيون. <ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== غير متعدي بيماريون ==== بيمارين جي عالمي بارڊن جي مطالعي جا نتيجا. اهي ظاهر ڪن ٿا ته غير متعدي بيمارين جي عمر جي معيار مطابق موت جي شرح. گهٽ ۾ گهٽ چار سب سهارا ملڪن ۾. ڏکڻ آفريڪا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، نائيجيريا ۽ ايٿوپيا سميت. سڃاڻپ ٿيل اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي مقابلي ۾. شماريات جي نظام ۾ بهتري. ۽ بيماري جي خطري جي عنصرن جي کوٽائي تجزيي سان وبائي مرض جي مطالعي ۾ اضافو. اهي غير متعدي بيمارين (يعني: ذیابيطس، هائپر ٽائونشن، ڪينسر، دل جي بيماري، موهپا، وغيره) جي سمجھ کي بهتر بڻائي سگهن ٿا. سب سهارا آفريڪا ۾. انهي سان گڏ علائقي ۾ صحت جي پاليسي جي چوڌاري فيصلن کي بهتر طور تي آگاهي ڏين ٿا.<ref name=":2" /> ==== انڌا پن (آنڪوسرسياسيس) ==== آنڪوسرسياسيس ([[Onchocerciasis]] "درياهه جو انڌو پن") انڌا پن جو هڪ عام سبب, علائقي جي ڪجهه حصن ۾ پڻ مقامي آهي. دنيا ۾ بيماري کان متاثر 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو انهن جي 31 ملڪن ۾ رهن ٿا. جواب ۾ آنڪوسرسياسيس ڪنٽرول لاءِ آفريقي پروگرام (APOC) سال 1995ع ۾ بيماري کي ڪنٽرول ڪرڻ جي مقصد سان شروع ڪيو ويو.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. [[گھانا]] ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. <ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref>.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref><gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. اتر آفريڪا جا ماڻهو ٽي مکيه گروهه تي مشتمل آهن: اتر اولهه ۾ بربر. اتر اوڀر ۾ مصري ۽ ليبيا. ۽ اوڀر ۾ نيلو-سهارا ڳالهائيندڙ ماڻهو. مسلمان آبادگار (جيڪي 7 صدي ۾ پهتا) علائقي ۾ عربي ٻولي ۽ اسلام متعارف ڪرايو. علائقي جي رهاڪن جي لساني عربائيزيشن جو عمل شروع ڪيو. سامي فونيشين (جن ڪارٿيج جو بنياد رکيو) ۽ هائڪسوس (انڊو-ايراني الان) انڊو-يورپي يوناني، رومي ۽ وينڊل اتر آفريڪا ۾ پڻ آباد ٿيا. بربر ڳالهائيندڙ آبادي اڃا تائين مراکش ۽ الجيريا ۾ اهم برادريون ٺاهيندي آهي ۽ اڃا تائين تيونس ۽ لبيا ۾ به گهٽ تعداد ۾ موجود آهن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> بربر ڳالهائيندڙ طوارق ۽ ٻيا اڪثر خانہ بدوش ماڻهو اتر آفريڪا جي سهارا اندروني حصي جا مکيه رهواسي آهن. موريتانيا ۾. ڏکڻ ۾ هڪ ننڍڙي بربر برادري ۽ نائجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي علائقن ۾ عربي ۽ عرب ثقافت غالب آهي. سوڊان ۾ جيتوڻيڪ عربي ۽ عرب ثقافت غالب آهي. ان ۾ اصل ۾ نيلو-سهارن ڳالهائيندڙ گروهه پڻ آباد آهن. جهڙوڪ نوبين، فر، مساليت ۽ زغوا, جيڪي صدين کان مختلف طور تي عرب جزيره نما کان آيل مهاجرن سان گڏ رهيا آهن. افرو-ايشيائي ڳالهائيندڙ بيجا خانه بدوشن جون ننڍيون برادريون مصر ۽ سوڊان ۾ پڻ ملي سگهن ٿيون.<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref>[[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|اتر اوڀر آفريڪا کان بيجا خانه بدوش]] آفريڪا جي هارن ۾. افرو-ايشيائي ڳالهائيندڙ گروهه غالب آهن. ايٿوپيائي ۽ ايريٽيرين گروهه جهڙوڪ امهارا ۽ ٽگراين (مجموعي طور تي حبيشا جي نالي سان مشهور آهن) افرو-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي شاخ مان ٻوليون ڳالهائين ٿا. جڏهن ته اورومو ۽ صومالي افرو-ايشيائي ٻولي خاندان جي خوشياتي شاخ مان ٻوليون ڳالهائين ٿا. ڏکڻ ايٿوپيا ۽ ايريٽيريا ۾. ڏکڻ سوڊان ۾ رهندڙن سان لاڳاپيل نيلوٽڪ ماڻهو پڻ مليا آهن. جڏهن ته بنتو ۽ خويسان نسلي اقليتون ڏکڻ صوماليا جي ڪجهه حصن ۾ رهن ٿيون.[[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|ڏکڻ آفريڪا مان هڪ آفريڪانر خاندان، 1886]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جي دور جي ڊيڪولونائيزيشن تحريڪن کان اڳ يورپين جي نمائندگي آفريڪا جي هر حصي ۾ هئي. <ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> 1960 ۽ 1970 جي ڏهاڪي دوران ڊيڪولونائيزيشن جي نتيجي ۾ اڪثر ڪري يورپي نسل جي آبادگارن جي وڏي پيماني تي آفريڪا مان, خاص طور تي الجيريا ۽ مراکش کان (اتر آفريڪا ۾ 1.6 ملين پائيڊ-نائر), ڪينيا، ڪانگو، روڊيشيا، موزمبيق ۽ انگولا هجرت ٿي.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> 1977 جي آخر تائين هڪ ملين کان وڌيڪ پرتگالي آفريڪا مان واپس آيا هئا.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> <ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> تنهن هوندي به ڪيترن ئي آفريقي رياستن ۾ اڇا آفريقي, خاص طور تي ڏکڻ آفريڪا، زمبابوي، نميبيا ۽ ري يونين اقليت ۾ آهن.<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> سڀ کان وڏي اصلي يورپي آفريقي آبادي وارو آفريقي ملڪ ڏکڻ آفريڪا آهي.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> آفريڪن (برطانوي ڊاسپورا) ۽ رنگين اڄ آفريڪا ۾ سڀ کان وڏي اصلي يورپي نسل جا گروهه آهن. اصلي يورپي نوآبادياتي پڻ ايشيائي نسل جي وڏي گروهن کي آندو. خاص طور تي هندستاني برصغير ​​جا ماڻهو. برطانوي نوآبادين ڏانهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ وڏيون هندستاني برادريون مليون آهن. ۽ ننڍيون ڪينيا، تنزانيا ۽ ڪجهه ٻين ڏکڻ ۽ اوڀر آفريقي ملڪن ۾ موجود آهن. يوگنڊا ۾ وڏي هندستاني برادري کي 1972 ۾ آمر عيدي امين پاران ڪڍيو ويو هو. جيتوڻيڪ ڪيترائي واپس اچي ويا آهن. هندي سمنڊ ۾ ٻيٽ پڻ بنيادي طور تي ايشيائي نسل جي ماڻهن جي آبادي آهن. اڪثر ڪري آفريقي ۽ يورپين سان ملايا ويندا آهن. ملاگاسي ماڻهو (مڊگاسڪر جا) آسٽرونيشيائي ماڻهو آهن. ۽ مقامي آفريقي ماڻهو. پر ساحل سان گڏ رهندڙ ماڻهو عام طور تي بنتو، عرب، هندستاني ۽ يورپي نسل سان مليا ويندا آهن. ملائي ۽ هندستاني آباؤ اجداد پڻ ڏکڻ آفريڪا ۾ ڪيپ ڪلورڊز (ٻن يا وڌيڪ نسلن ۽ براعظمن ۾ اصل وارا ماڻهو) جي نالي سان سڃاتل ماڻهن جي گروپ ۾ اهم جزا آهن. 21 صدي کان شروع ٿي. ڪيترائي هسپانوي (بنيادي طور تي ميڪسيڪن، وچ آمريڪي، چلي، پيرو ۽ ڪولمبين) آفريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪري چڪا آهن. لڳ ڀڳ 500,000 هسپانوي آفريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪري چڪا آهن. جن مان گهڻا ڏکڻ آفريڪا، ڪينيا، نائيجيريا، يوگنڊا ۽ گھانا ۾ رهن ٿا. 20 صدي دوران. لبناني (۽ چيني) جون ننڍيون پر اقتصادي طور تي اهم برادريون پڻ اولهه ۽ اوڀر آفريڪا جي وڏن ساحلي شهرن ۾ ترقي ڪيون آهن.<ref name="Africa">"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref><ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224135631/http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html |date=2011-12-24 }}", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|آفريڪا جون ٻوليون}} آفريڪا ۾ ٽي مکيه لساني فائلا آهن: نائجر-ڪانگو ٻوليون (بنٽو سميت). اولهه، مرڪزي، ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾, نيلو-سهارا ٻوليون تنزانيا کان سوڊان تائين ۽ چاڊ کان مالي تائين ڳالهايون وڃن ٿيون. خويسان ٻوليون نميبيا ۽ بوٽسوانا جي ڪالاهاري ريگستان ۾ مرڪوز آهن. ٻيا ڪيترائي ننڍا خاندان ۽ ٻولي الڳ ٿيل آهن. انهي سان گڏ ٻوليون جيڪي اڃا تائين درجه بندي نه ڪيون ويون آهن. ان کان علاوه مغربي ايشيا کان آفرو ايشيائي ٻوليون، اتر آفريڪا، هارن آف آفريڪا ۽ ساحل جي حصن ۾ پکڙيل آهن. افريقي وطن مغربي ايشيا ۾ يا آفريڪا ۾ ٿي سگهي ٿو. تازو آفريڪا ۾ متعارف ڪرايل آسٽرونيائي ٻوليون آهن جيڪي مڊگاسڪر ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. انهي سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ۽ نميبيا (آفريقي، انگريزي، جرمن) ۾ ڳالهايون ويندڙ هند-يورپي ٻوليون آهن, جيڪي اڳوڻي يورپي ڪالونين ۾ لنگوا فرينڪا طور استعمال ٿينديون هيون. آفريڪا ۾ مقامي طور تي ڳالهائي ويندڙ ٻولين جو ڪل تعداد جو اندازو, مختلف اندازن ۾ (ٻولي بمقابله لهجي جي حد بندي تي منحصر آهي) <small>1,250</small> ۽ <small>2,100</small> جي وچ ۾ لڳايو ويو آهي<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> ۽ ڪجهه ڳڻپ موجب "<small>3,000</small> کان وڌيڪ" جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> نائيجيريا ۾ صرف 500 کان وڌيڪ ٻوليون آهن (<small>SIL</small> <small>Ethnologue</small> جي ڳڻپ موجب).<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> تقريبن هڪ سؤ ٻوليون بين النسلي رابطي لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. عربي، صومالي، بربر، امہاري، اورومو، اِگبو، سواحلي، هائوسا، منڊنگ، فلاني ۽ يوروبا لکين ماڻهو ڳالهائين ٿا. ٻارهن لهجن جا ڪلسٽر (جيڪي هڪ سؤ لساني قسمن تائين گڏ ٿي سگهن ٿا) 75 سيڪڙو ڳالهائين ٿا ۽ پندرهن لهجن جا ڪلسٽر 85 سيڪڙو آفريقي پهرين يا اضافي ٻولي جي طور تي ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> نائيجر-ڪانگو, 500 ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن سان (2017), آفريقي ٻولين جو سڀ کان وڏو فيلم آهي. ان تي بانٽو شاخ جو غلبو آهي (بانٽو جي توسيع ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ پکڙيل آهي). بانٽو ڳالهائيندڙ نائجر-ڪانگو ڳالهائيندڙن جو اڌ حصو آهن. عربي, عرب آفريڪا جي آبادي 330 ملين (2017) جي ترتيب سان, آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ واحد ٻولي آهي. ٻيون آفرو ايشيائي ٻوليون آفريڪا ۾ 100 ملين ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڳالهايون وڃن ٿيون (2017). نيلو-سهارن 100 ملين ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڳالهايون وڃن ٿيون (2017). خويسان ڪيتريون ئي خطري جي ڪلڪ ٻولين کي گڏ ڪري ٿو. سڀ کان وڏي ۾ وڏي 300,000 ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڪوئخو آهي (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] rpwch5gj73582yl3yhyti66mbwnkfyl 0 97848 384817 380970 2026-06-13T06:39:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384817 wikitext text/x-wiki {{short description|پاڪستان جو وزيراعظم (2022–2023؛ 2024–هاڻوڪو)}} {{Infobox officeholder | native_name = {{nobold|{{nq|شہباز شریف}}}} | native_name_lang = ur | name = شهباز شريف | nickname = | image = Shehbaz Sharif 2026 portrait.jpg | caption = شريف، 2026ع ۾ | office = [[پاڪستان جو وزيراعظم]] | deputy = [[اسحاق ڊار]] | president = [[عارف علوي]]<br/>[[آصف علي زرداري]] | term_start = 4 مارچ 2024 | term_end = | predecessor = [[انوار الحق ڪاڪر]] ([[پاڪستان جو نگران وزيراعظم|نگران]]) | successor1 = [[انوار الحق ڪاڪر]] ([[پاڪستان جو نگران وزيراعظم|نگران]]) | predecessor1 = [[عمران خان]] | president1 = [[عارف علوي]] | term_start1 = 11 اپريل 2022 | term_end1 = 14 آگسٽ 2023 | office2 = [[پاڪستان ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ]] | prime_minister2 = [[عمران خان]] | term_start2 = 20 آگسٽ 2018 | term_end2 = 10 اپريل 2022 | president2 = {{unbulleted list|[[ممنون حسين]]|[[عارف علوي]]}} | predecessor2 = [[خورشيد شاهه]] | successor2 = [[راجا رياض]] | office3 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر | term_start3 = 29 فيبروري 2024 | term_end3 = | term_start4 = 13 آگسٽ 2018 | term_end4 = 10 آگسٽ 2023 | office6 = 13هون ۽ 16هون [[پاڪستان جي پنجاب صوبي جي وزيراعظمن جي فهرست|پنجاب جو وزيراعليٰ]] | governor6 = {{unbulleted list|[[چوڌري سرور]]|[[ملڪ محمد رفيق رجوانا]]}} | term_start6 = 7 جون 2013 | term_end6 = 7 جون 2018 | predecessor6 = [[نجم سيٺي]] (نگران) | successor6 = [[حسن عسڪري رضوي]] (نگران) | governor7 = {{unbulleted list|[[مخدوم احمد محمود]]|[[لطيف کوسا]]|[[سلمان تاثير]]}} | term_start7 = 30 مارچ 2009 | term_end7 = 26 مارچ 2013 | predecessor7 = ''گورنر راڄ'' | successor7 = [[نجم سيٺي]] (نگران) | governor8 = {{unbulleted list|[[شاهد حامد]]|[[ذوالفقار علي کوسا]]}} | term_start8 = 8 جون 2008 | term_end8 = 25 فيبروري 2009 | predecessor8 = [[دوست محمد کوسا]] | successor8 = ''گورنر راڄ'' | term_start9 = 20 فيبروري 1997 | term_end9 = 12 آڪٽوبر 1999 | predecessor9 = [[ميان محمد افضل حيات]] (نگران) | successor9 = [[پرويز الاهي]] | office10 = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)#اڳواڻ|پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو صدر]] | term_start10 = 13 مارچ 2018 | term_end10 = 13 مئي 2024 | predecessor10 = [[نواز شريف]] | successor10 = [[نواز شريف]] | term_start11 = 2009 | term_end11 = 2011 | predecessor11 = [[چوڌري نثار علي خان]] | successor11 = [[نواز شريف]] | constituency3 = [[اين اي-123 (لاهور-7)]] | predecessor3 = ''پاڻ'' ([[اين اي-123 لاهور-7|اين اي-132 (لاهور-10)]]) | successor3 = | constituency4 = [[اين اي-123 لاهور-7|اين اي-132 (لاهور-10)]] | successor4 = ''پاڻ'' ([[اين اي-123 (لاهور-7)]]) | predecessor4 = [[خواجه سعد رفيق]] ([[تڪ اين اي-125|اين اي-125 (لاهور-8)]])<br/>[[شازيه مبشر]] ([[تڪ اين اي-129|اين اي-129 (لاهور-12)]])<br/>[[سهيل شوڪت بٽ]] ([[تڪ اين اي-130|اين اي-130 (لاهور-13)]]) | constituency5 = [[اين اي-120 لاهور-4|اين اي-96 (لاهور-5)]] | predecessor5 = [[جهانگير بدر]] | successor5 = [[ڪامل علي آغا]] | birth_name = محمد شهباز شريف | birth_date = {{birth date and age|df=y|1951|9|23}} | birth_place = [[لاهور]]، اولھ پنجاب، پاڪستان | occupation = {{hlist|سياستدان|واپاري}} | death_date = | death_place = | party = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل (ن)]] (1993–هاڻوڪو) | other_party = [[اسلامي جمهوري اتحاد|آءِ جي آءِ]] (1988–1993) | spouse = {{Plainlist| * {{marriage|بيگم نصرت|1973}} * {{marriage|عاليه هني|1993|1994|end=div}}<ref name="Khan2010">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/muslim-law-and-pakistan/articleshow/5783047.cms|title=Muslim law and Pakistan|first=Omer Farooq|last=Khan|date=10 April 2010|website=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]|access-date=10 February 2024|archive-date=3 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303145034/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/muslim-law-and-pakistan/articleshow/5783047.cms|url-status=live}}</ref><ref name="Iqbal2005">{{Cite web |url=https://gulfnews.com/1.276492 |title=Shahbaz's wedding to top city socialite is talk of town |first=Abdullah |last=Iqbal |date=7 February 2005 |website=[[گلف نيوز]] |access-date=10 February 2024 |archive-date=1 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901162703/https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/shahbazs-wedding-to-top-city-socialite-is-talk-of-town-1.276492 |url-status=live }}</ref> * {{marriage|[[تهمينه دراني]]|2003}}<ref name="Iqbal2005"></ref> }} | children = 4، جن ۾ [[حمزه شهباز|حمزه]] شامل آهي | relatives = [[شريف خاندان]] | education = [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]] ([[بي اي]]) | signature = Signature of Shehbaz Sharif.svg | father = [[ميان محمد شريف]] | mother = شميم اختر | office15 = [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر | term_start15 = 18 آڪٽوبر 1993 | term_end15 = 31 مئي 2018 | term_start16 = 30 نومبر 1988 | term_end16 = 6 آگسٽ 1990 | office14 = [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ]] | term_start14 = 18 آڪٽوبر 1993 | term_end14 = 17 نومبر 1996 | successor14 = [[سعيد احمد خان]] | predecessor14 = رانا اڪرام رباني | term_start5 = 3 نومبر 1990 | term_end5 = 18 جولاءِ 1993 | honorific_prefix = [[ايڪسيلنسي|عالي جناب]] }} {{Shehbaz Sharif sidebar}} '''ميان محمد شهباز شريف'''{{efn|[[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: {{nq|میاں محمد شہباز شریف}}، {{IPA|hns|mɪˈãː mʊˈh̤əmːəd ʃɛhˈbaːz ʃəˈriːf|pron}} ''مِيان مُحَمَّد شَهباز شَريف''}} (ڄائو 23 سيپٽمبر 1951ع) هڪ پاڪستاني سياستدان ۽ واپاري آهي، جيڪو 2024ع کان [[پاڪستان جو وزيراعظم]] طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي، ان کان اڳ 2022ع کان 2023ع تائين پڻ انهيءَ عهدي تي رهيو. هو [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)#اڳواڻ|پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو صدر]] ۽ ٽي ڀيرا [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو [[پنجاب جو وزيراعليٰ]] پڻ رهي چڪو آهي، ۽ 12 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين انهيءَ عهدي تي رهندڙ سڀ کان ڊگهو عرصو گذاريندڙ شخص آهي۔ شريف 1988ع ۾ [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] لاءِ چونڊيو ويو ۽ بعد ۾ 1990ع ۾ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] لاءِ چونڊيو ويو، جڏهن سندس ڀاءُ قدامت پسند [[اسلامي جمهوري اتحاد]] (آءِ جي آءِ) جو سربراهه بڻيو، جيڪا اتحاد ليفٽيننٽ جنرل [[حميد گل]] قائم ڪئي هئي۔ انهيءَ اتحاد 1990ع جي چونڊ ۾ جنرلن [[مرزا اسلم بيگ]] ۽ [[اسد دراني]] جي ڳجهي مالي مدد سان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن کي [[پاڪستان جي سپريم ڪورٽ]] 2012ع ۾ [[اصغر خان ڪيس]] ۾ غيرقانوني قرار ڏنو، جنهن سان سندس ڀاءُ پاڪستان جو 12هون وزيراعظم بڻيو۔ هو 1993ع ۾ ٻيهر پنجاب اسيمبلي لاءِ چونڊيو ويو ۽ [[پنجاب ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ]] مقرر ٿيو۔ هو 20 فيبروري 1997ع تي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو پهريون ڀيرو وزيراعليٰ چونڊيو ويو۔ [[1999ع پاڪستاني فوجي بغاوت]] کان پوءِ، شريف پنهنجي خاندان سميت ڪيترائي سال [[خود جلاوطني]] ۾ [[سعودي عرب]] ۾ رهيو ۽ 2007ع ۾ پاڪستان واپس آيو۔ [[2008ع پاڪستاني عام چونڊون]] ۾ پي ايم ايل (ن) جي پنجاب ۾ ڪاميابي کان پوءِ شريف ٻئي ڀيري وزيراعليٰ مقرر ٿيو۔ [[2013ع پنجاب صوبائي چونڊ]] کان پوءِ هو ٽئين ڀيري پنجاب جو وزيراعليٰ چونڊيو ويو ۽ 2018ع جي [[2018ع پنجاب صوبائي چونڊ]] ۾ پنهنجي پارٽي جي شڪست تائين انهيءَ عهدي تي رهيو۔ سندس ڀاءُ [[نواز شريف]] کي [[پاناما پيپرز ڪيس]] کان پوءِ عهدي رکڻ لاءِ نااهل قرار ڏيڻ بعد شريف کي پي ايم ايل (ن) جو صدر نامزد ڪيو ويو۔<ref>{{Cite web |date=13 March 2018 |title=Shehbaz Sharif elected president of Pakistan's ruling party |url=https://www.arabnews.com/node/1265496/world |access-date=1 July 2025 |website=Arab News}}</ref> هو [[2018ع پاڪستاني عام چونڊون|2018ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ مخالف ڌر جو اڳواڻ نامزد ٿيو، ۽ [[عمران خان خلاف بي اعتمادي رٿ]] قومي اسيمبلي ۾ منظور ٿيڻ کان پوءِ 2022ع ۾ وزيراعظم بڻيو۔ [[2024ع پاڪستاني عام چونڊون|2024ع جي عام چونڊن]] ۾ پي ايم ايل (ن) جي تڪراري اقليتي ڪاميابي کان پوءِ، شريف اتحادي حڪومت سان ٻيهر وزيراعظم بڻيو۔ == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == شريف 23 سيپٽمبر 1951ع تي<ref name="pakistantoday/30july2017" /><ref name="hindustantimes/29july2017">{{cite news|title=Who are Shehbaz Sharif and Khaqan Abbasi, PLM-N's replacements for Nawaz Sharif as Pakistan PM|url=http://www.hindustantimes.com/world-news/meet-shehbaz-sharif-and-khaqan-abbasi-pml-n-s-replacements-for-nawaz-sharif/story-PCWyz9kaTrFPpC6yVYAVoO.html|access-date=30 July 2017|work=[[هندوستان ٽائيمز]]|date=29 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729145740/http://www.hindustantimes.com/world-news/meet-shehbaz-sharif-and-khaqan-abbasi-pml-n-s-replacements-for-nawaz-sharif/story-PCWyz9kaTrFPpC6yVYAVoO.html|archive-date=29 July 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=If elections are held on time… |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/404658 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205143518/https://www.thenews.com.pk/archive/print/404658 |archive-date=5 December 2017 |access-date=4 December 2017 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[لاهور]]، [[اولھ پنجاب]]، پاڪستان ۾ پيدا ٿيو۔<ref name="dawn/13jan2012">{{cite news |date=13 January 2012 |title=Shahbaz Sharif |url=https://www.dawn.com/news/687800 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728201508/https://www.dawn.com/news/687800 |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> سندس [[شريف خاندان|خاندان]] [[پنجاب ۾ ڪشميري|پنجابي ڪشميري نسل]] سان تعلق رکي ٿو۔ شريف جو والد، [[ميان محمد شريف]]، هڪ مٿئين وچولي طبقي جو واپاري ۽ [[صنعتي سرمايه دار]] هو، جنهن جو خاندان واپار جي سلسلي ۾ [[اننت ناگ ضلعو|اننت ناگ]]، [[ڪشمير]] مان لڏي آيو ۽ آخرڪار ويهين صدي جي شروعات ۾ پنجاب جي [[امرتسر ضلعو|امرتسر ضلعي]] جي ڳوٺ [[جاتي عمرا (امرتسر)|جاتي عمرا]] ۾ اچي آباد ٿيو۔ سندس والده جو خاندان [[پلوااما]] مان هو۔<ref>{{cite news|title=As Nawaz Sharif becomes PM, Kashmir gets voice in Pakistan power circuit – Indian Express|url=http://archive.indianexpress.com/news/as-nawaz-sharif-becomes-pm-kashmir-gets-voice-in-pakistan-power-circuit/1125778/|access-date=29 July 2017|work=archive.indianexpress.com|language=en-gb|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231702/http://archive.indianexpress.com/news/as-nawaz-sharif-becomes-pm-kashmir-gets-voice-in-pakistan-power-circuit/1125778/|archive-date=4 March 2016}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] ۽ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ 1947ع ۾، سندس والدين امرتسر مان لاهور لڏي آيا۔<ref>{{cite book|last1=Lieven|first1=Anatol|title=Pakistan: A Hard Country|date=2011|publisher=PublicAffairs|isbn=9781610390231|url=https://books.google.com/books?id=fEZt49MVZIAC&pg=PA244|access-date=23 July 2017|archive-date=6 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506062703/https://books.google.com/books?id=fEZt49MVZIAC&pg=PA244|url-status=live}}</ref> هن جا ٻه ڀائر، [[عباس شريف]] ۽ [[نواز شريف]] آهن۔ نواز پاڪستان جو ٽي ڀيرا چونڊيل وزيراعظم رهي چڪو آهي ۽ انهيءَ عهدي تي سڀ کان ڊگهو غيرمسلسل عرصو گذاريو آهي۔<ref>{{Cite news |last1=Ellis-Petersen |first1=Hannah |last2=Baloch |first2=Shah Meer |date=27 October 2023 |title=Pakistan looks back to the future as Nawaz Sharif eyes fourth stint as PM |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/27/pakistan-looks-back-to-the-future-as-nawaz-sharif-eyes-fourth-stint-as-pm |access-date=1 July 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> نواز جي گهرواري [[ڪلثوم نواز]] ٽي غيرمسلسل دورن لاءِ پاڪستان جي خاتون اول رهي، جڏهن ته سندس ڌيءُ [[مريم نواز]] هاڻوڪي [[پنجاب جو وزيراعليٰ]] آهي۔<ref>{{Cite web |title=Who is Maryam Nawaz, Pakistan's first woman chief minister? |date=26 February 2024 |url=https://www.dw.com/en/pakistan-elects-maryam-nawaz-as-first-female-chief-minister/a-68374959 |access-date=1 July 2025 |website=dw.com}}</ref> شريف [[سينٽ اينٿني هاءِ اسڪول، لاهور]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]] مان [[بي اي]] جي ڊگري ورتائين۔<ref name="pap-profile">{{cite web |title=Profile |url=http://www.pap.gov.pk/index.php/members/profile/en/20/1009 |website=[[پنجاب صوبائي اسيمبلي]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805070607/http://www.pap.gov.pk/index.php/members/profile/en/20/1009 |archive-date=5 August 2017 |access-date=22 July 2017 |url-status=dead }}</ref> گريجوئيشن کان پوءِ هن پنهنجي خانداني ملڪيت واري [[اتفاق گروپ]] ۾ شموليت اختيار ڪئي۔ هو 1985ع ۾ [[لاهور چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو صدر چونڊيو ويو۔<ref name="dawn/13jan2012" /><ref name="dawn/25april2013" /> == ابتدائي سياسي ڪيريئر == شريف پنهنجي سياسي ڪيريئر جي شروعات [[1988ع پاڪستاني عام چونڊون|1988ع جي عام چونڊن]] ۾ [[اسلامي جمهوري اتحاد]] (آءِ جي آءِ) جي اميدوار طور تڪ پي پي-122 (لاهور-7) مان [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] لاءِ چونڊجي ٿيڻ سان ڪئي۔<ref name="dawn/25april2013">{{cite news |date=25 April 2013 |title=Shahbaz Sharif |url=https://www.dawn.com/news/1024486 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728203647/https://www.dawn.com/news/1024486 |archive-date=28 July 2017 |access-date=22 July 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref><ref name="ecp/pa88-97">{{cite web|title=Election result Punjab Assembly 1988–97|url=https://ecp.gov.pk/Documents/Results%201988%20-%201997/Punjab.pdf|publisher=ECP|access-date=27 February 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830191836/https://ecp.gov.pk/Documents/Results%201988%20-%201997/Punjab.pdf|archive-date=30 August 2017}}</ref><ref name="thenews/1june2013">{{cite news |date=1 June 2013 |title=16 old, seven new faces from Lahore to take oath today |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/434107-16-old-seven-new-faces-from-lahore-to-take-oath-today |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728210259/https://www.thenews.com.pk/archive/print/434107-16-old-seven-new-faces-from-lahore-to-take-oath-today |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> هن 22,372 ووٽ حاصل ڪيا ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (پي پي پي) جي اميدوار کي شڪست ڏني۔<ref name="ecp/pa88-97"> </ref> تنهن هوندي به، 1990ع ۾ اسيمبليون ٽوڙجڻ سبب سندس مدو وقت کان اڳ ختم ٿي ويو<ref name="pap-profile"> </ref> </ref><ref name="dawn/2aug2008">{{cite news|title=Opinion|url=https://www.dawn.com/news/1071420/dawn-opinion-august-02-2008|access-date=22 July 2017|work=dawn.com|date=2 August 2008|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728203713/https://www.dawn.com/news/1071420/dawn-opinion-august-02-2008|archive-date=28 July 2017}}</ref> == پنجاب جو وزيراعليٰ (1997–1999) ۽ جلاوطني == {{main|شهباز شريف جي وزارت اعليٰ#پهريون دور (1997–99)|پهرين شهباز شريف صوبائي حڪومت|1999ع پاڪستاني فوجي بغاوت}} شريف [[1997ع پنجاب صوبائي چونڊ]] ۾ پي ايم ايل (ن) جي اميدوار طور تڪ پي پي-125 (لاهور-10) مان ٻيهر پنجاب اسيمبلي لاءِ چونڊيو ويو۔<ref name="thenews/1june2013"></ref> هن 25,013 ووٽ حاصل ڪيا ۽ پي پي پي جي اميدوار کي شڪست ڏني۔ ساڳئي چونڊ ۾، هو پي ايم ايل (ن) جي اميدوار طور تڪ اين اي-96 (لاهور-5) مان ٻيهر قومي اسيمبلي لاءِ چونڊيو ويو۔ هن 47,614 ووٽ حاصل ڪيا ۽ [[حنيف رامي]] کي شڪست ڏني۔<ref name="ecp/na-88-97"> هو پهريون ڀيرو [[پاڪستان جي پنجاب صوبي جي وزيراعظمن جي فهرست|پنجاب جو وزيراعليٰ]] چونڊيو ويو ۽ 20 فيبروري 1997ع تي پنجاب جي 13هين وزيراعليٰ طور حلف کنيو۔<ref name="pakistantoday/30july2017"></ref><ref name="thenews/25nov2007"></ref> شريف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ صحت، تعليم، زراعت ۽ صنعت جي واڌاري تي ڌيان ڏنو۔<ref name="dawn/13jan2012"> </ref> <ref name="thenews/25nov2007"></ref> هن لاهور ۾ ڪيترائي ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ۽ صوبي ۾ امن امان برقرار رکڻ لاءِ ڏوهارين خلاف ڪارروائي شروع ڪئي۔<ref name="thenews/25nov2007"></ref> شريف تعليمي سڌارن جو هڪ سلسلو متعارف ڪرايو، جهڙوڪ مختلف مضمونن ۾ امتحانن جي سڌارا، ۽ شاگردن لاءِ خود مالي اسڪيمون.<ref name="dawn-13jan2012">{{cite news |date=13 January 2012 |title=Shahbaz Sharif |url=https://www.dawn.com/news/687800 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728201508/https://www.dawn.com/news/687800 |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en }}</ref> هن 12 آڪٽوبر 1999ع تائين عهدو سنڀاليو، جڏهن کيس [[1999ع پاڪستاني فوجي بغاوت]] ۾ وزيراعليٰ جي عهدي تان هٽايو ويو<ref name="dawn-13jan2012"></ref><ref name="pap-profile"> </ref> <ref name="dawn/25april2013"></ref><ref name="dawn/2aug2008"></ref> 1999ع ۾، سعيدالدين نالي هڪ شڪايت ڪندڙ [[پهرين اطلاع رپورٽ]] داخل ڪرائي ۽ شريف تي الزام لڳايو ته هن وزيراعليٰ جي حيثيت ۾ [[پنجاب پوليس، پاڪستان|پنجاب پوليس]] کي اجازت ڏني ته اها سندس پٽ کي ٻين ماڻهن سان گڏ هڪ جعلي مقابلي ۾ قتل ڪري۔<ref>{{cite news |date=10 June 2003 |title=Shahbaz Sharif, five cops summoned |url=https://www.dawn.com/news/105853 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153817/https://www.dawn.com/news/105853 |archive-date=31 July 2018 |access-date=31 July 2018 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> انهيءَ مقابلي ۾ سندس ٻه پٽ ۽ ٽي ٻيا ماڻهو پوليس هٿان مارجي ويا۔<ref name="dawn/2march2008">{{cite news |date=2 March 2008 |title=Shahbaz acquitted in Sabzazar case |url=https://www.dawn.com/news/291855 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728203305/https://www.dawn.com/news/291855 |archive-date=28 July 2017 |access-date=31 July 2018 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref><ref>{{cite news |title=Release of Pacific trade text opens fight for ratification |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/71757-sabzazar-shootout-case |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731183129/https://www.thenews.com.pk/archive/print/71757-sabzazar-shootout-case |archive-date=31 July 2018 |access-date=31 July 2018 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> فوجي بغاوت کان پوءِ شريف کي قيد ڪيو ويو۔<ref name="pap-profile"></ref> ڊسمبر 2000ع ۾، کيس سندس ويجهي خاندان سميت [[سعودي شاهي خاندان]] جي درخواست تي زبردستي [[سعودي عرب]] جلاوطن ڪيو ويو۔<ref name="thenews/25nov2007">{{cite news |date=25 November 2007 |title=Nawaz Sharif, a profile |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/81984-nawaz-sharif-a-profile |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728205219/https://www.thenews.com.pk/archive/print/81984-nawaz-sharif-a-profile |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> <ref name="thenews/5nov2006"> </ref><ref name="dawn-13jan2012"></ref> سعودي عرب ۾ جلاوطني دوران، شريف آگسٽ 2002ع ۾ پي ايم ايل (ن) جو صدر چونڊيو ويو ۽ 2003ع ۾ طبي علاج لاءِ برطانيا منتقل ٿيو۔<ref name="thenews/5nov2006">{{cite news |date=5 November 2006 |title=Government's move to woo Shahbaz |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/646501-governments-move-to-woo-shahbaz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728205442/https://www.thenews.com.pk/archive/print/646501-governments-move-to-woo-shahbaz |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref><ref name="dawn/25april2013"></ref><ref name="thenews/25nov2007"></ref> 2003ع ۾، هڪ دهشتگردي ٽوڙ عدالت شريف ۽ پنج ٻين جوابدارن کي 1998ع جي مبينا ماوراءِ عدالت قتلن ۾ طلب ڪيو۔ هو ان وقت جلاوطني ۾ هو ۽ عدالت ۾ پيش نه ٿيو۔ بعد ۾ عدالت شريف جا گرفتاري وارنٽ جاري ڪيا۔<ref>{{cite news |date=11 June 2003 |title=Warrants for Shahbaz Sharif issued |url=https://www.dawn.com/news/106021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728205733/https://www.dawn.com/news/106021 |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref><ref name="bbc/7sept2007">{{cite news|title=Order for Sharif brother arrest|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6982961.stm|access-date=23 July 2017|publisher=BBC|date=7 September 2007|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412143342/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/6982961.stm|url-status=live}}</ref> 2004ع ۾، شريف عدالت آڏو پيش ٿيڻ لاءِ پاڪستان واپس اچڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس زبردستي واپس سعودي عرب موڪليو ويو۔<ref name="thenews/25nov2007"></ref><ref name="bbc/7sept2007"></ref> آگسٽ 2007ع ۾، [[پاڪستان جي سپريم ڪورٽ]] پنهنجو فيصلو ڏنو، جنهن شريف ۽ نواز شريف کي پاڪستان واپس اچڻ جي اجازت ڏني۔<ref>{{cite news |date=1 September 2007 |title=Opinion |url=https://www.dawn.com/news/1070434 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728204729/https://www.dawn.com/news/1070434 |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2007ع ۾، پاڪستان ۾ هڪ دهشتگردي ٽوڙ عدالت پوليس کي حڪم ڏنو ته 2003ع جي گرفتاري وارنٽ جي بنياد تي شريف کي گرفتار ڪيو وڃي۔<ref name="bbc/7sept2007"></ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Court Orders Arrest of Former Prime Minister's Brother|url=https://www.voanews.com/a/a-13-2007-09-07-voa22/343681.html|access-date=23 July 2017|work=VOA|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728202725/https://www.voanews.com/a/a-13-2007-09-07-voa22/343681.html|archive-date=28 July 2017}}</ref> بعد ۾ کيس دهشتگردي ٽوڙ عدالت مان ضمانت ملي۔<ref>{{cite news |date=7 December 2007 |title=Shahbaz granted pre-arrest bail |url=https://www.dawn.com/news/279234 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153706/https://www.dawn.com/news/279234 |archive-date=31 July 2018 |access-date=31 July 2018 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> شريف مبينا قتلن جو حڪم ڏيڻ کان انڪار ڪيو ۽ چيو ته سندس خلاف الزام سياسي بنيادن تي لڳايا ويا هئا۔<ref name="bbc/7sept2007"></ref> هن وڌيڪ چيو ته 2004ع ۾ هو [[لاهور ايئرپورٽ]] تي لٿو هو، عدالت آڏو پيش ٿيڻ چاهي پيو، پر حڪومت کيس سپريم ڪورٽ جي حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندي واپس سعودي عرب موڪلي ڇڏيو۔<ref>{{cite news |title=Arrest warrant for Shahbaz issued |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/652391-arrest-warrant-for-shahbaz-issued |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728204858/https://www.thenews.com.pk/archive/print/652391-arrest-warrant-for-shahbaz-issued |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> 2008ع ۾، کيس دهشتگردي ٽوڙ عدالت [[سبزہ زار]] ڪيس ۾ بري ڪري ڇڏيو۔<ref name="dawn/2march2008"></ref> شريف آگسٽ 2006ع ۾ ٻئي دور لاءِ پي ايم ايل (ن) جو صدر ٻيهر چونڊيو ويو<ref name="dawn/25april2013"></ref><ref name="thenews/25nov2007"></ref> ۽ نومبر 2007ع ۾ نواز شريف سان گڏ پاڪستان واپس آيو۔<ref name="thenews/25nov2007"></ref> شريف سبزہ زار ڪيس سبب [[2008ع پاڪستاني عام چونڊون|2008ع جي عام چونڊن]] ۾ حصو وٺڻ جو اهل نه هو، پر ڪجهه مهينن بعد عدالت کيس بري ڪري ڇڏيو۔<ref name="peoplesdaily/9june2008">{{cite news|title=Former Pak PM's brother elected provincial chief executive – People's Daily Online|url=http://en.people.cn/90001/90777/90851/6426618.html|access-date=23 July 2017|work=en.people.cn|publisher=People's Daily Online|date=9 June 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227063709/http://en.people.cn/90001/90777/90851/6426618.html|archive-date=27 February 2018}}</ref><ref name="dawn/2march2008"></ref> 14 جولاءِ 2019ع تي، ''[[ڊيلي ميل]]'' هن سرخي سان هڪ خبر شايع ڪئي: "ڇا پاڪستاني سياستدان جي خاندان، جيڪو برطانوي پرڏيهي امداد جو نمايان چهرو بڻجي ويو آهي، زلزلي متاثرن لاءِ رکيل فنڊ چوري ڪيا؟" رپورٽ موجب، شهباز [[برطانيا]] جي [[بين الاقوامي ترقي کاتو]] (ڊي ايف آءِ ڊي) مان [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي زلزلي]] کان پوءِ امدادي فنڊ چوري ڪيا۔ اها رپورٽ ''ڊيلي ميل'' جي صحافي [[ڊيوڊ روز (صحافي)|ڊيوڊ روز]] لکي۔ جاچن مان ظاهر ٿيو ته ڊي ايف آءِ ڊي، جيڪا برطانيا جي سرڪاري تنظيم آهي، پاڪستان ۾ زلزلي متاثرن لاءِ 500 ملين پائونڊ کان وڌيڪ رقم عطيو ڪئي هئي۔<ref>{{Cite web |date=8 December 2022 |title='Not accused of any wrongdoing': Daily Mail apologises to PM Shehbaz for false corruption allegation |url=https://www.dawn.com/news/1725318 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210131709/https://www.dawn.com/news/1725318 |archive-date=10 December 2022 |access-date=10 December 2022 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 December 2022 |title=Daily Mail apologises to PM Shehbaz over 'corruption allegations' |url=https://www.brecorder.com/news/40213352 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210131710/https://www.brecorder.com/news/40213352 |archive-date=10 December 2022 |access-date=10 December 2022 |website=Brecorder |language=en}}</ref> ڊيوڊ روز دعويٰ ڪئي ته شهباز امدادي فنڊ استعمال ڪري هڪ ملين پائونڊ مني لانڊرنگ ذريعي پنهنجي فرنٽ مين آفتاب محمود ڏانهن موڪليا، جيڪو پاڪستاني نسل جو برطانوي شهري هو، ۽ پوءِ ان رقم کي شهباز جي خاندان تائين پهچايو ويو۔ خبرن جي رپورٽن موجب، شهباز ۽ سندس خاندان مبينا طور برطانوي شهرين جي ٽيڪس رليف فنڊ چوري ڪيا۔ شهباز جي پٽ، سلمان شهباز، هن ڄاڻ کي رد ڪيو۔<ref>{{Cite web |date=8 December 2022 |title='Not accused of any wrongdoing': Daily Mail apologises to Pakistan PM Shehbaz for false corruption allegation |url=https://www.indiatoday.in/world/story/daily-mail-apologises-to-pakistan-pm-shehbaz-for-false-corruption-allegation-2307029-2022-12-08 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210131709/https://www.indiatoday.in/world/story/daily-mail-apologises-to-pakistan-pm-shehbaz-for-false-corruption-allegation-2307029-2022-12-08 |archive-date=10 December 2022 |access-date=10 December 2022 |website=India Today |language=en}}</ref> ڊي ايف آءِ ڊي جي نمائندي اداري جي ويب سائيٽ تي انهن رپورٽن کي "بي بنياد" ۽ "ٺاهيل" قرار ڏنو، ۽ جنوري 2020ع ۾ شهباز ''ڊيلي ميل'' ۽ روز خلاف [[رائل ڪورٽ آف جسٽس]]، [[لنڊن]] ۾ هرجاني جي دعويٰ داخل ڪئي۔<ref>{{Cite web |date=31 January 2020 |title=Shahbaz Sharif files case against British journalist David Rose |url=https://dailytimes.com.pk/549675/shahbaz-sharif-files-case-against-british-journalist-david-rose-and-daily-mail/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210131709/https://dailytimes.com.pk/549675/shahbaz-sharif-files-case-against-british-journalist-david-rose-and-daily-mail/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=10 December 2022 |website=Daily Times |language=en-US}}</ref> عدالتي دستاويزن موجب، ''ڊيلي ميل'' کي روز جي خبر جو دفاع جمع ڪرائڻ ۾ لڳ ڀڳ ٽي سال لڳا۔ 20 اپريل 2020ع تي، جسٽس [[ميٿيو نڪلن]] 21 اپريل 2020ع کان 31 جولاءِ 2020ع تائين لسٽنگ ٻڌڻي واري عرصي لاءِ شروعاتي حڪم جاري ڪيو۔ 7 مئي 2020ع تي، جسٽس نڪلن ٻيو فيصلو جاري ڪيو، جنهن آخري تاريخن ۾ واڌ ڪئي۔ 20 آڪٽوبر 2020ع تي، جسٽس نڪلن پهريون حڪم جاري ڪيو، جنهن شهباز ۽ سندس نياڻيءَ جي مڙس يوسف جون دعوائون گڏ ڪيون۔ 28 جنوري 2021ع تي، جسٽس نڪلن ابتدائي مسئلي جي ٽرائل بابت ٻيو حڪم جاري ڪيو۔<ref name="auto1">{{Cite web |date=9 December 2022 |title=Daily Mail took 3 years to file defence in PM Shehbaz defamation case before apology |url=https://www.geo.tv/latest/457650-daily-mail-took-9-extensions-3-years-to-file-defence-in-pm-shehbaz-defamation-case-before-apology |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210131709/https://www.geo.tv/latest/457650-daily-mail-took-9-extensions-3-years-to-file-defence-in-pm-shehbaz-defamation-case-before-apology |archive-date=10 December 2022 |access-date=10 December 2022 |website=www.geo.tv |language=en}}</ref> فيصلو ۽ حڪم 5 فيبروري 2021ع تي جاري ڪيا ويا۔ جسٽس نڪلن [[هاءِ ڪورٽ آف جسٽس|لنڊن هاءِ ڪورٽ]] ۾ معنيٰ واري ٻڌڻي دوران پي ايم ايل (ن) جي حق ۾ فيصلو ڏنو۔ جسٽس نڪلن طئي ڪيو ته ''[[دي ميل آن سنڊي|ميل آن سنڊي]]'' جو مضمون شهباز ۽ يوسف ٻنهي لاءِ بدنامي جي سڀ کان وڏي سطح واري معنيٰ رکي ٿو۔{{Citation needed|date=August 2025}} 18 فيبروري 2021ع تي، جسٽس نڪلن ڪجهه آخري تاريخن بابت هدايت جاري ڪئي۔ 15 مارچ 2022ع تي، ''ڊيلي ميل'' پنهنجو دفاع داخل ڪيو۔ 17 مارچ 2022ع تي، ماسٽر ٿارنيٽ دفاع داخل ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي۔ 23 جون ۽ 20 سيپٽمبر 2022ع تي، هن دفاع داخل ڪرڻ جي آخري تاريخ وڌائڻ جا حڪم جاري ڪيا۔ مارچ 2022ع کان پوءِ ''ڊيلي ميل'' ۽ شهباز وچ ۾ تڪرار حل ڪرڻ لاءِ ڳالهين کان پوءِ، سندس قانوني صلاحڪارن تي واضح ڪيو ويو ته اشاعت سندس شرطن تحت معافي جاري ڪندي ۽ مواد هٽائيندي۔ 26 سيپٽمبر 2022ع تي، جسٽس نڪلن هڪ حڪم جاري ڪيو ۽ 9 نومبر لاءِ گڏيل ڪيس مئنيجمينٽ گڏجاڻي مقرر ڪئي۔ هن ٻڌڻي کان ٽي ڏينهن اڳ، شهباز چالاڪ سياسي قدم طور مڪمل ٽرائل جي حق ۾ دير جي درخواست واپس وٺي ڇڏي۔ ضابطن موجب، عدالت کي اها ڄاڻ نه ڏني وئي ته ''ڊيلي ميل'' جا وڪيل ڪيترن مهينن کان شهباز جي وڪيلن سان ڳجهيون ڳالهيون ڪري رهيا هئا ۽ معافي ڏيڻ جي تجويز ڏئي رهيا هئا۔ شهباز کي سندس قانوني عملي قائل ڪيو ته وڌيڪ دستاويز جمع ڪرائڻ جو ڪو فائدو نه هو، ڇاڪاڻ ته اخبار اڳ ئي معافي ڏيڻ ۽ بدنام ڪندڙ ۽ گمراهه ڪندڙ مضمون هٽائڻ تي راضي ٿي چڪي هئي۔<ref name="auto1"></ref> ''ڊيلي ميل'' جي پبلشرن ۽ شهباز جي وڪيلن ڊسمبر 2022ع جي ٻئي هفتي ۾ ٽاملن آرڊر سان ٺاهه جو معاهدو صحيح ڪيو، جنهن کان پوءِ ''ڊيلي ميل'' بدنام ڪندڙ مضمون هٽائي ڇڏيو ۽ وزيراعظم ۽ سندس نياڻيءَ جي مڙس کان معافي ورتي۔ اي اين ايل واعدو ڪيو ته اهو انهن ڪوڙن الزامن کي ڪنهن به فورم تي ڪڏهن به نه ڦهلائيندو؛ ان [[گوگل]] سان به ڪم ڪيو ته جيئن ''ڊيلي ميل'' جي اڳين الزامن وارا سڀ مضمون هٽايا وڃن۔<ref>{{Cite web |date=8 December 2022 |title=Daily Mail apologises to PM over funds embezzlement allegations |url=https://tribune.com.pk/story/2390108/daily-mail-apologises-to-shehbaz-over-funds-embezzlement-allegations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209123547/https://tribune.com.pk/story/2390108/daily-mail-apologises-to-shehbaz-over-funds-embezzlement-allegations |archive-date=9 December 2022 |access-date=10 December 2022 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 December 2022 |title=Daily Mail tenders apology to Shehbaz |url=https://dailytimes.com.pk/1037218/daily-mail-tenders-apology-to-shehbaz/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210131709/https://dailytimes.com.pk/1037218/daily-mail-tenders-apology-to-shehbaz/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=10 December 2022 |website=Daily Times |language=en-US}}</ref><ref name="pap-profile"></ref> == پنجاب جو وزيراعليٰ (2008–2018) == {{main|شهباز شريف جي وڏ وزارت#ٻيو ۽ ٽيون دور (2008–13)|شهباز شريف جي وڏ وزارت#ٽيون دور (2013–2018)|شهباز شريف جي ٻي صوبائي حڪومت|شهباز شريف جي ٽين صوبائي حڪومت}} شريف جون 2008ع ۾ ٿيل ضمني چونڊ ۾ پي ايم ايل (ن) جي اميدوار طور [[تڪ پي پي-48 (ڀڪر-2)]] مان بنا مقابلي [[پنجاب اسيمبلي]] لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref>{{cite news|title=Shahbaz Sharif elected unopposed to Punjab Assembly|url=http://gulfnews.com/news/asia/pakistan/shahbaz-sharif-elected-unopposed-to-punjab-assembly-1.110050|access-date=27 February 2018|work=GulfNews|date=2 June 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227063708/http://gulfnews.com/news/asia/pakistan/shahbaz-sharif-elected-unopposed-to-punjab-assembly-1.110050|archive-date=27 February 2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hanif |first1=Intikhab |date=6 June 2008 |title=Shahbaz to take oath today: Khosa, cabinet set to resign |url=https://www.dawn.com/news/306246 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728205736/https://www.dawn.com/news/306246 |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> ان کان پوءِ، هو 265 ووٽ حاصل ڪري بنا مقابلي پنجاب جو وزيراعليٰ چونڊيو ويو.<ref name="dawn/25april2013"></ref><ref name="thenews/1june2013"></ref> پوءِ، جون 2008ع ۾، تڪ پي پي-48 (ڀڪر-2) مان اسيمبلي جي سيٽ رکندي، شريف [[تڪ پي پي-10 (راولپنڊي-10)]] مان پنجاب اسيمبلي جي هڪ سيٽ لاءِ چونڊ وڙهي. هو بنا مقابلي چونڊيو ويو، پر وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏيڻ لاءِ سندس اهليت بابت تڪرار سبب هن اها سيٽ ڇڏي ڏني.<ref>{{cite news |title=SC summons record in Shahbaz eligibility case |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/669500 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227214134/https://www.thenews.com.pk/archive/print/669500 |archive-date=27 February 2018 |access-date=27 February 2018 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref><ref name="nation/24june2008">{{cite news|title=Shahbaz eligibility for CM questioned|url=https://nation.com.pk/24-Jun-2008/shahbaz-eligibility-for-cm-questioned|access-date=27 February 2018|work=The Nation|archive-date=31 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153851/https://nation.com.pk/24-Jun-2008/shahbaz-eligibility-for-cm-questioned|url-status=live}}</ref> وزيراعليٰ طور سندس ٻيو دور 25 فيبروري 2009ع تي ان وقت رڪجي ويو، جڏهن [[پاڪستان جي سپريم ڪورٽ]] کيس عوامي عهدو رکڻ لاءِ نااهل قرار ڏنو، جنهن جي نتيجي ۾ پنجاب اسيمبلي ۾ سندس سيٽ خالي ٿي وئي ۽ کيس وزيراعليٰ جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref>{{cite news |last1=Iqbal |first1=Nasir |date=26 February 2009 |title=SC makes public office out of bounds for Sharif brothers |url=https://www.dawn.com/news/346205/sc-makes-public-office-out-of-bounds-for-sharif-brothers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153650/https://www.dawn.com/news/346205/sc-makes-public-office-out-of-bounds-for-sharif-brothers |archive-date=31 July 2018 |access-date=27 February 2018 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> 1 اپريل 2009ع تي سپريم ڪورٽ جي پنج رڪني لارجر بينچ اڳوڻو فيصلو رد ڪري ڇڏيو، ۽ شريف کي ٻيهر وزيراعليٰ طور بحال ڪيو.<ref name="thenews/1april2009">{{cite news |date=1 April 2009 |title=Shahbaz 2nd CM restored by court |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/168881-Millat-Park-murder-suspects-held-claims-police |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728202641/https://www.thenews.com.pk/archive/print/168881-Millat-Park-murder-suspects-held-claims-police |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[2013ع پاڪستاني عام چونڊون|2013ع جي عام چونڊن]] ۾، شريف پي ايم ايل (ن) جي اميدوار طور ٽن تڪن، پي پي-159 (لاهور-23)، پي پي-161 (لاهور-25) ۽ پي پي-247 (راجن پور-1) مان پنجاب اسيمبلي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. ساڳئي چونڊ ۾، هو [[تڪ اين اي-129|تڪ اين اي-129 (لاهور-12)]] مان قومي اسيمبلي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref name="ecp/2013">{{cite web|title=2013 election result|url=https://ecp.gov.pk/Documents/General%20Elections%202013%20report/Election%20Report%202013%20Volume-II.pdf|publisher=ECP|access-date=27 February 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201140612/https://ecp.gov.pk/Documents/General%20Elections%202013%20report/Election%20Report%202013%20Volume-II.pdf|archive-date=1 February 2018}}</ref> شريف پنهنجي صوبائي اسيمبلي جي سيٽ پي پي-159 (لاهور-23) رکڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 371 رڪني صوبائي اسيمبلي ۾ 300 ووٽ حاصل ڪري ٽئين ڀيري پنجاب جو وزيراعليٰ چونڊيو ويو.<ref>{{cite news|title=Shahbaz Sharif takes oath as Punjab chief minister – The Express Tribune|url=https://tribune.com.pk/story/559678/shahbaz-sharif-elected-punjab-chief-minister/|access-date=27 February 2018|work=The Express Tribune|date=6 June 2013|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612171921/https://tribune.com.pk/story/559678/shahbaz-sharif-elected-punjab-chief-minister/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=6 June 2013 |title=Shahbaz sworn in as CM Punjab for third time |url=https://www.dawn.com/news/1027821/punjab-assembly-to-elect-cm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728203657/https://www.dawn.com/news/1027821/punjab-assembly-to-elect-cm |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> === پارٽي اندر سياست === {{See also|پاناما پيپرز ڪيس}} 2016ع ۾، شريف پارٽي اندر چونڊن ۾ پي ايم ايل (ن) جي پنجاب چيپٽر جو صدر بنا مقابلي چونڊيو ويو.<ref>{{cite news|title=Shahbaz Sharif elected unopposed as President of PML-N Punjab|url=http://www.radio.gov.pk/19-Oct-2016/shahbaz-elected-unopposed-as-pml-n-punjab-president|access-date=23 July 2017|work=Radio Pakistan|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728211046/http://www.radio.gov.pk/19-Oct-2016/shahbaz-elected-unopposed-as-pml-n-punjab-president|archive-date=28 July 2017}}</ref> 29 جولاءِ 2017ع تي، [[پاناما پيپرز ڪيس]] جي فيصلي کان پوءِ رخصت ٿيندڙ وزيراعظم نواز شريف جي نااهليءَ جي نتيجي ۾، شريف کي پي ايم ايل (ن) جو اڳواڻ ۽ وزيراعظم جي عهدي لاءِ سندن اميدوار نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shahbaz Sharif will be Pakistan's next Prime Minister |url=https://www.thenews.com.pk/latest/219632 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728202531/https://www.thenews.com.pk/latest/219632-Shehbaz-Sharif-to-replace-Nawaz-Sharif |archive-date=28 July 2017 |access-date=28 July 2017 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]]}}</ref><ref>{{cite news |author1=Sanaullah Khan |author2=Syed Sammer Abbas |date=28 July 2017 |title=Shahbaz tipped to be Nawaz's choice for prime minister: reports |url=https://www.dawn.com/news/1348225 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728212118/https://www.dawn.com/news/1348225/shahbaz-tipped-to-be-nawazs-choice-for-prime-minister-reports |archive-date=28 July 2017 |access-date=29 July 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Bilal |first1=Muhammad |date=29 July 2017 |title=Shahbaz's name finalised as successor to Nawaz Sharif |url=https://www.dawn.com/news/1348391 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729135022/https://www.dawn.com/news/1348391 |archive-date=29 July 2017 |access-date=29 July 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> تنهن هوندي به، هو قومي اسيمبلي جو ميمبر نه هو، تنهنڪري [[پيٽروليم ڊويزن (پاڪستان)|پيٽروليم وزير]] [[شاهد خاقان عباسي]] کي پاڪستان جي عبوري وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏيڻ لاءِ چيو ويو، ته جيئن شريف کي ضمني چونڊ ذريعي قانونساز اداري ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي وقت ملي سگهي.<ref>{{cite news|author=Sana Jamal|title=Shahid Khaqan Abbasi appointed as interim PM of Pakistan|url=http://gulfnews.com/news/asia/pakistan/shahid-khaqan-abbasi-appointed-as-interim-pm-of-pakistan-1.2066083|access-date=29 July 2017|work=GulfNews|date=29 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729214358/http://gulfnews.com/news/asia/pakistan/shahid-khaqan-abbasi-appointed-as-interim-pm-of-pakistan-1.2066083|archive-date=29 July 2017}}</ref> بعد ۾، شريف ايندڙ عام چونڊ تائين وزيراعليٰ طور پنهنجو مدو مڪمل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="indianexpress/3aug2017">{{cite news|title=Shahid Khaqan Abbasi likely to continue as Pakistan PM for 10-month PML-N tenure|url=http://indianexpress.com/article/pakistan/pakistan-pm-shahid-khaqan-abbasi-nawaz-sharif-4780752/|access-date=5 August 2017|work=The Indian Express|date=3 August 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805181002/http://indianexpress.com/article/pakistan/pakistan-pm-shahid-khaqan-abbasi-nawaz-sharif-4780752/|archive-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |date=2 August 2017 |title=Sana opposes Shahbaz's elevation to Centre |url=https://www.dawn.com/news/1349073 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805181917/https://www.dawn.com/news/1349073/sana-opposes-shahbazs-elevation-to-centre |archive-date=5 August 2017 |access-date=5 August 2017 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> ڊسمبر 2017ع ۾، شريف کي 2018ع جي عام چونڊ ۾ وزيراعظم جي عهدي لاءِ پي ايم ايل (ن) جو اميدوار نامزد ڪيو ويو.<ref name="thenews/21dec2017">{{cite news |date=21 December 2017 |title=Shahbaz is next premier: Nawaz |url=https://www.thenews.com.pk/print/258601 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221135036/https://www.thenews.com.pk/print/258601-shahbaz-is-next-premier-nawaz |archive-date=21 December 2017 |access-date=21 December 2017 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hussain |first1=Javed |last2=Shaikh |first2=Ubaidullah |date=21 December 2017 |title=Shahbaz to be PML-N's next candidate for prime minister: Nawaz Sharif |url=https://www.dawn.com/news/1378008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222000152/https://www.dawn.com/news/1378008/shahbaz-to-be-pml-ns-next-candidate-for-prime-minister-nawaz-sharif |archive-date=22 December 2017 |access-date=21 December 2017 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> فيبروري 2018ع ۾، شريف کي پي ايم ايل (ن) جو عبوري صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Shehbaz Sharif appointed acting president of PML-N|url=https://tribune.com.pk/story/1645952/1|access-date=27 February 2018|work=The Express Tribune|date=27 February 2018|archive-date=27 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227212136/https://tribune.com.pk/story/1645952/1-pml-n-set-announce-party-president-today/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PML-N endorses Nawaz's decision to pass on baton to Shehbaz|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/02/27/shehbaz-sharif-elected-as-pml-ns-interim-president-reports/|access-date=27 February 2018|work=www.pakistantoday.com.pk}}</ref> مارچ 2018ع ۾، هو پي ايم ايل (ن) جو صدر بنا مقابلي چونڊيو ويو.<ref>{{cite news |author=Javed Hussain |date=13 March 2018 |title='Cannot even think of replacing Nawaz': Shahbaz Sharif appointed PML-N president |url=https://www.dawn.com/news/1394992 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313135001/https://www.dawn.com/news/1394992/cannot-even-think-of-replacing-nawaz-shahbaz-sharif-appointed-pml-n-president |archive-date=13 March 2018 |access-date=13 March 2018 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> رپورٽ ڪيو ويو{{By whom|date=August 2025}} ته [[اسٽيبلشمينٽ (پاڪستان)|اسٽيبلشمينٽ]] اڳ ۾ ڪيترن موقعن تي شريف کي پاڪستان جي وزيراعظم جو عهدو ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي، جيڪا هن قبول نه ڪئي.<ref name="indianexpress/30july2017">{{cite news|title=The baton in Pakistan passes from Nawaz Sharif to Shahbaz|url=http://indianexpress.com/article/opinion/the-baton-in-pakistan-passes-from-nawaz-sharif-to-shahbaz-4774667/|access-date=31 July 2017|work=The Indian Express|date=30 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731151317/http://indianexpress.com/article/opinion/the-baton-in-pakistan-passes-from-nawaz-sharif-to-shahbaz-4774667/|archive-date=31 July 2017}}</ref> == مخالف ڌر جو اڳواڻ (2018–2022) == [[File:Shehbaz Sharif at an anti-PTI government protest.png|thumb|شريف نومبر 2019ع ۾ اسلام آباد ۾ [[عمران خان حڪومت]] مخالف جلسي ۾]] شريف [[2018ع پاڪستاني عام چونڊ]] ۾ پي ايم ايل (ن) جي اميدوار طور تڪ اين اي-132 (لاهور-10) مان قومي اسيمبلي لاءِ چونڊيو ويو. ساڳئي چونڊ ۾، هو پي ايم ايل (ن) جي اميدوار طور تڪ پي پي-164 (لاهور-21) ۽ پي پي-165 (لاهور-22) مان پنجاب جي صوبائي اسيمبلي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref name="dawn/17aug2018">{{cite news |date=17 August 2018 |title=Shahbaz Sharif — the three-time Punjab CM in the running for next PM |url=https://www.dawn.com/news/1427542 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818023441/https://www.dawn.com/news/1427542 |archive-date=18 August 2018 |access-date=18 August 2018 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> پنهنجي ڪامياب چونڊ کان پوءِ، هن قومي اسيمبلي جي سيٽ جي حق ۾ پنجاب جون سيٽون ڇڏي ڏنيون.<ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Iftikhar A. |date=14 August 2018 |title=By-polls on 11 NA seats to be held within two months |url=https://www.dawn.com/news/1426872 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816195030/https://www.dawn.com/news/1426872 |archive-date=16 August 2018 |access-date=18 August 2018 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> 16 آگسٽ 2018ع تي، کيس پي ايم ايل (ن) پاران پاڪستان جي وزيراعظم جي عهدي لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite news |date=16 August 2018 |title=Imran, Shahbaz file nomination papers for PM's slot |url=https://www.thenews.com.pk/print/355604-imran-shahbaz-file-nomination-papers-for-pm-s-slot |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818115319/https://www.thenews.com.pk/print/355604-imran-shahbaz-file-nomination-papers-for-pm-s-slot |archive-date=18 August 2018 |access-date=18 August 2018 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> ٻئي ڏينهن، هن 96 ووٽ حاصل ڪيا ۽ [[عمران خان]] کان هارائي ويو.<ref>{{cite news |last1=Wasim |first1=Amir |date=18 August 2018 |title=Imran outscores Shahbaz, secures top job |url=https://www.dawn.com/news/1427716/imran-outscores-shahbaz-secures-top-job |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818025118/https://www.dawn.com/news/1427716/imran-outscores-shahbaz-secures-top-job |archive-date=18 August 2018 |access-date=18 August 2018 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> بعد ۾، قومي اسيمبلي جي 111 ميمبرن کيس قومي اسيمبلي ۾ [[پاڪستان ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ|مخالف ڌر جي اڳواڻ]] جي عهدي لاءِ نامزد ڪيو.<ref>{{cite news |last1=Raza |first1=Syed Irfan |date=18 August 2018 |title=Shahbaz set to become opposition leader in National Assembly |url=https://www.dawn.com/news/1427708/shahbaz-set-to-become-opposition-leader-in-national-assembly |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818025200/https://www.dawn.com/news/1427708/shahbaz-set-to-become-opposition-leader-in-national-assembly |archive-date=18 August 2018 |access-date=18 August 2018 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]}}</ref> 20 آگسٽ 2018ع تي، کيس قومي اسيمبلي ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ نوٽيفاءِ ڪيو ويو. ساڳئي وقت، هو 22 ڊسمبر 2018ع کان 28 نومبر 2019ع تائين پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽي جو چيئرمين رهيو، جڏهن هن استعيفيٰ ڏني ۽ سندس جاءِ تي [[رانا تنوير حسين]] آيو. سيپٽمبر 2020ع ۾، [[قومي احتساب بيورو]] (نيب) شريف کي ويجهن ساٿين ۽ خاندان جي ميمبرن تي ٻڌل مبينا اسڪيم ذريعي [[پاڪستاني رپيو|7,328 ملين رپين]] (41 ملين آمريڪي ڊالر) جي مني لانڊرنگ جي الزامن تي گرفتار ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan opposition leader arrested in corruption case |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/9/28/pakistan-opposition-leader-arrested-in-corruption-case |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928150812/https://www.aljazeera.com/news/2020/9/28/pakistan-opposition-leader-arrested-in-corruption-case |archive-date=28 September 2020 |access-date=28 September 2020 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> نيب اڳ ۾ شريف، سندس پٽ ۽ ٻين مائٽن جي ملڪيت 23 اثاثا منجمد ڪيا هئا، اهو الزام لڳائيندي ته اهي اثاثا آمدني جي نامعلوم ذريعن مان حاصل ڪيا ويا هئا ۽ پرڏيهي فنڊ شريف جي نياڻيءَ جي مڙس، هارون يوسف، جي ملڪيت واري ڪمپني ذريعي جعلي ٽرانزيڪشنن وسيلي منتقل ڪيا ويا هئا.<ref>{{Cite web |title=Shahbaz's son, daughter, son-in-law, three others declared POs |url=https://www.thenews.com.pk/print/749941-money-laundering-assets-case-shahbaz-s-son-daughter-son-in-law-three-others-declared-pos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128122454/https://www.thenews.com.pk/print/749941-money-laundering-assets-case-shahbaz-s-son-daughter-son-in-law-three-others-declared-pos |archive-date=28 November 2020 |access-date=28 November 2020 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |date=27 November 2020 |language=en}}</ref> گرفتاري کان پوءِ، شريف کي جاچ دوران حراست ۾ رکيو ويو.<ref>{{Cite web |date=29 September 2020 |title=Pakistan's Opposition Leader Shahbaz Sharif Remanded in NAB Custody for 14 Days in Money Laundering Case |url=https://www.news18.com/news/world/pakistans-opposition-leader-shahbaz-sharif-remanded-in-nab-custody-for-14-days-in-money-laundering-case-2919225.html |access-date=22 April 2022 |website=News18 |language=en |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422173312/https://www.news18.com/news/world/pakistans-opposition-leader-shahbaz-sharif-remanded-in-nab-custody-for-14-days-in-money-laundering-case-2919225.html |url-status=live }}</ref> نومبر 2020ع ۾، کيس پنهنجي ماءُ جي جنازي نماز ۾ شرڪت لاءِ عارضي طور پيرول تي آزاد ڪيو ويو.<ref>{{Cite web|date=27 November 2020|title=Shahbaz, Hamza to be released on parole today|url=https://nation.com.pk/27-Nov-2020/shahbaz-sharif-hamza-to-be-released-on-parole-today|access-date=28 November 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127084311/https://nation.com.pk/27-Nov-2020/shahbaz-sharif-hamza-to-be-released-on-parole-today|url-status=live}}</ref> 14 اپريل 2021ع تي، کيس مني لانڊرنگ ڪيس ۾ [[لاهور هاءِ ڪورٽ]] ضمانت ڏني.<ref>{{Cite web|title=LHC approves bail plea of Shehbaz Sharif in money laundering case|url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/597231-LHC-Shehbaz-Sharif-bail-plea-money-laundering-case|access-date=14 April 2021|website=Dunya News|date=14 February 2008 |archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414081652/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/597231-LHC-Shehbaz-Sharif-bail-plea-money-laundering-case|url-status=live}}</ref> 12 آڪٽوبر 2022ع تي، شريف ۽ سندس پٽ کي لاهور جي خاص مرڪزي عدالت ڪرپشن ۽ مني لانڊرنگ جي سڀني الزامن مان بري ڪري ڇڏيو.<ref name="aljazeera.com">{{Cite web |title=Pakistani court acquits PM, son in money laundering case |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/12/pakistani-court-acquits-pm-son-in-money-laundering-case |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906030015/https://www.aljazeera.com/news/2022/10/12/pakistani-court-acquits-pm-son-in-money-laundering-case |archive-date=6 September 2023 |access-date=7 September 2023 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> فيصلي کان پوءِ، شريف جي وڪيل امجد پرويز ڪيس کي ”مڪمل طور بي بنياد ۽ سياسي مقصدن تي ٻڌل“ قرار ڏنو.<ref name="aljazeera.com"></ref> == وزيراعظم (2022–2023) == {{main|سائفر نمبر آءِ-0678|شهباز شريف جي پهرين وزارت عظميٰ|شهباز شريف جي پهرين حڪومت}} 10 اپريل 2022ع تي، [[2022ع پاڪستاني آئيني بحران]] کان پوءِ [[عمران خان خلاف بي اعتمادي رٿ]] جي نتيجي ۾ مخالف ڌر جي پارٽين شريف کي وزيراعظم جي اميدوار طور نامزد ڪيو.<ref>{{cite web |date=11 April 2022 |title=Pakistan to Vote in New PM as Ousted Khan Rallies Supporters |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-10/pakistan-lawmakers-set-to-vote-in-new-pm-with-close-ties-to-army |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410123200/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-10/pakistan-lawmakers-set-to-vote-in-new-pm-with-close-ties-to-army |archive-date=10 April 2022 |access-date=10 April 2022 |website=Bloomberg News}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Shahzad |first1=Asif |last2=Hassan |first2=Syed Raza |date=11 April 2022 |title=Political change in Pakistan as Shehbaz Sharif seeks to become PM |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nominations-pakistan-pm-due-supporters-ousted-khan-expected-protest-2022-04-10/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410134030/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nominations-pakistan-pm-due-supporters-ousted-khan-expected-protest-2022-04-10/ |archive-date=10 April 2022 |access-date=10 April 2022 |newspaper=Reuters |via=www.reuters.com}}</ref> هو 11 اپريل 2022ع تي وزيراعظم چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Shehbaz Sharif, Pakistan Opposition Leader, Elected New PM |url=https://www.ndtv.com/world-news/shehbaz-sharif-pakistan-opposition-leader-elected-new-pm-2878194 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411115941/https://www.ndtv.com/world-news/shehbaz-sharif-pakistan-opposition-leader-elected-new-pm-2878194 |archive-date=11 April 2022 |access-date=11 April 2022 |website=NDTV.com}}</ref><ref name="Elected PM Dawn">{{cite news |date=11 April 2022 |title=Shehbaz Sharif elected prime minister of Pakistan |url=https://www.dawn.com/news/1684500/shehbaz-sharif-elected-prime-minister-of-pakistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411121204/https://www.dawn.com/news/1684500/shehbaz-sharif-elected-prime-minister-of-pakistan |archive-date=11 April 2022 |access-date=11 April 2022 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> هن ساڳئي ڏينهن عهدي جو حلف کنيو، جيڪو سينيٽ جي چيئرمين [[صادق سنجراڻي]] کان ورتو، جيڪو صدر [[عارف علوي]] جي جاءِ تي ڪم ڪري رهيو هو، ڇاڪاڻ ته صدر ”تڪليف“ جي شڪايت کان پوءِ طبي موڪل تي هو.<ref>{{Cite web |title=Shehbaz Sharif takes oath as prime minister of Pakistan |url=https://www.geo.tv/latest/410879-shehbaz-sharif-takes-oath-as-prime-minister-of-pakistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411161738/https://www.geo.tv/latest/410879-shehbaz-sharif-takes-oath-as-prime-minister-of-pakistan |archive-date=11 April 2022 |accessdate=11 April 2022 |website=www.geo.tv |date=11 April 2022 }}</ref> === گهريلو پاليسي === 2022ع ۾ وزيراعظم طور اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ شريف جي بنيادي ترجيح اها سخت [[پاڪستاني معاشي بحران (2022–2024)|معاشي بحران]] حل ڪرڻ هئي، جيڪا انهيءَ سال شروع ٿي هئي؛ ڇاڪاڻ ته [[يوڪرين تي روسي حملو|يوڪرين تي روسي حملي]] سبب ايندھن جي قيمتن ۾ اضافو، حد کان وڌيڪ قرض، ناقص ميڪرو معاشي فيصلا، ادائگين جي توازن جو بحران ۽ ٻين عنصرن گڏجي اهڙي شديد بحران کي جنم ڏنو هو، جنهن ملڪ جي معيشت تي وڏو دٻاءُ وڌو. شريف اهو به واعدو ڪيو ته هو [[سائفر نمبر آءِ-0678|عمران خان جي آمريڪي مداخلت وارن الزامن]] جي جاچ ڪرائيندو، جن ۾ خان پنهنجي اقتدار مان هٽائڻ جو الزام لڳايو هو؛ شريف چيو ته جيڪڏهن سندس خلاف ”ثبوت جو ذرو“ به مليو ته هو استعيفيٰ ڏئي ڇڏيندو.<ref>{{Cite web |last=Zaman |first=Q. |title=Shehbaz Sharif elected as Pakistan's new prime minister |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/11/shehbaz-sharif-elected-as-pakistans-new-prime-minister-2 |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> شريف آزاد ۽ منصفاڻيون چونڊون يقيني بڻائڻ لاءِ چونڊ سڌارا آڻڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{Cite news |last1=Masood |first1=Salman |last2=Goldbaum |first2=Christina |date=11 April 2022 |title=Shehbaz Sharif Becomes Pakistan's New Prime Minister Amid Turmoil |url=https://www.nytimes.com/2022/04/11/world/asia/pakistan-shehbaz-sharif-prime-minister.html |access-date=27 June 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==== معاشي پاليسي ==== {{See also|2022–23 پاڪستان وفاقي بجيٽ|2023–24 پاڪستان وفاقي بجيٽ|پاڪستاني معاشي بحران (2021–2024)|پاڪستان ۽ بين الاقوامي مالياتي فنڊ}} شريف جي حلف برداري کان ٿوري ئي دير پوءِ حڪومت هڪ رليف پيڪيج جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت 21,000 رپين مان 25,000 رپيا ڪرڻ، ڪڻڪ جي اٽي تي سبسڊي ڏيڻ، پينشن ۾ 10 سيڪڙو واڌ، ۽ سرڪاري ملازمن جي پگهار 100,000 رپين کان گهٽ سطح تي رکڻ جهڙا قدم شامل هئا.<ref name=":1">{{Cite web |title=Shehbaz Sharif elected PM, unveils relief package |url=https://www.thenews.com.pk/print/949416-shehbaz-elected-pm-announces-relief-package |access-date=27 June 2025 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |date=12 April 2022 |language=en}}</ref> هن غربت گهٽائڻ لاءِ [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] کي به بحال ڪيو، ۽ ان کي تعليمي امداد تائين وڌايو.<ref name=":1" /> ايندھن جي تيزيءَ سان وڌندڙ قيمتن کي حل ڪرڻ لاءِ، شريف بجلي منصوبن مان توانائي جي پيداوار وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. هن پاڪستان جي ڪوئلي جي ذخيرن مان نفعي جي کوٽ کي حل ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، ۽ تجويز ڏني ته [[ٿر اينگرو ڪوئلي بجلي منصوبو]] ٻين ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن سان ڳنڍي پيداوار 4,000 [[ميگاواٽ]] تائين وڌائي سگهجي ٿي. شريف وڌيڪ تجويز ڏني ته ٿر منصوبو قومي معيشت کي بحال ڪري سگهي ٿو ۽ حڪومت کي 6 ارب آمريڪي ڊالر تائين بچت ڏئي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته توانائي درآمدن تي خرچ 24 ارب آمريڪي ڊالر تائين وڌي ويو هو.<ref>{{Cite web |title=BR-ePaper {{!}} 11 October 2022 {{!}} Page Front Page 1 |url=https://epaper.brecorder.com/2022/10/11/1-page/944661-news.html |access-date=27 June 2025 |website=BR-ePaper |language=en}}</ref> شريف جي وزارت عظميٰ دوران، پاڪستان جي [[مهانگائي|مهانگائي جي شرح]] سيپٽمبر 2022ع ۾ ڪيترن ڏهاڪن جي بلند سطح 27.3 سيڪڙو تائين پهچي وئي<ref>{{cite web|title=Pakistan CPI inflation hits multi-decade high 27.3% on year in August|date=1 September 2022|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-cpi-inflation-hits-multi-decade-high-273-year-august-2022-09-01/|publisher=[[رائٽرز]]}}</ref> ۽ مئي 2023ع ۾ 37.97 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{cite web|title=Pakistan inflation hits record for second consecutive month|work=Al Jazeera|date=2 June 2023|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/2/pakistan-inflation-hits-record-for-second-consecutive-month}}</ref> جنوري 2023ع ۾، برآمدن ۾ گهٽتائي ۽ حڪومت جي معاشي بحران ختم ڪرڻ ۾ ناڪامي سبب 70 لک ٽيڪسٽائل مزدور بيروزگار ٿي ويا.<ref>{{cite web|title=7 million people laid off in textile industry, associations claim|last=Khan|first=Aamir Shafaat|work=Dawn|date=10 January 2023|url=https://www.dawn.com/news/1730864}}</ref> پاڪستان جي معيشت لاءِ رليف پيڪيج بابت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (آءِ ايم ايف) سان ڳالهين باوجود، شريف جي دور ۾ [[پاڪستاني رپيو]] مسلسل قدر وڃائيندو رهيو، جڏهن ته وڌندڙ مهانگائي، بيروزگاري ۽ گهٽ منافعن پاڪستان ۾ ڪاروبار کي نقصان پهچايو. مالي سال 2023ع لاءِ پرڏيهي تجارتي قرضن بابت حڪومت جو 7.7 ارب آمريڪي ڊالر جو هدف پڻ ڪري پيو، ۽ جولاءِ کان آڪٽوبر 2022ع تائين صرف 0.2 ارب آمريڪي ڊالر حاصل ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Hanif |first=Usman |date=6 December 2022 |title='Pakistan in financial emergency' |url=https://tribune.com.pk/story/2389724/pakistan-in-financial-emergency |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> شريف حڪومت معاشي بحران جا اثر گهٽائڻ لاءِ آءِ ايم ايف سان رليف پيڪيج بابت ڳالهيون جاري رکيون، ۽ جون 2023ع ۾ 3 ارب آمريڪي ڊالر جي اسٽينڊ باءِ ارينجمينٽ لاءِ عملي سطح جو معاهدو ٿيو.<ref>{{Cite web |title=IMF Reaches Staff-level Agreement with Pakistan on a US$3 billion Stand-By Arrangement |url=https://www.imf.org/en/News/Articles/2023/06/30/pr23251-imf-reaches-staff-level-agreement-with-pakistan-on-a-us-3-billion-stand-by-arrangement |access-date=27 June 2025 |website=IMF |language=en}}</ref> جولاءِ 2023ع ۾، آءِ ايم ايف جي ايگزيڪٽو بورڊ قرض منظور ڪيو ۽ لڳ ڀڳ 1.2 ارب آمريڪي ڊالر جي ادائيگي شروع ڪئي. قرض حاصل ڪرڻ لاءِ، شريف حڪومت پنهنجي سالياني بجيٽ ۾ ڪفايت شعاري جا قدم کنيا، 750 ملين آمريڪي ڊالر جا ٽيڪس وڌايا ۽ مهانگائي کي روڪڻ لاءِ وياج جي شرح 22 سيڪڙو تائين وڌائي.<ref>{{Cite news |last=Shahzad |first=Asif |date=24 June 2023 |title=Pakistan changes budget as dictated by IMF to clinch stalled funds |url=https://www.reuters.com/markets/asia/pakistan-reviews-fy2024-budget-last-ditch-effort-clinch-imf-deal-2023-06-24/ |access-date=27 June 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rajvanshi |first=Astha |date=11 July 2023 |title=The IMF is Lending $3 Billion to Pakistan-Is it Enough? |url=https://time.com/6293769/imf-loan-pakistan/ |access-date=27 June 2025 |magazine=TIME |language=en |archive-date=13 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113142850/https://time.com/6293769/imf-loan-pakistan/ |url-status=dead }}</ref> ==== 2022ع پاڪستان ٻوڏون ==== {{Main|2022ع پاڪستان ٻوڏون}} 2022ع ۾، [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ آگسٽ جي سراسري برسات کان ترتيبوار 784 سيڪڙو ۽ 500 سيڪڙو وڌيڪ برسات پئي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2022 |title=Floods have affected over 30 million in Pakistan: minister |url=https://tribune.com.pk/story/2373444/floods-have-affected-over-30-million-in-pakistan-minister |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> برسات ۾ انهيءَ واڌ سان گڏ، ڏاکڻي پاڪستان مئي ۽ جون 2022ع ۾ [[2022ع ڀارت ۽ پاڪستان جي گرمي جي لهر|لڳاتار گرمي جي لهرن]] جو تجربو ڪيو، جيڪي رڪارڊ ٽوڙ هيون ۽ [[پاڪستان ۾ موسمياتي تبديلي|موسمياتي تبديلي]] سبب وڌيڪ امڪاني بڻيون. انهن حالتن هڪ مضبوط [[حرارتي گهٽ دٻاءُ]] پيدا ڪيو، جنهن معمول کان وڌيڪ تيز برساتون آنديون. 25 آگسٽ 2022ع تي شريف حڪومت ٻوڏن سبب ملڪ گير [[هنگامي حالت]] جو اعلان ڪيو، جن ۾ لڳ ڀڳ 1,700 ماڻهو فوت ٿيا ۽ لڳ ڀڳ 30 کان 40 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ نقصان ٿيو.<ref>{{Cite web |last=Bin Javaid |first=Osama |title=Pakistan flood losses estimated at $40bn: Ex-finance minister |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/7/pakistan-flood-losses-estimated-at-40bn-ex-finance-minister |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2025 |title=Analysis of 2022 Pakistan floods identifies recovery strategies |url=https://carnegiescience.edu/news/analysis-2022-pakistan-floods-identifies-recovery-strategies |access-date=27 June 2025 |website=carnegiescience.edu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan's 2022 Floods and Implications for U.S. Interests |url=https://www.congress.gov/crs-product/IF12211 |access-date=27 June 2025 |website=www.congress.gov}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 October 2022 |title=Study: Pakistan Flood Damages, Economic Losses Exceed $30 Billion |url=https://www.voanews.com/a/study-pakistan-flood-damages-economic-losses-exceed-30-billion-/6810207.html |access-date=27 June 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title= NDMA Floods (2022) SITREP - November 18, 2022|url=https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/situation-reports/November2022/N2n1eEarMt6q6Rb8ZYwn.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128131128/https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/situation-reports/November2022/N2n1eEarMt6q6Rb8ZYwn.pdf |archive-date=28 November 2023 |access-date=27 June 2025 |website=cms.ndma.gov.pk}}</ref> [[File:2022 Pakistan Floods - August 27, 2021 vs. August 27, 2022 in Sindh.jpg|thumb|2022ع جي ٻوڏن کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ جو تقابلي نقشو]] ٻوڏن ۽ بجلي ۽ ايندھن جي بلن بابت آبادگارن جي ڌرڻن جي جواب ۾، شريف آبادگارن جي رليف لاءِ ڪسان پيڪيج شروع ڪيو، وفاقي ڪميٽي ٺاهي ۽ 600 ارب رپين جو پيڪيج ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Iqbal |first=Usama |date=5 October 2022 |title=Farmers end sit-in after govt accepts demands |url=https://tribune.com.pk/story/2380180/farmers-end-sit-in-after-govt-accepts-demands |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Shehzad |first=Rizwan |date=31 October 2022 |title=PM unveils Rs1.8tr mega relief for farmers |url=https://tribune.com.pk/story/2384058/pm-unveils-rs18tr-mega-relief-for-farmers |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> هن پيڪيج جي حصي طور، حڪومت ملڪ ڀر ۾ زراعت جي شعبي ۾ نوجوان ڪاروباري ماڻهن کي 50 ارب رپين جا سبسڊي وارا قرض فراهم ڪندي، گڏوگڏ زراعت جي شعبي ۾ ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن کي 10 ارب رپيا ڏيندي. انهن قدمن کان علاوه، پيڪيج ٻوڏ متاثر بي زمين آبادگارن لاءِ 5 ارب رپيا ۽ ٻوڏ متاثر آبادگارن لاءِ تصديق ٿيل ٻج جون 12 لک ٻوريون فراهم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. خرچن جي ورڇ بابت شريف چيو ته وفاقي حڪومت 50 سيڪڙو حصو ڏيندي، جڏهن ته چارئي صوبا ٻيا 50 سيڪڙو فراهم ڪندا.<ref name=":2" /> شريف حڪومت [[ناڪ ڊائون ڪٽ]]س ٽريڪٽر پرزن تي ڊيوٽي 35 سيڪڙو مان گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي، ۽ قومي ڪڻڪ جي کوٽ کان بچڻ لاءِ ڪڻڪ جي درآمد 2.6 ملين ٽنن تائين وڌائي وئي. ڪسان پيڪيج ۾ اهي قدم زراعت جي شعبي ۽ ان سان لاڳاپيل شعبن، جهڙوڪ ڀاڻ جي صنعت، کي وڌائڻ لاءِ ۽ خاص طور ملڪ تي ٻوڏن جي نقصانڪار معاشي اثرن کي گهٽائڻ لاءِ لاڳو ڪيا ويا.{{Citation needed|date=August 2025}} ==== توانائي پاليسي ==== {{See also|عالمي توانائي بحران (2021–2023)}} شريف جي وزيراعظم طور اقتدار سنڀالڻ وقت پاڪستان ۾ [[عالمي توانائي بحران (2021–2023)|توانائي بحران]] پڻ موجود هو، جيڪو مڪمل ٿيل منصوبن کي شروع نه ڪرڻ ۽ [[روس-يوڪرين جنگ]] ۽ [[ڪووڊ-19 وبا]] سبب عالمي ايندھن ۽ توانائي جي قيمتن ۾ واڌ جو نتيجو هو.<ref>{{Cite web |date=12 October 2021 |title=What is behind soaring energy prices and what happens next? – Analysis |url=https://www.iea.org/commentaries/what-is-behind-soaring-energy-prices-and-what-happens-next |access-date=1 July 2025 |website=IEA |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Hu |first2=Yi |last3=Jiao |first3=Jianbin |last4=Wang |first4=Shouyang |date=2 January 2024 |title=The impact of Russia–Ukraine war on crude oil prices: an EMC framework |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=1–12 |article-number=8 |doi=10.1057/s41599-023-02526-9 |issn=2662-9992|doi-access=free }}</ref> جون 2025ع ۾، شريف حڪومت 39.8 آمريڪي ڊالر في [[ايم ايم بي ٽي يو]] جي [[مائع قدرتي گئس|ايل اين جي]] درآمد مان مهانگي هجڻ سبب هٿ ڪڍيو، ۽ ان جي بدران ملڪ گير [[لوڊشيڊنگ]] تي ڀاڙيو. هن فيصلي جي نتيجي ۾، شريف پاڪستانين کي ايندڙ مهيني لاءِ لوڊشيڊنگ لاءِ تيار رهڻ جي خبردار ڪيو، ۽ چيو ته سندس حڪومت ايل اين جي درآمد لاءِ توانائي معاهدو ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪندي.<ref>{{Cite web |agency=ANI |date=28 June 2022 |title=Pakistan PM Shehbaz Sharif warns of increased electricity load shedding in July |url=https://theprint.in/world/pakistan-pm-shehbaz-sharif-warns-of-increased-electricity-load-shedding-in-july/1015236/ |access-date=1 July 2025 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Salamat |first=Sajid |date=28 June 2022 |title=PM warns of increased load shedding in country in July |url=https://dailytimes.com.pk/959037/pm-warns-of-increased-load-shedding-in-country-in-july/ |access-date=1 July 2025 |website=Daily Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 June 2022 |title=Power Outages May Increase In July: PM Shehbaz |url=https://arab.news/8r3ex |access-date=1 July 2025 |website=Arab News |language=en}}</ref> جولاءِ 2022ع ۾، شريف بند پيل بجلي گهرن جهڙوڪ [[پنجاب ٿرمل پاور پلانٽ]] ۽ [[ساھيوال ڪوئلو بجلي منصوبو]] مان توانائي پيداوار ٻيهر شروع ڪرڻ جو حڪم ڏنو. اهڙا منصوبا، انهن ٻن بجلي گهرن سميت، ملڪيت جي کوٽ يا معاهدي جي واعدن جي ٽٽڻ سبب دير جو شڪار ٿيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Hasnain |first=Khalid |date=4 July 2022 |title=PM Shehbaz orders early resolution of energy crisis |url=https://www.dawn.com/news/1698112 |access-date=1 July 2025 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> پنهنجي وزارت عظميٰ دوران، شريف حڪومت جي ايندھن درآمدي بل کي گهٽائڻ لاءِ سڀني سرڪاري عمارتن کي [[شمسي توانائي]] تي منتقل ڪرڻ شروع ڪيو. هن وڌيڪ چيو ته اهو قدم ملڪ جي صوبائي حڪومتن لاءِ مثال هوندو، ۽ صوبائي اڳواڻن تي زور ڀريو ته هو به ساڳي ريت سرڪاري عمارتن لاءِ شمسي توانائي جي استعمال کي معياري بڻائين.<ref>{{Cite web |agency=APP |date=27 December 2022 |title='All government buildings to switch to solar power by April' |url=https://tribune.com.pk/story/2393050/all-government-buildings-to-switch-to-solar-power-by-april |access-date=1 July 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 December 2022 |title=PM announces plan to solarize government buildings by April 2023 |url=https://arab.news/mhrba |access-date=1 July 2025 |website=Arab News |language=en}}</ref> === پرڏيهي معاملا === {{See also|شهباز شريف جون بين الاقوامي وزيراعظمي دوري جون فهرست}} [[File:SCO meeting (2022-09-16).jpg|thumb|250px|شريف 2022ع ۾ [[شنگهائي سهڪار تنظيم]] جي اجلاس ۾ [[سمرقند]]، ازبڪستان ۾]] [[File:Secretary Blinken Meets With Pakistani Foreign Minister Bhutto Zardari at the Department of State. (52387054371).jpg|thumb|شريف جو پرڏيهي وزير بلاول ڀٽو زرداري، سيپٽمبر 2022ع ۾ آمريڪي پرڏيهي وزير [[اينٽني بلنڪن]] سان ملاقات ڪندي]] شريف جي حڪومت [[ليٽرگيٽ]] سبب ڇڪتاڻ وارن لاڳاپن کان پوءِ، پاڪستان جا [[آمريڪا]] سان ويجها لاڳاپا بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيتوڻيڪ پاڪستان جا [[چين]] سان ويجها تعلقات هئا.<ref>{{Cite magazine |last=Ali |first=Hasan |date=27 April 2022 |title=Column: Why Pakistan Will Struggle to Mend U.S. Ties |url=https://time.com/6171042/pakistan-us-relations/ |access-date=27 June 2025 |magazine=TIME |language=en |archive-date=22 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250722121444/https://time.com/6171042/pakistan-us-relations/ |url-status=dead }}</ref> شريف سيپٽمبر 2022ع ۾ [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] جي سالياني اجلاس دوران [[نيو يارڪ شهر]] ۾ آمريڪي صدر [[جو بائيڊن]] سان ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=US says ready to engage with PM Sharif's government to advance 'shared interests' |url=https://arab.news/mfttf |access-date=27 June 2025 |website=Arab News PK |language=en}}</ref> ملاقات دوران، بائيڊن تباهه ڪندڙ ٻوڏن کان پوءِ پاڪستان جي حمايت جو واعدو ڪيو. آڪٽوبر 2022ع ۾، صدر بائيڊن [[ڪيلفورنيا]] ۾ هڪ خطاب دوران پاڪستان کي ”دنيا جي سڀ کان خطرناڪ ملڪن مان هڪ“ قرار ڏنو. شريف ۽ پرڏيهي وزير [[بلاول ڀٽو زرداري]] ان بيان کي بي بنياد قرار ڏنو، ۽ [[پاڪستان جي پرڏيهي معاملن واري وزارت]] بائيڊن جي بيان بابت وضاحت لاءِ آمريڪي سفير کي طلب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=15 October 2022 |title=Pakistan hits back at Biden's 'dangerous nation' comment |url=https://apnews.com/article/biden-asia-india-pakistan-xi-jinping-197a7feb7f37869e22e2b02a3c21c8f4 |access-date=27 June 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> شريف چين سان وڌيڪ ويجها تعلقات ۽ [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] کي وڌائڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. بهرحال، [[پاڪستاني طالبان]] ۽ [[بلوچستان لبريشن آرمي]] جهڙن گروهن پاران چيني ڪارڪنن تي حملن ۾ واڌ سبب لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ سي پيڪ ڪارڪنن جي سلامتي جي ذميواري [[پاڪستان فوج]] تي آهي.<ref>{{Cite news |last=Lateef |first=Samaan |date=25 November 2023 |title=Pakistani Taliban threatens to attack China's Belt and Road route unless 'tax' paid |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/25/pakistan-taliban-demands-tax-china-extortion-belt-road/ |access-date=27 June 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> شريف نومبر 2022ع ۾ ٻن ڏينهن جي سرڪاري دوري تي چين ويو، جتي هن چيني صدر [[شي جن پنگ]] ۽ وزيراعظم [[لي ڪيچيانگ]] سان ملاقات ڪئي، ۽ اهو دورو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي جي 20هين قومي ڪانگريس]] کان پوءِ ٿيو. شريف سي پيڪ کي ٻيهر فعال ڪرڻ ۽ واپار وڌائڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=1 November 2022 |title='CPEC revitalisation' in focus as PM Shehbaz reaches China on maiden visit |url=https://www.dawn.com/news/1718151 |access-date=27 June 2025 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> شريف جو وزيراعظم طور پهريون دورو اپريل 2022ع ۾ ٽن ڏينهن جي سرڪاري دوري لاءِ [[سعودي عرب]] ڏانهن هو، جتي هن سعودي ولي عهد [[محمد بن سلمان]] سان ملاقات ڪئي. شريف جي حڪومت مئي 2022ع ۾ سعودي عرب کان 8 ارب ڊالرن جو پيڪيج پڻ حاصل ڪيو، ان سان گڏ سعودي عرب جي مالي مدد سان 2.4 ارب ڊالرن جي تيل فنانسنگ سهولت ۾ واڌ پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan secures $8bn package from Saudi Arabia |url=https://www.thenews.com.pk/print/954626-pakistan-secures-8bn-package-from-saudi-arabia |access-date=27 June 2025 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |date=May 2022 |language=en}}</ref> شريف پاڪستان ۾ سيڙپڪاري حاصل ڪرڻ لاءِ [[متحده عرب امارات]] ۽ [[قطر]] جو دورو ڪيو؛ هن [[دوحا]] ۾ پاڪستان-قطر واپار ۽ سيڙپڪاري گول ميز اجلاس دوران قطري سيڙپڪارن لاءِ پاڪستان ۾ مضبوط ۽ صحتمند واپاري ماحول فراهم ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.<ref>{{Cite web |date=23 August 2022 |title=PM Shehbaz arrives in Qatar on two-day official visit |url=https://tribune.com.pk/story/2372710/pm-shehbaz-arrives-in-qatar-on-two-day-official-visit |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sheikh Mohamed bin Zayed meets Pakistan's new Prime Minister Shehbaz Sharif |url=https://www.thenationalnews.com/uae/2022/05/01/crown-prince-of-abu-dhabi-meets-pakistans-new-prime-minister-shahbaz-sharif/ |access-date=27 June 2025 |website=The National |language=en}}</ref> شريف [[ترڪي]] جو دورو ڪيو ۽ ڪيترن ئي موقعن تي ترڪي جي صدر [[رجب طيب اردوان]] سان ملاقات ڪئي، پاڪستان-ترڪي لاڳاپن کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ ۽ واپار وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ترڪي کي سي پيڪ ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني.<ref>{{Cite web |agency=APP |date=25 November 2022 |title=PM Shehbaz invites Turkiye to join CPEC |url=https://www.dawn.com/news/1722996 |access-date=27 June 2025 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> شريف جي حڪومت [[ايران]] سان گڏ [[پشين ماٿري|پشين]] ۾ [[ايران-پاڪستان سرحد]] ڀرسان هڪ تقريب دوران نئين بجلي ٽرانسميشن لائين جو افتتاح پڻ ڪيو، جنهن ۾ ايراني صدر [[ابراهيم رئيسي]] پڻ شريڪ ٿيو، جنهن ذريعي ايران جي 100 ميگاواٽ تائين بجلي پاڪستان منتقل ڪرڻ جي سهولت فراهم ٿي. شريف جي حڪومت [[ايران-پاڪستان گئس پائيپ لائين]] جي تعمير لاءِ پڻ پرعزم رهي.<ref>{{Cite web |date=18 May 2023 |title=Iran, Pakistan Open Border Marketplace, Power Transmission Line |url=https://www.voanews.com/a/iran-pakistan-open-border-marketplace-power-transmission-line-/7099169.html |access-date=27 June 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref> شريف سيپٽمبر 2022ع ۾ [[ايلزبيٿ ٻئين جي جنازي]] دوران [[برطانيا]] جو دورو ڪيو، جتي هو [[دولت مشترڪه جمهوريت]] جي [[حڪومت جي سربراهه]] طور ويو، ۽ [[چارلس ٽيون]] سان تعزيت ڪئي ۽ برطانوي وزيراعظم [[لز ٽرس]] سان ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=19 September 2022 |title=PM Shehbaz meets King Charles, condoles Queen Elizabeth's death |url=https://www.dawn.com/news/1710913 |access-date=27 June 2025 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> شريف ٻيهر [[چارلس ٽئين ۽ ڪاميلا جي تاجپوشي]] لاءِ برطانيا ويو، جتي هن [[ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ تقريب ۾ شرڪت ڪئي ۽ برطانوي وزيراعظم [[رشي سونڪ]] سان ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |agency=APP |date=6 May 2023 |title=PM joins world leaders to witness Charles coronation |url=https://tribune.com.pk/story/2415443/pm-joins-world-leaders-to-witness-charles-coronation |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 May 2023 |title=PM Shehbaz arrives in London to attend King Charles III's coronation |url=https://www.dawn.com/news/1750713 |access-date=27 June 2025 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> == ٻن وزيراعظمين وارن دورن جي وچ ۾ == {{See also|2022–2025 پاڪستاني سياسي بيچيني|2024 پاڪستاني عام چونڊون}} 9 آگسٽ 2023ع تي، شريف پارليامينٽ جي مُدي ختم ٿيڻ کان ٽي ڏينهن اڳ صدر [[عارف علوي]] کي اسيمبلي ٽوڙڻ جي صلاح ڏني.<ref>{{Cite news |last=Shahzad |first=Asif |date=4 August 2023 |title=Pakistan prime minister proposes parliament dissolution on Aug. 9 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-pm-proposes-parliament-dissolution-aug-9-sources-2023-08-04/ |access-date=27 June 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref> 14 آگسٽ تي، پاڪستان جي 76هين [[پاڪستان جو آزادي ڏهاڙو|آزادي ڏهاڙي]] تي، شريف جو وزيراعظم وارو مدو ختم ٿي ويو ۽ [[انوار الحق ڪاڪر]] کي عام چونڊون ٿيڻ تائين [[پاڪستان جو نگران وزيراعظم]] مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |author=Nadir Guramani |date=14 August 2023 |title=Anwaarul Haq Kakar sworn in as Pakistan's 8th interim prime minister |url=https://www.dawn.com/news/1770080 |access-date=27 June 2025 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> [[File:PML(N) welcome rally for Nawaz Sharif.png|thumb|آڪٽوبر 2023ع ۾ نواز شريف جي پاڪستان واپسي تي لاهور ۾ پي ايم ايل (ن) جي آجيان ريلي دوران حامي]] 21 آڪٽوبر 2023ع تي، شريف پنهنجي ڀاءُ نواز شريف جي چئن سالن جي پاڻمرادي جلاوطني کان پوءِ پاڪستان واپسي جي آجيان ڪئي. نواز پاڪستان واپس آيو جڏهن هن ٻه ڏينهن اڳ حفاظتي ضمانت حاصل ڪئي هئي، جنهن کيس گرفتار ٿيڻ کانسواءِ واپسي جي اجازت ڏني. نواز جي حفاظتي ضمانت حاصل ڪرڻ، شهباز حڪومت طرفان اهڙو قانون اختيار ڪرڻ جو نتيجو هو، جنهن تحت سپريم ڪورٽ جي اڳين فيصلن خلاف نظرثاني درخواستون داخل ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=New review law stuns top court |url=https://tribune.com.pk/story/2419137/new-review-law-stuns-top-court |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> شهباز لاهور ۾ نواز جي آجيان لاءِ پي ايم ايل (ن) جي ريلي ۾ پڻ شامل ٿيو، جتي هزارين حامي نواز جي آمد جا منتظر هئا.<ref>{{Cite web |author1=Azaz Syed |author2=Rhea Mogul |author3=Sophia Saifi |date=21 October 2023 |title=Pakistan's former leader Nawaz Sharif returns after nearly four years in self-exile |url=https://www.cnn.com/2023/10/21/asia/nawaz-sharif-returns-pakistan-intl-hnk |access-date=27 June 2025 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 October 2023 |title=Fugitive Ex-Pakistani PM Nawaz Sharif Returns From Self-Exile |url=https://www.voanews.com/a/fugitive-ex-pakistani-pm-nawaz-sharif-returns-from-self-exile/7320762.html |access-date=27 June 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref> 22 ڊسمبر 2023ع تي، [[پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن]] فيصلو ڏنو تہ پي ٽي آءِ کي ايندڙ چونڊن ۾ پنهنجي پارٽي نشان استعمال ڪرڻ جي اجازت نه ڏني ويندي، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽي ڪميشن جي معيار موجب اندروني چونڊون نه ڪرائي سگهي هئي. اهو فيصلو تمام گهڻو تڪراري بڻيو ۽ ان کي چونڊن کان اڳ ڌانڌلي قرار ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان پي ٽي آءِ جي مخالفت کي ڪمزور ڪيو ويو ۽ نواز شريف لاءِ چونڊون آسانيءَ سان کٽڻ ۽ وزيراعظم بڻجڻ جو رستو صاف ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |author=Al Jazeera Staff |title=Imran Khan's party loses its symbol, how will it affect Pakistan elections? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/23/pakistan-ex-pms-party-loses-election-symbol-will-it-hurt-its-prospects |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 January 2024 |title=Pakistan's PTI Barred From Using Cricket Bat Electoral Symbol |url=https://www.voanews.com/a/pakistan-s-pti-barred-from-using-cricket-bat-electoral-symbol-/7439552.html |access-date=27 June 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shahzad |first=Asif |date=14 January 2024 |title=Pakistan's Imran Khan's party loses cricket bat electoral symbol |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-imran-khans-party-loses-cricket-bat-electoral-symbol-2024-01-14/ |access-date=27 June 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 January 2024 |title=Pakistan: Imran Khan's party loses cricket bat electoral symbol |url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/13/pakistan-imran-khans-party-loses-cricket-bat-electoral-symbol |access-date=27 June 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> [[2024 پاڪستاني عام چونڊون|عام چونڊون]] 8 فيبروري 2024ع تي ٿيون، جن ۾ نواز شريف پي ايم ايل (ن) جو وزيراعظم لاءِ اميدوار هو. بهرحال، نواز کي متوقع آسان فتح حاصل نه ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ پي ٽي آءِ جا آزاد اميدوار سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref>{{Cite web |author1=David Shortell |author2=Sophia Saifi |date=9 February 2024 |title=In shock result, allies of jailed ex-leader Imran Khan win most seats in Pakistan election |url=https://www.cnn.com/2024/02/09/asia/pakistan-election-nawaz-sharif-intl |access-date=27 June 2025 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan's PTI-linked independents lead in final election count |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/11/pakistan-election-results-put-imran-khans-independents-in-lead |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> پي ايم ايل (ن) ٻي نمبر تي ۽ پيپلز پارٽي ٽئين نمبر تي رهي؛ پر نه آزاد اميدوارن ۽ نه ئي ٻن وڏين پارٽين کي اڪثريت لاءِ گهربل 169 سيٽون حاصل ٿي سگهيون. 20 فيبروري تي، پي ايم ايل (ن) ۽ پيپلز پارٽي اقليتي اتحادي حڪومت قائم ڪئي، ۽ شهباز کي نواز بدران وزيراعظم لاءِ چونڊيو ويو. اتحادي معاهدي جي حصي طور، پيپلز پارٽي جي سينيئر اڳواڻ [[آصف علي زرداري]] کي صدارتي اميدوار چونڊيو ويو. عام چونڊون تڪرارن جو شڪار رهيون، ڇاڪاڻ⁠تہ [[پاڪستاني اسٽيبلشمينٽ]] تي الزام لڳايو ويو تہ هن پي ٽي آءِ کي اقتدار ۾ اچڻ کان روڪڻ لاءِ چونڊن ۾ ڌانڌلي ڪئي. بين الاقوامي ميڊيا پڻ چونڊن تي تنقيد ڪئي، جڏهن⁠تہ عالمي برادري جي ميمبرن انهن جي شفافيت بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي.<ref>{{Cite news |title=Pakistan's generals look increasingly desperate |url=https://www.economist.com/asia/2024/03/14/pakistans-generals-look-increasingly-desperate |access-date=27 June 2025 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 February 2024 |title=What the international media had to say about the elections that were everything but predictable |url=https://www.dawn.com/news/1813311 |access-date=27 June 2025 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=The 'generals' elections' in Pakistan that turned against the military |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240209-the-generals-elections-that-turned-against-pakistan-s-military |access-date=27 June 2025 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Ryan Grim |author2=Murtaza Hussain |date=28 February 2024 |title=Members of Congress Demand Biden Withhold Recognition of Coalition Claiming Power in Pakistan |url=https://theintercept.com/2024/02/28/congress-pakistan-election-recognition/ |access-date=27 June 2025 |website=The Intercept |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |agency=Agence France-Presse |date=10 February 2024 |title=Pakistan army chief calls for unity as election fails to produce clear winner |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/10/pakistan-army-chief-calls-for-unity-as-election-fails-to-produce-clear-winner |access-date=27 June 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == وزيراعظم (2024–هاڻوڪو) == {{See also|شهباز شريف جي ٻي حڪومت}} 3 مارچ 2024ع تي، شريف هڪ تڪراري عام چونڊ کان پوءِ ٻئي دور لاءِ پاڪستان جو وزيراعظم ٻيهر چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پي ٽي آءِ جي اميدوار [[عمر ايوب خان]] جي 92 ووٽن جي مقابلي ۾ 201 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Shewta |date=3 March 2024 |title=Shehbaz Sharif returns as Pakistan prime minister amid chaotic scenes in parliament |url=https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/pakistan-new-prime-minister-shehbaz-sharif-b2506134.html}}</ref> هن [[اقليتي حڪومت]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]، [[متحده قومي موومينٽ – پاڪستان]]، [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]]، [[استحڪام پاڪستان پارٽي]]، ۽ [[بلوچستان عوامي پارٽي]] سان گڏ ٺاهي.<ref name="form a coalition">{{Cite web |date=14 February 2024 |title=Pakistan's former premier Sharif and allies agree to form a coalition |url=https://apnews.com/article/pakistan-main-party-challenge-imran-khan-75f23a7abec21d385c129c7133a78665 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214123259/https://apnews.com/article/pakistan-main-party-challenge-imran-khan-75f23a7abec21d385c129c7133a78665 |archive-date=14 February 2024 |access-date=14 February 2024 |website=AP News |language=en}}</ref><ref name="Shehbaz prevails">{{Cite web |date=14 February 2024 |title=Shehbaz prevails in race for PM House |url=https://www.dawn.com/news/1814088/shehbaz-prevails-in-race-for-pm-house |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214123331/https://www.dawn.com/news/1814088/shehbaz-prevails-in-race-for-pm-house |archive-date=14 February 2024 |access-date=14 February 2024 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> === معيشت === {{See also|2024–25 پاڪستان وفاقي بجيٽ|اڙان پاڪستان}} [[File:Economic Cooperation Organization July 2025 - 1751655104B.jpg|thumb|[[اقتصادي سهڪار تنظيم]] جي 17هين اجلاس دوران آذربائيجاني صدر [[الهام عليئف]] ۽ ترڪي صدر [[رجب طيب اردوان]] سان، جولاءِ 2025ع]] پنهنجي حلف برداري جي تقريب کان فوراً پوءِ، شريف معاشي بحالي کي تيز ڪرڻ لاءِ قومي عملدرآمد منصوبي جي تياري جي هدايت ڪئي. هن منصوبي جي حصي طور، شريف قرضي معاهدي لاءِ آءِ ايم ايف سان ڳالهيون شروع ڪيون ۽ [[فيڊرل بورڊ آف روينيو]] (ايف بي آر) کي 65 ارب رپين جا ٽيڪس ريفنڊ صاف ڪرڻ جو حڪم ڏنو. هن اهو پڻ چيو تہ حڪومت لاءِ وڏا نقصان پيدا ڪندڙ سرڪاري ملڪيت وارا ادارا خانگيا ڪيا ويندا، ۽ گئس شعبي ۾ لائين لاسز گهٽائڻ لاءِ [[سمارٽ ميٽر]]نگ اختيار ڪئي ويندي.<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=PM Shehbaz directs preparation of action plan to revive economy |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2024/03/05/pm-shehbaz-directs-preparation-of-action-plan-to-revive-economy/ |access-date=27 June 2025 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=PM Shehbaz Sharif urges consultation with international experts for economic stability |url=https://mettisglobal.news/pm-shehbaz-sharif-urges-consultation-with-international-experts-for-economic-stability/pm-shehbaz-sharif-urges-consultation-with-international-experts-for-economic-stability |access-date=27 June 2025 |website=mettisglobal.news |language=en}}</ref> شريف [[محمد اورنگزيب]]، [[حبيب بئنڪ لميٽيڊ]] جي اڳوڻي صدر ۽ [[جي پي مورگن چيس|جي پي مورگن]] بئنڪر کي [[پاڪستان جو ناڻي وارو وزير|ناڻي وارو وزير]] مقرر ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Shahid |first=Ariba |date=11 March 2024 |title=CEO of Pakistan's largest bank picked to lead country out of economic crisis |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/ceo-pakistans-largest-bank-picked-lead-country-out-economic-crisis-2024-03-11/ |access-date=27 June 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 April 2024 |title=Who is Muhammad Aurangzeb, the ex-JPMorgan banker to become Pakistan's new finance minister for 'no salary' |url=https://www.livemint.com/news/world/who-is-muhammad-aurangzeb-pakistan-new-finance-minister-ex-jp-morgan-banker-pakistan-economy-imf-inflation-islamabad-11712660802353.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327141435/https://www.livemint.com/news/world/who-is-muhammad-aurangzeb-pakistan-new-finance-minister-ex-jp-morgan-banker-pakistan-economy-imf-inflation-islamabad-11712660802353.html |archive-date=27 March 2025 |access-date=27 June 2025 |work=mint |language=en}}</ref> شريف جي حڪومت جولاءِ 2024ع ۾ آءِ ايم ايف سان بيل آئوٽ معاهدي تي ڳالهيون ڪيون، ۽ سيپٽمبر 2024ع ۾ آءِ ايم ايف کان 7 ارب ڊالرن جو قرض حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 July 2024 |title=Pakistan reaches new $7 billion loan deal with IMF |url=https://apnews.com/article/pakistan-imf-loan-deal-f6e5b227e575e30993da3328c64f9410 |access-date=27 June 2025 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 September 2024 |title=The IMF approves a $7 billion loan for Pakistan, which will get $1 billion immediately |url=https://apnews.com/article/pakistan-imf-new-loan-board-of-executive-approved-3133c62867d5d60ec033e721daf7fead |access-date=27 June 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> بهرحال، حڪومت سخت آءِ ايم ايف شرطن جي تعميل لاءِ نئين ٽيڪس اسڪيم جي حصي طور ٽيڪس 40 سيڪڙو وڌائي ڇڏيا. پاڪستان جي وچولي طبقي لاءِ ٽيڪسن ۾ واڌ باوجود، شريف جولاءِ 2024ع ۾ نئين مالي سال کان پوءِ رياستي خرچ گهٽائڻ ۾ ناڪام رهيو. حڪومت نئين ٽيڪس اسڪيم ۾ خانگي ڪمپنين کي پڻ شامل ڪيو، جنهن سان برآمد ڪندڙن جي ٽيڪس شرح 1 سيڪڙو مان وڌائي 29 سيڪڙو ڪئي وئي، ان کان علاوه 30 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس پڻ لاڳو ٿيو، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Protests in Pakistan after govt raises taxes by 40% under IMF bailout |url=https://www.business-standard.com/world-news/protests-in-pakistan-after-regime-raise-taxes-by-40-under-imf-bailout-124100800380_1.html |website=Business Standard}}</ref> شريف جي حڪومت معاشي ترقي لاءِ هڪ جامع [[پاڪستان جا پنج سالا منصوبا|پنج سالا منصوبو]] ٺاهيو، جنهن جو عنوان “[[اڙان پاڪستان]]: گهريلو قومي معاشي منصوبو” رکيو ويو. هن منصوبي جي حصي طور، حڪومت برآمدات تي ٻڌل ترقي وڌائڻ، ڊجيٽل ۽ ٽيڪنالاجي شعبن کي وسيع ڪرڻ، ۽ معاشي چئلينجن کي انهن لفظن ۾ بيان ڪيل "پنج اِي: برآمدات؛ اِي-پاڪستان؛ برابري ۽ اختيار؛ ماحول، خوراڪ ۽ پاڻي جي سلامتي؛ ۽ توانائي ۽ ڍانچو" وسيلي حل ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{Cite web |agency=APP |date=31 December 2024 |title=Govt unveils 'Uraan Pakistan' 5-year transformation plan for economy |url=https://www.dawn.com/news/1882254 |access-date=27 June 2025 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Batool |first=Syeda Amnah |date=12 January 2025 |title=Uraan Pakistan: A pathway to economic renaissance |url=https://tribune.com.pk/story/2521648/uraan-pakistan-a-pathway-to-economic-renaissance |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> منصوبي مقداري هدف پڻ مقرر ڪيا، خاص طور تي 2028ع تائين سالياني 6 سيڪڙو جي ڊي پي واڌ، هر سال 10 لک نوڪريون پيدا ڪرڻ، 2028ع تائين برآمدات کي سالياني 60 ارب ڊالر تائين وڌائڻ، ۽ هر سال 10 ارب ڊالرن جي خانگي سيڙپڪاري حاصل ڪرڻ.<ref>{{Cite web |date=1 January 2025 |title=PM unveils economic turnaround plan |url=https://tribune.com.pk/story/2519387/pm-unveils-economic-turnaround-plan |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> منصوبي ۾ 2035ع تائين پاڪستان کي [[ٽريلين ڊالر ڪلب (ميڪرو اڪنامڪس)|ٽريلين ڊالر معيشت]] بڻجڻ جو تصور پڻ ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Shehbaz launches ambitious five-year plan to revitalise economy |url=https://www.thenews.com.pk/print/1267334-shehbaz-launches-ambitious-5-year-plan-to-revitalize-economy |access-date=27 June 2025 |website=The News International |date=January 2025 |language=en}}</ref> وڏي مهانگائي ۽ عوامي بچت واري قدمن جي دور ۾، شريف انتظاميا وزيرن ۽ صلاحڪارن جون ماهوار پگهارون 188 سيڪڙو وڌائي 519,000 رپيا ڪري ڇڏيون.<ref>{{cite web|title=Ministers get staggering 188% salary bump|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=22 March 2025|url=https://tribune.com.pk/story/2535776}}</ref> شريف جي حڪومت 50 کان وڌيڪ [[سرڪاري ملڪيت وارو ادارو|سرڪاري ملڪيت وارن ادارن]] کي، سواءِ "اسٽريٽجڪ ادارن" جي، آفيس جي ايندڙ چئن سالن اندر ٽن مرحلن ۾ خانگي ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو، جيڪو مئي 2025ع کان شروع ٿيو.<ref>{{Cite news |date=14 May 2024 |title=Pakistan to privatize all state-owned enterprises, except strategic enterprises |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/pakistan-to-privatize-all-state-owned-enterprises-except-strategic-enterprises/articleshow/110115510.cms |access-date=27 June 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> سرڪاري ملڪيت وارن ادارن جي وڏي پيماني تي خانگيڪاري آءِ ايم ايف جي سفارش هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ادارن وٽ پاڪستان ۾ وڏا اثاثا آهن؛ بهرحال، انهن ۾ روزگار گهٽ آهي ۽ اهي نقدي طور خساري ۾ آهن، پاڪستان ۾ اڌ کان وڌيڪ سرڪاري ادارا نقصان ۾ هلن ٿا.<ref>{{Cite web |date=14 May 2024 |title=Pakistan to sell all SOEs except strategic ones: PM |url=https://tribune.com.pk/story/2466505/pakistan-to-sell-all-soes-except-strategic-ones-pm |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khan |first=Jahangir |date=12 May 2025 |title=24 state-owned enterprises to be privatised in three phases, NA told |url=https://arynews.tv/pakistan-privatization-2025-list-of-enterprises-scheduled-for-sale/ |access-date=27 June 2025 |website=ARY NEWS |language=en-US}}</ref> انهيءَ مهيني مهانگائي گهٽجي 3.5 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |date=2 June 2025 |title=Pakistan inflation inches up 3.5% year-on-year in May 2025 |url=https://arab.news/97ea7 |access-date=27 June 2025 |website=Arab News |language=en}}</ref> مارچ 2026ع ۾، شريف هنگامي توانائي بچت قدم اعلان ڪيا، جن ۾ چار ڏينهن وارو ڪم هفتو ۽ اسڪول بندشون شامل هيون، جيڪي [[2026ع ايران جنگ جا معاشي اثر|ايران تي آمريڪي-اسرائيلي حملن]] سبب [[2026ع ايران جنگ|عالمي ٻارڻ قيمتن ۾ واڌ]] جي جواب ۾ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |title=Trump’s war in Iran threatens to cause an economic shock – but which countries will be worst hit? |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/trump-war-iran-oil-crisis-economy-asia-india-pakistan-b2942479.html |work=The Independent |date=21 March 2026}}</ref> === نوجوانن کي بااختيار بڻائڻ === {{Main|وزيراعظم جو نوجوان پروگرام}} شريف جي حڪومت نوجوانن جي بااختياري ۽ ڪاروباريت کي هٿي ڏني آهي. 2024ع ۾ [[نوجوانن جو عالمي ڏينهن]] تي، شريف وزيراعظم جي نوجوان پروگرام جي حصي طور 300,000 کان وڌيڪ نوجوان ڪاروبارين لاءِ 100 ارب رپين جي واڌ جو اعلان ڪيو، ان سان گڏ ڪيترن نوجوانن کي بااختيار بڻائڻ وارين اسڪيمن جي شروعات پڻ ڪئي.<ref>{{Cite web |date=12 August 2024 |title=PM Shehbaz Sharif announces Rs100b boost for 300,000 young entrepreneurs |url=https://tribune.com.pk/story/2487422/pm-shehbaz-sharif-announces-rs100b-boost-for-300000-young-entrepreneurs |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> هن اهو پڻ اعلان ڪيو تہ حڪومت ميرٽ جي بنياد تي سڄي ملڪ جي شاگردن کي 10 لک اسمارٽ فون، ٽيبليٽ ۽ ليپ ٽاپ فراهم ڪندي، ان سان گڏ [[زراعت]] جي 1,000 گريجوئيٽن جي چين ۾ تعليم جي خرچن کي ذاتي طور تي فنڊ ڪندي.<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=PM Shehbaz launches several key initiatives for youth |url=https://www.nation.com.pk/13-Aug-2024/pm-shehbaz-launches-several-key-initiatives-for-youth |access-date=27 June 2025 |website=The Nation |language=en-US}}</ref> شريف پاڪستان ڀر ۾ نوجوانن جي روزگار لاءِ عملدرآمد منصوبو پڻ ٺاهيو. هن منصوبي جي حصي طور، ليپ ٽاپ اسڪيم ميرٽ جي بنياد تي نوجوان پاڪستانين کي 600,000 کان وڌيڪ ليپ ٽاپ فراهم ڪيا، ان سان گڏ وزيراعظم گرين يوٿ پروگرام تحت ملڪ جي 268 يونيورسٽين ۾ نوجوانن جي تربيت جون شروعاتون ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=25 July 2024 |title=PM Shehbaz unveils action plan to boost youth employment across Pakistan |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2024/07/25/pm-shehbaz-unveils-action-plan-to-boost-youth-employment-across-pakistan/ |access-date=27 June 2025 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Raza |first=Syed Irfan |date=7 March 2025 |title=PM approves plan to train youth according to market needs |url=https://www.dawn.com/news/1896259 |access-date=27 June 2025 |website=DAWN |language=en}}</ref> شريف [[قومي نوجوان ڪائونسل]] پڻ ٺاهي، جيڪا 113 نوجوان نمائندن (عمر 10–29 سال) تي ٻڌل آهي، جنهن جو مقصد نوجوانن جي ترقي کي وڌائڻ ۽ نوجوان پاڪستانين کي پاليسي سازي ۾ شامل ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web |date=20 December 2024 |title=PM Shehbaz Sharif forms national youth council to empower youth |url=https://www.nation.com.pk/20-Dec-2024/pm-shehbaz-sharif-forms-national-youth-council-to-empower-youth |access-date=27 June 2025 |website=The Nation |language=en-US}}</ref> === صحت === 2024ع ۾ [[صحت جو عالمي ڏينهن]] تي، شريف پاڪستان ڀر ۾ طبي سهولتون وڌائڻ جو واعدو ڪيو تہ اهي سڀني ماڻهن لاءِ پهچ جوڳيون ٿين، صوبائي حڪومتن سان گڏجي طبي سهولتن کي بهتر ۽ قائم ڪرڻ، موبائل صحت ڪلينڪون شروع ڪرڻ، ۽ هيٺين ۽ وچولي طبقي جي خاندانن لاءِ مفت علاج يقيني بڻائڻ لاءِ ڪم ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |date=8 April 2024 |title=PM vows medical access for all |url=https://tribune.com.pk/story/2462038/pm-vows-medical-access-for-all |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> شريف ملڪ ڀر ۾ ڊجيٽل صحت سڌارن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال جو پڻ حڪم ڏنو، ان سان گڏ صحت شعبي جي ڀڃڪڙين خلاف ڪارروائي لاءِ نگراني واريون نظام پڻ ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite web |last=Raza |first=Syed Irfan |date=20 June 2025 |title=PM Shehbaz pushes health reforms with digitisation, WHO accreditation |url=https://www.dawn.com/news/1918304 |access-date=8 November 2025 |website=Dawn |language=en}}</ref> [[File:Shehbaz Sharif at opening ceremony of COP29 Baku, Azerbaijan (3).jpg|thumb|نومبر 2024ع ۾ [[باڪو]] ۾ [[ڪوپ 29]] جي افتتاحي تقريب ۾ آذربائيجاني صدر [[الهام عليئف]] ۽ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] سان]] === ماحوليات === نومبر 2024ع ۾ [[باڪو]] ۾ [[2024 گڏيل قومن جي موسمي تبديلي ڪانفرنس]] دوران، شريف پاڪستان جون موسمي ترجيحون پيش ڪيون، ۽ عالمي "موسمي انصاف" جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name=":3">{{Cite web |last=Muqadas |first=Urooj |date=28 February 2025 |title=COP '29: Prospects and the Way Forward for Pakistan |url=https://moderndiplomacy.eu/2025/02/28/cop-29-prospects-and-the-way-forward-for-pakistan/ |access-date=8 November 2025 |website=Modern Diplomacy |language=en-US}}</ref> وڌيڪ اهو تہ هن پنهنجي حڪومت جي قومي موسمي ماليات حڪمت عملي (اين سي ايف ايس) ظاهر ڪئي، جنهن جو مقصد پاڪستان جي گرين هائوس گيس اخراج کي قومي معيشت جي 50 سيڪڙو تائين گهٽائڻ، 60 سيڪڙو صاف توانائي وسيلن مان فائدو وٺڻ، ۽ 2030ع تائين 30 سيڪڙو گاڏين کي [[برقي گاڏي|برقي گاڏين]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو.<ref name=":3"></ref> شريف جي حڪومت بين الاقوامي ڀائيوارن سان موسمي سهڪار کي وڌايو آهي، جنهن ۾ [[شنگهائي سهڪار تنظيم]] جو گرين بيلٽ پروگرام ۽ [[مينگروو]] سسٽينيبليٽي انيشيٽو شامل آهن، جيڪو دنيا ڀر ۾ مينگروو ماحولياتي نظامن جي تحفظ، بحالي ۽ انتظام لاءِ منصوبو آهي.<ref>{{Cite web |last=Alam |first=Romina Khursheed |date=7 February 2025 |title=Translating policies into climate resilience |url=https://www.dawn.com/news/1890339 |access-date=8 November 2025 |website=Dawn |language=en}}</ref> === آئيني تبديليون === {{Main|پاڪستان جي آئين ۾ ڇويهون ترميم|پاڪستان جي آئين ۾ ستاويهون ترميم}} سيپٽمبر 2024ع ۾، شريف جي حڪومت هڪ ”آئيني پيڪيج“ جو اعلان ڪيو، جنهن تحت نئين [[پاڪستان جي وفاقي آئيني عدالت|وفاقي آئيني عدالت]] قائم ٿيڻي هئي. هي نئين عدالت رڳو آئيني شقن جي تشريح سان لاڳاپيل درخواستون ٻڌندي. پيڪيج ۾ تجويز ڪيل آئيني عدالت جي ججن جي ريٽائرمينٽ عمر 68 سال ڪرڻ پڻ شامل هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان ۾ ٻين ججن لاءِ 65 سالن تي ريٽائر ٿيڻ لازم آهي. پيڪيج ۾ اها شق پڻ شامل هئي، جنهن تحت انفرادي قانونسازن جا پنهنجي لاڳاپيل پارٽين خلاف ووٽ باطل قرار ڏنا وڃن ها.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=What are Pakistan's controversial constitutional amendments about? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/17/what-are-pakistans-controversial-constitutional-amendments-about |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> آڪٽوبر 2024ع ۾، پارليامينٽ [[پاڪستان جي آئين ۾ ڇويهون ترميم|ڇويهون ترميم]] منظور ڪيو، جنهن پارلياماني اختيارن کي وڌايو، خاص طور تي پارلياماني ڪميٽي کي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس چونڊڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite web |title=Pakistan passes amendment empowering parliament to pick top judge |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/21/pakistan-passes-amendment-empowering-parliament-to-pick-top-judge |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> نئين ترميم تي عدالتي آزادي تي حملو ڪرڻ جي حيثيت سان سخت تنقيد ڪئي وئي، خاص طور تي پي ٽي آءِ ۽ ٻين سياسي مخالفن خلاف عدالتي ڪارروائي کي وڌائڻ بابت. [[نيو يارڪ سٽي بار ايسوسيئيشن]] موجب، ان ترميم پاڪستان ۾ [[اختيارن جي ورهاست]] ۽ عدالتي آزادي کي ڪمزور ڪيو، ۽ عدليه جي غيرجانبداري ۾ رنڊڪ وڌي.<ref>{{Cite web |title=On the 26th Amendment to the Constitution of Pakistan |url=https://www.nycbar.org/press-releases/on-the-26th-amendment-to-the-constitution-of-pakistan/ |access-date=27 June 2025 |website=New York City Bar Association |language=en-US}}</ref> نومبر 2025ع ۾، پارليامينٽ شريف حڪومت پاران تجويز ڪيل [[پاڪستان جي آئين ۾ ستاويهون ترميم]] منظور ڪيو، جنهن وفاقي آئيني عدالت جي اختيار کي مضبوط ڪيو—جنهن ۾ جج انتظامي شاخ چونڊي ٿي—۽ پاڪستان جي فوجي ڍانچي ۾ تبديلي ڪئي.<ref name=":4">{{Cite news |last1=Ellis-Petersen |first1=Hannah |last2=Baloch |first2=Shah Meer |date=12 November 2025 |title=Pakistani parliament votes to give army chief new powers and legal immunity |url=https://www.theguardian.com/world/2025/nov/12/pakistan-parliament-constitutional-amendment-bill-asim-munir-supreme-court |access-date=13 November 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ان ترميم [[چيف آف ڊفينس فورسز (پاڪستان)|چيف آف ڊفينس فورسز]] جو عهدو پيدا ڪيو—جيڪو فيلڊ مارشل [[عاصم منير]] کي ڏنو ويو—جيڪو [[پاڪستاني هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] جي ٽنهي شاخن جي نگراني ڪري ٿو، ۽ منير کي فوجداري ڪارروائي کان حياتياتي استثنا فراهم ڪري ٿو.<ref name=":4"></ref> [[پاڪستان جو انساني حقن وارو ڪميشن]] حڪومت جي ترميم منظور ڪرڻ واري تڪڙ تي سوال اٿاريا، جڏهن⁠تہ [[ريما عمر]]، [[بين الاقوامي ڪميشن آف جيورسٽس]] جي قانوني صلاحڪار، خبردار ڪيو تہ نئين ترميم رڳو انتظامي ۽ قانونساز شاخن کي وڌيڪ طاقتور بڻائي ٿي، عدليه جي اختيار کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ حڪومت اندر اختيارن جي ڪنهن به توازن کي خراب ڪري ٿي.<ref name=":5">{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=How would Pakistan's 27th Amendment reshape its military and courts? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/11/how-would-pakistans-27th-amendment-reshape-its-military-and-courts |access-date=17 November 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> هن ان ترميم کي ”آئيني سرينڊر“ قرار ڏنو.<ref name=":5"></ref> === دهشتگرديءَ خلاف قدم === {{Main|آپريشن عزم استحڪام}} جون 2024ع ۾، شريف [[اسلام آباد]] ۾ [[قومي ايڪشن پلان (پاڪستان)|قومي ايڪشن پلان]] بابت اپيڪس ڪميٽي جي اجلاس جي صدارت ڪئي، ۽ [[آپريشن عزم استحڪام]] شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو هڪ وڏو [[دهشتگرديءَ خلاف ڪارروائي|دهشتگرديءَ خلاف]] قدم هو، جنهن ۾ فوجي ڪارروائي ۽ سماجي-معاشي ترقي ٻنهي کي شامل ڪيو ويو، ته جيئن پاڪستان ۾ انتهاپسندي ۽ [[دهشتگردي]] جي پکيڙ کي روڪي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Govt approves "Operation Azm-e-Istehkam" to eliminate terrorism |url=https://www.radio.gov.pk/23-06-2024/no-one-will-be-allowed-to-challenge-writ-of-state-nap-apex-committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623231023/https://www.radio.gov.pk/23-06-2024/no-one-will-be-allowed-to-challenge-writ-of-state-nap-apex-committee |archive-date=23 June 2024 |access-date=27 June 2025 |website=www.radio.gov.pk |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title='Azm-e-Istehkam': Can new Pakistani military operation curb armed attacks? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/24/azm-e-istehkam-can-new-pakistani-military-operation-curb-armed-attacks |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> هن آپريشن جي شروعات پاڪستان ۾ دهشتگردي ۾ واڌ جي پسمنظر ۾ ٿي، جيڪا [[طالبان جو اقتدار سنڀالڻ|افغانستان تي طالبان جي قبضي]] کان پوءِ وڌي، جتي پاڪستاني طالبان جهڙا ويڙهاڪ گروهه [[افغانستان]] ۾ پناه وٺي ان کي پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز تي حملن لاءِ اڏي طور استعمال ڪندا رهيا.<ref>{{Cite web |date=11 July 2024 |title=UN: Afghan Taliban increase support for anti-Pakistan TTP terrorists |url=https://www.voanews.com/a/un-afghan-taliban-increase-support-for-anti-pakistan-ttp-terrorists/7694324.html |access-date=27 June 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Is Pakistan Poised to Take on the TTP? |url=https://www.usip.org/publications/2023/02/pakistan-poised-take-ttp |access-date=27 June 2025 |website=United States Institute of Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan: Why are militant attacks on the rise? – DW – 09/12/2024 |url=https://www.dw.com/en/pakistan-why-are-militant-attacks-on-the-rise/a-70197380 |access-date=27 June 2025 |website=dw.com |language=en}}</ref> شريف جي حڪومت [[رياستي سرپرستي واري دهشتگردي#ڀارت|بار بار ڀارت تي الزام لڳايو]] آهي تہ اهو پاڪستاني طالبان ۽ ٻين ويڙهاڪ گروهن کي مالي مدد ڏئي ٿو، جيڪي [[خيبر پختونخوا]] ۽ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ ڪارروائي ڪن ٿا،<ref>{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Dozens killed as Pakistani army, fighters clash near Afghan border |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/8/dozens-killed-as-pakistani-army-fighters-clash-near-afghan-border |access-date=9 October 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ۽ پاڪستاني طالبان کي ''فتنه الخوارج'' ({{lit|[[خوارج]] جو تڪرار}}) ۽ بلوچ باغي گروهن کي ''فتنه الهندستان'' ({{lit|ڀارت جو تڪرار}}) قرار ڏنو آهي.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Sanaullah |date=31 July 2025 |title=Govt acting on comprehensive and effective strategy to completely eliminate terrorist outfits: PM Shehbaz |url=https://www.dawn.com/news/1927838 |access-date=9 October 2025 |website=Dawn |language=en}}</ref> شريف 11 مارچ 2025ع تي [[2025ع جعفر ايڪسپريس يرغمال بڻائڻ|''جعفر ايڪسپريس'' جي يرغمال بڻائڻ]] جي مذمت ڪئي، ۽ ان کي ”بزدلانه عمل“ قرار ڏنو. هن چيو تہ ڏوهاري، جن کي هن [[بلوچستان لبريشن آرمي]] (بي ايل اي) جا ميمبر قرار ڏنو، صوبي جي ترقي جا دشمن آهن، ۽ هن علائقي مان دهشتگردي ختم ڪرڻ لاءِ حڪومت جي عزم کي ٻيهر ورجايو.<ref>{{cite web |date=12 March 2025 |title=Leaders condemn assault on train passengers |work=The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2533801/leaders-condemn-assault-on-train-passengers |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313012720/https://tribune.com.pk/story/2533801/leaders-condemn-assault-on-train-passengers |archive-date=13 March 2025 |access-date=13 March 2025}}</ref> شريف جي حڪومت [[پاڪستان مان غيردستاويزي افغانين جي جلاوطني]] کي جاري ۽ وسيع ڪيو، جيڪا پهريون ڀيرو ڊسمبر 2023ع ۾ [[انوار الحق ڪاڪر#نگران وزيراعظم (2023-2024)|انوار الحق ڪاڪر جي نگران حڪومت]] هيٺ شروع ٿي هئي، ۽ انهن غيردستاويزي افغانين کي سيڪيورٽي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=3 October 2023 |title=Pakistan to Begin Deportation of 1.7 Million Undocumented Afghans |url=https://www.voanews.com/a/pakistan-to-begin-deportation-of-1-7-million-undocumented-afghans/7294939.html |access-date=1 July 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Pakistan accelerates deportation of Afghans: UN |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/15/pakistan-accelerates-deportation-of-afghans-un |work=Al Jazeera |date=15 April 2024}}</ref> 2025ع جي آخر تائين، يو اين ايڇ سي آر تصديق ڪئي تہ 2025ع ۾ پاڪستان مان هڪ ملين کان وڌيڪ افغان افغانستان واپس ويا آهن.<ref>{{cite news |title=One million Afghans returned from Pakistan in 2025: UNHCR |url=https://www.unhcr.org/pk/news/press-releases/one-million-afghans-returned-pakistan-2025-unhcr |work=UNHCR |date=27 November 2025}}</ref> شريف حڪومت جي هدايتن کان پوءِ، هي مهم غيردستاويزي ماڻهن کان اڳتي وڌي افغان سٽيزن ڪارڊ (اي سي سي) ۽ پروف آف رجسٽريشن (پي او آر) ڪارڊ رکندڙن تائين پڻ پهتي، جڏهن⁠تہ 2026ع جي شروعات ۾ هر مهيني هزارين گرفتاريون رپورٽ ٿيون.<ref>{{cite news |title=Arrest, detention of Afghans increased 18pc in Jan: UN-IOM |url=https://www.dawn.com/news/1967425 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=17 January 2026}}</ref> === جمهوريت جي ڪمزوري=== [[File:Shehbaz Sharif meets Putin (2024-07-03) (2).jpg|thumb|شهباز، قزاقستان جي آستانا ۾ [[2024ع آستانا ايس سي او اجلاس]] دوران روسي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] سان ملاقات ڪندي]] ٻئي دور لاءِ وزيراعظم ٿيڻ کان فوراً پوءِ، پاڪستان ڀر ۾ پي ٽي آءِ جي حامين 11 مارچ تي وڏا احتجاج ۽ مظاهرا شروع ڪيا، جن ۾ 2024ع جي عام چونڊن ۾ چونڊ ڌانڌلي جي الزامن تي شريف کي عهدي تان هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. انهن احتجاجن ۾ پي ٽي آءِ جي ”چورايل مينڊيٽ“ جي بحالي ۽ عمران خان ۽ [[شاهه محمود قريشي]] سميت پي ٽي آءِ جي سينيئر اڳواڻن جي آزادي جو مطالبو پڻ ڪيو ويو. انهن احتجاجن جي جواب ۾، [[پاڪستاني پوليس]] قومي سطح تي وڏي پيماني تي ڪريڪ ڊائون شروع ڪيو، جنهن ۾ پي ٽي آءِ احتجاج ڪندڙن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ انهن تي حملا ڪيا ويا.<ref name=":0">{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=Pakistan police crack down on PTI protests over alleged rigging in election |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/11/pakistan-police-crack-down-on-pti-protests-over-alleged-rigging-in-election |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera}}</ref> 15 جولاءِ 2024ع تي، اطلاعات واري وزير [[عطاءُ الله تارڙ]] اعلان ڪيو تہ حڪومت پي ٽي آءِ تي پابندي لڳائڻ تي غور ڪري رهي آهي، جنهن لاءِ هن [[2023ع پاڪستاني احتجاجن]] جي تشدد ۽ پي ٽي آءِ پاران مبينا طور ”خفيه معلومات ليڪ ڪرڻ“ جو حوالو ڏنو.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=What's behind Pakistan's move to ban Imran Khan's PTI? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/18/whats-behind-pakistans-move-to-ban-imran-khans-pti |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera}}</ref> پي ٽي آءِ تي پابندي جي منصوبي کي پاڪستان اندر ۽ بين الاقوامي سطح تي وڏي ردعمل جو منهن ڏسڻو پيو، ۽ ڪيترن ئي نمايان سياستدانن، صحافين ۽ وڪيلن ان قدم جي مذمت ڪئي.<ref>{{Cite news |author=Nadir Guramani |date=15 July 2024 |title=Ridiculous and desperate': Lawyers, journalists, politicians react to govt's decision to ban PTI |url=https://www.dawn.com/news/1845977 |access-date=27 June 2025 |website=Dawn}}</ref> [[بروڪنگز انسٽيٽيوشن]] موجب، پي ٽي آءِ خلاف قدم حڪومت جي ”ڪمزوري ۽ سياسي عدم تحفظ“ کي ظاهر ڪيو، ۽ اهو قدم اهڙي دور ۾ آيو، جڏهن [[پاڪستان جي عدليه]] سياسي مخالفت خلاف ڪارروائي لاءِ وڌندڙ رياستي دٻاءُ هيٺ آهي.<ref>{{Cite web |title=In its battle against PTI, Pakistan's new government exposes its own weakness |url=https://www.brookings.edu/articles/in-its-battle-against-pti-pakistans-new-government-exposes-its-own-weakness/ |access-date=27 June 2025 |website=Brookings}}</ref> شريف جي حڪومت سماجي رابطن واري پليٽفارم [[ٽوئيٽر]] (ايڪس) تي [[ڪاڪر نگران حڪومت]] طرفان لاڳو ڪيل غيررسمي پابندي جاري رکي،<ref>{{Cite web |title=Pakistan says it blocked social media platform X over 'national security' |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/17/pakistan-says-it-blocked-social-media-platform-x-over-national-security |access-date=3 December 2024 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 November 2024 |title=Pakistan PM Shehbaz Sharif congratulates Donald Trump on X, gets community note for 'unlawful' activity: Here's why |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/pakistan-pm-shehbaz-sharif-congratulates-donald-trump-on-x-gets-community-note-for-unlawful-activity-heres-why/articleshow/115116988.cms?from=mdr |access-date=3 December 2024 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref> ۽ هڪ انٽرنيٽ [[فائر وال (ڪمپيوٽنگ)|فائر وال]] نصب ڪيو. فائر وال حڪومت پاران اهڙي مواد کي روڪڻ لاءِ ٺاهيو ويو، جنهن کي اها [[پروپيگنڊا]] سمجهي ٿي. فائر وال تي [[پاڪستان ۾ سينسرشپ|سينسرشپ]] سبب وڏي تنقيد ڪئي وئي. وڌيڪ اهو تہ انٽرنيٽ فائر وال منصوبي جو خرچ 300 ملين ڊالر لڳايو ويو. فائر وال پاڪستان ۾ ڪاروبارن کي منفي طور متاثر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan installs firewall in censorship drive, hitting businesses |url=https://asia.nikkei.com/Business/Telecommunication/Pakistan-installs-firewall-in-censorship-drive-hitting-businesses |access-date=25 October 2024 |website=Nikkei Asia |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tahir |first=Nabil |date=7 September 2024 |title=Pakistan's Firewall: Explained|url=https://tribune.com.pk/story/2494442/pakistans-firewall-explained |access-date=25 October 2024 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === شهري-فوجي لاڳاپا === [[File:P20250925DT-0714 President Donald Trump meets with Prime Minister Shehbaz Sharif and Field Marshal Asim Munir of Pakistan.jpg|thumb|سيپٽمبر 2025ع ۾ [[وائيٽ هائوس]] ۾ آرمي چيف [[عاصم منير]] سان گڏ]] پنهنجي وزيراعظمي دوران، شريف [[پاڪستاني فوج]] سان مثبت لاڳاپا برقرار رکيا آهن. شريف عوامي طور چيو تہ سندس حڪومت ۽ فوج قومي سلامتي، دهشتگردي خلاف ڪارروائي ۽ اقتصادي ترقي سميت سڀني اهم قومي معاملن تي ”هڪ ئي صفحي تي“ آهن.<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Saad |date=29 September 2025 |title='We are on same page': PM on civil-military coordination |url=https://www.thenews.com.pk/latest/1347210-we-consult-on-every-issue-are-on-same-page-pm-shehbaz-on-civil-military-coordination |access-date=11 November 2025 |website=www.thenews.com.pk |language=en-US}}</ref> شريف آرمي چيف [[عاصم منير]] سان خاص طور تي خوشگوار تعلق پيدا ڪيو، ۽ فوج سان پنهنجي لاڳاپي کي مستقبل لاءِ ”رول ماڊل“ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |date=8 August 2024 |title=Govt-institutions' cooperation at historic highs: PM Shehbaz |work=Pakistan Today |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2024/08/08/govt-institutions-cooperation-at-historic-highs-pm-shehbaz/ |access-date=11 November 2025 |language=en-US}}</ref> ٻنهي اڳواڻن قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسي بابت ڪيترائي گڏيل اجلاس ڪيا، جن ۾ [[2025ع ڀارت-پاڪستان تڪرار]] کان پوءِ ڀارت بابت پاڪستان جي جواب تي مشاورت پڻ شامل هئي.<ref>{{Cite web |date=12 November 2025 |title='Comprehensive strategy formulated with civil-military leadership to response India' |url=https://samaa.tv/2087333330-comprehensive-strategy-formulated-with-civil-military-leadership-to-response-india |access-date=11 November 2025 |website=SAMAA TV |language=English}}</ref> مئي 2025ع ۾، وفاقي ڪابينا منير کي [[فيلڊ مارشل (پاڪستان)|فيلڊ مارشل]] جي عهدي تي ترقي ڏيڻ جي منظوري ڏني، جنهن لاءِ تڪرار دوران سندس ”فيصلائتي قيادت“ جو حوالو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=Pakistan promotes army chief Asim Munir to field marshal: Why it matters |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/21/pakistan-promotes-army-chief-asim-munir-to-field-marshal-why-it-matters |access-date=11 November 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ترقي واري تقريب، جنهن ۾ شريف ۽ صدر [[آصف علي زرداري]] ٻنهي شرڪت ڪئي، اسلام آباد جي [[ايوان صدر]] ۾ ٿي، جتي منير کي رسمي طور فيلڊ مارشل جو بيٽن ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=22 May 2025 |title=President, PM confer baton of field marshal upon COAS Asim Munir |work=Pakistan Today |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/05/22/president-pm-confer-baton-of-field-marshal-upon-coas-asim-munir/ |access-date=11 November 2025 |language=en-US}}</ref> فوج سان شريف جي تعاون واري موقف کي سياسي استحڪام برقرار رکڻ ۽ ملڪ جي طاقتور [[اسٽيبلشمينٽ (پاڪستان)|فوجي اسٽيبلشمينٽ]] سان ٽڪراءُ کان بچڻ جي ڪوشش طور ڏٺو ويو. سندس حڪومت جي طريقي کي دفاع واري وزير [[خواجه آصف]] حڪمراني جو ”هائبرڊ ماڊل“ قرار ڏنو، جنهن ۾ قومي ۽ اقتصادي معاملن ۾ شهري ۽ فوجي فيصلا سازي گڏيل ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |title="It Is Doing Wonders": Pak Defence Minister Praises Civil-Military "Hybrid Model" |url=https://www.ndtv.com/world-news/it-is-doing-wonders-pakistan-defence-minister-khwaja-asif-praises-civil-military-hybrid-model-8726025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720150052/https://www.ndtv.com/world-news/it-is-doing-wonders-pakistan-defence-minister-khwaja-asif-praises-civil-military-hybrid-model-8726025 |archive-date=20 July 2025 |access-date=11 November 2025 |work=NDTV |language=en}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === {{See also|شهباز شريف جون بين الاقوامي وزيراعظمي دوري جون فهرست}} ==== وچ اوڀر ==== {{See also|اسٽريٽجڪ گڏيل دفاعي معاهدو|بين الاقوامي استحڪام فورس|2026ع ايران جنگ ۾ پاڪستان}} [[File:President Donald Trump participates in a multilateral meeting with Arab and Muslim leaders at the United Nations Headquarters (54822741637).jpg|thumb|سيپٽمبر 2025ع ۾ [[غزا جنگ]] تي بحث لاءِ نيو يارڪ شهر ۾ ٻين مسلم اڳواڻن ۽ آمريڪي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سان گڏ]]شريف جو پنهنجي ٻي وزيراعظمي دوران پهريون پرڏيهي دورو 2024ع ۾ سعودي عرب ڏانهن هو، جتي هن ولي عهد [[محمد بن سلمان]] سان ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2024 |title=PM Shehbaz lands in Saudi Arabia on first foreign visit since election |url=https://www.dawn.com/news/1826065 |access-date=27 June 2025 |website=DAWN |language=en}}</ref> هن ملاقات جي حصي طور، شريف ۽ بن سلمان پاڪستان لاءِ 5 ارب ڊالرن جي سعودي سيڙپڪاري پيڪيج جي پهرين لهر کي تيز ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Shirazi |first=Iftikhar |date=8 April 2024 |title=PM Shehbaz, Crown Prince Salman agree to expedite $5bn Saudi investment in Pakistan |url=https://www.dawn.com/news/1826502 |access-date=27 June 2025 |website=DAWN|language=en}}</ref> سيپٽمبر 2025ع ۾، شريف [[اسٽريٽجڪ گڏيل دفاعي معاهدو]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو سعودي عرب سان گڏيل دفاعي معاهدو هو، ۽ اهو ان مهيني جي شروعات ۾ [[دوحا تي اسرائيلي حملو]] کان پوءِ ٿيو؛ بهرحال، سعودي حڪومت چيو تہ اهو معاهدو ڪنهن تازو علائقائي واقعي جو جواب نه، پر ”سالن جي ڳالهين“ جو نتيجو هو.<ref>{{Cite web |date=18 September 2025 |title=Saudi Arabia and Pakistan sign mutual defense pact as Gulf Arab states grow wary of US security guarantees |url=https://www.cnn.com/2025/09/17/middleeast/saudi-arabia-pakistan-defense-pact-intl-hnk |access-date=20 September 2025 |website=CNN |language=en}}</ref> شريف اپريل 2024ع ۾ ايراني صدر [[ابراهيم رئيسي]] سان پڻ ملاقات ڪئي، ۽ انهيءَ سال جنوري ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ ٿيل مختصر [[2024ع ايران-پاڪستان تڪرار|جوابي تڪرار]] کان پوءِ اقتصادي ۽ سيڪيورٽي تعاون مضبوط ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=22 April 2024 |title=The leaders of Iran and Pakistan vow to boost trade in a meeting seeking to mend a diplomatic rift |url=https://apnews.com/article/pakistan-iranian-president-visit-islamabad-c45bd84b7cda511e7aa2adcd0a375b43 |access-date=27 June 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> جون 2025ع ۾، شريف [[ٻارهن ڏينهن واري جنگ|ايران-اسرائيل جنگ]] دوران [[ايران]] جي حمايت ظاهر ڪئي.<ref>{{Cite web |date=24 June 2025 |title=PM Shehbaz reaffirms support to Iran in call with President Pezeshkian |url=https://tribune.com.pk/story/2552467/pm-shehbaz-reaffirms-support-to-iran-in-call-with-president-pezeshkian |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> شريف [[متحده عرب امارات]] سان گرمجوش لاڳاپن تي زور ڏنو، ۽ يو اي اي صدر [[محمد بن زايد آل نهيان]] سان ڪيترن ئي موقعن تي ملاقات ڪئي. شريف ۽ بن زايد پاڪستان ۾ اماراتي سيڙپڪاري وڌائڻ تي اتفاق ڪيو. مئي 2024ع ۾، بن زايد پاڪستان ۾ 10 ارب ڊالر سيڙپڪاري ڪرڻ جو عزم ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |date=23 May 2024 |title=UAE president commits to investing $10bn in Pakistan |url=https://www.dawn.com/news/1835200 |access-date=27 June 2025 |website=DAWN |language=en}}</ref> [[File:Ayatollah Ali Khamenei met with Pakistani Prime Minister Shehbaz Sharif 1404-3-9.jpg|thumb|مئي 2025ع ۾ تهران ۾ ايراني صدر [[مسعود پيزشڪيان]] ۽ سپريم ليڊر [[علي خامنه اي]] سان گڏ]] نومبر 2025ع ۾، شريف [[اردن]] جي بادشاهه [[عبدالله ٻيون، اردن|عبدالله ٻيون]] کي ٻن ڏينهن جي دوري تي پاڪستان ۾ ڀليڪار چيو، ۽ کيس [[راولپنڊي]] ۾ [[گلوبل انڊسٽريل ڊفينس سوليوشنز]] ۾ پاڪستان جي مقامي دفاعي پيداوار ۽ امڪاني ٻطرفي فوجي تعاون جي جائزي لاءِ دعوت ڏني.<ref>{{Cite web |date=16 November 2025 |title=King Abdullah II of Jordan visits Pakistan's defence conglomerate, field firing ranges |url=https://www.brecorder.com/news/40392683 |access-date=17 November 2025 |website=Brecorder |language=en}}</ref> شريف بار بار اسرائيل جي [[غزا نسل ڪشي|غزا ۾ جنگ]] جي مذمت ڪئي—جنهن کي هن [[غزا نسل ڪشي|نسل ڪشي]] قرار ڏنو—۽ [[فلسطيني عوام]] سان همدردي ۽ آزاد [[فلسطيني رياست]] جي حمايت جو اظهار ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Raza |first=Syed Irfan |date=29 March 2025 |title=PM Shehbaz pledges continued support to Palestine, Kashmir |url=https://www.dawn.com/news/1901016 |access-date=27 June 2025 |website=DAWN|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 February 2025 |title=Pakistan PM uses World Governments Summit to call for independent state of Palestine |url=https://arab.news/jat4z |access-date=27 June 2025 |website=Arab News |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2025ع ۾، هن [[غزا امن منصوبو|ڊونلڊ ٽرمپ جي غزا پٽي واري تجويز]] جي مضبوط حمايت ظاهر ڪئي، ۽ ان کي ”وچ اوڀر ۾ امن ڏانهن هڪ اهم قدم“ قرار ڏنو. شريف ٽرمپ جي قيادت ۽ تڪرار حل ڪرڻ ۾ آمريڪي خاص نمائندي [[اسٽيو وٽڪاف]] جي ڪوششن جي به ساراهه ڪئي. جواب ۾، ٽرمپ شريف جي واکاڻ ڪندي چيو تہ هو ”منصوبي جي 100 سيڪڙو مڪمل حمايت ڪري ٿو“.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Shehbaz backs Trump's Gaza peace plan, calls two-state solution key to lasting stability |url=https://tribune.com.pk/story/2569649/shehbaz-backs-trumps-gaza-peace-plan-calls-two-state-solution-key-to-lasting-stability |access-date=6 October 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gjevori |first=Elis |title=How Arab nations, rest of the world reacted to Trump's Gaza peace plan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/29/trumps-gaza-peace-plan-welcomed-by-arab-and-islamic-countries-the-west |access-date=6 October 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nath |first=Sanstuti |title="They're Incredible": Trump Praises Pak PM, Asim Munir For Gaza Plan Support |url=https://www.ndtv.com/world-news/theyre-incredible-donald-trump-praises-pakistan-pm-shehbaz-sharif-asim-munir-for-gaza-plan-support-9368780 |work=NDTV}}</ref> فيبروري 2026ع ۾، شريف ايران تي آمريڪي-اسرائيلي حملن ۽ [[علي خامنه اي جو قتل]] جي مذمت ڪئي، ۽ ان واقعي کي بين الاقوامي قانون جي ڀڃڪڙي قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=How the US-Iran War Has Upended Pakistan’s Diplomacy |url=https://thediplomat.com/2026/03/how-the-us-iran-war-has-upended-pakistans-diplomacy/ |access-date=2026-04-12 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> 12 مارچ تي، شريف جده ۾ محمد بن سلمان سان ملاقات ڪئي، ته جيئن [[2026ع سعودي عرب تي ايراني حملا|سعودي عرب تي ايراني حملن]] کان پوءِ پاڪستان جي سعودي عرب سان يڪجهتي ظاهر ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Who is Pakistan supporting in Iran war? |url=https://www.dw.com/en/who-is-pakistan-supporting-in-iran-war/a-76350034 |access-date=2026-04-12 |website=dw.com |language=en}}</ref> 8 اپريل تي، پاڪستان ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ [[2026ع ايران جنگ جنگبندي|ٻن هفتن جي عارضي جنگبندي]] ڪرائي. شريف ٻنهي ملڪن جي اعليٰ سطحي وفدن، جن ۾ آمريڪي نائب صدر [[جي ڊي وينس]] پڻ شامل هو، کي 11 اپريل تي امن ڳالهين لاءِ اسلام آباد ۾ ڀليڪار ڪيو، جيڪي آخرڪار ايندڙ ڏينهن ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite news |last=Pager |first=Tyler |last2=Fassihi |first2=Farnaz |last3=Peltier |first3=Elian |last4=Boxerman |first4=Aaron |date=2026-04-11 |title=U.S. And Iran Fail to Agree on Peace Deal After 21 Hours of Talks, Vance Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/12/world/iran-war-trump-talks-pakistan |access-date=2026-04-12 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[File:Zəfər Paradı 2025 4.jpg|thumb|[[ترڪي]] جي [[رجب طيب اردوان]] ۽ آذربائيجان جي [[الهام عليئف]] سان، نومبر 2025ع ۾ باڪو ۾ [[ٻي ناگورنو-ڪاراباخ جنگ]] جي سالگرهه ملهائڻ لاءِ]] ==== ترڪي ۽ آذربائيجان ==== شريف پاڪستان، [[ترڪي]] ۽ [[آذربائيجان]] جي وچ ۾ [[لاچين]]، آذربائيجان ۾ ٿيل ٽه ڌري اجلاس ۾ شرڪت ڪئي. شريف 2025ع ۾ ڀارت سان تڪرار دوران پاڪستان لاءِ سفارتي ۽ اخلاقي حمايت تي ٻنهي ملڪن جا ٿورا مڃيا، ۽ وڌيڪ سهڪار جو واعدو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=28 May 2025 |title=Pakistan, Turkiye and Azerbaijan reaffirm unity at trilateral summit |url=https://tribune.com.pk/story/2548253/pakistan-turkiye-and-azerbaijan-reaffirm-unity-at-trilateral-summit |access-date=27 June 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> ان کان علاوه، شريف جي حڪومت ٽنهي ملڪن جي وچ ۾ فوجي سهڪار کي وڌايو.<ref>{{Cite web |date=24 May 2025 |title=Türkiye-Pakistan-Azerbaijan trilateral defence cooperation |url=https://aze.media/turkiye-pakistan-azerbaijan-trilateral-defence-cooperation/ |access-date=27 June 2025 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref> مثال طور، جنوري 2025ع ۾، پاڪستان ۽ ترڪي [[ٽي اي آءِ ٽي ايف ڪان]] جنگي جهازن لاءِ گڏيل سهولت قائم ڪرڻ ۽ هلائڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |date=22 January 2025 |title=Turkiye, Pakistan to establish joint factory for production of KAAN fighter jet |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250122-turkiye-pakistan-to-establish-joint-factory-for-production-of-kaan-fighter-jet/ |access-date=9 November 2025 |website=Middle East Monitor}}</ref> نومبر 2025ع ۾، شريف [[ٻي ناگورنو-ڪاراباخ جنگ]] جي پنجين سالگرهه جي موقعي تي باڪو ۾ فتح پريڊ ۾ شرڪت ڪئي، جتي هن [[ناگورنو-ڪاراباخ]] جي آذربائيجاني ”آزادي“ کي [[فلسطين]] ۽ [[ڄمون ۽ ڪشمير (يونين علائقو)|ڀارت جي انتظام هيٺ ڪشمير]] جي ماڻهن لاءِ اميد جي علامت قرار ڏنو، جن کي هن ”قبضي هيٺ قومون“ سڏيو.<ref>{{Cite web |date=9 November 2025 |title=PM hails Pakistan-Turkiye-Azerbaijan brotherhood at Azerbaijan Victory Day |work=Pakistan Today |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/11/09/pm-hails-pakistan-turkiye-azerbaijan-brotherhood-at-azerbaijan-victory-day/ |access-date=9 November 2025 |language=en-US}}</ref> ==== آمريڪا ==== [[File:P20250925DT-0884 President Donald Trump meets with Prime Minister Shehbaz Sharif and Field Marshal Asim Munir of Pakistan.jpg|thumb|سيپٽمبر 2025ع ۾ [[وائيٽ هائوس]] ۾ آمريڪي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سان]] اپريل 2025ع ۾، شريف آمريڪا جي هڪ وفد سان ملاقات ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ جي ڏکڻ ۽ وچ ايشيائي معاملن واري بيورو جي سينيئر بيورو آفيسر ايرڪ ميئر ڪري رهيو هو، ۽ اعلان ڪيو تہ آمريڪي ڪمپنيون پاڪستان جي اڻ ڇهين معدني وسيلن ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ چاهين ٿيون.<ref>{{Cite web |date=9 April 2025 |title=Pakistan says US companies seek to invest in the country's untapped minerals sector |url=https://apnews.com/article/pakistan-us-delegation-meets-premier-mineral-summit-ef0fdba9ba699429ebaf643d535dc3a8 |access-date=27 June 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> شريف 2025ع جي ڀارت-پاڪستان تڪرار کي گهٽائڻ ۾ آمريڪي ٽياڪڙي جي اهميت تي پڻ زور ڏنو، ۽ پاڪستاني حڪومت تڪرار ختم ڪرائڻ ۾ سندس ڪردار سبب [[ڊونلڊ ٽرمپ]] کي [[نوبل امن انعام]] لاءِ نامزد ڪيو.<ref>{{Cite web |date=21 June 2025 |title=Pakistan plans to nominate Trump for Nobel Peace Prize |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyx5yw8y28o |access-date=27 June 2025 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan says it will nominate Donald Trump for Nobel Peace Prize for resolving its conflict with India |url=https://news.sky.com/story/pakistan-says-it-will-nominate-donald-trump-for-nobel-peace-prize-for-resolving-its-conflict-with-india-13386708 |access-date=27 June 2025 |website=Sky News |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Schneid |first=Rebecca |date=21 June 2025 |title=Trump to Win a Nobel Peace Prize? Pakistan States Nomination |url=https://time.com/7296429/pakistan-nominate-trump-nobel-peace-prize-win-india-conflict/ |access-date=27 June 2025 |magazine=TIME |language=en |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723174421/https://time.com/7296429/pakistan-nominate-trump-nobel-peace-prize-win-india-conflict/ |url-status=dead }}</ref> ٽرمپ جون 2025ع ۾ پاڪستان جي آرمي چيف [[عاصم منير]] سان پڻ ملاقات ڪئي، جنهن ٻنهي ملڪن جي لاڳاپن ۾ وڏي بهتري جو اشارو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=19 June 2025 |title=Thawing of relations between Pakistan and US raises eyebrows in India |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/19/thawing-of-relations-between-pakistan-and-us-raises-eyebrows-in-india |access-date=27 June 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=Amid US-Pakistan thaw, two key challenges: Iran and China |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/20/amid-us-pakistan-thaw-two-key-challenges-iran-and-china |access-date=27 June 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> جولاءِ ۾، شريف جي حڪومت آمريڪا سان هڪ واپاري معاهدي تي ڳالهه ٻولهه ڪئي، جنهن ۾ پاڪستان جي سامونڊي حدن اندر خام تيل جي ذخيرن ۾ آمريڪي سيڙپڪاري شامل هئي.<ref>{{Cite web |last=Compton |first=Sophia |date=30 July 2025 |title=Trump announces new US-Pakistan trade deal to develop oil reserves |url=https://www.foxbusiness.com/politics/trump-announces-new-us-pakistan-trade-deal-develop-oil-reserves |access-date=1 August 2025 |website=FOXBusiness |language=en-US}}</ref> ان معاهدي ۾ [[ڪرپٽو ڪرنسي]] ۽ [[اطلاعاتي ٽيڪنالاجي]] ۾ ڀائيواريون پڻ شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Why are the US and Pakistan making an oil deal? |url=https://www.dw.com/en/why-are-the-us-and-pakistan-making-an-oil-deal/a-73498835 |access-date=1 August 2025 |website=DW |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2025ع ۾، شريف [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي اسيئين اجلاس]] جي موقعي تي مسلمان اڳواڻن ۽ ٽرمپ سان گڏ [[غزا جنگ]] ختم ڪرڻ لاءِ هڪ ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Magee |first=Caolán |title=Trump urges Gaza war to end 'immediately' in UN General Assembly speech |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/23/trump-calls-for-gaza-war-to-stop-immediately-in-unga-speech |access-date=26 September 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ساڳئي مهيني، شريف [[وائيٽ هائوس]] جو دورو ڪيو ۽ ٽرمپ سان ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Trump holds talks with Pakistan's prime minister in the latest sign of warming relations |url=https://apnews.com/article/trump-sharif-pakistan-india-modi-tariffs-154b9970ce6ea7ea6bde0dd10345e644 |access-date=26 September 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> آڪٽوبر 2025ع جي [[2025ع غزا امن اجلاس|غزا امن اجلاس]] دوران، شريف ٽرمپ کي ٻئي ڀيري نوبل امن انعام لاءِ نامزد ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Fortinsky |first=Sarah |date=13 October 2025 |title=Pakistan PM Shehbaz Sharif to nominate Trump for Nobel Peace Prize again |url=https://thehill.com/policy/international/5553500-pakistani-pm-trump-nobel-peace-prize-gaza-egypt/ |access-date=15 October 2025 |website=The Hill |language=en-US}}</ref> جنوري 2026ع ۾، شريف اعلان ڪيو تہ پاڪستان غزا جنگ کان پوءِ [[غزا پٽي]] جي ٻيهر تعمير لاءِ [[بورڊ آف پيس]] ۾ شامل ٿيڻ بابت آمريڪي دعوت قبول ڪري ورتي آهي.<ref>{{Cite web |date=21 January 2026 |title=Seven more countries agree to join Trump's Board of Peace |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn8jek4vv8ko |access-date=22 February 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ==== چين ==== [[File:World leaders attending the 2025 China Victory Day Parade (2).jpg|thumb|سيپٽمبر 2025ع ۾ [[2025ع چين فتح ڏهاڙي پريڊ|چين فتح ڏهاڙي پريڊ]] ۾ روس جي [[ولاديمير پيوٽن]]، چين جي [[شي جن پنگ]] ۽ اتر ڪوريا جي [[ڪم جونگ اُن]] سان]]شريف جي حڪومت اڏاوتي ڍانچي ۽ کاڻين جي شعبي ۾ سهڪار ذريعي جمود جو شڪار سي پيڪ کي ٻيهر بحال ڪرڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{Cite news |date=6 February 2025 |title=China, Pakistan pledge to boost cooperation on infrastructure, mining projects |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/china-pakistan-pledge-boost-cooperation-infrastructure-mining-projects-2025-02-06/ |access-date=27 June 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref> سهڪار وڌائڻ جي اها خواهش پاڪستان ۾ چيني ڪارڪنن تي ويڙهاڪ گروهن جي وڌندڙ حملن جي پسمنظر ۾ آئي، جن جو مقصد سي پيڪ ۾ رنڊڪ وجهڻ آهي، ۽ جنهن چين-پاڪستان لاڳاپن کي متاثر ڪيو آهي.<ref>{{Cite report |url=https://www.rand.org/pubs/commentary/2025/01/china-pakistan-relations-are-souring-but-will-muddle.html |title=China-Pakistan Relations Are Souring, but Will Muddle Along |last=Grossman |first=Derek |date=17 January 2025 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan and China's diplomatic relations reach a low ebb |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/pakistan-china-s-diplomatic-relations-reach-low-ebb |access-date=27 June 2025 |website=Lowy Institute |language=en}}</ref> بهرحال، پاڪستان سان چين جي اهم دفاعي سهڪار، ڀارت سان 2025ع جي تڪرار دوران پاڪستان طرفان اولهه ۾ ٺهيل ڀارتي جهازن، خاص طور تي هڪ [[رافيل]]، کي ڪيرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Ehrlich |first=Richard S. |date=21 May 2025 |title=China the biggest winner of India-Pakistan air fight |url=http://asiatimes.com/2025/05/china-the-biggest-winner-of-india-pakistan-air-fight/ |access-date=27 June 2025 |website=Asia Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Häsler |first=Georg |date=16 May 2025 |title=Downing of Indian fighter jet offers lessons for West |url=https://www.nzz.ch/english/downing-of-indian-fighter-jet-offers-lessons-for-west-ld.1884492 |access-date=27 June 2025 |work=Neue Zürcher Zeitung |language=de-CH |issn=0376-6829}}</ref> ==== ڏکڻ ايشيا ==== [[File:Subrahmanyam Jaishankar with the Prime Minister of Pakistan Shehbaz Sharif on 16 October 2024.jpg|thumb|آڪٽوبر 2024ع ۾ اسلام آباد ۾ شنگهائي سهڪار تنظيم جي اجلاس دوران ڀارتي پرڏيهي وزير [[ايس. جي شنڪر]] سان]] آڪٽوبر 2024ع ۾، شريف اسلام آباد ۾ [[2024ع اسلام آباد ايس سي او اجلاس|شنگهائي سهڪار تنظيم جي اجلاس]] ۾ ڀارتي پرڏيهي وزير [[ايس. جي شنڪر]] جي ميزباني ڪئي، جيڪو 2015ع کان پوءِ اهڙي قسم جو پهريون دورو هو.<ref>{{Cite web |last=Kugelman |first=Michael |date=2 October 2025 |title=India's Jaishankar Makes Rare Trip to Pakistan |url=https://foreignpolicy.com/2024/10/16/india-jaishankar-pakistan-islamabad-sco-summit/ |access-date=27 September 2025 |website=Foreign Policy |language=en-US}}</ref> اپريل 2025ع ۾ [[پهلگام]]، [[ڄمون ۽ ڪشمير (يونين علائقو)|ڀارت جي انتظام هيٺ ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾ [[2025ع پهلگام حملو|ويڙهاڪ حملي]] کان پوءِ ڀارت ۽ پاڪستان جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن جو الزام ڀارت پاڪستان تي لڳايو، پر شريف حڪومت ان الزام کي رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Miller |first=Manjari Chatterjee |title=The Latest Attack in Kashmir Escalates India-Pakistan Tensions |url=https://www.cfr.org/expert-brief/latest-attack-kashmir-escalates-india-pakistan-tensions |access-date=1 July 2025 |website=CFR |date=25 April 2025 |language=en}}</ref> ان کان پوءِ پيدا ٿيل بحران سبب سفارتي جوابي قدم کنيا ويا، جن ۾ ڀارت طرفان [[سنڌو پاڻي معاهدو]] ۽ پاڪستان طرفان [[شمله معاهدو]] معطل ڪرڻ شامل هو.<ref>{{Cite journal |last=Michel |first=David |date=1 May 2025 |title=Can India Cut Off Pakistan's Indus River Lifeline? |url=https://www.csis.org/analysis/can-india-cut-pakistans-indus-river-lifeline |journal=[[مرڪز براءِ اسٽريٽجڪ ۽ بين الاقوامي اڀياس]] |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news |date=26 April 2025 |title=Pakistan suspends 1972 Simla Agreement: What is it and what will be the impact on LoC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pakistan-suspends-1972-simla-agreement-what-is-it-and-what-will-be-the-impact-on-loc/articleshow/120584779.cms |access-date=1 July 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> مئي 2025ع ۾، شريف ڀارتي فوجي حملن تي پاڪستاني جواب جي نگراني ڪئي<ref>{{Cite web |title=India and Pakistan blame each other for escalating military tensions |url=https://www.bbc.com/news/live/cwyneele13qt |access-date=1 July 2025 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>، جنهن ۾ ڀارتي فوجي هنڌن خلاف [[2025ع ڀارت-پاڪستان تڪرار#10 مئي|آپريشن بنيان مرصوص]]{{Efn|''بنيان مرصوص''<ref name="a616">{{cite web | title=India and Pakistan agree ceasefire: What does it mean? | website=Al Jazeera | date=10 May 2025 |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/10/india-and-pakistan-agree-ceasefire-what-does-it-mean | access-date=20 May 2025}}</ref> هڪ [[عربي]] اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ ”نه ٽٽندڙ ڀت“ آهي. اهو نالو [[قرآن]] جي هڪ [[آيت]] مان ورتل آهي.<ref>{{cite web|title=Bunyan-un-Marsoos: Name came from mosque destroyed in Indian attack|date=12 May 2025|website=Aaj TV|url=https://english.aaj.tv/news/330416046/bunyan-un-marsoos-name-came-from-mosque-destroyed-in-indian-attack}}</ref> آيت ۾ چيو ويو آهي: {{Cite Quran|61|4|translator=s|q=بيشڪ الله انهن کي پسند ڪري ٿو جيڪي سندس واٽ ۾ صفون ٻڌي وڙهن ٿا ڄڻ تہ اهي ''مضبوط ۽ ڳنڍيل ڀت'' هجن.}})}} شروع ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ ٻنهي ڌرين جنگبندي جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=11 May 2025 |title=Operation 'Bunyan-un-Marsoos': DG ISPR briefs nation on response to Indian aggression |url=https://tribune.com.pk/story/2545242/dg-ispr-holds-press-briefing-on-operation-bunyan-un-marsoos-launched-against-indian-aggression |access-date=1 July 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=26 Indian military targets hit during "Operation Bunyan-un-Marsoos": Pakistan |url=https://azertag.az/en/xeber/26_indian_military_targets_hit_during_operation_bunyan_un_marsoos_pakistan-3551763 |access-date=1 July 2025 |website=azertag.az |language=en}}</ref> شريف بعد ۾ ڀارت تي فتح جو اعلان ڪيو ۽ 16 مئي کي ''يوم تشڪر'' قرار ڏنو، جيتوڻيڪ تڪرار جو ڪو واضح فاتح نه نڪتو.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Govt denies May 16 holiday rumours over Youm-e-Tashakur |url=https://tribune.com.pk/story/2546046/no-public-holiday-on-may-16-for-youm-e-tashakur-government-confirms |access-date=1 July 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=What did India and Pakistan gain – and lose – in their military standoff? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/what-did-india-and-pakistan-gain-and-lose-in-their-military-standoff |access-date=18 November 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chance |first=Matthew |date=12 May 2025 |title=India and Pakistan both claim victory. But this latest conflict has no winners |url=https://www.cnn.com/2025/05/12/asia/india-pakistan-us-ceasefire-no-winners-intl-hnk |access-date=18 November 2025 |website=CNN |language=en}}</ref> شريف ڊسمبر 2024ع ۾ [[قاهرو]] ۾ [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم|ترقي پذير-8]] اجلاس دوران بنگلاديشي چيف ايڊوائيزر [[محمد يونس]] سان ملاقات ڪئي، جيڪا بنگلاديش ۾ [[جولاءِ انقلاب (بنگلاديش)|جولاءِ انقلاب]] کان پوءِ پاڪستاني ۽ بنگلاديشي اعليٰ اڳواڻن جي پهرين ملاقات هئي.<ref>{{Cite news |author=Murali Krishnan |title=How Bangladesh-Pakistan reconciliation impacts India |date=31 December 2024 |url=https://www.dw.com/a-71189995 |access-date=1 July 2025 |website=DW}}</ref> شريف بنگلاديش سان لاڳاپا مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پاڪستان کان [[چٽاگانگ بندرگاهه]] تائين سڌي ڪارگو شپمينٽ شروع ڪئي ۽ بنگلاديشي شاگردن لاءِ 300 وظيفا پيش ڪيا.<ref>{{Cite news |title=Pakistan to offer fully-funded scholarships to 300 Bangladeshi students |url=https://www.dhakatribune.com/368072 |access-date=1 July 2025 |website=Dhaka Tribune |date=14 December 2024}}</ref><ref>{{Cite news |author=Nazimuddin Shyamol |date=22 December 2024 |title=Ship makes second direct arrival from Pakistan |url=https://thefinancialexpress.com.bd/trade/ship-makes-second-direct-arrival-from-pakistan |access-date=1 July 2025 |website=The Financial Express}}</ref> شريف [[افغانستان]] سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن⁠تہ ان جي حڪومت تي زور ڏنو تہ [[پاڪستاني طالبان|تحريڪ طالبان پاڪستان]] (ٽي ٽي پي) خلاف ڪارروائي ڪئي وڃي، جنهن بابت پاڪستان جو الزام آهي تہ اها افغان سرزمين مان ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 December 2024 |title=PM Shehbaz calls for improved relations with Afghanistan but urges Kabul to take action against TTP |url=https://www.dawn.com/news/1881424 |access-date=1 July 2025 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> مارچ 2024ع ۾، هن ٽي ٽي پي جي مضبوط ٺڪاڻن کي نشانو بڻائيندي [[افغانستان-پاڪستان جهڙپون (2024-هاڻوڪو)#پاڪستاني هوائي فوج جا هوائي حملا|اوڀر افغانستان ۾ هوائي حملن]] جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite web |date=25 December 2024 |title=Pakistani airstrikes on Afghanistan kill 46 people, Taliban official says |url=https://www.cnn.com/2024/12/25/asia/pakistani-airstrikes-afghanistan-taliban |access-date=1 July 2025 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 December 2024 |title=Afghan Taliban vow to retaliate after Pakistani air strikes kill at least 46 |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20241225-afghan-taliban-vow-retaliate-pakistani-air-strikes-kill-at-least-46 |access-date=1 July 2025 |website=France 24 |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي اسيئين اجلاس|يو اين جي اي جي اسيئين اجلاس]] کي خطاب ڪندي، شريف عام طور دعويٰ ڪئي تہ پاڪستان کي ”افغان سرزمين“ مان ڪم ڪندڙ دهشتگرد گروهن سبب مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.<ref>{{Cite web |date=26 September 2025 |title=At UNGA, PM Shehbaz says South Asia requires 'proactive not provocative' leadership |url=https://www.dawn.com/news/1944785 |access-date=29 September 2025 |website=Dawn |language=en}}</ref> آڪٽوبر 2025ع ۾، شريف [[2025ع افغانستان-پاڪستان تڪرار|پاڪستاني فوجي ڪارروائين]] جي نگراني ڪئي، جيڪي [[افغان طالبان]] ۽ ٽي ٽي پي ٻنهي خلاف ڪيون ويون، جڏهن پاڪستاني فوج افغان سرحدي چوڪين ۽ شهرن، جن ۾ [[ڪابل]] ۽ [[قنڌار]] شامل آهن، تي حملا ڪيا.<ref>{{Cite web |date=15 October 2025 |title=Afghan Taliban and Pakistan agree short truce after deadly clashes |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3dnvnjdg1ro |access-date=16 October 2025 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Sophia Saifi |author2=Lex Harvey |date=15 October 2025 |title=Afghanistan and Pakistan exchanged their deadliest fire in years. Here's what we know |url=https://www.cnn.com/2025/10/14/asia/pakistan-afghanistan-attacks-intl-hnk |access-date=16 October 2025 |website=CNN |language=en}}</ref> == عوامي تاثر == {{see also|منظوري ريٽنگ موجب انتظاميا جي سربراهن جي فهرست}}<!--remove hatnote once out of office--> وزيراعليٰ طور پنهنجي دور دوران، شريف هڪ محنتي منتظم طور ساک پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/shahbaz-sharif-the-diligent-administrator-now-pm-of-pakistan|title=Shehbaz Sharif: the diligent administrator now PM of Pakistan|work=The Guardian|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|archive-date=11 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411202624/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/shahbaz-sharif-the-diligent-administrator-now-pm-of-pakistan|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=National Assembly of Pakistan |url=https://na.gov.pk/en/profile.php?uid=1367 |access-date=20 July 2024 |website=na.gov.pk}}</ref> هن پنجاب ۾ اهم اڏاوتي ڍانچي وارا منصوبا شروع ڪيا ۽ پنهنجي اثرائتي حڪمراني سبب نمايان ٿيو.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/11/pakistan-prime-mininster-shehbaz-sharif/|title=What to know about Shehbaz Sharif, Pakistan's new prime minister|newspaper=Washington Post|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|archive-date=11 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411193908/https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/11/pakistan-prime-mininster-shehbaz-sharif/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61063386|title=Pakistan: Shehbaz Sharif chosen as PM after week-long uncertainty|work=BBC|date=11 April 2022|accessdate=12 April 2022|archive-date=11 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411191848/https://www.bbc.com/news/world-asia-61063386|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://time.com/6165802/pakistan-imran-khan-shahbaz-sharif/|title=Pakistan's Parliament Elects Shahbaz Sharif as Prime Minister After Khan Exit|magazine=Time|date=11 April 2022|accessdate=12 April 2022|archive-date=11 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411182346/https://time.com/6165802/pakistan-imran-khan-shahbaz-sharif/|url-status=live}}</ref> 19 ڊسمبر 2016ع تي، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي بين الاقوامي رابطن واري شعبي]] جي نائب وزير [[ژينگ شياوسونگ]] چين-پاڪستان اقتصادي راهداري اندر منصوبن جي اڳڀرائي تيز ڪرائڻ ۾ سندس ڪردار کي مڃتا ڏيڻ لاءِ ”شهباز اسپيڊ“ جو اصطلاح جوڙيو. ان کان پوءِ اهو اصطلاح سي پيڪ اندر اڳڀرائي جي رفتار بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="dailytimes1">{{cite web | url=https://dailytimes.com.pk/921634/cpecs-shahbaz-speed-back-with-bang/ | title=CPEC's 'Shahbaz Speed' Back with Bang | date=19 April 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/latest/1183306-after-shehbaz-speed-pm-earns-man-of-action-title | title=After 'Shehbaz Speed', PM earns 'Man of Action' title | date=28 April 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1799084 | title=Nawaz hints at bringing 'Shehbaz speed' to Karachi | date=19 December 2023 }}</ref> سرڪاري ملاقاتن ۾، سعودي عملدارن پڻ شريف کي ”عملي ماڻهو“ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |agency=APP |date=28 April 2024 |title=After 'Shehbaz Speed', PM earns 'Man of Action' title |url=https://www.thenews.com.pk/latest/1183306-after-shehbaz-speed-pm-earns-man-of-action-title |access-date=5 December 2025 |website=The News International |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾، شريف کي [[امان]]، [[اردن]] ۾ قائم [[رائل اسلامڪ اسٽريٽجڪ اسٽڊيز سينٽر]] جي سالياني اشاعت ''[[دي مسلم 500]]'' پاران دنيا جي 500 سڀ کان وڌيڪ بااثر مسلمانن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=7 January 2025 |title=PM Sharif, Gen. Munir among several Pakistanis make it to list of 500 Most Influential Muslims for 2025 |url=https://www.arabnews.pk/node/2585584/pakistan |access-date=29 April 2025 |website=Arab News PK |language=en}}</ref> == ذاتي زندگي == === خاندان === {{Further|شريف خاندان}} [[File:CM Shehbaz and PM Nawa (36227070991).jpg|thumb|right|شهباز پنهنجي وڏي ڀاءُ [[نواز شريف]] سان]] شريف 1973ع ۾ نصرت شهباز سان شادي ڪئي.<ref name="dawn/3jan2014">{{cite news |author1=Iftikhar A. Khan |author2=Kalbe Ali |date=3 January 2014 |title=The mystery of Raiwind palace ownership |url=https://www.dawn.com/news/1078082 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170723012258/https://www.dawn.com/news/1078082 |archive-date=23 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref> انهن جا چار ٻار ٿيا: سلمان، [[حمزه شهباز|حمزه]]، ۽ جڙواڻ ڌيئر جاويريا ۽ رابعه.<ref name="pakistantoday/30july2017">{{cite news|title=Profile of Shehbaz Sharif|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/07/30/profile-of-shehbaz-sharif/|access-date=28 December 2017|work=Pakistan Today|date=30 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228173849/https://www.pakistantoday.com.pk/2017/07/30/profile-of-shehbaz-sharif/|archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite news |date=19 September 2004 |title=Shahbaz's family arrives |url=https://www.dawn.com/news/396797/shahbaz-s-family-arrives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728205522/https://www.dawn.com/news/396797/shahbaz-s-family-arrives |archive-date=28 July 2017 |access-date=23 July 2017 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref> سندس ٻي شادي عاليه هني سان ٿي، جنهن سان هن 1993ع ۾ شادي ڪئي.<ref name="Khan2010" /><ref name="Iqbal2005" /> اهو جوڙو صرف هڪ سال کان پوءِ الڳ ٿي ويو.<ref name="Khan2010" /> 2003ع ۾، شريف پنهنجي ٽين زال، ليکڪا ۽ فنڪاره [[تهمينه دراني]] سان شادي ڪئي.<ref name="pakistantoday/30july2017" /><ref name="dailytimes.com.pk">{{cite web |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_24-2-2005_pg1_5 |title=Shehbaz confirms marriage to Tehmina |work=[[Daily Times (Pakistan)]] |date=24 February 2005 |access-date=29 July 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050517191744/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_24-2-2005_pg1_5 |archive-date=17 May 2005 }}</ref> === دولت === سندس خاندان گڏيل طور [[شريف گروپ]] جو مالڪ آهي ۽ اڳ ۾ [[اتفاق گروپ]] جو پڻ مالڪ رهيو آهي.<ref name="dawn/25april2013" /><ref name="baker">{{cite book |title=Capitalism's Achilles heel: Dirty Money and How to Renew the Free-market System |last=Baker |first=Raymond |year=2005 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-471-64488-0 |pages=[https://archive.org/details/capitalismsachil00raym/page/82 82]–83 |url=https://archive.org/details/capitalismsachil00raym |url-access=registration |access-date=29 July 2017 }}</ref> 2013ع ۾ نوٽ ڪيو ويو ته شهباز پنهنجي وڏي ڀاءُ نواز کان وڌيڪ مالدار آهي، جنهن جي خالص ملڪيت {{PKR|33.69 crore}} هئي.{{efn|2013ع ۾، {{US$|1}} اوسطاً {{PKR|101.583}} جي برابر هو.<ref>{{cite news|author=Iftikhar A. Khan|title=Leaders' wealth — Shahbaz richer than Nawaz|url=https://www.dawn.com/news/1014984|website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=23 August 2017|date=21 May 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824052844/https://www.dawn.com/news/1014984|archive-date=24 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.poundsterlinglive.com/history/USD-PKR-2013|title=U.S. Dollar-Pakistani Rupee History: 2013|website=Pound Sterling Live|accessdate=5 July 2025}}</ref>}} === توشه خانه جا رڪارڊ === 12 مارچ 2023ع تي، [[پاڪستان حڪومت]] 2003ع کان 2023ع تائين سرڪاري عملدارن پاران رکيل [[توشه خانه (پاڪستان)|توشه خانه جي تحفن]] جو رڪارڊ جاري ڪيو،<ref>{{Cite web |title=In a first, govt goes public with Toshakhana record |url=https://www.geo.tv/latest/475941-in-a-first-govt-goes-public-with-toshakhana-record |access-date=14 March 2023 |website=www.geo.tv |date=13 March 2023 |language=en |archive-date=14 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314093542/https://www.geo.tv/latest/475941-in-a-first-govt-goes-public-with-toshakhana-record |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Sherani |first=Tahir |date=12 March 2023 |title=Govt releases Toshakhana gift records from 2002 onwards |url=https://www.dawn.com/news/1741794 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314093542/https://www.dawn.com/news/1741794 |archive-date=14 March 2023 |access-date=14 March 2023 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref> جن مان 90 تحفا شريف پاران [[توشه خانه (پاڪستان)|توشه خانه]] مان رکيا ويا هئا.<ref>{{Cite web |title=Toshakhana Records, Government of Pakistan |url=https://cabinet.gov.pk/SiteImage/Misc/files/TOSHAKHANA/Procedures/TK-Record.pdf |access-date=14 March 2023 |archive-date=14 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314090641/https://cabinet.gov.pk/SiteImage/Misc/files/TOSHAKHANA/Procedures/TK-Record.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |+ !توشه خانه جا تحفا !تاريخ !اندازيل مارڪيٽ قيمت !ادا ڪيل قيمت |- |تهران کان تهران تائين ڪتاب |15 جولاءِ 2009 |a. NCV b. Rs. 7,500/- | --- |- |شاپنگ بيگ ۾ قالين |15 -07 -2009 |Rs.13,000/ – | --- |- |a. فريم باڪس شيلڊ (وڏي) b. فريم باڪس شيلڊ (ننڍي) c. ٽي شيلڊون (ننڍيون) |15 -07 -2009 |a. Rs.6,000/ – b. NCV c. NCV | --- |- |هڪ سيرامڪ پليٽ (وڏي) |15 -07 -2009 |Rs.4,000/ – | --- |- |a. شاهنامهءِ فردوسي ڪتاب b. دٻن ۾ 2 تحفي جا پيڪ |15 -07 -2009 |a. NCV b. Rs.4,500/ | ---- |- |هڪ ٽاور |15 جولاءِ 2009 |NCV | --- |- |هڪ سيرامڪ پليٽ (ننڍي) |15 جولاءِ 2009 |Rs.2,500/- | --- |} == ڪتاب == * ''عزم ۽ همت جي داستان'' (عزم و همت كى داستان؛ "عزم ۽ همت جي ڪھاڻي")، لاھور: شريف پبليڪيشنز، 2000ع، 72 صفحا۔ <small>[[شريف خاندان]] جي واپاري جدوجهد ۽ تاريخ</small>۔<ref>{{Cite web |last=شريف |first=شھباز |date=2000 |title=Azm O Himmat Kī Dāstān |url=https://openlibrary.org/works/OL7809021W/%CA%BBAzm_o_himmat_ki%CC%84_da%CC%84sta%CC%84n?edition=key:/books/OL6827196M |publisher=[[اوپن لائبريري]] |access-date=21 July 2023 |language=en |archive-date=20 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720190319/https://openlibrary.org/works/OL7809021W/%CA%BBAzm_o_himmat_ki%CC%84_da%CC%84sta%CC%84n?edition=key:/books/OL6827196M |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[شھباز شريف جي چونڊ تاريخ]] * [[موجوده رياستن ۽ حڪومتن جي سربراھن جي فھرست]] * [[شھباز شريف پاران ڪيل بين الاقوامي وزيراعظمي دورن جي فھرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons}} <!-- per [[وڪيپيڊيا:خارجي ڳنڍڻا#گهٽ ۾ گهٽ سرڪاري ڳنڍڻو]], choose one official website only --> {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[ميان محمد افضل حيات]]<br />{{small|نگران}}}} {{s-ttl|title=[[پنجاب (پاڪستان) جي وزيراعلين جي فھرست|پنجاب جو وزيراعليٰ]]|years=1997–1999}} {{s-vac|next=[[چوڌري پرويز الاهي]]}} |- {{s-bef|before=[[دوست محمد کوسو]]}} {{s-ttl|title=[[پنجاب (پاڪستان) جي وزيراعلين جي فھرست|پنجاب جو وزيراعليٰ]]|years=2008–2013}} {{s-aft|after=[[نجم سيٺي]]<br />{{small|نگران}}}} |- {{s-bef|before=[[نجم سيٺي]]<br />{{small|نگران}}}} {{s-ttl|title=[[پنجاب (پاڪستان) جي وزيراعلين جي فھرست|پنجاب جو وزيراعليٰ]]|years=2013–2018}} {{s-aft|after=[[حسن عسڪري رضوي]]<br />{{small|نگران}}}} |- {{s-bef|before=[[سيد خورشيد احمد شاهه]]}} {{s-ttl|title=[[پاڪستان ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ|مخالف ڌر جو اڳواڻ]]|years=2018–2022}} {{s-vac}} |- {{s-bef|before=[[عمران خان]]}} {{s-ttl|title=[[پاڪستان جو وزيراعظم]]|years=2022–موجوده}} {{s-inc}} |- {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[نثار علي خان]]}} {{s-ttl|title=[[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جو اڳواڻ|years=2009–2011}} {{s-aft|after=[[نواز شريف]]}} |- {{s-bef|before=[[نواز شريف]]}} {{s-ttl|title=[[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جو اڳواڻ|years=2018–موجوده}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Shehbaz Sharif}} {{Navboxes |list1= {{Prime Ministers of Pakistan}} {{Shehbaz Sharif Cabinet}} {{Sharif family}} {{Current ECO Leaders}} {{Current SAARC Leaders}} {{Current SCO Leaders}} {{Commonwealth heads of government}} {{Chief Minister of Punjab, Pakistan}} {{Leader of the Opposition (Pakistan)}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Sharif, Shehbaz}} ==نوٽس== <references group="lower-alpha"/> [[زمرو:برطانيا ۾ پاڪستاني مهاجر]] [[زمرو:پاڪستاني جلاوطن]] [[زمرو:پاڪستاني سني مسلمان]] [[زمرو:پاڪستاني قومي اسيمبلي جا ميمبر 1990–1993]] [[زمرو:پاڪستاني قومي اسيمبلي جا ميمبر 2018–2023]] [[زمرو:پاڪستاني قومي اسيمبلي جا ميمبر 2024–2029]] [[زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم]] [[زمرو:پاڪستان مسلم ليگ (ن) جا ايم اين اي]] [[زمرو:پاڪستان مسلم ليگ (ن) جا پنجاب اسيمبلي ميمبر]] [[زمرو:پاڪستان مسلم ليگ (ن) جا صدر]] [[زمرو:پاڪستان مسلم ليگ (ن) جا قومي اسيمبلي ميمبر]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مخالف ڌر جا اڳواڻ]] [[زمرو:پنجاب اسيمبلي جا ميمبر 1988–1990]] [[زمرو:پنجاب اسيمبلي جا ميمبر 1993–1996]] [[زمرو:پنجاب اسيمبلي جا ميمبر 1997–1999]] [[زمرو:پنجاب اسيمبلي جا ميمبر 2008–2013]] [[زمرو:پنجاب اسيمبلي جا ميمبر 2013–2018]] [[زمرو:پنجاب صوبائي اسيمبلي ۾ مخالف ڌر جا اڳواڻ]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا وزيراعليٰ]] [[زمرو:زنده ماڻھو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ پاڪستاني مهاجر]] [[زمرو:سينٽ اينٿنيز هاءِ اسڪول، لاھور جا سابق شاگرد]] [[زمرو:شريف خاندان]] [[زمرو:شھباز شريف]] [[زمرو:ڪشميري نسل جا پاڪستاني]] [[زمرو:گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاھور جا سابق شاگرد]] [[زمرو:لاھور جا سياستدان]] [[زمرو:لاھور جا ماڻھو]] [[زمرو:لاهوري ماڻهو]] [[زمرو:لاهور جا سياستدان]] [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] k0d5ye1obee91jm4vi5cimuzvk39tlx 0 97883 384827 381497 2026-06-13T09:06:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384827 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time|access-date=28 May 2026|archive-date=7 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207235737/https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|url-status=dead}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231130093446/https://www.moip.gov.pk/ |date=2023-11-30 }} {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] [[زمرو:پاڪستان جون صنعتون]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] 8t28yjvfgxahuid0vibdd5i6cva0lt5 0 98248 384818 384444 2026-06-13T06:40:31Z Ibne maryam 17680 /* ريجن */ 384818 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=اٽلي جا ريجن|alt_name=|map={{Italy Labelled Map Scalable|image-width=350}}|category=[[Regional state|Regionalised unitary state]]|territory=[[Italy|Italian Republic]]|start_date=|current_number=[[#Regions|20]]|number_date=|population_range=122,714 ([[Aosta Valley]]) – 10,035,481 ([[Lombardy]])|area_range={{Convert|3,261|sqkm|abbr=on}} ([[Aosta Valley]]) –<br />{{Convert|25,832|sqkm|abbr=on}} ([[Sicily]])|government=Regional government, [[Government of Italy|national government]]|subdivision=[[Provinces of Italy|Provinces]]}} '''اٽلي جا ريجن''' (اطالوي: regioni d'Italia) [[اٽلي|اطالوي جمهوريه]] جي پهرين سطح جي [[انتظامي ورھاست|انتظامي ڊويزنون]] آهن، جيڪي ان جي ٻئي درجي جي NUTS انتظامي سطح کي ٺاهينديون آهن.<ref name="eurostat">{{حوالو ويب|quote=6 December 2011|archivedate=13 July 2014}}</ref> اٽلي جا 20 ريجن آهن، جن مان پنج خودمختيار علائقا آهن جن کي خاص حيثيت حاصل آهي. اٽلي جي آئين جي تحت، هر علائقو هڪ خودمختيار ادارو آهي جنهن جا مقرر ڪيل اختيار آهن. آسٽا وادي (1945ع کان) ۽ فريولي-وينزيا گيوليا (2015ع کان) جي استثنا سان، هر علائقو ڪيترن ئي صوبن ۾ ورهايل آهي. ==تاريخ== اٽلي جي بادشاهت دوران، علائقا مرڪزي رياست جا صرف شمارياتي ضلعا هئا. جمهوريه جي تحت، انهن کي سال 1948ع جي اطالوي آئين پاران سياسي خودمختياري جو اندازو ڏنو ويو. اصل مسودي جي فهرست ۾ سالينٽو علائقو شامل هو (جيڪو آخرڪار اپوليا ۾ شامل ڪيو ويو). فريولي ۽ وينزيا گيوليا الڳ علائقا هئا ۽ باسيليڪاٽا جو نالو لوسانيا رکيو ويو. پهرين مسودي ۾ ابروزو ۽ موليس کي الڳ الڳ علائقن طور سڃاتو ويو، پر بعد ۾، 1963ع ۾ الڳ ٿيڻ کان اڳ، 1948ع جي آخري آئين ۾ ابروزي اي موليس ۾ ضم ڪيو ويو. علائقائي خودمختياري جو نفاذ 1970ع جي پهرين علائقائي چونڊن تائين ملتوي ڪيو ويو. حڪمران ڪرسچن ڊيموڪريسي پارٽي نه چاهيندي هئي ته مخالف اطالوي ڪميونسٽ پارٽي انهن علائقن ([[ايميليا-رومانا]]، ٽسڪاني، امبريا ۽ مارچس جي ريڊ بيلٽ) ۾ اقتدار حاصل ڪري، جتي اها تاريخي طور تي جڙيل هئي. سال 2001ع ۾ آئيني سڌارن کان پوءِ، هڪ مرڪزي کاٻي ڌر جي حڪومت پاران آندو ويو ۽ مشهور ريفرنڊم پاران تصديق ڪئي وئي، علائقن خودمختياري جي هڪ اهم سطح حاصل ڪئي، جنهن انهن کي باقي پاليسي صلاحيت ڏني. علائقائي پارٽي ليگا نارڊ پاران هڪ وڌيڪ وفاقي سڌارو پيش ڪيو ويو ۽ 2005ع ۾، سلويو برلسڪوني جي اڳواڻي ۾ مرڪزي ساڄي ڌر جي حڪومت هڪ نئين سڌاري جي تجويز پيش ڪئي، جنهن علائقن جي طاقت کي تمام گهڻو وڌايو هوندو. تجويزون، جيڪيون خاص طور تي ليگا نارڊ سان لاڳاپيل هيون ۽ ڪجهه ماڻهن پاران هڪ وفاقي رياست جي رستي جي اڳواڻي ڪندڙ طور ڏٺو ويو، سال 2006ع جي اطالوي آئيني ريفرنڊم ۾ %61.7 "نه" کان %38.3 "ها" تائين رد ڪيون ويون. علائقن جي لحاظ کان نتيجا، وينيٽو ۾ حق ۾ %55.3 کان ڪلابريا ۾ خلاف %82 تائين، ڪافي مختلف هئا. ==سياست ۽ حڪومت== ==ريجن== {| class="wikitable sortable" align="center" ! class="unsortable" rowspan="2"|جهنڊو ! rowspan=2|ريجن اطالوي نالو ! rowspan=2|حيثيت ! colspan=2|آبادي<ref>{{cite news|title=Population Italian Regions|url=http://www.tuttitalia.it/regioni/|website=tuttitalia.it|archive-date=9 May 2022|access-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni/|url-status=live}}</ref><br />جنوري، 2026ع ! colspan=2|پکيڙ ! rowspan=2|گهاٽائي <br />(p/km²) ! rowspan=2|[[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|ايچ ڊي آء]]<ref>{{cite web|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ITA/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2022|website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> 2022 ! rowspan=2|راجڌاني ! class="unsortable" colspan=2 rowspan=2|President ! rowspan=2|Number of [[Comune|comuni]]<ref>{{cite news|title=Italian Comuni|url=http://www.tuttitalia.it/regioni/|website=tuttitalia.it|archive-date=9 May 2022|access-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni/|url-status=live}}</ref> ! rowspan=2|[[Provinces of Italy|Prov.]] or<br />[[Metropolitan cities of Italy|metrop. cities]] |-style="background:#CEF6D8"| !Number !% !km² !% |- | align=center|[[File:Flag of Abruzzo.svg|40px|border]] | align=center|'''[[ابروزو]]''' | align=center|عام | align=right|12,68,430 | align=right|2.16% | align=right|{{convert|10,832|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|3.59% | align=right|117.1 | align=right|0.889 | align=center|لا'اقيلا | style="background:{{party color|Centre-right coalition}}"| |[[Marco Marsilio]]<br /><small>''[[Brothers of Italy]]''</small> | align=center|305 | align=center|4 |- | align=center|[[File:Flag of Valle d'Aosta.svg|40px|border]] | align=center|'''[[استا وادي|اوستا ويلي]]'''<br>''Valle d'Aosta''/''Vallée d'Aoste'' | align=center|خودمختيار | align=right|1,22,714 | align=right|0.21% | align=right|{{convert|3,261|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|1.08% | align=right|37.63 | align=right|0.887 | align=center|اوستا | style="background:{{party color|Centre-right coalition}}"| | [[Renzo Testolin]]<br /><small>''[[Valdostan Union]]''</small> | align=center|74 | align=center|1 |- | align=center|[[File:Flag of Apulia.svg|40px|border]] | align=center|'''ايپوليا'''<br>''Puglia'' | align=center|عام | align=right|38,74,166 | align=right|6.63% | align=right|{{convert|19,541|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|6.48% | align=right|198.3 | align=right|0.854 | align=center|بئري | style="background:{{party color|Centre-left coalition}}"| | [[Antonio Decaro]]<br /><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> | align=center|257 | align=center|6 |- | align=center|[[File:Flag of Basilicata.svg|40px|border]] | align=center|'''باسيليڪاٽا''' | align=center|عام | align=right|5,29,897 | align=right|0.92% | align=right|{{convert|10,073|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|3.34% | align=right|52.61 | align=right|0.862 | align=center|پوٽينزا | style="background:{{party color|Centre-right coalition}}"| | [[Vito Bardi]]<br /><small>{{Lang|it|[[Forza Italia (2013)|Forza Italia]]|italic=yes}}</small> | align=center|131 | align=center|2 |- | align=center|[[File:Flag of Calabria.svg|40px|border]] | align=center|'''ڪئلابريا''' | align=center|عام | align=right|18,32,147 | align=right|3.13% | align=right|{{convert|15,222|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|5.04% | align=right|120.4 | align=right|0.845 | align=center|ڪيتنزارو | style="background:{{party color|Centre-right coalition}}"| | [[Roberto Occhiuto]] <br /><small>{{Lang|it|[[Forza Italia (2013)|Forza Italia]]|italic=yes}}</small> | align=center|404 | align=center|5 |- | align=center|[[File:Flag of Campania.svg|40px|border]] | align=center|'''ڪئمپانيا''' | align=center|عام | align=right|55,75,025 | align=right|9.48% | align=right|{{convert|13,671|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|4.53% | align=right|407.8 | align=right|0.854 | align=center|نيپلز | style="background:{{party color|Centre-left coalition}}"| | [[Roberto Fico]]<br /><small>''[[Five Star Movement]]''</small> | align=center|550 | align=center|5 |- | align=center|[[File:Fictional Emilia-Romagna Flag.svg|40px|border]] | align=center|'''[[ايميليا-رومانا]]''' | align=center|عام | align=right|44,65,678 | align=right|7.51% | align=right|{{convert|22,453|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|7.44% | align=right|198.5 | align=right|0.921 | align=center|[[بولونيا]] | style="background:{{party color|Centre-left coalition}}"| | [[Michele De Pascale]]<br /><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> | align=center|330 | align=center|9 |- | align=center|[[File:Flag of Friuli-Venezia Giulia.svg|40px|border]] | align=center|'''فريئولي-وينيزيا گيوليا'''<br>''<small>Furlanija-Julijska Krajina/Friûl-Vignesie Julie/Friaul-Julisch Venetien</small>'' | align=center|خودمختيار | align=right|11,94,095 | align=right|2.03% | align=right|{{convert|7,924|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|2.63% | align=right|150.5 | align=right|0.903 | align=center|ٽرائسٽ | style="background:{{party color|Centre-right coalition}};"| | [[Massimiliano Fedriga]]<br /><small>''[[Lega (political party)|League]]''</small> | align=center|215 | align=center|4 |- | align=center|[[File:Lazio Flag.svg|40px|border]] | align=center|'''[[لازيو]]''' | align=center|عام | align=right|57,10,272 | align=right|9.69% | align=right|{{convert|17,232|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|5.71% | align=right|331.4 | align=right|0.914 | align=center|[[روم]] | style="background:{{party color|Centre-right coalition}};"| | [[Francesco Rocca (politician)|Francesco Rocca]]<br /><small>''[[Independent politician|Independent]]''</small> | align=center|378 | align=center|5 |- | align=center|[[File:Flag of Liguria.svg|40px|border]] | align=center|'''[[ليگوريا]]''' | align=center|عام | align=right|15,09,908 | align=right|2.56% | align=right|{{convert|5,416|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|1.79% | align=right|278.8 | align=right|0.898 | align=center|[[جينوآ]] | style="background:{{party color|Centre-right coalition}};"| | [[Marco Bucci (politician)|Marco Bucci]]<br /><small>''[[Independent politician|Independent]]''</small> | align=center|234 | align=center|4 |- | align=center|[[File:Flag of Lombardy.svg|40px|border]] | align=center|'''[[لومبارڊي]]'''<br />''Lombardia'' | align=center|عام | align=right|1,00,35,481 | align=right|16.89% | align=right|{{convert|23,864|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|7.91% | align=right|420.5 | align=right|0.912 | align=center|[[ميلان]] | style="background:{{party color|Centre-right coalition}};"| | [[Attilio Fontana]]<br /><small>''[[Lega (political party)|League]]''</small> | align=center|1,506 | align=center|12 |- | align=center|[[File:Flag of Marche.svg|40px|border]] | align=center|'''[[مارشئ]]''' | align=center|عام | align=right|14,81,252 | align=right|2.53% | align=right|{{convert|9,401|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|3.12% | align=right|158.5 | align=right|0.901 | align=center|اينڪونا | style="background:{{party color|Centre-right coalition}}"| | [[Francesco Acquaroli (politician)|Francesco Acquaroli]]<br /><small>''[[Brothers of Italy]]''</small> | align=center|225 | align=center|5 |- | align=center|[[File:Flag of Molise.svg|40px|border]] | align=center|'''[[مولائيس]]''' | align=center|عام | align=right|2,87,966 | align=right|0.49% | align=right|{{convert|4,461|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|1.48% | align=right|64.56 | align=right|0.872 | align=center|ڪئمپوباسو | style="background:{{party color|Centre-right coalition}};"| | [[Francesco Roberti (politician)|Francesco Roberti]]<br /><small>{{Lang|it|[[Forza Italia (2013)|Forza Italia]]|italic=yes}}</small> | align=center|136 | align=center|2 |- | align=center|[[File:Flag of Piedmont.svg|40px|border]] | align=center|'''[[پيڊيمونٽ]]'''<br />''Piemonte'' | align=center|عام | align=right|42,55,702 | align=right|7.21% | align=right|{{convert|25,387|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|8.41% | align=right|167.6 | align=right|0.898 | align=center|[[ٽيورن]] | style="background:{{party color|Centre-right coalition}}"| | [[Alberto Cirio]]<br /><small>{{Lang|it|[[Forza Italia (2013)|Forza Italia]]|italic=yes}}</small> | align=center|1,181 | align=center|8 |- | align=center|[[File:Flag of Sardinia, Italy.svg|40px|border]] | align=center|'''[[سارڊينيا]]'''<br />''Sardegna'' | align=center|خودمختيار | align=right|15,61,339 | align=right|2.68% | align=right|{{convert|24,100|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|7.99% | align=right|64.79 | align=right|0.868 | align=center|ڪيگلياري | style="background:{{party color|Centre-left coalition}}"| | [[Alessandra Todde]]<br /><small>''[[Five Star Movement]]''</small> | align=center|377 | align=center|5 |- | align=center|[[File:Flag of Sicily.svg|40px|border]] | align=center|'''[[سسلي]]'''<br />''Sicilia'' | align=center|خودمختيار | align=right|47,79,371 | align=right|8.14% | align=right|{{convert|25,832|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|8.56% | align=right|185.0 | align=right|0.845 | align=center|[[پاليرمو]] | style="background:{{party color|Centre-right coalition}}"| | [[Renato Schifani]]<br /><small>{{Lang|it|[[Forza Italia (2013)|Forza Italia]]|italic=yes}}</small> | align=center|391 | align=center|9 |- | rowspan="2" align="center" |[[File:Flag of Trentino-South Tyrol.svg|40px|border]] | rowspan="2" align="center" |'''ٽرينٽينو-ڏاکڻي ٽائرول''' <br>''<small>Trentino</small>-<small>Alto</small> <small>Adige</small>/<small>Südtirol</small>'' | rowspan="2" align="center" |خودمختيار | rowspan="2" align="right" |10,86,095 | rowspan="2" align="right" |1.83% | rowspan="2" align="right" |{{convert|13,606|km2|sqmi|abbr=on}} | rowspan="2" align="right" |4.51% | rowspan="2" align="right" |79.82 | align=right|0.920 ([[Trentino]]) | rowspan="2" align="center" |ٽرينٽو | rowspan="2" style="background:{{party color|Centre-right coalition}};" | | rowspan="2" | [[Arno Kompatscher]]<br /><small>''[[South Tyrolean People's Party]]''</small> | rowspan="2" align="center" |282 | rowspan="2" align="center" |2 |- | align=right|0.910 ([[South Tyrol]]) |- | align=center|[[File:Flag of Tuscany.svg|40px|border]] | align=center|'''[[تسڪاني]]'''<br />''Toscana'' | align=center|عام | align=right|36,60,834 | align=right|6.23% | align=right|{{convert|22,987|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|7.62% | align=right|159.3 | align=right|0.907 | align=center|[[فلورينس]] | style="background:{{party color|Centre-left coalition}}"| | [[Eugenio Giani]]<br /><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> | align=center|273 | align=center|10 |- | align=center|[[File:Flag of Umbria.svg|40px|border]] | align=center|'''[[امبريا]]''' | align=center|عام | align=right|8,51,954 | align=right|1.46% | align=right|{{convert|8,464|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|2.81% | align=right|100.7 | align=right|0.897 | align=center|پيروگيا | style="background:{{party color|Centre-left coalition}}"| | [[Stefania Proietti]]<br /><small>''[[Independent politician|Independent]]''</small> | align=center|92 | align=center|2 |- | align=center|[[File:Flag of Veneto.svg|40px|border]] | align=center|'''[[وينيٽو]]''' | align=center|عام | align=right|48,51,851 | align=right|8.23% | align=right|{{convert|18,345|km2|sqmi|abbr=on}} | align=right|5.97% | align=right|264.5 | align=right|0.900 | align=center|[[وينس]] | style="background:{{party color|Centre-right coalition}};"| | [[Alberto Stefani]]<br /><small>''[[Lega (political party)|League]]''</small> | align=center|563 | align=center|7 |- | align=center|[[File:Flag of Italy.svg|40px|border]] | align=center|'''[[اٽلي]] <br />''Italia''''' | align=center|'''—''' | align=right|'''5,8934,177''' | align=right|'''100.00%''' | align=right|'''{{convert|302,068.26|km2|sqmi|abbr=on}}''' | align=right|'''100.00%''' | align=right|'''195.1''' | align=right|'''0.892''' | align=center| | style="background:{{party color|Independent politician}}"| | '''[[Sergio Mattarella]]<br /><small>''[[Independent politician|Independent]]''</small>''' | align=center|'''7,904''' | align=center|'''107''' |- |-class="sortbottom" |} ==ميڪرو ريجن== ==حيثيت== ==سينيٽ ۾ نمائندگي== ==علائقن ۽ ميڪرو ريجن جي معيشت== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي جا ريجن]] te1j2a4n4vjwessdk3ss08zw4la43ty 0 98446 384820 384037 2026-06-13T07:14:47Z NVNkz 22354 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9135201|تیسرا ہزارہ]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 384820 wikitext text/x-wiki ٧ هي موجوده دور ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو 1 جنوري 2001 تي شروع ٿيو ۽ 31 ڊسمبر 3000ع. : * {| dir="RTL" | |} [[زمرو:Short description matches Wikidata]] ec7zodem7tp9zc7kwsgihi00zzyy3yt 0 98455 384808 384137 2026-06-13T06:10:30Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384808 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪابه وضاحت موجود ناهي}} هي [[سنڌ جي تاريخ]] ۾ مختلف حڪمرانن ۽ فرمانروائن جي فهرست آهي. == سامبوس (326 ق.م) == راجا سامبوس 326 ق.م تائين حڪمران رهيو، جيستائين [[سڪندر اعظم]] سنڌو ماٿري واري علائقي تي پنهنجي حملي دوران کيس شڪست نه ڏني.<ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Following Alexander's Conquest Of Sindh - I |url=https://thefridaytimes.com/01-Nov-2024/alexander-s-conquest-of-sindh-i |access-date=2026-01-16 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Sindh Story: A Great Account on Sindh |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf|last=Malkani|first=K. R.|author-link=K. R. Malkani|publisher=Sani Hussain Panhwar|year=1997}}</ref> راجا سامبوس [[اروڙ]] ۽ بولان تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته سندس گاديءَ جو هنڌ ''سنڊومانا'' هو، جيڪو هاڻوڪي [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind |publisher=Government at the "Mercantile" Steam Press |year=1907 |location=India |pages=522}}</ref> هو [[موسيڪانوس]] جو همعصر هو. == [[راءِ خاندان]] (480ع–632ع) == [[راءِ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[رانا دتيا ستيه]] | 480ع – نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ديوجي]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ساهيراس ٻيون]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ سهاسي ٻيون]] | نامعلوم – 632ع | |- |} == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] (632ع–712ع) == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا:<ref name="Wink">{{cite book|last1=Wink|first1=André|title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2|date=1991|publisher=BRILL|isbn=9004095098|pages=152–153|url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC|language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[چچ]] | {{reign|{{circa|632}}|671}} | |- | [[چندر]] | {{reign|{{circa|671}}|679}} | |- | [[راجا ڏاهر]] | {{reign|{{circa|679}}|712}} | [[اروڙ|الور]] مان حڪومت ڪندو هو |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (اموي خلافت) (712ع–750ع) == 712ع ۾ سنڌ [[اموي خلافت]] جي قبضي ۾ آئي. خلافت پاران مقرر ڪيل اميرن ۽ گورنرن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| width=85% class="wikitable" |- ! نالو ! سال ! نوٽس |- | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 711–715ع | سنڌ جو فاتح. عراق جي گورنر [[حجاج بن يوسف ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 345–7, 356; Khalifah ibn Khayyat, pp. 304–7, 310, 318; al-Baladhuri, pp. 216–25; al-Tabari, v. 23: p. 149; Crone, p. 135</ref> |- | [[حبيب بن المهلب الازدي]] | 715–717ع | خليفي [[سليمان بن عبدالملڪ]] يا [[صالح بن عبدالرحمان]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 356; Khalifah ibn Khayyat, p. 318; al-Baladhuri, p. 225; Crone, p. 141</ref> |- | [[عبدالملڪ بن مسمع]] | 717ع کان | بصره جي گورنر [[عدي بن ارطاة الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 322</ref> |- | [[عمرو بن مسلم الباهلي]] | 720ع تائين | عدي بن ارطاة پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 322, 333; al-Baladhuri, p. 225</ref> |- | [[عبيدالله بن علي السلمي]] | 721ع کان | عراق جي گورنر [[عمر بن هبيره الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 333; Crone, p. 146</ref> |- | [[جنيد بن عبدالرحمان المري]] | 726ع تائين | عمر بن هبيره پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 379–80; Khalifah ibn Khayyat, pp. 333, 359</ref> |- | [[تميم بن زيد العتبي]] | 726ع کان | عراق جي گورنر [[خالد بن عبدالله القسري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 380; Khalifah ibn Khayyat, p. 359</ref> |- | [[الحڪم بن عوانه]] | 740ع تائين | خالد بن عبدالله پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 380, 388–9</ref> |- | [[عمرو بن محمد ثقفي]] | 740–744ع | [[محمد بن قاسم ثقفي]] جو پٽ. عراق جي گورنر [[يوسف بن عمر ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 389–90</ref> |- | [[يزيد بن ايرار الكلبي]] (؟) | 740ع وارو ڏهاڪو | ذريعن ۾ سندس نالو ۽ تفصيل مختلف صورتن ۾ آيا آهن.<ref>In al-Ya'qubi, pp. 399–400, 407...</ref> |- | [[مغلس العبدي]] | 751ع (؟) | خليفي [[السفاح]] يا [[ابو مسلم خراساني]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 407</ref> |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 747–750ع | ابتدا ۾ اموي مخالف باغي طور سنڌ تي قبضو ڪيو، پوءِ عباسي حڪومت پاران گورنر طور برقرار رکيو ويو.<ref name="IbnJumhur">Al-Ya'qubi, pp. 407, 429</ref> |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (عباسي خلافت) (750ع–861ع) == هي دور عباسي خلافت جي ماتحت سنڌ جي گورنرن تي مشتمل هو: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 750–751ع | |- | [[موسيٰ بن ڪعب التميمي]] | 752–754ع | خليفي السفاح يا ابو مسلم پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 429, 448</ref> |- | [[عيينه بن موسيٰ التميمي]] | 754–760ع | موسيٰ بن ڪعب جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, p. 447-8</ref> |- | [[عمر بن حفص هزارمرد]] | 760–768ع | [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندڙ؛ خليفي [[المنصور]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid1">Al-Ya'qubi, p. 448</ref> |- | [[هشام بن عمرو التغلبي]] | 768–774ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 448–9</ref> |- | [[بسطام بن عمرو التغلبي]] | 774ع (؟) | هشام بن عمرو جو ڀاءُ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 433</ref> |- | [[معبد بن الخليل التميمي]] | 774–775/776ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 449</ref> |- | [[محمد بن معبد التميمي]] | 775ع (؟) | معبد جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 433, 440</ref> |- | [[روح بن حاتم المهلبي]] | 776–778ع | مهلبي خاندان مان؛ خليفي [[المهدي]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid2">Al-Ya'qubi, p. 479</ref> |- | [[نصر بن محمد الخزاعي]] | 778–781ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 479–80</ref> |- | [[الزبير بن العباس]] | 781ع (؟) | مقرر ٿيو پر سنڌ نه آيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[سفيه بن عمرو التغلبي]] (؟) | 781–782ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 782–785ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[محمد بن ليث]] | 785–786ع | ليث بن طريف جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 446</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 786ع کان | ٻيهر مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[سالم اليونسي]] | 780ع وارو ڏهاڪو | [[هارون الرشيد]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[ابراهيم بن سالم]] | 780ع وارو ڏهاڪو | سالم جو پٽ.<ref name="K463">Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[اسحاق بن سليمان الهاشمي]] | 790ع کان | هارون الرشيد جو مائٽ.<ref name="Abbasid1">Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[داود بن يزيد المهلبي]] | 800–820ع | مهلبي خاندان مان.<ref name="Muhallabid3">Al-Ya'qubi, pp. 494, 532</ref> |- | [[بشر بن داود المهلبي]] | 820–826ع | داود جو پٽ.<ref name="Muhallabid4">Al-Ya'qubi, pp. 557–8</ref> |- | [[حاجب بن صالح]] | 826ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[غسان بن عباد]] | 828–831ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[موسيٰ بن يحيٰ البرمڪي]] | 831–836ع | [[برمڪي خاندان]] مان.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[عمران بن موسيٰ البرمڪي]] | 836ع کان | موسيٰ جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 557, 585</ref> |- | [[عنبسه بن اسحاق الدبي]] | 840ع وارو ڏهاڪو | [[ايتاخ الترڪي]] جو نائب گورنر.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 585, 593</ref> |- | [[هارون بن ابي خالد المروذي]] | 854ع تائين | خليفي [[المتوڪل]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 593, 599</ref> |- | [[عمر بن عبدالعزيز الهباري]] | 854–861ع | المتوڪل پاران مقرر ٿيو. |- |} == [[هباري خاندان]] (861ع–1010ع) == [[هباري خاندان]] جي حڪمرانن پاڻ کي ''امير'' سڏايو. ''نوٽ: هيٺ ڏنل تاريخون تقريبن آهن.''<ref>{{Cite web |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |title=Chapter No. 1: History and Geography of al-Mansurah |access-date=2014-01-27 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011204931/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" ! لقب ! نالو ! حڪومت |- | امير | '''عمر بن عبدالعزيز الهباري''' | 861–884ع |- | امير | '''عبدالله بن عمر الهباري''' | 884–913ع |- | امير | '''عمر بن عبدالله الهباري''' | 913–943ع |- | امير | '''محمد بن عبدالله الهباري''' | 943–973ع |- | امير | '''علي بن عمر الهباري''' | 973–987ع |- | امير | '''عيسيٰ بن علي الهباري''' | 987ع |- | امير | '''منبي بن علي الهباري''' | 987–1010ع |- | colspan="3" align="center" | سنڌ جا هباري امير پنهنجي سڄي دورِ حڪومت دوران نالي ماتر [[عباسي خلافت|عباسي خليفن]] جا وفادار رهيا. |} == [[سومرا خاندان]] (1010ع–1351ع) == سومرا حڪمرانن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" ! style="background:#38761D; color:white;" | لقب ! style="background:#38761D; color:white;" | ذاتي نالو ! style="background:#38761D; color:white;" | دورِ حڪومت |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف اول بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|خفيف اول بن رائو سومر}}</small> | 1010ع–1026ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سومر بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|سومر بن رائو سومر}}</small> | 1026ع–1053ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''[[عاصم الدين ڀونگر|ڀونگر اول بن خفيف اول سومرو]]'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر اول بن خفيف اول}}</small> | 1053ع–1068ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو اول بن ڀونگر اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو اول بن ڀونگر اول سومرو}}</small> | 1068ع–1092ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''[[زينب تاري]]'''<br><small>{{Naskh|زينب تاري بنت دودو اول سومرو}}</small> | 1092ع–1098ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سانگهڙ بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|سانگهڙ بن دودو اول سومرو}}</small> | 1098ع–1107ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''همون سومرو'''<br><small>{{Naskh|همون سومرو}}</small> | 1107ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1107ع–1142ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1142ع–1181ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو دوم بن خفيف دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو دوم بن خفيف دوم سومرو}}</small> | 1181ع–1195ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو}}</small> | 1195ع–1222ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1222ع–1228ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1228ع–1236ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1236ع–1237ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1237ع–1241ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''محمد طور بن گنهور اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|محمد طور بن گنهور اول سومرو}}</small> | 1241ع–1256ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور دوم بن محمد طور سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور دوم بن محمد طور سومرو}}</small> | 1256ع–1259ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو ٽيون بن گنهور دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو سوم بن گنهور دوم سومرو}}</small> | 1259ع–1273ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''طائي بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|طائي بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1273ع–1283ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر دوم بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر دوم بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1283ع–1300ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1300ع–1315ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1315ع–1333ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو چوٿون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو چهارم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1333ع–1336ع |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''عمر دوم بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | 1336ع–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''ڀونگر چوٿون بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''حمير بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–1351ع |- | colspan="3" style="background:#FFF2CC;" | '''نوٽ:''' آخري ٽي سردار (هلڪي سائي رنگ سان ظاهر ڪيل) فقط هيٺين سنڌ تي حڪمران هئا، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ تي [[سما خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي چڪي هئي. |} <ref name="Siddiqui">{{Cite journal |last=Siddiqui |first=Dr. Habibullah |title=The Soomras of Sindh: their origin, main characteristics and rule. |url=https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |journal=Literary Conference on Soomra Period in Sindh }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603002419/https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |date=2023-06-03 }}</ref> == [[سما خاندان]] (1336ع–1524ع) == [[سما خاندان]] سنڌ جو هڪ [[اسلام|مسلمان]] حڪمران خاندان هو، جيڪو [[سومرا خاندان|سومرن]] کان پوءِ اقتدار ۾ آيو. سما حڪمرانن ''[[ڄام (لقب)|ڄام]]'' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو [[سلطان]] جي برابر هو. سما خاندان بابت معلومات جا مکيه ماخذ نظام الدين، ابو الفضل، [[فرشتو]] ۽ مير معصوم آهن، پر انهن سڀني ۾ تفصيل گهٽ ۽ معلومات ۾ اختلاف موجود آهن. تاريخي ترتيب جي هڪ ممڪن جوڙجڪ<ref>{{cite book |editor1-last=Majumdar |editor1-first=Ramesh Chandra |editor1-link=R. C. Majumdar |editor2-last=Pusalker |editor2-first=A. D. |editor3-last=Majumdar |editor3-first=A. K. |date=1960 |title=[[The History and Culture of the Indian People]] |volume=VI: The Delhi Sultanate |location=Bombay |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=224}}</ref> ايم. ايڇ. سيد جي ڪتاب ''History of Delhi Sultanate'' ۾ ڏنل آهي:<ref>''History of Delhi Sultanate'' by M.H. Syed (p. 240), 2005 {{ISBN|81-261-1830-X}}, 9788126118304.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | لقب/نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | دورِ حڪومت |- |align="center"| ''فيروز الدين المعروف شاهه'' [[ڄام انڙ اول|انڙ اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|فيروز الدين المعروف شاه انر اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام انڙ اول |align="center"|1351ع–1352ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[بنبينه اول بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه بنبينه اول بن انر اول}} </small> |align="center"| ڄام بنبينه اول |align="center"|1352ع–1367ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انر ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"|1367ع–1371ع (پهريون دور) |- |align="center"| ''خير الدين المعروف شاهه'' [[ڄام توگاچي|توگاچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|خيرالدين المعروف شاه توگچي بن جونا اول}}</small> |align="center"| ڄام توگاچي |align="center"|1368ع–1370ع ([[ٻٽي حڪمراني]]) |- |align="center"| ''علاءُ الدين المعروف شاهه'' [[جونا اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|علاؤالدين المعروف شاه جونا اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام جونا اول |align="center"|1371ع–1389ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انار ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"| 1389ع–1392ع (ٻيون دور) |- |align="center"| ''صلاح الدين المعروف شاهه'' [[انڙ دوم بن تماچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صلاح الدين المعروف شاه انر ڊوم بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام انڙ دوم |align="center"| 1392ع–1404ع |- |align="center"| ''[[ڄام نظام الدين اول|نظام الدين المعروف شاهه اول]] بن انڙ دوم''<br> <small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه اول بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام نظام الدين |align="center"| 1404ع–1406ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام علي شير|علي شير بن تماچي]]<br> <small>{{Nastaliq| المعروف شاه علي شير بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام علي شير |align="center"| 1406ع–1412ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام ڪرن|ڪرن بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه ڪرن بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام ڪرن |align="center"| 1412ع–1413ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[سڪندر اول بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سڪندر بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر اول |align="center"| 1413ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[فتح بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq| ناصر الدینالمعروف شاه فتح بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام فتح |align="center"| 1413ع–1428ع |- |align="center"| ''تغلق المعروف شاهه'' [[جونا دوم بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq|تغلق المعروف شاه جونا دوم بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام جونا دوم |align="center"| 1428ع–1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام مبارڪ|مبارڪ خان]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه مبارڪ خان}}</small> |align="center"| ڄام مبارڪ |align="center"|1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام سڪندر دوم|سڪندر دوم بن فتح]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه سڪندر دوم بن فتح}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر دوم |align="center"|1442ع–1444ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام رائڌڻ|رائڌڻ بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|المعروف شاه ريدان بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام رائڌڻ |align="center"| 1444ع–1453ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام سنجر|سنجر بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سنجر بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام سنجر |align="center"| 1453ع–1461ع |- |align="center"| ''نظام الدين المعروف شاهه دوم'' [[ڄام نظام الدين دوم|نندو بن سنجر]] <br><small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه ڊوم نندو بن سنجر}}</small> |align="center"| ڄام نندو |align="center"| 1461ع–1508ع |- |align="center"| ''ناصر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام فيروز دوم|فيروز بن نندو]] <br><small>{{Nastaliq|ناصر الدين المعروف شاه فيروز بن نندو}}</small> |align="center"| ڄام فيروز |align="center"|1508ع–1524ع |} == [[ارغون خاندان]] (1520ع–1554ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[شاهه بيگ ارغون|شجاع بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| شجاع بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1520ع–1524ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[حسين بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| حسين بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1524ع–1554ع |- |} == [[ترخان خاندان]] (1554ع–1593ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- |colspan=3 align="middle"| سنڌ ۾ بادشاهه [[شاهه حسين ارغون]] ۽ سندس اميرن، جيڪي [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان]] جي اڳواڻي هيٺ هئا، جي وچ ۾ گهرو ويڙهه کان پوءِ ترخان خاندان ڪامياب ٿيو ۽ سنڌ تي حڪمراني شروع ڪئي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان|محمد عيسيٰ ترخان]] <br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسیٰ ترخان}} </small> |align="center"|1554ع–1567ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد باقي ترخان|محمد باقي ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| محمد بقی ترخان}} </small> |align="center"|1567ع–1585ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1585ع–1593ع |- |- |} == [[ٺٽو صوبو|ٺٽو سرڪار/صوبو]] ([[مغل سلطنت]]) (1593ع–1737ع) == === فوجدار === [[هندستان]] ۾ مغلن جي دور ۾ فوجدار [[سرڪار (انتظامي ورهاست)|ضلعي يا سرڪار]] جو انتظامي سربراهه هوندو هو.<ref>[https://www.britannica.com/topic/fawjdar Faujdar], Britannica.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ خدمت ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | حاڪم بادشاهه ! style="background-color:#F0DC82" | نوٽس |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''رائو پتر داس کتري'''<br> <small>{{Nastaliq| رای پترداس کهتری}} </small> |align="center"|28 مارچ 1593ع &ndash; 1594ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | مقامي ماڻهن ۾ غير مقبوليت سبب هٽايو ويو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1594ع &ndash; 1 فيبروري 1601ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا غازي بيگ|مرزا غازي بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا غازی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1 فيبروري 1601ع &ndash; 12 اپريل 1612ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}<br>''[[جهانگير]]''<br>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"| 1612ع–1614ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[رستم مرزا صفوي]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا رستم صفوی}} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''تاج خان تاش بيگ'''<br> <small>{{Nastaliq| تاج خان تاش بیگ }} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''ارسلان بيگ شمشير خان ازبڪ'''<br> <small>{{Nastaliq| ارسلان بیگ شمشیر خان اوزبک}} </small> |align="center"|1615ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1617ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"|1617ع–1618ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1618ع–1619ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مصطفیٰ خان سيد بايزيد بخاري'''<br> <small>{{Nastaliq| مصطفی خان سید بایزید بخاری}} </small> |align="center"|1619ع–1623ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | [[اوچ]] جي [[بخاري (نسبت)|بخاري]] خاندان جي هڪ فرد طور پهريائين [[بکر]] جو [[فوجدار]] رهيو. کيس 2,000 پيادل فوج ۽ 1,000 سوار فوج پڻ ڏني وئي. سندس نالو ''سيد بازيد بخاري'' پڻ لکيو ويو آهي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[شهريار مرزا|سلف الدين محمد شهريار]]'''<br> <small>{{Nastaliq| سلف الدین محمد شهریار}} </small> |align="center"|13 آڪٽوبر 1625ع &ndash; 1626ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مرزا ابو سعيد'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا ابوسعید}} </small> |align="center"|1626ع–1627ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | هڪ ايراني، جيڪو شهنشاهه زادي [[نور جهان]] جو ڀاڻيجو هو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''محمد عيسيٰ خان ترخان دوم'''<br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسی خان ترخان دوم}} </small> |align="center"|1627ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''شير خواجه باقي خان'''<br> <small>{{Nastaliq| شیر خواجه باقی خان}} </small> |align="center"|1628ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مير حسام الدين مرتضيٰ خان انجو'''<br> <small>{{Nastaliq| میر حسام الدین مرتضی خان انجو}} </small> |align="center"|1628ع–1629ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |} ===صوبه‌دار=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | خدمتون ڏيندڙ بادشاھ ! style="background-color:#F0DC82" | نوٽ | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''امير خان مير ابوالبقا'''<br> <small>{{Nastaliq| امیر خان میر ابوالبقا}}</small> |align="center"|1629–1631 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يوسف محمد خان تاشقندي'''<br> <small>{{Nastaliq| یوسف محمد خان تاشقندی}}</small> |align="center"|1631–1635 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواص خان [[دولت خان مئي]]'''<br> <small>{{Nastaliq| خواص خان دولت خان مئی}}</small> |align="center"|1635–1640 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواجه ڪامگار غيرت خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خواجه کامگار غیرت خان}}</small> |align="center"|1640–1641 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''شاد خان'''<br> <small>{{Nastaliq| شاد خان}}</small> |align="center"|1641–1643 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''امير خان مير ابوالبقا'''<br> <small>{{Nastaliq| امیر خان میر ابوالبقا}}</small> |align="center"|1643–1647 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مغل خان'''<br> <small>{{Nastaliq| مغل خان}}</small> |align="center"|1647–1649 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[اورنگزيب|محي الدين محمد اورنگزيب]]'''<br> <small>{{Nastaliq| محی الدین محمد اورنگ‌زیب}}</small> |align="center"|1649–1653 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سردار خان شاهجهاني'''<br> <small>{{Nastaliq| سردار خان شاهجهانی}}</small> |align="center"|1653–1653 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ظفر خان خواجه احسن الله'''<br> <small>{{Nastaliq| ظفر خان خواجه احسن الله}}</small> |align="center"|1653–1655 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[سپهر شڪوه|ميرزا سپهر شڪوه]]'''<br><small>{{Nastaliq| میرزا سپهر شکوه}}</small> |align="center"|1655–1658 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''قباد خان مير آخور'''<br><small>{{Nastaliq| قباد خان میر آخور}}</small> |align="center"|1658–1660 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يادگار بيگ لشڪر خان'''<br><small>{{Nastaliq| یادگار بیگ لشکر خان}}</small> |align="center"|1660–1662 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1662–1664 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''غضنفر خان'''<br><small>{{Nastaliq| غضنفر خان}}</small> |align="center"|1664–1666 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1666–1669 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ابو نصرت خان'''<br><small>{{Nastaliq| ابو نصرت خان}}</small> |align="center"|1669–1671 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعادت خان'''<br><small>{{Nastaliq| سعادت خان}}</small> |align="center"|1671–1673 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1673–1679 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خانه زاد خان'''<br><small>{{Nastaliq| خانه زاد خان}}</small> |align="center"|1679–1683 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سردار خان'''<br><small>{{Nastaliq| سردار خان}}</small> |align="center"|1683–1687 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مريد خان'''<br><small>{{Nastaliq| مرید خان}}</small> |align="center"|1687–1689 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''زبردست خان'''<br><small>{{Nastaliq| زبردست خان}}</small> |align="center"|1689–1689 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ابو نصرت خان'''<br><small>{{Nastaliq| ابو نصرت خان}}</small> |align="center"|1689–1691 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[حفظ الله خان]]'''<br><small>{{Nastaliq| حفظ الله خان}}</small> |align="center"|1691–1701 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد خان'''<br><small>{{Nastaliq| سعید خان}}</small> |align="center"|1701–1702 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير امين الدين خان حسين'''<br><small>{{Nastaliq| میر امین الدین خان حسین}}</small> |align="center"|1702–1703 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يوسف خان ترمذي'''<br><small>{{Nastaliq| یوسف خان ترمذی}}</small> |align="center"|1703–1704 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''احمد يار خان'''<br><small>{{Nastaliq| احمد یار خان}}</small> |align="center"|1704–1707 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد عطر خان بهادر'''<br><small>{{Nastaliq| سعید عطر خان بهادر}}</small> |align="center"|1707–1709 |align="center"| ''[[اعظم شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''اعظم شاه''}}<br>''[[بهادر شاھ اول]]''<br>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهين خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهین خان}}</small> |align="center"|1709–1711 |align="center"| ''[[بهادر شاھ اول]]''<br><small>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''شاڪر خان'''<br><small>{{Nastaliq| شاکر خان}}</small> |align="center"|1711–1712 |align="center"| ''[[بهادر شاھ اول]]''<br><small>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهين خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهین خان}}</small> |align="center"|1712–1712 |align="center"| ''[[جهاندار شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهاندار شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواجه محمد خليل خان'''<br><small>{{Nastaliq| خواجه محمد خلیل خان}}</small> |align="center"|1712–1713 |align="center"| ''[[جهاندار شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهاندار شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد عطر خان بهادر'''<br><small>{{Nastaliq| سعید عطر خان بهادر}}</small> |align="center"|1713–1714 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يعقوب ڪشميري'''<br><small>{{Nastaliq| یعقوب کشمیری}}</small> |align="center"|1714–1714 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير محمد شجاعت خان شفيع'''<br><small>{{Nastaliq| میر محمد شجاعت خان شفیع}}</small> |align="center"|1714–1715 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير لطف علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| میر لطف علی خان}}</small> |align="center"|1715–1719 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''اعظم خان'''<br><small>{{Nastaliq| اعظم خان}}</small> |align="center"|1719–1719 |align="center"| ''[[رفيع الدرجات]]''<br><small>{{Nastaliq|''رفیع الدرجات''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهابت خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهابت خان}}</small> |align="center"|1719–1722 |align="center"| ''[[شاھہ جهان دوم]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان دوم''}}<br>''[[محمد شاھ]]''<br>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سلطان محمود خان'''<br><small>{{Nastaliq| سلطان محمود خان}}</small> |align="center"|1722–1724 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سيف الله خان'''<br><small>{{Nastaliq| سیف الله خان}}</small> |align="center"|1724–1730 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''صادق علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| صادق علی خان}}</small> |align="center"|1730–1730 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''دليردل خان'''<br><small>{{Nastaliq| دلیردل خان}}</small> |align="center"|1730–1732 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''همت دليردل خان'''<br><small>{{Nastaliq| همت دلیردل خان}}</small> |align="center"|1732–1736 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''صادق علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| صادق علی خان}}</small> |align="center"|1736–1737 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> |[[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] پاران معزول ڪيو ويو، جيڪو پوءِ سنڌ جو نواب بڻيو. |- |} ==[[ڪلھوڙا خاندان|ڪلھوڙا خاندان (1701–1783ع)]]== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[نور محمد ڪلھوڙو|ميان نور محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان نور محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1737–1755ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[مرادياب خان|ميان مرادياب محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میان مرادیاب محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1755–1757ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[غلام شاھ ڪلھوڙو|ميان غلام محمد شاھ ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان غلام محمد شاھہ ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1757–1772ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[سرفراز خان ڪلھوڙو|ميان سرفراز محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان سرفراز محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1772–1775ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''ميان حاجي عبدالنبي محمد خان ڪلھوڙو'''<br> <small>{{Naskh| میان حاجی عبدالنبی محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1775–1783ع |- |} ==[[ٽالپر خاندان|ٽالپر خاندان (1783–1843ع)]]== ===حيدرآباد جا شھداداڻي ٽالپر=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير فتح علي خان ٽالپر|فتح علي خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| فتح علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1783–1801 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''غلام علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| غلام علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1801–1811 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''ڪرم علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| کرم علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1811–1828 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''مراد علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| مراد علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1828–1833 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''نور محمد خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| نور محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1833–1840 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[امير نصير خان ٽالپر|نصير محمد خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| نصیر محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1840–1843 |- |} ===خيرپور جا سهراباڻي ٽالپر=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''سهراب علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| سہراب علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1783–1811 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''رستم علي خان ٽالپر/قريشي'''<br> <small>{{Nastaliq| رستم علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1811–1842 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''علي مراد خان ٽالپر/قريشي'''<br> <small>{{Nastaliq| علی مراد خان تالپور}}</small> |align="center"|1842–1894 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''فيض محمد خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| فیض محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1894 – 5 مارچ 1909 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير امام بخش خان ٽالپر|امام بخش خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| امام بخش خان تالپور}}</small> |align="center"|5 مارچ 1909 – 8 فيبروري 1921 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير علي نواز خان ٽالپر|علي نواز خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| علی نواز خان تالپور}}</small> |align="center"|8 فيبروري 1921 – 25 ڊسمبر 1935 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون|فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| فیض محمد خان تالپور دوم}}</small> |align="center"|25 ڊسمبر 1935 – 19 جولاءِ 1947 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[جارج علي مراد خان|جارج علي مراد خان ٽالپر ٻيون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| جارج علی مراد خان تالپور دوم}}</small> |align="center"|19 جولاءِ 1947 – 10 نومبر 1954 |- |} === ميرپور خاص جا ماڻڪاڻي ٽالپر === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[ٿارو خان ٽالپر|ٿارو علي خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| تھارو علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1783 – 1806 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[علي مراد ٽالپر|علي مراد خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| علی مراد خان تالپور}}</small> |align="center"|1806 – 1829 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير شير محمد ٽالپر|شير محمد خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| شیر محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1829 – 1843 |- |} ==پڻ ڏسو== * [[فتح پور جي جنگ (1519ع)]] * [[سنڌ جي تاريخ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * ''اسلامڪ ڪلچر'' – صفحو 429، اسلامڪ ڪلچر بورڊ طرفان * ''اي هسٽري آف انڊيا اَنڊر دي ٽو فرسٽ سوورينس آف دي هائوس آف تيمور''، وليم ارسڪين طرفان * ''طبقات اڪبري'' خواجه نظام الدين احمد: هندستان جي تاريخ، نظام الدين احمد بن محمد مقيم، برجندرناٿ ڊي، بيني پرشاد طرفان * ''ببليوٿيڪا انڊيڪا'' – صفحو 778، رائل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال، ايشياٽڪ سوسائٽي (ڪئلڪٽا، ڀارت) طرفان * ''سرچ لائٽس آن بلوچز اينڊ بلوچستان''، مير خدا بخش مري طرفان * ''دي دهلي سلطنت''، ڪنيا لال مانيڪ لال منشي، رميش چندر مجمدار، اسوڪ ڪمار مجمدار طرفان، [[زمرو:ايشيا ۾ بادشاھن جون فهرستون]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاھ|*]] 0bljbd3k2r1nzn5me2kpt3qm1dcicat 0 98460 384805 384425 2026-06-13T06:07:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 384805 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اموي فتح | image = Sindh 700ad.jpg | caption = 700ع ۾ سنڌ جي رياست | combatant1 = [[اموي خلافت]] | combatant2 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|سنڌ جي برهمڻ رياست]]<br />'''جي حمايت سان'''<br>[[ڪرجي بادشاھت]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/23239620ChachnamahAnAncientHistoryOfSindh/page/n132/mode/1up?view=theater&q=Kurij |title=Chachnamah: An Ancient History of Sindh |language=English}}</ref><br />[[جت]]<ref name="Viajaya">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |title=Migrations in Medieval and Early Colonial India |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351558242 |editor=Vijaya Ramaswamy |access-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231131243/https://books.google.com/books?id=5CYxDwAAQBAJ&dq=jats+and+muhammad+bin+qasim&pg=PT127 |archive-date=2022-12-31 |url-status=live }}</ref> | commander1 = [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم ثقفي]]<br>[[بديل]]{{KIA}}<ref name="Kalichbeg1900">{{cite web |last=Kalichbeg |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sindh |date=1900 |pages=71}}</ref><br>عبيدالله | commander2 = [[راجا ڏاهر]]{{KIA}}<br />[[جيسيه]]{{Executed }}<ref name="Kalichbeg1900" /><br /> | combatant3 = }} '''سنڌ تي اموي فتح''' 711ع ۾ ڏکڻ ايشيا تي اموي خلافت جي هڪ فوجي مهم هئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي بادشاھت کي [[سنڌ صوبو|هڪ صوبي]] جي حيثيت سان [[اموي خلافت]] ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کان پوءِ سنڌ جي آخري هندو حڪمران گهراڻي، [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]]، جو خاتمو ٿيو، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جي مارجي وڃڻ کان پوءِ اقتدار کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Ahmed Asif|first=Manan|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|date=September 19, 2016|publisher=Harvard University Press|language=English|isbn=9780674660113}}</ref> ==پسمنظر== جيتوڻيڪ عربستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سڌي ريت گهرا لاڳاپا موجود نه هئا، پر جنگ جو آغاز عربي سمنڊ ۾ وڌندڙ سامونڊي ڦرلٽ جي واقعن سبب ٿيو. ان وقت اموي خليفي [[راجا ڏاهر]] کي تحفظ ۽ سندس خودمختياري جي تسليم جو واعدو ڪيو هو، بشرطيڪه هو سامونڊي ڦورن جي خاتمي ۾ مدد ڪري. سنڌ جي حڪمران راجا ڏاهر سنڌ ۾ پناھ ورتل عرب باغين کي واپس ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو<ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp572">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 57</ref><ref>{{harvnb|El Hareir|M'Baye|2011|pp=604–605}}</ref>، ۽ گڏوگڏ [[ميڊ قوم]] جي ماڻهن ۽ ٻين کي پڻ حوالو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="wink1642">Wink (2002), p. 164</ref> هڪ حملي دوران ڪڇ، [[ديبل]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ قائم پنهنجن مرڪزن تان ڪارروايون ڪندڙ سامونڊي ڦورن<ref name="wink1642" /> [[سرنديب]] (اڄوڪي [[سري لنڪا]]) کان عربستان ڏانهن سفر ڪندڙ مسلمان عورتن کي اغوا ڪري ورتو. هن واقعي جنگ لاءِ هڪ جواز فراهم ڪيو<ref name="wink1642" /><ref name="Gier">{{cite conference |last=Gier |first=Nicholas F. |date=May 2006 |title=From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries |conference=Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion |location=Gonzaga University |url=http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108235933/http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm |archive-date=8 November 2012}}</ref>، جيڪو سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] خلاف استعمال ڪيو ويو. ڏاهر اموي حملي جو امڪان اڳ ئي محسوس ڪري چڪو هو ۽ ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="berzin">{{cite web |title=The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire: First Muslim Incursion into the Indian Subcontinent |url=http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html#n5 |website=Study Buddhism |first=Alexander |last=Berzin |access-date=21 June 2016 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190302074843/http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/historical_interaction/pt1/history_cultures_04.html |archive-date=2019-03-02}}</ref> راجا ڏاهر پنهنجي بي وسي ظاهر ڪندي چيو ته هو يرغمال بڻايل ماڻهن جي آزادي لاءِ مدد ڪرڻ جي قابل نه هو. ان کان پوءِ هلندڙ ٻن فوجي مهمن جي نتيجي ۾ هو سنڌ ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{harvnb|al-Balādhurī|1924|p=216}}</ref><ref name="Fredunbeg, Mirza Kalichbeg pp692">Fredunbeg, Mirza Kalichbeg, "The Chachnama: An Ancient History of Sind", p. 69</ref> [[حجاج بن يوسف]] لڳ ڀڳ 6,000 شامي گهوڙيسوارن، عراق مان آيل ''[[موالي]]'' جي دستن،<ref name="2004Wink12">Wink (2004), pp. 201–205</ref> 6,000 اُٺ سوارن ۽ 3,000 اُٺن تي مشتمل رسد واري قافلي تي ٻڌل هڪ لشڪر تيار ڪيو. هن فوج جي قيادت پنهنجي ڀائيٽي [[محمد بن قاسم ثقفي]] جي حوالي ڪئي ۽ کيس سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. پنج وڏن [[منجنيق]]ن تي مشتمل سندس گهيري واري توپخاني کي سمنڊ رستي [[ديبل]] موڪليو ويو.<ref name="2004Wink12" /> اهو پڻ اصل ماخذن، جهڙوڪ ''[[البلاذري]]'' ۽ ''[[چچ نامو]]'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن مهم جو بنيادي مقصد مذهبي نه، پر معاشي ۽ سياسي هو۔ اهو اهڙو دور هو جڏهن بنو اميه [[وچ ايشيا]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اسپين]] جي فتحن ۾ مصروف هئا۔ هن توسيع پسندي جو مقصد وڌيڪ علائقا ۽ وڌيڪ وسيلا حاصل ڪرڻ هو<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—134-135 }}</ref>. [[ملتان]] جي فتح کان پوءِ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] شهر جي مندر مان وڏي مقدار ۾ دولت هٿ ڪئي۔ [[حجاج بن يوسف ثقفي|حجاج]] خوشيءَ سان خليفي کي اطلاع ڏنو ته هن رياستي خزاني کي اُن رقم کان ٽي ڀيرا وڌيڪ واپس موڪلي آهي، جيڪا مهم جي خرچ لاءِ قرض طور ڏني وئي هئي۔ هي بيان واضح طور ڏيکاري ٿو ته سنڌ جي فتح پٺيان بنيادي محرڪ معاشي مفاد هئا، نه ڪي مذهبي يا انسان دوست مقصد۔.<ref name="MubarakAli"></ref> ==فتح== سنڌ خلاف پهرين درج ٿيل فوجي مهم [[عثمان بن عفان]]، ٽئين [[راشدي خلافت|راشدي خليفي]]، جي دور ۾ ٿي. هن هند بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ماڻهو موڪليو. پوءِ خليفي ان کان علائقي جي حالت بابت پڇيو، جنهن تي هن جواب ڏنو: {{ quote|پاڻي گهٽ آهي، ميوا خراب آهن، ۽ چور بيباڪ آهن. جيڪڏهن ٿورو لشڪر اتي موڪليو ويو ته اهو تباهه ٿي ويندو؛ ۽ جيڪڏهن وڏو لشڪر موڪليو ويو ته اهو بک وگهي مري ويندو.}} عثمان پڇيو ته ڇا هو سچ ڳالهائي رهيو آهي يا وڌاءُ ڪري رهيو آهي. ان ماڻهوءَ جواب ڏنو ته هن پنهنجي ڄاڻ موجب ڳالهايو آهي. نتيجي طور خليفي اتي ڪا به فوجي مهم موڪلڻ کان پاسو ڪيو. 659ع ۾، [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾، هڪ ٻي مهم هراس بن مره العبدي جي قيادت هيٺ موڪلي وئي. اها مهم پڻ دفاعي سببن ڪري شروع ڪئي وئي هئي. شروع ۾ ان مهم کي ڪاميابي ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مسلمان فوجن هڪ ئي ڏينهن ۾ هزار ماڻهوءَ واري لشڪر کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به، 662ع ۾ اها فوجي ٽولي [[ڪي ڪان]] ۾ تباهه ٿي وئي. 664ع ۾ خليفي [[مهلب بن ابي صفره]] جي قيادت هيٺ هڪ ٻي مهم موڪلي، پر اها پڻ ناڪام ٿي. ''چچ نامي'' موجب، بولان لڪ ۾ ڪي ڪان جي جتن مسلمان فوجن کي سخت شڪست ڏني. انهن سندن سپهه سالار هراس کي قتل ڪيو ۽ حملي آور فوجن کي مڪمل پسپائي تي مجبور ڪيو. هن وڏي ناڪاميءَ سبب ايندڙ ويهن سالن دوران ڇهه وڌيڪ اسلامي مهمون موڪليون ويون، جن مان پنج سنڌ ۾ ڪو به مستقل وجود قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. جتن جي مضبوط مزاحمت، جنهن ۾ سندن جبلائي علائقي جو وڏو هٿ هو، مسلمانن جي هند ڏانهن واڌ کي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين روڪي رکيو. آخرڪار عراق جي حاڪم [[حجاج بن يوسف ثقفي]]، خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي منظوري سان، [[محمد بن قاسم ثقفي]] کي سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. محمد بن قاسم آخرڪار سنڌ فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. [[برهمڻ آباد]] جي قبضي کان پوءِ، ابن قاسم مقامي برهمڻ اشرافيه جو تعاون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي هو عزت جي نظر سان ڏسندو هو. هن انهن کي انهن عهدن تي ٻيهر مقرر ڪيو، جيڪي اهي [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي دور ۾ سنڀاليندا هئا، ۽ سندن مذهبي اڳواڻن ۽ عالمن کي اعزاز ۽ انعام ڏنا. مقامي برهمڻ اشرافيه سان هن بندوبست جي نتيجي ۾، بهرحال، ٻڌ ڌرم وارن تي لاڳو پابنديون جاري رهيون. ابن قاسم موجوده برهمڻي ضابطن کي برقرار رکيو، جن موجب ٻڌ ڌرم وارن کي رڳو کُهرا ڪپڙا پائڻا پوندا هئا ۽ هميشه اگهاڙي پيرين، اڪثر ڪتن سان گڏ، هلڻو پوندو هو. ==هندو ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو ردعمل== اموي حملن جي وقت سنڌ جي آباديءَ جي اڪثريت هندو هئي، جيتوڻيڪ ٻڌ ڌرم وارن جي هڪ وڏي اقليت پڻ موجود هئي. مؤرخ برجور آواري دليل ڏئي ٿو ته ٻڌ ڌرم وارن غالباً عربن سان تعاون ڪيو ۽ حملي جي شروعات کان اڳ ئي سندن پاسي ٿي بيٺا. هن راءِ جي حمايت ڪيترن ئي بنيادي ۽ ثانوي ماخذن مان ٿئي ٿي، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڌرم جون جماعتون شروعاتي مرحلي کان ئي عرب حملي آورن سان تعاون ڪري رهيون هيون. ڊيرل اين. ميڪلين موجب، ٻڌ ڌرم وارا هندن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين ۽ وڌيڪ اڳواٽ عربن سان تعاون ڪندا هئا. جتي به بنيادي ماخذ مذهبي وابستگي جو ذڪر ڪن ٿا، اتي ٻڌ ڌرم جي جماعتن کي لڳاتار تعاون جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. وڌيڪ اهو ته ٻڌ ڌرم وارا اڪثر عربن سان ان کان اڳ ئي تعاون ڪندا هئا، جڏهن سنڌ جي وڏي فتح اڃا مڪمل به نه ٿي هئي. سوويت مؤرخ يو. وي. گانڪووسڪي پڻ ساڳئي ريت دليل ڏنو ته عرب حملن جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب اهو هو ته سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي جماعت جا اڳواڻ برهمڻ حڪمرانن جي مخالفت ڪندا هئا، عرب حملي آورن سان همدردي رکندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن مدد پڻ ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، هندو برهمڻن عرب حڪومت خلاف گهڻو عرصو مزاحمت جاري رکي، خاص طور مٿين سنڌ ۽ ملتان ۾. اوڀر وارن جتن سنڌي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي عرب حملي آورن خلاف حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ اولهه وارن جتن [[محمد بن قاسم ثقفي]] سان ڏاهر خلاف اتحاد ڪيو. مذهبي آزادي ۽ برهمڻن جي سماجي حيثيت بابت معاملا طئي ڪرڻ کان پوءِ، ابن قاسم پوءِ جتن ۽ لوهاڻن خلاف رخ ڪيو. ''چچ نامو''، ''زين الاخبار'' ۽ ''تاريخ بيهقي'' جهڙا ماخذ هندو جت گروهن ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ ٿيل جنگين جو ذڪر ڪن ٿا. ==نتيجا== سنڌ تي پنهنجو قبضو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، [[محمد بن قاسم ثقفي]] ”هند جي بادشاھن“ ڏانهن خط لکيا، جن ۾ کين هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[ڀين مال]] ڏانهن هڪ فوج موڪلي، جنهن جي حڪمران بابت چيو وڃي ٿو ته هن اطاعت قبول ڪئي. سوراشٽر جي ميڊ قوم، جيڪا ولڀي جي ميتراڪ رياست هيٺ هئي، پڻ صلح جا ٺاهه ڪيا. ان کان پوءِ ابن قاسم ڏهه هزار گهوڙيسوار [[قنوج]] ڏانهن موڪليا، جن سان خليفي جو فرمان پڻ هو. هن هڪ لشڪر سان [[ڪشمير]] جي سرحدي علائقي ڏانهن پڻ اڳڀرائي ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ پنج ماهيات سڏيو ويو آهي، ۽ جيڪو اولهه پنجاب ۾ واقع هو. قنوج واري مهم بابت گهڻي ڄاڻ موجود نه آهي. ڪشمير جي سرحد شايد اهو علائقو هو، جنهن کي پوءِ جي ماخذن ۾ ڪيراج سڏيو ويو، جيڪو غالباً اڄوڪي [[هماچل پرديش]] جي [[ڪانگڙا وادي]] ۾ ڪيرا رياست سان لاڳاپيل هو، جنهن لڳي ٿو ته اموي اختيار کي تسليم ڪيو هو. محمد بن قاسم کي 715ع ۾ واپس گهرايو ويو ۽ هو واپسيءَ دوران فوت ٿي ويو. [[بلاذري]] موجب، هند جا حڪمران سندس روانگي کان پوءِ پنهنجون بادشاهتون ٻيهر حاصل ڪري ويا. خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جو دور (717ع–720ع) نسبتاً پرامن هو. عمر هند جي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ ۽ پنهنجي اختيار هيٺ اچڻ جي دعوت ڏني، جڏهن⁠تہ کين پنهنجا تخت برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي. سنڌ جي حڪمران حليشه، ٻين ڪيترن ئي بادشاھن سميت، اها آڇ قبول ڪئي ۽ عربي نالا اختيار ڪيا. جيتوڻيڪ اموي فتح دوران مزاحمت ڪندڙ علائقن ۾ قتلِ عام پڻ ٿيا، پر ان سان سنڌ وسيع اسلامي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترن ئي سنڌي مسلمانن بعد ۾ [[اسلامي سونهري دور]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[ابو معشر سنڌي]] ۽ [[ابو راجا سنڌي]] شامل هئا. مؤرخ [[ذهبي]] پڻ لکي ٿو ته مشهور فقيه [[عبدالرحمان اوزاعي]] سنڌي نسل جو هو. ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جي بادشاھن جي فهرست]] * [[ڪي ڪان ڏانهن عرب مهم]] ==ماخذ== * بلاذري، ''The Origins of the Islamic State'' (1924ع). * بلينڪنشپ، خالد يحيٰ. ''The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'' (1994ع). * الحریر، ادريس؛ مبائي، روين، مرتب. ''The Spread of Islam Throughout the World'' (2011ع). * ترپاٺي، رام شنڪر. ''History of Kanauj: To the Moslem Conquest'' (1989ع). * وِنڪ، آندري. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World'' (2002ع). = ==پڻ ڏسندا== == حوالا == [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ (خليفي صوبو)]] shcpzyvothrfsx6b2y9dpx4qlkcczuw 0 98495 384831 384344 2026-06-13T09:54:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ملتان ضلعو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 384831 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Shujabad Tehsil|name=شجاع آباد تعلقو|native_name={{nq|تحصیل شجاع آباد}}|native_name_lang=ur|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=پاڪستان ۾ جاء|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|پاڪستان}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]|subdivision_name2=[[ملتان ڊويزن]]|subdivision_type3=[[ضلعو]]|subdivision_name3=[[ملتان ضلعو]]|subdivision_type4=هيڊ ڪوارٽر|subdivision_name4=شجاع آباد|subdivision_type5=يونين ڪائونسلون|subdivision_name5=7|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=<ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/MULTAN_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>|population_total=6,09,631|population_urban=5,29,596|population_rural=80,035|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PKT]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=}} <references /> '''شجاع آباد''' پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي ملتان جو هڪ تعلقو آهي. سال [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017 جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 6,09,631 آهي. [[زمرو:ملتان ضلعو]] na8p3gjazwmv3mwlvkks8c0r51pni3m 384833 384831 2026-06-13T09:54:59Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 384833 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Shujabad Tehsil|name=شجاع آباد تعلقو|native_name={{nq|تحصیل شجاع آباد}}|native_name_lang=ur|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=پاڪستان ۾ جاء|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|پاڪستان}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]|subdivision_name2=[[ملتان ڊويزن]]|subdivision_type3=[[ضلعو]]|subdivision_name3=[[ملتان ضلعو]]|subdivision_type4=هيڊ ڪوارٽر|subdivision_name4=شجاع آباد|subdivision_type5=يونين ڪائونسلون|subdivision_name5=7|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=<ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/punjab/MULTAN_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: PUNJAB|date=2018-01-03|access-date=2018-05-01|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>|population_total=6,09,631|population_urban=5,29,596|population_rural=80,035|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PKT]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=}} <references /> '''شجاع آباد''' پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي ملتان جو هڪ تعلقو آهي. سال [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017 جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 6,09,631 آهي. [[زمرو:ملتان ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] thd8u07vqbgl407ztuo6p151jw7z50w 0 98505 384524 384437 2026-06-12T18:46:01Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] جو اضافو + ترتيب 384524 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|image_skyline=|image_map1=|map_caption=Location in Pakistan|name=ملتان صدر تعلقو|official_name=Multan Saddar Tehsil|native_name_lang=ملتان صدر تحصيل|settlement_type=[[تعلقو]]|subdivision_name={{پرچم|پاڪستان}}|subdivision_name1={{flag|Punjab, Pakistan}}|subdivision_name2=[[ملتان ڊويزن]]|subdivision_name3=[[ملتان ضلعو]]|population_total=1566755|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]|subdivision_type3=[[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]|subdivision_type4=هيڊ ڪوارٽر|subdivision_name4=ملتان شهر}}'''ملتان صدر تعلقو''' پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي ملتان جو هڪ [[تعلقو]] آهي. سال [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 13,22,756 آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] [[زمرو:ملتان صدر تعلقو]] [[زمرو:ملتان ضلعو]] [[زمرو:ملتان ضلعي جا تعلقا]] isio8cf2ayz76v3jfp3tfhnwyol3os3 0 98510 384471 384463 2026-06-12T12:52:55Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:1984ع جون پيدائشون]] جو اضافو 384471 wikitext text/x-wiki &nbsp;جيمس ڊيوڊ وينس (پيدائش جيمس ڊونلڊ بومن؛ [a] 2 آگسٽ 1984) هڪ آمريڪي سياستدان ۽ ليکڪ آهي جيڪو آمريڪا جي 50 هين نائب صدر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. ريپبلڪن پارٽي جو ميمبر، هن 2023 کان 2025 تائين آمريڪي سينيٽ ۾ اوهائيو جي نمائندگي ڪئي.<ref><nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/JD%20Vance</nowiki></ref>{{Stack begin}} [[زمرو:1984ع جون پيدائشون]] p9aacf58pi3wqqaxgz6dtj1ynrqhfap 14 98512 384466 2026-06-12T12:48:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:ٽوبه ٽيڪ سنگهه ضلعي جا تعلقا]] 384466 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:ٽوبه ٽيڪ سنگهه ضلعي جا تعلقا]] kc3712mg837dycfm7gd821lqkfmn60g 14 98513 384468 2026-06-12T12:49:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 384468 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] hq282h2cfalx9lqc9jr2i6qnbvvymln 14 98514 384470 2026-06-12T12:51:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:ٽوبه ٽيڪ سنگهه ضلعي جا تعلقا]] 384470 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:ٽوبه ٽيڪ سنگهه ضلعي جا تعلقا]] kc3712mg837dycfm7gd821lqkfmn60g 14 98515 384474 2026-06-12T12:57:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعي جا تعلقا]] 384474 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعي جا تعلقا]] 2rzvofmtpy0aqvfy988rqoiaypqs8ip 14 98516 384475 2026-06-12T12:57:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] 384475 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] 2vz46td14h3g6kcieb74ndplruq9y6g 14 98517 384477 2026-06-12T13:00:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعي جا تعلقا]] 384477 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چنيوٽ ضلعو]] [[زمرو:چنيوٽ ضلعي جا تعلقا]] 2rzvofmtpy0aqvfy988rqoiaypqs8ip 14 98518 384479 2026-06-12T13:03:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعي جا تعلقا]] 384479 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعي جا تعلقا]] olmznctk8ori98dtawjwdw6e3fu60bd 14 98519 384480 2026-06-12T13:04:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] 384480 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] 328g160wcgvd4c2jtn62o0i1q4yjhk4 14 98520 384482 2026-06-12T13:06:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعي جا تعلقا]] 384482 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فيصل آباد ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ضلعي جا تعلقا]] olmznctk8ori98dtawjwdw6e3fu60bd 14 98521 384486 2026-06-12T14:12:38Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] 384486 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] nnkl11l538qktou5oo5j0zjlg7ggjrz 14 98522 384487 2026-06-12T14:13:21Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] 384487 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:ملتان ڊويزن جا تعلقا]] l9upvzg1t72z3wjlj41ehyloamztv3p 14 98523 384490 2026-06-12T14:15:56Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] 384490 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] nnkl11l538qktou5oo5j0zjlg7ggjrz 14 98524 384492 2026-06-12T14:17:51Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] 384492 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] nnkl11l538qktou5oo5j0zjlg7ggjrz 14 98525 384495 2026-06-12T14:20:01Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] 384495 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خانيوال ضلعو]] [[زمرو:خانيوال ضلعي جا تعلقا]] nnkl11l538qktou5oo5j0zjlg7ggjrz 14 98526 384509 2026-06-12T15:27:46Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 384509 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] n5cononoh7pl5miqe89013mqoc3u3zw 14 98527 384518 2026-06-12T15:39:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاھور ضلعي جا تعلقا]] 384518 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاھور ضلعي جا تعلقا]] 4wskqj3ujniory9bnastcjwl3as8fhg 14 98528 384519 2026-06-12T15:40:38Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] 384519 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لاھور ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] 668id39hdfngb76dwdfavihkn4ie6ie 14 98529 384520 2026-06-12T15:41:29Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 384520 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لاهور ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 5djzznj2dfcxa524pnglcu3kyye2tpx 14 98530 384533 2026-06-12T20:48:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] 384533 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] dddg0p0vf6jsnc2ytxv57ox3bqd0y35 14 98531 384534 2026-06-12T20:49:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] 384534 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:لاهور ڊويزن جا تعلقا]] 3kayxqxunw92lt7r565spaynhuxqgny 14 98532 384536 2026-06-12T20:50:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] 384536 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] dddg0p0vf6jsnc2ytxv57ox3bqd0y35 14 98533 384538 2026-06-12T20:52:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] 384538 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] dddg0p0vf6jsnc2ytxv57ox3bqd0y35 14 98534 384540 2026-06-12T20:54:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] 384540 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصور ضلعو]] [[زمرو:قصور ضلعي جا تعلقا]] dddg0p0vf6jsnc2ytxv57ox3bqd0y35 14 98535 384543 2026-06-12T20:59:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] 384543 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] d84s3isz8c7tmeee3zmc1nzxvgld93b 14 98536 384544 2026-06-12T21:00:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] 384544 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] k0cvajbumq582icvukid689bwawqvli 14 98537 384545 2026-06-12T21:00:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بهاولپور ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 384545 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بهاولپور ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 1dx15nzjh1mnbkf2kwh6qeyz0k932x9 14 98538 384548 2026-06-12T21:03:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] 384548 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] d84s3isz8c7tmeee3zmc1nzxvgld93b 14 98539 384552 2026-06-12T21:05:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] 384552 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] d84s3isz8c7tmeee3zmc1nzxvgld93b 14 98540 384554 2026-06-12T21:07:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] 384554 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] d84s3isz8c7tmeee3zmc1nzxvgld93b 14 98541 384557 2026-06-12T21:09:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] 384557 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بهاولپور ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ضلعي جا تعلقا]] d84s3isz8c7tmeee3zmc1nzxvgld93b 14 98542 384560 2026-06-12T21:12:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بهاولنگر ضلعو]] [[زمرو:بهاولنگر ضلعي جا تعلقا]] 384560 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بهاولنگر ضلعو]] [[زمرو:بهاولنگر ضلعي جا تعلقا]] 3pgv26zvxtvrpxoz4r6uytqp39rpf3x 14 98543 384561 2026-06-12T21:13:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بهاولنگر ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] 384561 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بهاولنگر ضلعو]] [[زمرو:بهاولپور ڊويزن جا تعلقا]] banqnkf6nizzjfk9hdord4rxbu03enk 14 98544 384601 2026-06-12T22:31:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] 384601 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] mw1xk73ois9t7spqalyhr6xn72bil0p 14 98545 384602 2026-06-12T22:32:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] 384602 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:فيصل آباد ڊويزن جا تعلقا]] mzqmgs9sckc792bd6jnq7n00rb0p02z 0 98546 384604 2026-06-12T22:32:55Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[احمدپو رسيال]] کي [[احمدپور سيال تعلقو]] ڏانھن چوريو 384604 wikitext text/x-wiki #چوريو [[احمدپور سيال تعلقو]] gu36817kc8kltdp623bjx7mozv1reqw 14 98547 384606 2026-06-12T22:35:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] 384606 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] mw1xk73ois9t7spqalyhr6xn72bil0p 14 98548 384609 2026-06-12T22:37:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] 384609 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] mw1xk73ois9t7spqalyhr6xn72bil0p 14 98549 384611 2026-06-12T22:40:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] 384611 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جهنگ ضلعو]] [[زمرو:جهنگ ضلعي جا تعلقا]] mw1xk73ois9t7spqalyhr6xn72bil0p 14 98550 384616 2026-06-12T22:45:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مري ضلعو]] [[زمرو:مري ضلعي جا تعلقا]] 384616 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مري ضلعو]] [[زمرو:مري ضلعي جا تعلقا]] q3xjzbphy755t4ra8rz4aq2zeduuz01 14 98551 384620 2026-06-12T22:48:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:راولپنڊي ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 384620 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راولپنڊي ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] dv1hbpxap597o1qdq3ubrx77hvr9x0x 0 98552 384796 2026-06-13T05:02:00Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[احمدپور سيال تعلقو]] کي [[احمدپور سيال]] ڏانھن چوريو 384796 wikitext text/x-wiki #چوريو [[احمدپور سيال]] i9uuvkbw93vdzh3w8yplz56c6m79mv6 0 98553 384806 2026-06-13T06:08:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: '''ايروبو. روتو. روزو (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: ايروبو. روتو. روزو (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: aˈbruttso؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) ج... 384806 wikitext text/x-wiki '''ايروبو. روتو. روزو (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: ايروبو. روتو. روزو (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: aˈbruttso؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ملين آهي. اهو چئن صوبن ۾ ورهايل آهي: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا، ۽ چيٽي. ان جي اولهه واري سرحد، لازيو سان شيئر ڪئي وئي آهي، روم کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا آهن، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه، ٽيرامو ۽ چيٽي آهي. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو، ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن.؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ملين آهي. اهو چئن صوبن ۾ ورهايل آهي: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا، ۽ چيٽي. ان جي اولهه واري سرحد، لازيو سان شيئر ڪئي وئي آهي، روم کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا آهن، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه، ٽيرامو ۽ چيٽي آهي. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو، ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن.. روتو. روزو (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: aˈbruttso؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ملين آهي. اهو چئن صوبن ۾ ورهايل آهي: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا، ۽ چيٽي. ان جي اولهه واري سرحد، لازيو سان شيئر ڪئي وئي آهي، روم کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا آهن، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه، ٽيرامو ۽ چيٽي آهي. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو، ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن. tc8hz25bxkcaecvepzepcbhyidodm8c 384807 384806 2026-06-13T06:10:01Z Memon2025 21315 /* */ 384807 wikitext text/x-wiki '''ايروبو. روتو. روزو''' (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: ايروبو. روتو. روزو (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: aˈbruttso؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ملين آهي. اهو چئن صوبن ۾ ورهايل آهي: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا، ۽ چيٽي. ان جي اولهه واري سرحد، لازيو سان شيئر ڪئي وئي آهي، روم کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا آهن، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه، ٽيرامو ۽ چيٽي آهي. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو، ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن.؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ملين آهي. اهو چئن صوبن ۾ ورهايل آهي: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا، ۽ چيٽي. ان جي اولهه واري سرحد، لازيو سان شيئر ڪئي وئي آهي، روم کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا آهن، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه، ٽيرامو ۽ چيٽي آهي. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو، ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن.. روتو. روزو (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: aˈbruttso؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ملين آهي. اهو چئن صوبن ۾ ورهايل آهي: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا، ۽ چيٽي. ان جي اولهه واري سرحد، لازيو سان شيئر ڪئي وئي آهي، روم کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا آهن، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه، ٽيرامو ۽ چيٽي آهي. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو، ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن. 3z5mt0uj13yslsecloo2p017g7cjj1h 384809 384807 2026-06-13T06:12:21Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Abruzzo]] کي [[ابروزو]] ڏانھن چوريو 384807 wikitext text/x-wiki '''ايروبو. روتو. روزو''' (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: ايروبو. روتو. روزو (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: aˈbruttso؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ملين آهي. اهو چئن صوبن ۾ ورهايل آهي: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا، ۽ چيٽي. ان جي اولهه واري سرحد، لازيو سان شيئر ڪئي وئي آهي، روم کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا آهن، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه، ٽيرامو ۽ چيٽي آهي. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو، ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن.؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ملين آهي. اهو چئن صوبن ۾ ورهايل آهي: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا، ۽ چيٽي. ان جي اولهه واري سرحد، لازيو سان شيئر ڪئي وئي آهي، روم کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا آهن، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه، ٽيرامو ۽ چيٽي آهي. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو، ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن.. روتو. روزو (ابروزو، ɑبروتسو، اطالوي: aˈbruttso؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,831.84 چورس ڪلوميٽر (4,182.20 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ملين آهي. اهو چئن صوبن ۾ ورهايل آهي: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا، ۽ چيٽي. ان جي اولهه واري سرحد، لازيو سان شيئر ڪئي وئي آهي، روم کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا آهن، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه، ٽيرامو ۽ چيٽي آهي. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو، ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن. 3z5mt0uj13yslsecloo2p017g7cjj1h 384811 384809 2026-06-13T06:21:33Z Memon2025 21315 /* */ 384811 wikitext text/x-wiki '''ابروزو''' روتسو (اطالوي: Abruzzo، اطالوي: aˈbruttso؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ [[اٽلي]] جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,832 چورس ڪلوميٽر (4,182 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 13 لک آهي. اهو چئن صوبن: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا ۽ چيٽي ۾ ورهايل آهي. ان جي اولهه واري سرحد، [[لازيو]] سان شيئر ڪئي وئي آهي، [[روم]] کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا (L'Aquila) ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه آهي، ٽيرامو ۽ چيٽي آهن. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن. otw6cemqv6fck3cysohb3fap0feyrxw 384815 384811 2026-06-13T06:38:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 384815 wikitext text/x-wiki '''ابروزو''' روتسو (اطالوي: Abruzzo، اطالوي: aˈbruttso؛ نيپولين: Aprùzzo [aˈpruttsə]، سابينو: Apùzzu [aˈpruttsu])، تاريخي طور تي ابروزي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ [[اٽلي]] جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,832 چورس ڪلوميٽر (4,182 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 13 لک آهي. اهو چئن صوبن: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا ۽ چيٽي ۾ ورهايل آهي. ان جي اولهه واري سرحد، [[لازيو]] سان شيئر ڪئي وئي آهي، [[روم]] کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا (L'Aquila) ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه آهي، ٽيرامو ۽ چيٽي آهن. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ابروزو]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي جا ريجن]] [[زمرو:اٽلي جي انتظامي ورھاستون]] bjfkdnmwe81trk8ar6yvzb8t5q4z1j8 384825 384815 2026-06-13T08:59:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 384825 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region in southern Italy}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = Abruzzo | native_name = {{lang|nap|Aprùzzu}} / {{lang|nap|Aprùzzo}} | native_name_lang = | other_name = Abruzzi | settlement_type = [[Region of Italy|Region]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Abruzzo.svg | flag_alt = | image_shield = Regione-Abruzzo-Stemma.svg | shield_size = 50px | shield_alt = | nickname = | anthem = | image_map = Abruzzo in Italy.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Italy}} | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = Capital | seat = [[L'Aquila]] | seat1_type = Largest city | seat1 = [[Pescara]] | government_footnotes = | government_type = [[Presidential system]]<ref name="Presidential">{{cite web |title=Federalism |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/federalism-primer.pdf |publisher=idea.int |format=PDF |quote=In rare cases, subnational institutions may function very differently from the national level: in Italy, for example, the national government is parliamentary, but regional institutions are basically presidential in form, with directly elected regional governors. }}</ref> | leader_party = [[Brothers of Italy|FdI]] | leader_title = President | leader_name = [[Marco Marsilio]] | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 10831.84 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 2914 | elevation_min_m = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}} (On the search form, choose the statistical region of the municipality in the Area section, the Region, the Province, and the name of the Municipality)</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url= https://demo.istat.it/data/posas/POSAS_2026_en_All_files.zip |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}}The file URL linking on technical dataset.</ref> | population_total = 1,267,222 | population_as_of = 2026 | population_density_km2 = auto | population_demonym = {{langx|it|Abruzzese}} | population_note = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €40.761 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €32,121 (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[ISO 3166 code]] | area_code = IT-65 | blank2_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2021) | blank2_info_sec1 = 0.892<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2023-03-05|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|very high}} · [[List of Italian regions by Human Development Index|13th of 21]] | blank_name_sec2 = [[First-level NUTS of the European Union#Italy|NUTS Region]] | blank_info_sec2 = ITF | website = {{Official website|regione.abruzzo.it}} | footnotes = | name = }} '''ابروزو''' يا '''ابروتسو''' (انگريزي: Abruzzo، اطالوي: aˈbruttso؛ ناپولي: Aprùzzo)، تاريخي طور تي ابروزئ جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ [[اٽلي]] جو هڪ علائقو آهي. ان جي آبادي 10,832 چورس ڪلوميٽر (4,182 چورس ميل) جي ايراضي ۾ لڳ ڀڳ 13 لک آهي. اهو چئن صوبن: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا ۽ چيٽي ۾ ورهايل آهي. ان جي اولهه واري سرحد، [[لازيو]] سان شيئر ڪئي وئي آهي، [[روم]] کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاڪيلا (L'Aquila) ابروزو علائقي ۽ لاڪيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه آهي، ٽيرامو ۽ چيٽي آهن. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن. '''Abruzzo''' ({{IPAc-en|US|ɑː|ˈ|b|r|uː|t|s|oʊ|,_|ə|ˈ|-}},<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Abruzzo|access-date=6 May 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Abruzzi|access-date=6 May 2019}}</ref> {{IPAc-en|UK|æ|ˈ|b|r|ʊ|t|s|oʊ}},<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Abruzzi |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322182313/https://www.lexico.com/definition/abruzzi |url-status=dead |archive-date=2020-03-22 |title=Abruzzi |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> {{IPA|it|aˈbruttso|lang}}; {{langx|nap|label=[[Neapolitan language|Neapolitan]]|Aprùzzo}} {{IPA|nap|aˈpruttsə|}}, {{langx|nap|label=[[Sabino dialect|Sabino]]|Aprùzzu}} {{IPA|nap|aˈpruttsu|}}), historically also known as '''Abruzzi''', is a [[Regions of Italy|region]] of [[Southern Italy|southern]] [[Italy]]. It has a population of nearly 1.3 million in an area of {{Convert|10831.84|km2|sqmi}}.<ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}} (On the search form, choose the statistical region of the municipality in the Area section, the Region, the Province, and the name of the Municipality)</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url= https://demo.istat.it/data/posas/POSAS_2026_en_All_files.zip |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}}The file URL linking on technical dataset.</ref><ref name="area" /> It is divided into four [[Provinces of Italy|provinces]]: [[Province of L'Aquila|L'Aquila]], [[Province of Teramo|Teramo]], [[Province of Pescara|Pescara]], and [[Province of Chieti|Chieti]]. Its western border, shared with [[Lazio]], lies {{convert|80|km|0|abbr=on}} east of Rome. [[L'Aquila]] is both the capital city of the Abruzzo region and of the Province of L'Aquila, and is the second largest city. The other provincial capitals are [[Pescara]], which is Abruzzo's largest city and major port, [[Teramo]], and [[Chieti]]. Other large cities and towns in Abruzzo include the industrial and [[high tech]] center [[Avezzano]], as well as three important industrial and touristic centers, [[Vasto]], [[Lanciano]], and [[Sulmona]]. Abruzzo borders the region of [[Marche]] to the north, Lazio to the west and northwest, [[Molise]] to the south, and the [[Adriatic Sea]] to the east. Geographically, Abruzzo is divided into a mountainous area in the west, which includes the highest massifs of the [[Apennines]], such as the [[Gran Sasso d'Italia]] and the [[Maiella]], and a coastal area in the east, with beaches on the Adriatic Sea. Culturally, Abruzzo is considered a region of Southern Italy; however, geographically it is often considered part of [[Central Italy]].<ref name="Felice">As highlighted by [[Ignazio Silone]]. See {{cite book |first=Costantino |last=Felice |title=Le trappole dell'identità: l'Abruzzo, le catastrofi, l'Italia di oggi |language=it |publisher=Donzelli |year=2010 |isbn=978-88-6036-436-4 |location=Rome |page=41 |chapter=Quadri ambientali e identità regionale |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KmB44oQjN2cC&printsec=copyright#v=onepage&q&f=false}}</ref> Because of its historic association with the [[Kingdom of the Two Sicilies]], the Italian statistical authority [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] deems it to be part of Southern Italy.<ref name="Felice" /> Abruzzo is known as "''the greenest region in Europe''" as half of the region's territory is protected through national parks and nature reserves, more than any other region in Italy.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/abruzzo-holiday-italy-travel-trip-unspoiled-earthquake-castles-rigopiano-avalanche-laquila-film-beaches-green-a7629691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035242/http://www.independent.co.uk/travel/europe/abruzzo-holiday-italy-travel-trip-unspoiled-earthquake-castles-rigopiano-avalanche-laquila-film-beaches-green-a7629691.html |archive-date=12 November 2020 |url-access=limited |url-status=live|title = The spectacular region of Italy you've probably never heard of|website = [[Independent.co.uk]]|date = 26 July 2017}}</ref><ref name="Laquilacapitale">{{cite web |title = L'Abruzzo Regione Verde d'Europa|url= http://www.laquilacapitale.eu/it/abruzzo-regione-verde-europa.html |website=Laquilacapitale |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215170952/http://laquilacapitale.eu/it/abruzzo-regione-verde-europa.html |archive-date=15 February 2015 |language = it}}</ref> There are three national parks, one regional park, and 38 protected nature reserves. These ensure the survival of rare species, such as the [[golden eagle]], the [[Abruzzo chamois|Abruzzo (or Abruzzese) chamois]], the [[Apennine wolf]], and the [[Marsican brown bear]].<ref>{{Cite web|url=http://www.parcoabruzzo.it/pagina.php?id=46|title=Fauna &#124; Parco Nazionale d'Abruzzo, Lazio e Molise |website=www.parcoabruzzo.it|access-date=27 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127030824/http://parcoabruzzo.it/pagina.php?id=46|archive-date=27 November 2013|url-status=dead}}</ref> Abruzzo's parks and reserves host 75% of Europe's animal species.<ref name="Laquilacapitale"/> The region is also home to [[Calderone glacier|Calderone]], one of Europe's southernmost glaciers.<ref>{{Cite web |url=http://www.abruzzoverdeblu.it/?id=9 |title=I parchi in Abruzzo |website=www.abruzzoverdeblu.it |access-date=27 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202230331/http://www.abruzzoverdeblu.it/?id=9 |archive-date=2 December 2013 |url-status=dead}}</ref> Nineteenth-century Italian diplomat and journalist {{ill|Primo Levi (1853-1917)|lt=Primo Levi|it|Primo Levi (1853-1917)}} (1853–1917) <!-- NB not Primo Michele Levi (1919 – 1987) --> chose the adjectives ''forte e gentile'' ("strong and kind") to capture what he saw as the character of the region and its people. ''Forte e gentile'' has since become the motto of the region.<ref>{{cite web |url=http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |title=Abruzzo: Forte e Gentile, definizione di Primo Levi, giornalista e diplomatico, nel sito di vastospa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902210345/http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |archive-date=2 September 2012 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ابروزو]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي جا ريجن]] [[زمرو:اٽلي جي انتظامي ورھاستون]] tv9nkojd0vd41ok346zrwcqhvwhvcoq 384826 384825 2026-06-13T09:06:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 384826 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region in southern Italy}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = Abruzzo | native_name = {{lang|nap|Aprùzzu}} / {{lang|nap|Aprùzzo}} | native_name_lang = | other_name = Abruzzi | settlement_type = [[Region of Italy|Region]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Abruzzo.svg | flag_alt = | image_shield = Regione-Abruzzo-Stemma.svg | shield_size = 50px | shield_alt = | nickname = | anthem = | image_map = Abruzzo in Italy.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Italy}} | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = Capital | seat = [[L'Aquila]] | seat1_type = Largest city | seat1 = [[Pescara]] | government_footnotes = | government_type = [[Presidential system]]<ref name="Presidential">{{cite web |title=Federalism |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/federalism-primer.pdf |publisher=idea.int |format=PDF |quote=In rare cases, subnational institutions may function very differently from the national level: in Italy, for example, the national government is parliamentary, but regional institutions are basically presidential in form, with directly elected regional governors. }}</ref> | leader_party = [[Brothers of Italy|FdI]] | leader_title = President | leader_name = [[Marco Marsilio]] | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 10831.84 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 2914 | elevation_min_m = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}} (On the search form, choose the statistical region of the municipality in the Area section, the Region, the Province, and the name of the Municipality)</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url= https://demo.istat.it/data/posas/POSAS_2026_en_All_files.zip |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}}The file URL linking on technical dataset.</ref> | population_total = 1,267,222 | population_as_of = 2026 | population_density_km2 = auto | population_demonym = {{langx|it|Abruzzese}} | population_note = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €40.761 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €32,121 (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[ISO 3166 code]] | area_code = IT-65 | blank2_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2021) | blank2_info_sec1 = 0.892<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2023-03-05|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|very high}} · [[List of Italian regions by Human Development Index|13th of 21]] | blank_name_sec2 = [[First-level NUTS of the European Union#Italy|NUTS Region]] | blank_info_sec2 = ITF | website = {{Official website|regione.abruzzo.it}} | footnotes = | name = }} '''ابروزو''' يا '''ابروتسو''' (انگريزي: Abruzzo، اطالوي: aˈbruttso؛ ناپولي: Aprùzzo)، تاريخي طور تي ابروزئ جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ [[اٽلي]] جو هڪ [[اٽلي جا ريجن|ريجن]] آهي.<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Abruzzo|access-date=6 May 2019}}</ref> <ref>{{Cite Merriam-Webster|Abruzzi|access-date=6 May 2019}}</ref><ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Abruzzi |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322182313/https://www.lexico.com/definition/abruzzi |url-status=dead |archive-date=2020-03-22 |title=Abruzzi |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> ان جي آبادي <small>10,832</small> چورس ڪلوميٽر (<small>4,182</small> چورس ميل) جي پکيڙ ۾ لڳ ڀڳ 13 لک آهي .<ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}} (On the search form, choose the statistical region of the municipality in the Area section, the Region, the Province, and the name of the Municipality)</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url= https://demo.istat.it/data/posas/POSAS_2026_en_All_files.zip |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}}The file URL linking on technical dataset.</ref><ref name="area" /> اهو چئن صوبن: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا ۽ چيٽي ۾ ورهايل آهي. ان جي اولهه واري سرحد، [[لازيو]] سان شيئر ڪئي وئي آهي، [[روم]] کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاقيلا (L'Aquila) ابروزو علائقي ۽ لاقيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه آهي، ٽيرامو ۽ چيٽي آهن. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن. Abruzzo borders the region of [[Marche]] to the north, Lazio to the west and northwest, [[Molise]] to the south, and the [[Adriatic Sea]] to the east. Geographically, Abruzzo is divided into a mountainous area in the west, which includes the highest massifs of the [[Apennines]], such as the [[Gran Sasso d'Italia]] and the [[Maiella]], and a coastal area in the east, with beaches on the Adriatic Sea. Culturally, Abruzzo is considered a region of Southern Italy; however, geographically it is often considered part of [[Central Italy]].<ref name="Felice">As highlighted by [[Ignazio Silone]]. See {{cite book |first=Costantino |last=Felice |title=Le trappole dell'identità: l'Abruzzo, le catastrofi, l'Italia di oggi |language=it |publisher=Donzelli |year=2010 |isbn=978-88-6036-436-4 |location=Rome |page=41 |chapter=Quadri ambientali e identità regionale |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KmB44oQjN2cC&printsec=copyright#v=onepage&q&f=false}}</ref> Because of its historic association with the [[Kingdom of the Two Sicilies]], the Italian statistical authority [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] deems it to be part of Southern Italy.<ref name="Felice" /> Abruzzo is known as "''the greenest region in Europe''" as half of the region's territory is protected through national parks and nature reserves, more than any other region in Italy.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/abruzzo-holiday-italy-travel-trip-unspoiled-earthquake-castles-rigopiano-avalanche-laquila-film-beaches-green-a7629691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035242/http://www.independent.co.uk/travel/europe/abruzzo-holiday-italy-travel-trip-unspoiled-earthquake-castles-rigopiano-avalanche-laquila-film-beaches-green-a7629691.html |archive-date=12 November 2020 |url-access=limited |url-status=live|title = The spectacular region of Italy you've probably never heard of|website = [[Independent.co.uk]]|date = 26 July 2017}}</ref><ref name="Laquilacapitale">{{cite web |title = L'Abruzzo Regione Verde d'Europa|url= http://www.laquilacapitale.eu/it/abruzzo-regione-verde-europa.html |website=Laquilacapitale |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215170952/http://laquilacapitale.eu/it/abruzzo-regione-verde-europa.html |archive-date=15 February 2015 |language = it}}</ref> There are three national parks, one regional park, and 38 protected nature reserves. These ensure the survival of rare species, such as the [[golden eagle]], the [[Abruzzo chamois|Abruzzo (or Abruzzese) chamois]], the [[Apennine wolf]], and the [[Marsican brown bear]].<ref>{{Cite web|url=http://www.parcoabruzzo.it/pagina.php?id=46|title=Fauna &#124; Parco Nazionale d'Abruzzo, Lazio e Molise |website=www.parcoabruzzo.it|access-date=27 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127030824/http://parcoabruzzo.it/pagina.php?id=46|archive-date=27 November 2013|url-status=dead}}</ref> Abruzzo's parks and reserves host 75% of Europe's animal species.<ref name="Laquilacapitale"/> The region is also home to [[Calderone glacier|Calderone]], one of Europe's southernmost glaciers.<ref>{{Cite web |url=http://www.abruzzoverdeblu.it/?id=9 |title=I parchi in Abruzzo |website=www.abruzzoverdeblu.it |access-date=27 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202230331/http://www.abruzzoverdeblu.it/?id=9 |archive-date=2 December 2013 |url-status=dead}}</ref> Nineteenth-century Italian diplomat and journalist {{ill|Primo Levi (1853-1917)|lt=Primo Levi|it|Primo Levi (1853-1917)}} (1853–1917) <!-- NB not Primo Michele Levi (1919 – 1987) --> chose the adjectives ''forte e gentile'' ("strong and kind") to capture what he saw as the character of the region and its people. ''Forte e gentile'' has since become the motto of the region.<ref>{{cite web |url=http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |title=Abruzzo: Forte e Gentile, definizione di Primo Levi, giornalista e diplomatico, nel sito di vastospa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902210345/http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |archive-date=2 September 2012 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ابروزو]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي جا ريجن]] [[زمرو:اٽلي جي انتظامي ورھاستون]] dqgfb08oe080w1acy888j8fbzl4j92t 384830 384826 2026-06-13T09:47:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 384830 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region in southern Italy}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = Abruzzo | native_name = {{lang|nap|Aprùzzu}} / {{lang|nap|Aprùzzo}} | native_name_lang = | other_name = Abruzzi | settlement_type = [[اٽلي جا ريجن|ريجن]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Abruzzo.svg | flag_alt = | image_shield = Regione-Abruzzo-Stemma.svg | shield_size = 50px | shield_alt = | nickname = | anthem = | image_map = Abruzzo in Italy.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Italy}} | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = راجڌاني | seat = لاقيلا | seat1_type = سڀ کان وڏو شهر | seat1 = پيسڪارا | government_footnotes = | government_type = [[صدارتي نظام]]<ref name="Presidential">{{cite web |title=Federalism |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/federalism-primer.pdf |publisher=idea.int |format=PDF |quote=In rare cases, subnational institutions may function very differently from the national level: in Italy, for example, the national government is parliamentary, but regional institutions are basically presidential in form, with directly elected regional governors. }}</ref> | leader_party = [[Brothers of Italy|FdI]] | leader_title = [[صدر]] | leader_name = مارڪو مارسيليو | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 10831.84 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 2914 | elevation_min_m = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}} (On the search form, choose the statistical region of the municipality in the Area section, the Region, the Province, and the name of the Municipality)</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url= https://demo.istat.it/data/posas/POSAS_2026_en_All_files.zip |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}}The file URL linking on technical dataset.</ref> | population_total = 12,67,222 | population_as_of = 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = ابروزيس | population_note = | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = €40.761 billion (2024) | demographics2_title2 = في ڪس | demographics2_info2 = €32,121 (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[ISO 3166 code]] | area_code = IT-65 | blank2_name_sec1 = [[هيومن ڊولپمينٽ انڊيڪس]] (2021) | blank2_info_sec1 = 0.892<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2023-03-05|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|very high}} · [[List of Italian regions by Human Development Index|13th of 21]] | blank_name_sec2 = [[First-level NUTS of the European Union#Italy|NUTS Region]] | blank_info_sec2 = ITF | website = {{Official website|regione.abruzzo.it}} | footnotes = | name =ابروزو }} '''ابروزو''' يا '''ابروتسو''' (انگريزي: Abruzzo، اطالوي: aˈbruttso؛ ناپولي: Aprùzzo)، تاريخي طور تي ابروزئ جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ [[اٽلي]] جو هڪ [[اٽلي جا ريجن|ريجن]] آهي.<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Abruzzo|access-date=6 May 2019}}</ref> <ref>{{Cite Merriam-Webster|Abruzzi|access-date=6 May 2019}}</ref><ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Abruzzi |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322182313/https://www.lexico.com/definition/abruzzi |url-status=dead |archive-date=2020-03-22 |title=Abruzzi |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> ان جي آبادي <small>10,832</small> چورس ڪلوميٽر (<small>4,182</small> چورس ميل) جي پکيڙ ۾ لڳ ڀڳ 13 لک آهي .<ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}} (On the search form, choose the statistical region of the municipality in the Area section, the Region, the Province, and the name of the Municipality)</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-01 |title= Resident population by age, sex and marital status on 1st January 2026 |url= https://demo.istat.it/data/posas/POSAS_2026_en_All_files.zip |website=demo.istat.it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]] |access-date=2026-04-01}}The file URL linking on technical dataset.</ref><ref name="area" /> اهو چئن صوبن: لاڪيلا، ٽيرامو، پيسڪارا ۽ چيٽي ۾ ورهايل آهي. ان جي اولهه واري سرحد، [[لازيو]] سان شيئر ڪئي وئي آهي، [[روم]] کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اوڀر ۾ واقع آهي. لاقيلا (L'Aquila) ابروزو علائقي ۽ لاقيلا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ ٻيو وڏو شهر آهي. ٻيا صوبائي گاديءَ جا هنڌ پيسڪارا، جيڪو ابروزو جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم بندرگاهه آهي، ٽيرامو ۽ چيٽي آهن. ابروزو جي ٻين وڏن شهرن ۽ قصبن ۾ صنعتي ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز اويزانو ۽ گڏوگڏ ٽي اهم صنعتي ۽ سياحتي مرڪز، واسٽو، لانسيانو ۽ سلمونا شامل آهن. ابروزو اتر ۾ مارچئ، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ لازيو، ڏکڻ ۾ موليس ريجن سان ۽ اوڀر ۾ ايڊرياٽڪ سمنڊ سان ملي ٿو. جاگرافيائي طور تي، ابروزو اولهه ۾ هڪ جبل واري علائقي، جن ۾ اپينائن جا بلند ترين ٽڪرا، جهڙوڪ گران ساسو ڊي اٽاليا ۽ مائلا شامل آهن ۽ هڪ ساحلي علائقي، اوڀر ۾ ايڊرياٽڪ سمنڊ تي ساحل سان، ۾ ورهايل آهي. ثقافتي طور تي، ابروزو کي ڏکڻ اٽلي جو هڪ علائقو سمجهيو ويندو آهي. جڏهن ته، جاگرافيائي طور تي ان کي، ٻن سسلين جي بادشاهت سان ان جي تاريخي وابستگي جي ڪري، اڪثر مرڪزي اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو آهي. اطالوي شمارياتي ادارو، ISTAT ان کي ڏکڻ اٽلي جو حصو سمجهي ٿو.<ref name="Felice">As highlighted by [[Ignazio Silone]]. See {{cite book |first=Costantino |last=Felice |title=Le trappole dell'identità: l'Abruzzo, le catastrofi, l'Italia di oggi |language=it |publisher=Donzelli |year=2010 |isbn=978-88-6036-436-4 |location=Rome |page=41 |chapter=Quadri ambientali e identità regionale |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KmB44oQjN2cC&printsec=copyright#v=onepage&q&f=false}}</ref> ابروزو کي "يورپ جي سڀ کان سائي علائقي" طور سڃاتو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ريجن جي اڌ ايراضي کي قومي پارڪن ۽ قدرتي محفوظ علائقن جي ذريعي محفوظ ڪيو ويو آهي (اٽلي ۾ ڪنهن به ٻئي علائقي کان وڌيڪ). <ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/abruzzo-holiday-italy-travel-trip-unspoiled-earthquake-castles-rigopiano-avalanche-laquila-film-beaches-green-a7629691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035242/http://www.independent.co.uk/travel/europe/abruzzo-holiday-italy-travel-trip-unspoiled-earthquake-castles-rigopiano-avalanche-laquila-film-beaches-green-a7629691.html |archive-date=12 November 2020 |url-access=limited |url-status=live|title = The spectacular region of Italy you've probably never heard of|website = [[Independent.co.uk]]|date = 26 July 2017}}</ref> ٽي قومي پارڪ هڪ علائقائي پارڪ ۽ 38 محفوظ قدرتي علائقا هتان آهن، جيڪا ناياب نسلن، جهڙوڪ سونهري عقاب ابروزو (يا ابروزي) ٽاڪرو ٻڪرو، اپينائن بگھڙ ۽ مارسيڪن ڀوري رڇ، جي بقا کي يقيني بڻائين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.parcoabruzzo.it/pagina.php?id=46|title=Fauna &#124; Parco Nazionale d'Abruzzo, Lazio e Molise |website=www.parcoabruzzo.it|access-date=27 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127030824/http://parcoabruzzo.it/pagina.php?id=46|archive-date=27 November 2013|url-status=dead}}</ref> ابروزو جا پارڪ ۽ محفوظ علائقا يورپ جي جانورن جي %<small>75</small> نسلن جي ميزباني ڪن ٿا.<ref name="Laquilacapitale">{{cite web |title = L'Abruzzo Regione Verde d'Europa|url= http://www.laquilacapitale.eu/it/abruzzo-regione-verde-europa.html |website=Laquilacapitale |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215170952/http://laquilacapitale.eu/it/abruzzo-regione-verde-europa.html |archive-date=15 February 2015 |language = it}}</ref> هي ريجن ڪالڊرون، يورپ جي ڏاکڻي گليشيئرن مان هڪ، جو گهر پڻ آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.abruzzoverdeblu.it/?id=9 |title=I parchi in Abruzzo |website=www.abruzzoverdeblu.it |access-date=27 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202230331/http://www.abruzzoverdeblu.it/?id=9 |archive-date=2 December 2013 |url-status=dead}}</ref> اونيهين صديءَ جو اطالوي سفارتڪار ۽ صحافي ميخايل ليوي (<small>1853</small>–<small>1917</small>ع) صفتون "مضبوط ۽ مهربان" (فورٽ ۽ جينٽل) چونڊيو ته جيئن هن علائقي ۽ ان جي ماڻهن جي ڪردار جو احاطو ڪري سگهجي. فورٽ اي جينٽيائل ان وقت کان وٺي علائقي جو نعرو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |title=Abruzzo: Forte e Gentile, definizione di Primo Levi, giornalista e diplomatico, nel sito di vastospa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902210345/http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |archive-date=2 September 2012 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ابروزو]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي جا ريجن]] [[زمرو:اٽلي جي انتظامي ورھاستون]] 43kh84ycdz5p1ed74lxeifndlaemu9x 0 98554 384810 2026-06-13T06:12:21Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Abruzzo]] کي [[ابروزو]] ڏانھن چوريو 384810 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ابروزو]] efs6jjybcsbiq9k8l76be45gdb6xdo6 14 98555 384816 2026-06-13T06:39:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اٽلي جا ريجن]] [[زمرو:اٽلي جي انتظامي ورھاستون]] 384816 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اٽلي جا ريجن]] [[زمرو:اٽلي جي انتظامي ورھاستون]] t27zb8h0eemug5ni76wycry87pbve7g 0 98556 384819 2026-06-13T07:13:07Z NVNkz 22354 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/6261145|17 جون]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 384819 wikitext text/x-wiki == واقعا == * [[1950ع|1950]] : ترڪي جي اسلامي تاريخ جو هڪ يادگار ڏينهن، جڏهن 18 سالن کان پوءِ، وزيراعظم عدنان ميندرس جي دور ۾، ملڪ ۾ پهريون ڀيرو [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ [[اذان]] ڏني وئي. * [[1967ع|1967]] چين پهريون هائيڊروجن بم ڌماڪو ڪيو <ref name="uc">{{حوالو ڄار|عنوان=آج کا دن تاریخ میں|ناشر=اردو ڈاٹ کو}}</ref> * [[1938ع|1938]] جاپان چين خلاف جنگ جو اعلان ڪيو <ref name="uc" /> * [[2014ع|2014]] ۾، ماڊل ٽائون سانحو لاهور، پاڪستان ۾ پيش آيو، جنهن ۾ لاهور هاءِ ڪورٽ جي تحريري حڪم جي مطابق نصب. * [[1944ع|1944]] - [[آئس لينڊ]] [[ڊينمارڪ]] کان آزادي جو اعلان ڪيو ۽ هڪ جمهوريه بڻجي ويو. * [[1967ع|1967]] - [[چين]] پنهنجي پهرين ٿرمونيوڪليئر هٿيار جي ڪامياب تجربي جو اعلان ڪيو. * [[1985ع|1985]] - خلائي شٽل ڊسڪوري خلا ۾ پهتل پهريون عرب ۽ پهريون مسلمان خلاباز سلطان بن سلمان آل سعود. == ڄمڻ == * [[1631ع|1631]] – گوهر آرا بيگم ، مغل شهزادي * [[1930ع]] - برائن اسٽيٿم ، انگريزي ڪرڪيٽر * [[1941ع]] – عشرت حسين ، اسٽيٽ. == موت == * [[656ع|656]] - حضرت [[عثمان بن عفان]] ، [[خلافت راشده|خلافت راشده جو]] ٽيون خليفو * [[1631ع|1631]] - [[ممتاز محل]] ، مغل شهنشاهه شاهجهان جي زال ۽ هندستان جي راڻي * [[2012ع|2012]] -{{جهنڊو تصوير ننڍي|پاکستان}} [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پاڪستان پيپلز پارٽي جي]] سياستدان فوزيه وهاب * [[2020ع|2020]] – طارق عزيز ، پاڪستاني اداڪار، ٽي. == موڪلون ۽ تہوار == == حوالا == <templatestyles src="حوالہ جات/styles.css" />{{حوالو}}{{مهينا}} [[زمرو:جُونِ]] [[زمرو:سال جا ڏينهن]] 10ngwfn3o8foqbmzt9jiflov67e4q1h 0 98557 384821 2026-06-13T07:18:10Z NVNkz 22354 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/6559755|12 جون]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 384821 wikitext text/x-wiki == واقعا == * 1206 – غوري جنرل [[قطب الدين ايبڪ]] [[سلطنت دهلي|دهلي سلطنت]] جو بنياد وڌو. * 1821 - سنار جي بادشاهه بادي پنهنجو تخت ۽ سلطنت [[عثماني سلطنت|عثمانيه سلطنت]] جي جنرل اسماعيل پاشا جي حوالي ڪري ڇڏي، جنهن سان سوڊاني سلطنت جو خاتمو ٿيو. * 1975 - هندستان جي الهه آباد جي جج جگموهن لال سنها فيصلو ڏنو ته هندستاني <ref name="uc">{{حوالو ڄار|عنوان=آج کا دن تاریخ میں|ناشر=اردو ڈاٹ کو}}</ref> == ڄمڻ == * {{جهنڊو تصوير ننڍي|پاکستان}} -[[1868ع|1868ء]] - [[ثناء اللہ امرتسری]]، معروف [[عالم دین]] تھے جو [[امرتسر]] میں پیدا ہوئے تھے۔ * {{جهنڊو تصوير ننڍي|امریکا}} - [[1924ع|1924ء]] - [[جارج ایچ ڈبلیو بش]]، امریکی صدر * {{جهنڊو تصوير ننڍي|پاکستان}} - [[1929ع|1929ء]] - [[جمیل جالبی|ڈاکٹر جمیل جالبی]] (اردو [[نقاد]]، ماہرِ لسانیات، سابق وائس چانسلر [[ڪراچي يونيورسٽي|کراچی یونیورسٹی]]) بمقام [[علی گڑھ]] * {{جهنڊو تصوير ننڍي|پاکستان}} - [[1912ع|1912ء]] - [[اختر حسين رائيپوري|اختر حسین رائے پوری]]، نامور ترقی۔ * == موڪلون ۽ تہوار == * [[1889ع|1889]] فلپائن جي آزادي جو ڏينهن <ref name="uc">{{حوالو ڄار|عنوان=آج کا دن تاریخ میں|ناشر=اردو ڈاٹ کو}}</ref> * [[1990ع|1990]] روسي آزادي جو ڏينهن <ref name="uc" /> == حوالا == <templatestyles src="حوالہ جات/styles.css" />{{حوالو}}{{مهينا}} [[زمرو:Short description is different from Wikidata]] [[زمرو:جُونِ]] [[زمرو:سال جا ڏينهن]] rr9wu93yxfmokjluqkmzt2lg7paw26s